Maynila

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="tl">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>tlwiki</dbname>
    <base>https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.8</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Midya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Natatangi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Usapan</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Tagagamit</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Usapang tagagamit</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Usapang Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Talaksan</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Usapang talaksan</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Usapang MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Padron</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Usapang padron</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Tulong</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Usapang tulong</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Usapang kategorya</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portada</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Usapang Portada</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Maynila</title>
    <ns>0</ns>
    <id>585</id>
    <revision>
      <id>2213077</id>
      <parentid>2212173</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T14:03:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79362" sha1="i64emr1eb8vuicqrml3xyl9cbllump3" xml:space="preserve">{{napiling artikulo}}
{{about|lungsod ng Maynila|kalakhang pook o kabahagian|Kalakhang Maynila|makalumang lungsod|Intramuros|ibang gamit sa salita|}}
{{Infobox Philippine city 2
| infoboxtitle   = Lungsod ng Maynilà
| official_name  = Manila
| nickname       = &quot;''Perla del Oriente''&quot;, &quot;The City of Our Affections&quot;, &quot;City by the Bay&quot;, &quot;''La Insigne y Siempre Leal Ciudad''&quot;
| motto          = ''Ang Bagong Maynila''&lt;br&gt; ''Manila, God First''
| image_skyline  = {{Photomontage
| photo1a = Big Manila.jpg
| photo2a = Manila City Hall Clock Tower View from Intramuros Wall.jpg
| photo2b = Fort Santiaigo in Intramuros.jpg
| photo4a = Rizal Monument at Dusk.jpg
| photo4b = Allan Jay Quesada- Quiapo Church DSC 0065 The Minor Basilica of the Black Nazarene or Quiapo Church, Manila.JPG
| photo5a = Malacañang Palace (Cropped).jpg
| size    = 250
| spacing = 2
| position = center
| color = transparent
| border = 0
}}
| imagesize      = 
| image_caption  = (Paikot sa kanan, simula sa taas): [[Panoramang urbano]] ng Maynila, [[Gusaling Panlungsod ng Maynila]], [[Binondo]], [[Palasyo ng Malakanyang]], Simbahan ng Tondo, [[Look ng Maynila]], [[Bantayog ni Rizal]], Tanggapan ng Koreo ng Maynila
| image_flag     = Flag of Manila.svg
| sealfile       = Ph seal ncr manila.svg
| locatormapfile = Ph_locator_ncr_manila.png
| caption        = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na inilalarawan ng kinalalagyan ng Maynila.
| region         = [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]]
| province       =  —
| districts      = [[Purok Pambatas ng Lungsod ng Maynila|Mga Pambatas na Purok ng Maynila]]
| barangays      = 897
| class          =  Unang uri, mataas na urbanisadong lungsod
| language       = [[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Wikang Ingles|Ingles]] at [[Mga wika sa Pilipinas|marami pang iba]].
| mayor          = Isko Moreno
| vice_mayor     = Chi Atienza
| representative_link = 
| founded        =  24 Hulyo 1574
| founded_town   =  —
| cityhood       =  24 Hulyo 1574
| fiesta         =  [[Hunyo 22|22 Hunyo]]
| areakm2        =  42.88
| pop2000        =  1780148
| popden2000     =  43079
| area_code      =  2
| zip_code       =  0900 - 1096
| latd           =  14
| latm           =  35
| lats           =  
| latNS          =  N
| longd          =  120
| longm          =  58
| longs          = 
| longEW         =  E
| demographics1_title            = [[Human Development Index|HDI]]
| demographics1_info             = {{increase}} 0.773&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Sub-national HDI|title=Area Database – Global Data Lab|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|website=hdi.globaldatalab.org}}&lt;/ref&gt; – &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;high&lt;/span&gt; (2018)
| elevation_footnotes = &lt;ref name=&quot;Pop&quot; /&gt; 
| elevation_m    =  16.0
| elevation_ft   =  52
| website        =  [http://www.manila.gov.ph/ Opisyal na Pook-sapot ng Lungsod ng Maynila]
}}

Ang '''Lungsod ng Maynila'''  ({{IPA-tl|luŋˈsod nɐŋ majˈnilaʔ|}}, [[Wikang Kastila|Kastila]]: Ciudad de Manila,  [[Wikang Ingles|Ingles]]: City of Manila), kilala bilang '''Maynila''', ay ang [[kabisera|punong-lungsod]] at ang pangalawang pinakamataong lungsod ng [[Pilipinas]]. Mataas ang pagkaurbanisado, ito ang lungsod na may pinakamakapal na dami ng tao sa buong mundo noong 2019. Tinuturing ang Maynila na isang pandaidigang lungsod at grinado bilang isang Lungsod–Alpha (o ''Alpha'' – ''City'') ng ''Globalization and World Cities Research Network'' (GaWC).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.lboro.ac.uk/microsites/geography/gawc/world2018t.html|title=The World According to GaWC 201|language=en|access-date=2022-11-04|archive-date=2022-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413224254/https://www.lboro.ac.uk/microsites/geography/gawc/world2018t.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=October 7, 2018 |title=Manila—the world's most densely-populated city |newspaper=Philippine Daily Inquirer |url=https://lifestyle.inquirer.net/308785/manila-worlds-densely-populated-city-reimagined-harvard/|language=en}}&lt;/ref&gt; Ito ang unang lungsod sa bansa na naka-karta (o may sariling saligang-batas), na itinalaga ng Batas ng Komisyon ng Pilipinas Blg. 183 ng Hulyo 31, 1901. Naging awtonomo ito nang napasa ang Batas Republika Blg. 409, &quot;Ang Binagong Karta ng Lungsod ng Maynila&quot;, noong Hunyo 18, 1949.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014 |title=Annual Audit Report: City of Manila |url=http://www.coa.gov.ph/index.php/local-government-units/2014/category/5447-cities |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104083035/http://www.coa.gov.ph/phocadownloadpap/userupload/annual_audit_report/LGUs/2014/NCR/Cities/City_of_Manila_ES2014.pdf |archive-date=Nobyembre 4, 2016 |access-date=Nobyembre 4, 2016 |website=Commission on Audit|language}}&lt;/ref&gt; Tinuturing ang Maynila bilang bahagi ng orihinal na pangkat ng mga pandaigdigang lungsod dahil lumawig ang ''network'' nitong pang-komersyo sa [[Karagatang Pasipiko]] at kumonekta sa [[Asya]] ang Kastilang mga Amerika sa pamamagitan ng  [[kalakalang Galeon]];  nang nagawa ito, tinatakan nito ang unang pagkakataon sa kasaysayan ng mundo na naitatag ang isang hindi naabalang kadena ng ruta ng kalakalan na pumapalibot sa [[planeta]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Frank |first=Andre G. |url=https://archive.org/details/reorient00andr |title=ReOrient: Global Economy in the Asian Age |publisher=University of California Press |year=1998 |isbn=9780520214743 |location=Berkeley |pages=[https://archive.org/details/reorient00andr/page/131 131] |url-access=registration|language=en}}&lt;/ref&gt; Ito ang isa sa mga pinakamatao at pinakamabilis na lumagong lungsod sa [[Timog-silangang Asya]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Enero 22, 2015 |title=Global Metro Monitor |url=https://www.brookings.edu/research/global-metro-monitor/ |access-date=Abril 12, 2017 |website=Brookings Institution|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pop&quot; /&gt; na may kabuuang populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa {{PH wikidata|household}} na kabahayan ayon noong {{PH wikidata|population_as_of}}.&lt;ref name=&quot;Pop&quot;&gt;{{cite web | author= Demographia | title= 50 Largest World Metropolitan Areas Ranked: 2000 Estimates | url= http://www.demographia.com/db-world-metro2000.ht | publisher= US Census Bureau | accessdate= 2009-06-05 }}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | author= City Population | title= The Principal Agglomerations of the World | url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html | accessdate=2009-06-05}}&lt;/ref&gt;

Sumasakop ng 42.88 na kuwadrado kilometro,&lt;ref&gt;{{cite web |author=[[Kagawaran ng Turismo (Pilipinas)|Kagawaran ng Turismo]] |title=Manila City - Cosmopolitan Capital Of The Philippines |url=http://www.tourism.gov.ph/explore_phil/place_details.asp?content=description&amp;province=80 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080730045417/http://www.tourism.gov.ph/explore_phil/place_details.asp?content=description&amp;province=80 |archive-date=2008-07-30 |work=Wow Philippines |accessdate=2009-06-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Population&quot;&gt;{{cite web |title=Population Density |url=http://www.manilacityph.com/pdf/population.pdf |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/query.php?url=http://www.manilacityph.com/pdf/population.pdf |archive-date=2006-08-11 |publisher=Manila City |accessdate=2009-07-16}}&lt;/ref&gt; ang lungsod na ito ay nasa baybayin ng [[Look ng Maynila]] na nasa kanlurang bahagi ng [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]] na nasa kanlurang bahagi ng [[Luzon]]. Napalilibutan ang Maynila ng mga lungsod ng [[Navotas]] at [[Caloocan]] sa hilaga, [[Lungsod Quezon]] sa hilagang-silangan, [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] at [[Mandaluyong]] sa silangan, [[Makati]] sa timog-silangan at [[Pasay]] sa timog. Ang Maynila ay may 900 na kilometro ang layo mula sa [[Hong Kong]], 2,400 na kilometro ang layo mula sa [[Singapore]] at mahigit 2,100 na kilometro ang layo sa hilagang-silangan mula sa [[Kuala Lumpur]]. Nahahati ang Maynila sa dalawa ng ilog Pasig. Sa depositong alubyal ng ilog Pasig at look ng Maynila nakapwesto ang nakakaraming sinasakupan ng lungsod na gawa mula sa tubig.

Noong ika-16 siglo, ang lungsod ay binubuo ng mga tindahan at tagatanggap sa may tabi ng baybayin ng [[ilog Pasig]], na nasa hilaga ng mga makalumang pamayanan. Ang lungsod ay nakilala rin sa pangalan na ibinigay ng mga pangkat etnikong mga [[Tagalog (pangkat etniko)|Tagalog]], ang &quot;Maynila&quot;, na unang nakilala bilang &quot;Maynilad&quot;. Nagmula ang pangalan sa salitang [[Nilad|nila]], isang uri ng halamang mabulaklak na tumutubo sa baybayin ng look, na ginagamit sa paggawa ng sabon para sa pakikipagkalakalan; nanggaling ito sa salitang may nila, na may unlaping &quot;ma-&quot; na tumutukoy kung saan ang isang lugar ay mayroong isang bagay na malago (maaaring Sanskrit ang &quot;nila&quot; na &quot;punong indigo&quot;).&lt;ref name=&quot;E.M. Pospelov 1998&quot;&gt;E.M. Pospelov, Geograficheskie nazvanie mira (Moscow 1998).&lt;/ref&gt; (Ang sinasabing naging pangalan ng halaman ay nilad ay kathang isip lamang.)&lt;ref name=&quot;Ambeth Ocampo&quot;&gt;{{cite web | author=Ambeth Ocampo | title=Looking Back : Pre-Spanish Manila | url=http://services.inquirer.net/print/print.php?article_id=20080625-144587 | publisher=Philippine Daily Inquirer | date=2008-06-25 | accessdate=2009-06-10 | archive-date=2009-02-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090207190954/http://services.inquirer.net/print/print.php?article_id=20080625-144587 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;World: metropolitan areas&quot;&gt;{{cite web | title=World: metropolitan areas | url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;geo=0&amp;srt=pnan&amp;pt=a#aggl | publisher=World Gazetteer | accessdate=2009-06-10 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090724043234/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;geo=0&amp;srt=pnan&amp;pt=a#aggl | archivedate=2009-07-24 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

Noong [[Kasaysayan ng Pilipinas (1521–1898)|kapanahunan ng mga Kastila]], itinaguyod ang lungsod na may umpok-umpok na pamayanan na pumapalibot sa [[Kutang Santiago|nagsasanggalang haligi]] ng [[Intramuros, Maynila|Intramuros]] ([[nagsasanggalang pader|nahahaligihan]]), ang orihinal na Maynila. Ang Intramuros na isa sa mga pinakalumang nagsasanggalang na haligi sa timog-silangan, ay ginawa at pinasyahan ng mga misyonaryong [[Kapisanan ni Hesus|Heswita]] para hindi masakop ng mga Tsino ang pamayanan at mailigtas ang mga mamamayan. Noong kapanahunan ng Amerikano, ilang pagsasaayos ang isinagawa sa katimugang bahagi ng lungsod at ginamit ang arkitekturang disenyo ni [[Daniel Burnham]]. Ang lungsod ay may humigit sa 100 mga parke na nakakalat sa buong lungsod.

Ang Maynila ang naging upuang kolonyal na pamahalaan ng [[Espanya]] noong opisyal na pinamahalaan ang kapuluan ng Pilipinas ng tatlong dantaon simula 1565 hanggang 1898. Noong namalagi ang Britanya sa Pilipinas, ang Maynila ay pinamahalaan ng [[dakilang Britanya]] ng dalawang taon simula 1762 hanggang 1764 na naging bahagi sa Pitong Taong Digmaan. Nanatiling punong lungsod ng Pilipinas ang Maynila sa pamamahala ng pamahalaang probisyonal ng mga Briton, na kumikilos sa pamamagitan ng mga arsobispo ng Maynila at ng Real Audiencia. Nasa [[Pampanga]] ang kuta ng mga nag-aaklas laban sa mga Briton.

Ang Maynila ay nakilala noong may kalakalang Maynila-[[Acapulco]] na tumagal ng tatlong dantaon at nakapaghatid ng mga kagamitan simula sa Mehiko patungong [[Timog-silangang Asya]]. Noong 1899, binili ng [[Estados Unidos|Nagkakaisang mga Estado ng Amerika]] ang Pilipinas sa mga Kastila at pinamahalaan ang buong kapuluan ng hanggang 1946.&lt;ref name=&quot;Manila, Philippines&quot;&gt;{{cite web | title=Manila, Philippines | url=http://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/manila.asp | publisher=U.N. | accessdate=2009-06-10 | archive-date=2014-04-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140425092330/http://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/manila.asp | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], nawasak ang malaking bahagi ng lungsod. Ang lungsod ay ang pangalawang pinakawasak na lungsod kasunod ng [[Varsovia]], [[Polonya]]. Ang rehiyon ng Kalakhang Maynila ay gumanap na entidad na may kasarinlan noong 1975.

== Kasaysayan ==

{{main|Kasaysayan ng Maynila}}
{{See also|Kasaysayan ng Pilipinas}}

[[Talaksan:Fort Santiago Gate.jpg|thumb|left|200px|Ang tarangkahan ng Kutang Santiago sa Intramuros]]
[[Talaksan:AMH-6763-NA Bird's eye view of Manila.jpg|thumb|left|200px|Tanawin ng Maynila noong mga 1665.]]

Ang [[Kaharian ng Maynila]] ay nakilala bilang ''Gintu'' (lupain o isla ng mga ginto) o ''Suvarnadvipa'' ng mga kalapit na lalawigan. Ang naturing kaharian ay yumabong sa mga huling sandali ng [[Dinastiyang Ming]] dulot ng pakikipagkalakalan sa Tsina.&lt;ref name=&quot;Dynasty&quot;&gt;San Agustin, Gaspar de, Conquistas de las Islas Philipinas 1565-1615, Translated by Luis Antonio Mañeru, 1st bilingual ed (Kastila at Ingles), published by Pedro Galende, OSA: Intramuros, Manila, 1998&lt;/ref&gt; 

Ang [[bayan ng Tondo]] ay matatagpuan naman sa hilaga ng Ilog Pasig. Ang mga namumuno rito ay itinuturing bilang mga hari, at tinatawag silang ''panginuan'' o panginoon, ''anak banua'' o anak ng langit, o [[lakandula]], na nangangahulugang &quot;diyos ng kahariang pinamumunuan&quot;.

Noong namamayagpag si Bolkiah (1485-1571), ang [[Brunei|Kasultanan ng Brunei]] ay nagkaroon ng malalim na kapangyarihan sa Maynila, nang magawang maipakasal ni Sultan Bolkiah ng Brunei at ni Puteri Laila Menchanai ng Sulu ang kanilang babaeng anak kay Rajah Salalila ng Maynila noong mga huling bahagi ng ika-15 dantaon hanggang sa mga simulang bahagi ng ika-16 dantaon.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Abinales |first1=Patricio N. |title=State and Society in the Philippines |last2=Amoroso |first2=Donna J. |publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers Inc. |year=2005 |location=Oxford, United Kingdom |pages=50 |language=en}}&lt;/ref&gt; Si Salalila rin aniya ay binansagang 'Penguiran Salalila', bilang bahagi ng malawakang pamilya ng sultan ng Brunei. Siya rin ay kininikilala bilang hari ng mga taga-Batangas at mga taga-Mindoro, na nanimula na ring manampalataya sa relihiyong Islam sa panahon ring iyon.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Scott |first=William Henry |url=https://books.google.com.ph/books?id=15KZU-yMuisC&amp;printsec=frontcover&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false |title=Barangay: Sixteenth-century Philippine Culture and Society |date=1994 |publisher=Ateneo University Press |isbn=978-971-550-135-4 |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa pamamahala ni Salalila, may itinaguyod na bagong dinastiya para humarap/hamunin ang Kapulungan ng mga Lakandula sa Tondo.&lt;ref&gt;Henson, Mariano A. 1965. The Province of Pampanga and Its Towns: A.D. 1300-1965. 4th ed. revised. Angeles City: By the author.&lt;/ref&gt;

Sa kala-gitnaan ng ika-16 na siglo, ang mga nasasakupang lugar ng kasalukuyang Maynila, ay parte ng isang malawakang pook na umaabot sa hangganan ng karagatan na pinamumunuan ng mga [[Raha]]. Namuno sina [[Rajah Sulayman]] at Rajah Matanda sa mga komunidad ng [[Muslim]] sa timog ng [[ilog Pasig]], at si [[Lakandula]] ang namuno sa Kaharian ng Tondo, ang Hindu-Budistang kaharian sa timog ng ilog. Pinagsanib yaong dalawang komunidad ng Muslim at dito naitaguyod ang kaharian ng Maynila. Ang dalawang lungsod-estado ay nagsasalita ng wikang Malay na mahusay makitungo sa sultanate ng [[Brunay]] na si Bolkiah, at sa mga sultanate ng [[Sulu]] at [[Ternate, Kabite|Ternate]].

[[Talaksan:EscoltaManila1899.jpg|thumb|200px|[[Kalye Escolta]], Maynila. Steryoptikal na pananaw, 1899. Kinuha ang litrato noong kapanahunan ng Amerikano]]
[[Talaksan:Manila Walled City Destruction May 1945.jpg|thumb|200px|Ang pagkawasak ng Maynila, pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]].]]

Ang Maynila ang naging upuang kolonyal na pamahalaan ng [[Espanya]] noong opisyal na pinamahalaan ang mga isla ng Pilipinas ng tatlong siglo simula 1565 hanggang 1898. Si heneral [[Miguel López de Legazpi]] ang nagpadala ng isang natatanging ekspedisyon at dito nadiskubre ang Maynila. Itinaguyod dito ang kanilang tanggulan, ang [[Kutang Santiago]] at kalaunan, pinalawig ang nasasakupan sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga paaralan, tirahan, simbahan sa labas ng [[nagsasanggalang pader]] at ito ang nagbigay kapanganakan sa Intramuros. Noong inokyupa ng Britanya ang Pilipinas, ang Maynila ay pinamahalaan ng [[Gran Britanya]] ng dalawang taon simula 1762 hanggang 1764 na naging parte sa Pitong Taong Digmaan. Ang lungsod ay nanatiling kabisera ng Pilipinas sa pamamahala ng pamahalaang probisyonal ng mga Briton, na kumikilos sa pamamagitan ng mga arsobispo ng Maynila at ng Real Audiencia. Nasa [[Pampanga]] ang kuta ng mga armadong rebelde laban sa mga Briton.

Ang Maynila ay nakilala noong may kalakalang Maynila-[[Acapulco]] na tumagal ng tatlong siglo at nakapaghatid ng mga kagamitan simula sa Mehiko papunta ng [[Timog-silangang Asya]]. Noong 1899, binili ng [[Estados Unidos]] ang Pilipinas sa mga Espanyol at pinamahalaan ang buong arkipelago ng hanggang 1946.&lt;ref name=&quot;Manila, Philippines&quot;/&gt; Noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]], nawasak ang malaking parte ng lungsod. Ang lungsod ay ang pangalawang pinakawasak na lungsod kasunod ng [[Warsaw]], Poland noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]]. Ang rehiyon ng  kalakhang Maynila ay gumanap na entidad na may kasarinlan noong 1975. Ang kasalukuyang alkalde ng lungsod ay si [[Joseph Estrada]].

Isang pandaigdigang lungsod ang Maynila at kilala bilang &quot;Beta+&quot; ayon sa ''Globalization and World Cities Study Group and Network'' noong 2008.&lt;ref name=&quot;The World According to GaWC 2008&quot;&gt;{{cite web |title=The World According to GaWC 2008 |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |work=GaWC |publisher=GaWC |accessdate=2009-06-10 |archive-date=2016-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ng heograpiya ==
{{see|Kalakhang Maynila|Malawakang Maynila}}
[[Talaksan:BurnhamPlanOf-Manila.jpg|thumb|200px|right|Ang tunay na plano ni [[Daniel Burnham]] sa Maynila.]]
[[Talaksan:Plano de Manila 1851.jpg|thumb|right|200px|Ang plano ng mga Hispano sa Maynila o &quot;[[Napapaderang Lungsod]]&quot;]]
Bago at noong koloniyalisasyon ng Espanya sa Pilipinas, ang Maynila na ang kabisera ng lalawigang ito na sumasakop sa halos kabuuan ng Luzon, at kinabibilangan ng mga modernong subdibisyong pang-teritoryal ng [[Pampanga]], [[Bulacan]], [[Rizal (lalawigan)|Rizal]], [[Laguna]], [[Quezon]], [[Mindoro]], [[Masbate]] at [[Marinduque]]. Kalaunan, ang mga subdibisyong ito ay ginawang mga malalayang lalawigan, at ang Maynila ay naging kasing lawak na lamang ng Kalakhang Maynila. Ang Maynila ay nasa hangganan ng ilang lalawigan pero limiit pa lalo nang ginawang mga munisipalidad ang ilang parte nito at ang Maynila ay kasing lawak na lamang ng kasalukuyang Maynila (maliban na lamang sa Intramuros, ang lokasyon ng tunay na kabisera). Ayon sa kasaysayan ng lalawigang ito, pinangalanan itong '''''Lalawigan ng Tondo''''' na kilala noong kapanahunan ng mga Hispano.

Noong 1853, apat na pueblo o bayan sa lalawigan ng Tondo ay nakipag-isa sa lalawigan ng Laguna at itinaguyod ang pambansang distrito na pinangalanang &quot;''Distrito de los Montes de San Mateo''&quot; (Distritong kabundukan ng lalawigan ng San Mateo). Ang lalawigan ng Tondo ay pinag-salo sa mga lalawigan ng Cainta, [[Taytay]], Antipolo at Boso-boso, habang ang Laguna ay isinalo sa mga lalawigan ng [[Angono]], Baras, Binangonan, Cardona, Morong, Tanay, Pililla at Jalajala. Dahil pinangalanan ang distritong ito bilang ''Distrito de los Montes de San Mateo'', na sinasabi ng mga katutubo na masyadong mahaba, hindi bumabagay at nalilito ang karamihan na ang bayan ng [[San Mateo]] sa lalawigan ng Tondo ay ang kabisera ng distritong kabundukan ng San Mateo at ng Morong, ay pinalitan ang pangalan nito ng '''''Lalawigan ng Maynila''''' noong 1859.

Noong ipinagbenta ng mga Hispano ang Pilipinas sa mga Amerikano, itinaguyod ang pamahalaang pang-sibil. Kalaunan, ang lalawigan ng Maynila ay isinawalang bisa ng komisyon ng Pilipinas, naging mga munisipalidad ang mga kasapi nito kabilang ang Moring, at dito naitaguyod ang [[Rizal (lalawigan)|lalawigan ng Rizal]]. Ilang linggo ang nakalipas at ang bagong anyo ng Maynila ay nakilala na ng buong kapuluan ng Pilipinas at isinalo ang ilang bayan ng lalawigan ng Rizal sa lungsod bilang mga distrito. Ang mga hangganan ng Maynila isinaayos noong 29 Enero 1902. Ang mga pook na kalapit-bayan ng Gagalangin ay naging kasapi ng distrito ng Tondo, kabilang ang [[Santa Ana, Maynila|Santa Ana]] na ngayon ay isang malayang distrito. Noong 30 Hulyo ng 1902, ang bayan ng [[Pandacan, Maynila|Pandacan]] ay naging kasapi na ng lungsod bilang distrito. Sa kasalukuyan, mayroong 16 na distritong pang-heograpiya ang lungsod.

Noong ikalawang digmaang pandaigdig, ang Maynila ay ginawang &quot;''Open City''&quot; at ang mga administratibong hangganan nito ay pinalawak hanggang sa mga kalapit na lungsod at bayan. Pinangalanan itong '''Malawakang Maynila''' at naging kasapi nito ang mga distrito ng Bagumbayan (Katimugang Maynila), Bagumpanahon (Sampaloc, Quiapo, San Miguel at Santa Cruz), Bagumbuhay (Tondo), Bagong Diwa (Binondo at San Nicholas), at ang bagong kakataguyod na [[Lungsod Quezon]] na hinati sa dalawang distrito at ang mga munisipalidad ng [[Lungsod ng Kalookan|Kalookan]], [[Lungsod ng Las Piñas|Las Piñas]], [[Lungsod ng Malabon|Malabon]], [[Lungsod ng Makati|Makati]], [[Lungsod ng Mandaluyong|Mandaluyong]], [[Lungsod ng Navotas|Navotas]], [[Lungsod ng Parañaque|Parañaque]], [[Lungsod ng Pasay|Pasay]] at [[Lungsod ng San Juan|San Juan]] ay naging distrito ng Maynila.

Noong 1948, ang [[Lungsod Quezon]] ang naging kabisera ng Pilipinas. Kalaunan, noong 29 Mayo 1976, ibinalik ni pangulong [[Ferdinand E. Marcos]] ang titulong kabisera ng Pilipinas sa Maynila na hango sa kautusang '''''Presidential Decree No. 940''''' na nagpapahayag na ang pook na inireseta para sa Kalakhang Maynila sa kautusang '''''Presidential Decree 824''''' ay ang dapat kalugaran ng ng pambansang pamahalaan.

=== Klima ===
Base sa [[kaurian ng panahon ayon sa Köppen]], ang Maynila ay mayroon tropikong tag-init at tag-ulan na panahon. Ang Maynila ay nasa tropiko kasama ng buong [[Pilipinas]]. Ang lapit nito sa [[ekwador]] ay nangangahulugan na ang temperatura ay mababa, kung minsan ay mas mababa pa sa 20&amp;nbsp;°C at tumataas ng higit pa sa 38&amp;nbsp;°C. Dahil mataas ang halumigmig, nagiging mas mainit ang panahon. Bukod dito, ang [[pagbabago ng klima]] at ang [[subsidence|paglubog ng lupa]] ay nagdudulot ng malaking panganib ng pagtaas ng relatibong antas ng dagat sa Kalakhang Maynila, na maaaring magpatuloy hanggang 2150.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Ibarra Marinas |first1=Daniel |last2=Silva Mendoza |first2=Laura |last3=Mata Chacón |first3=Dulce |last4=Belmonte Serrato |first4=Francisco |title=Climate Change and Subsidence in Metro Manila: Relative Sea-Level Projections Through Tide-Gauge Records and Satellite Altimetry up to 2150 |journal=Geographies |volume=6 |issue=2 |year=2026 |doi=10.3390/geographies6020041}}&lt;/ref&gt;

{{clear}}
&lt;center&gt;&lt;!--Infobox begins--&gt;{{Infobox Weather
|metric_first = Yes
|single_line= Yes
|location = Maynila, Pilipinas
||Jan_Hi_°C = 30|Jan_REC_Hi_°C = 35
 |Feb_REC_Hi_°C = 35
 |Mar_REC_Hi_°C = 36
 |Apr_REC_Hi_°C = 37
 |May_REC_Hi_°C = 38
 |Jun_REC_Hi_°C = 38
 |Jul_REC_Hi_°C = 38
 |Aug_REC_Hi_°C = 36
 |Sep_REC_Hi_°C = 35
 |Oct_REC_Hi_°C = 35
 |Nov_REC_Hi_°C = 35
 |Dec_REC_Hi_°C = 34
 |Year_REC_Hi_°C = 38
 |Jan_REC_Lo_°C = 14
 |Feb_REC_Lo_°C = 14
 |Mar_REC_Lo_°C = 16
 |Apr_REC_Lo_°C = 16
 |May_REC_Lo_°C = 17
 |Jun_REC_Lo_°C = 20
 |Jul_REC_Lo_°C = 22
 |Aug_REC_Lo_°C = 21
 |Sep_REC_Lo_°C = 21
 |Oct_REC_Lo_°C = 21
 |Nov_REC_Lo_°C = 19
 |Dec_REC_Lo_°C = 17
 |Year_REC_Lo_°C = 14||Feb_Hi_°C = 30
||Mar_Hi_°C = 31
||Apr_Hi_°C = 33
||May_Hi_°C = 34
||Jun_Hi_°C = 34
||Jul_Hi_°C = 33
||Aug_Hi_°C = 31
||Sep_Hi_°C = 31
||Oct_Hi_°C = 31
||Nov_Hi_°C = 31
||Dec_Hi_°C = 31
||Year_Hi_°C = 31
||Jan_Lo_°C = 21
||Feb_Lo_°C = 21
||Mar_Lo_°C = 21
||Apr_Lo_°C = 22
||May_Lo_°C = 23
||Jun_Lo_°C = 24
||Jul_Lo_°C = 24
||Aug_Lo_°C = 24
||Sep_Lo_°C = 24
||Oct_Lo_°C = 24
||Nov_Lo_°C = 23
||Dec_Lo_°C = 22
||Year_Lo_°C = 23
|Jan_Precip_cm = |Jan_Precip_mm = 23
|Feb_Precip_cm = |Feb_Precip_mm = 23
|Mar_Precip_cm = |Mar_Precip_mm = 13
|Apr_Precip_cm = |Apr_Precip_mm = 18
|May_Precip_cm =|May_Precip_mm = 33
|Jun_Precip_cm =|Jun_Precip_mm = 130
|Jul_Precip_cm =|Jul_Precip_mm = 254
|Aug_Precip_cm =|Aug_Precip_mm = 432
|Sep_Precip_cm =|Sep_Precip_mm = 422
|Oct_Precip_cm =|Oct_Precip_mm = 356
|Nov_Precip_cm =|Nov_Precip_mm = 193
|Dec_Precip_cm =|Dec_Precip_mm = 145
|Year_Precip_cm =|Year_Precip_mm = 2042
|source = http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002730|title =BBC: Average Temperatures  for Manila, Philippines| accessdate=28-03-10}}
&lt;!--Infobox ends--&gt;&lt;/center&gt;

== Demograpiya ==
=== Kapal ng populasyon ===
{{Populasyon}}
Sa populasyong 1,660,714 sa lawak na 38.55&amp;nbsp;km², ang Maynila ang may pinakamalaking kapal ng populasyon na nahihigitan ang lahat ng pangunahing lungsod ng mundo na may 43,079 katao/km².&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Densest Cities |url=http://www.forbes.com/2006/12/20/worlds-most-congested-cities-biz-energy-cx_rm_1221congested_slide_3.html?thisSpeed=15000 |work= |publisher=Forbes |location= |trans-title=Ang mga lungsod na may pinakamalaking kapal ng populasyon |language=Ingles |accessdate=2009-07-16}}&lt;/ref&gt; Ang ika-6 na distrito ang may pinakamalaking kapal ng populasyon na may 68,266 katao/km² at sumunod ang una at ikalawang distrito (kabuuan ng Tondo) na may 64,936 (una) at 64,710 (ikalawa) katao/km². Ang ikalimang distrito ang may pinakamaliit na kapal ng populasyon na may 19,235 katao/km².&lt;ref name=&quot;Population&quot; /&gt;

Ang kapal ng populasyon ng Maynila ay nahihigitan ang mga lungsod na [[Paris]] (20,164 katao/km²), [[Shanghai]] (16,364 katao/km², sa distritong Nashi ang may densidad na 56,785 katao/km²), [[lungsod ng Buenos Aires]] (2,179 katao/km², na ang pinakamaliking densidad ay ang Lanus na may 10,444 katao/km²), [[Tokyo]] (10,087 katao/km²) [[lungsod ng Mehiko]] (11,700 katao/km²), at [[Istanbul]] (1,878 katao/km², na may pinakamalaking densidad ay ang distritong Fatih na may 48,173 katao/km²).&lt;ref name=&quot;Population&quot; /&gt;

Pagdating naman sa kabuuang kalakhan, ang Kalakhang Maynila ay ika-85 ang pwesto na may 12,550 katao/km² at may lawak ng lupain na 1,334&amp;nbsp;km², na nahihigitan pa ng [[Lungsod ng Cebu]] na pumasok ika-80 ang pwesto.&lt;ref name=&quot;Population&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Demographia World Urban Areas &amp; Population Projections |url=http://demographia.com/db-worldua.pdf |publisher=Demographia |trans-title=Demographia Mga kalakhang pook at inaasang paglobo ng populasyon |language=Ingles |format=PDF |accessdate=2009-09-01}}&lt;/ref&gt;

=== Wika ===

Ang opisyal na wika ay [[Filipino]] na kilala bilang [[Wikang Tagalog|Tagalog]], habang ang [[Wikang Ingles|Ingles]] ay malawakang ginagamit sa edukasyon at trabaho sa buong Kalakhang Maynila na itinuro ng mga Amerikanong dumaong sa Pilipinas. Ang Hokkieng Intsik ay malawakang ginagamit sa mga komunidad ng Tsinong-Pinoy. May mga matatandang naninirahan na gumagamit ng pangunahing [[Wikang Kastila|Hispano]], na isang sapilitang paksa sa kurikulum ng mga unibersidad at pamantasan sa Pilipinas hanggang 1987. Maraming mga batang Europiyano, Arabo, Indiyan, Latinong Amerikano at iba pa na ang pangunahing wika ay ang sariling wika ng kanilang magulang o ang wika ng kinalakihang bansa o estado.

== Ekonomiya ==

{{main|Poblasyon ng Maynila|Puerto ng Maynila}}
{{wide image|Big Manila.jpg|1025px|Ang Maynila sa pagkakakita sa ''Harbour Square'', ito ang poblasyon ng Maynila&lt;ref&gt;Ayon sa pamahalaang lokal ng Maynila, ito ang pangunahing pinagmumulan ng GDP ng lungsod. Nahahatak nito ang ekonomiya ng lungsod at marami ditong mga [[gusaling tukudlangit]]. Lahat naman ng lugar sa Maynila ay pang-negosyo, sadya lamang ito ang karapat dapat na Poblasyon (''Ang ibig sabihin kasi ng Ibabang Maynila ay ang mga lugar sa katimugang Maynila'').&lt;/ref&gt;}}
[[Talaksan:Roxas Boulevard - Malate (Manila; 01-01-2020).jpg|200px|left|thumb|Ang [[Bulebar Roxas]], na dumadaan sa poblasyon ng Maynila]]

Ang ekonomiya ng Maynila ay maraming pinanggagalingan. Dahil sa mga puerto nitong napapangalagaan, ang Maynila ang naging &quot;''National Chief Port''&quot; ng bansa. Ang Maynila rin ang pangunahing tagalathala ng pahayagan sa Pilipinas.&lt;ref name=&quot;Encarta&quot;&gt;{{cite web |title=Manila Encyclopedia Article |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761578132/Manila.html |work=Encyclopedia |publisher=MSN Encarta |accessdate=2009-07-12 |archive-date=2009-11-01 |archive-url=https://www.webcitation.org/5kwqjvIN5?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761578132/Manila.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ang mga produkto na maaring mabili dito ay mga kemikal, tela, damit, mga elektronikong kagamitan, relo, bakal, gamit na gawa sa katad, mga ibat ibang klase ng mga pagkain, at mga sapatos. Ang pagtitinda ng mga pagkaing tinge at inumin kabilang ang produktong tabako ang pangunahing pinagkakakitaan ng mga mamamayan. Ang mga mamamayan ay nangangalakal din sa mga dayuhan. Ang mga kagamitan na ipinangkakalakal nila kapalit ng pera ay mga tali, playwud, pinong asukal, kopra, at [[langis ng niyog]].&lt;ref name=&quot;Encarta&quot;/&gt;

Maunlad na industriya ang turismo. Ang Maynila ay nakakaakit ng mahigit 1 milyong&lt;ref name=&quot;Encarta&quot;/&gt; dayuhan dahil ito ang pangunahing pook panturismo ng bansa. Madalas puntahan ng mga dayuhan ang distrito ng [[Binondo, Maynila|Binondo]], [[Ermita, Maynila|Ermita]], [[Intramuros, Maynila|Intramuros]] at [[Malate, Maynila|Malate]].

Lahat ng distrito ng lungsod maliban na lang sa [[Puerto ng Maynila]] ay may sariling pamilihang bayan o palengke. Ang pamilihang bayan ay nahahati sa dalawa, ang mga seksiyong tuyong pagkain at gulay. Masagana ang mga pamilihang bayang ito lalo na kapag umaga. Dahil sa programang urbanisasyon ng pamahalaang Maynila, naisaayos ang karamihan ng pamilihang bayan. Ang isa sa mga halimbawa nito ay ang pamilihang pambayan ng Santa Ana at pamilihang pambayan ng Pritil. Kung ang isang tao ay naghahanap ng mumurahing kagamitan, maaaring siyang makahanap sa Divisoria at [[Quiapo, Maynila|Quiapo]].

Ang mga modernong liwasan ay nakakalat sa lungsod at ang karamihan ay nasa distrito ng [[Malate, Maynila|Malate]] at [[Ermita, Maynila|Ermita]]. Ang [[SM City Manila]], na isa sa mga pinakamalaking liwasan ng bansa, ay nakatayo katabi ng Bahay-Pamahalaang panlungsod ng Maynila at ang orihinal na liwasan ng SM ay umiiral pa rin sa Carriedo sa [[Santa Cruz, Maynila|Santa Cruz]]. Ang isa sa mga popular na liwasan sa Maynila ay ang ''Robinson's Place Ermita''. Sa katimugan naman ng lungsod sa distrito ng Malate ay ang ''Harrison Plaza'', isa sa mga pinakalumang liwasan ng lungsod. Ang Maynila ay isa sa mga lungsod na magastos tirahan.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The world's most expensive cities in 2008 |url=http://www.citymayors.com/economics/expensive_cities2.html |work=Economics |publisher=CityMayors |accessdate=2009-07-15}}&lt;/ref&gt;

== Kultura ==
=== Arkitektura ===

Ang arkitektura ng Maynila ay isa sa tanyag at kilala, kahit na ang [[lungsod ng Makati]] ang may mas maraming [[gusali]]. Kilala ang Maynila sa pagiging lugar na kinaroroonan ng [[Basilica Minore de San Sebastian]], ang natatanging gotikang simbahan sa [[Asya]], pati ang Simbahan ng San Agustin at [[Simbahan ng Quiapo]].

[[Talaksan:Vista de la bahía de Manila.JPG|thumb|200px|Ang Maynila ay nagkaroon ng maraming matataas na tukudlangit simula nang mamahala si Atienza sa lungsod]]

Noong sinakop ng mga Hispano ang kapuluan ng Pilipinas, karamihan sa mga istraturang itinayo sa lungsod ay mga simbahan at paaralan na kahugis ng mga gusali sa [[Espanya]]. Noong kapanahunan naman ng Amerikano, sinikap ni [[Daniel Burnham]] na palaguin at ibahin ang hitsura ng Maynila; hindi natuloy ang plano dahil sa pagsilakbo ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]]. Sa panahon ding ito ginawa ang Bulebar Seaside, na tinagurian ding Bulebar Dewey at ngayon ay [[Bulebar Roxas]]. Ang isa sa mga napalaganap ng Amerikano ay ang pagkilala sa Pilipinas ng Tram, na unang ipinatakbo dito sa Maynila. Nang inihalal bilang alkalde si Lacson, ipinawasak niya lahat ng pook ng mga mahihirap at ipinatayo ang Lacson Underpass, na ang kauna-unahang daanang pailalim sa [[Pilipinas]]. Ginawa niyang pook pangnegosyo ang mga pook kung saan dating nandoon ang mga iskwater. Noong naging alkalde si Atienza, lumaganap sa Maynila ang mga gusaling tukudlangit at mga liwasan, kabilang dito ang Manila Ocean Park. Pununa ng ilang mananalaysay ang ginawang pagsira ni Atienza sa natitirang gusali ng mga Amerikano para mabigyan-puwang ang bagong gusali ng [[Kagawaran ng Katarungan (Pilipinas)|Kagawatan ng Katarungan]]. Maraming gusali ang ipinapatayo sa kasalukuyan na uukit sa Maynila at pati na ng [[Kalakhang Maynila|kondehan]] nito.&lt;ref name=&quot;TBinManila&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ctbuh.org/Portals/0/Tallest/CTBUH_TallestPhilippines.pdf |title=Tallest Buildings in the Philippines |date=December 2009 |publisher=Council on Tall Buildings and Urban Habitat |accessdate=2010-01-10 |quote=This list includes buildings that are under construction. Only buildings that are completed are officially ranked on CTBUH listings. |archive-date=2009-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090304061620/http://www.ctbuh.org/Portals/0/Tallest/CTBUH_TallestPhilippines.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Pananampalataya ===
Ang pagiging kosmopolitano ng lungsod at pagkakaroon ng iba't ibang kultura ang sumasalamin sa Maynila dahil sa dami ng mga pook-pananampalataya na nakakalat sa lungsod. Ang kalayaan sa pananampalataya sa Pilipinas na umiiral pa simula noong maitaguyod ang bansa ang dahilan para magkaroon ng iba't ibang pananampalataya. Ang mga tao na may iba't ibang sekta ang kumakatawan ng may gabay ng mga simbahan ng Kristyano, mga templo ng Budista, mga sinanog ng Dyuis, at mga mosk ng mga Islamiko.

;Romanong Katolisismo

Ang Maynila ang kabisera ng Arkidiyosesis ng Pilipinas, ang pinakamatandang arkidiyosesis sa bansa. Ang tanggapan ng arkidiyosesis ay matatagpuan sa [[katedral ng Maynila]] (Basilica Minore de la Nuestra Señora de la Immaculada Concepcion) sa Intramuros. Ang lungsod ay nasa pamamahala ng Patronahe ng [[San Andres]].

Dahil ito ang kinalagyan ng pamahalaang kolonyal sa mga nakalipas na siglo, ang Maynila ang nagsilbing base ng mga misyonaryong Katolisismo ng bansa. Kabilang sa mga orden na nasa Pilipinas ay ang mga Dominikano, [[Kapisanan ni Hesus|Heswita]], Pransiskano, Agustino (kasapi na rin ang ''Augustinian Recollects''), Benediktino, madre ng San Pablo ng Chartes, padre ng Vinsentino, ang kongregasyon ng mga Immaculati Cordis Mariae, at ang ''De La Salle Christian Brothers''.

Ilang kilalang mga simbahan at katedral sa lungsod ay ang mga simbahan ng [[Simbahan ng San Agustin|San Agustin]] sa Intramuros, ang dambana ng kinorunahang imahe ng Nuestra Señora de Consolación y Correa, isang ''UNESCO World Heritage Site'' na isang paboritong pook pangkasalan ng mga kilalang tao at isa sa dalawang de-erkon na simbahan sa lungsod; [[Simbahan ng Quiapo]], kilala rin bilang Basilica Minore del [[Itim na Nazareno|Nuestro Padre Jesus Nazareno]] kung saan ginaganap ang taunang prosesyon ng itim na Nazareno, [[Simbahan ng Binondo]] na kilala rin bilang Minore de [[Lorenzo Ruiz|San Lorenzo Ruiz]], [[Simbahan ng Malate]] na dambana ng Nuestra Señora de Remedios, Simbahan ng Ermita na tahanan ng pinakalumang imaheng Marian sa Pilipinas na si uestra Señora de Guia, Simbahan ng Tondo na tahanan ng daang taong kulay-garing na imahe ng Sto. Niño (Batang Hesus), Simbahan ng Sta. Ana na dambana ng kinoronahang imahe ng Nuestra Senora de los Desamparados at ang [[Basilica Minore de San Sebastian|San Sebastian]] o Basilica Minore de San Sebastian, ang natatanging simbahan na may estilong gotika sa Asya.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
02237jfManila Cathedral Intramuros Manila Palacio del Gobernador Landmarksfvf 12.jpg|[[Katedral ng Maynila]]
Basílica de San Sebastián, (Agustinos Recoletos) Manila, Filipinas..jpg|Ang [[Basilica Minore de San Sebastian|Simbahan ng San Sebastian]] sa [[Quiapo, Maynila|Quiapo]]&lt;ref name=whl&gt;{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/518/ |title=World Heritage: San Sebastian Church |work=Tentative List for the World Heritage List |publisher=UNESCO |accessdate=20 Abril 2008}}&lt;/ref&gt;
Ph-mm-manila-intramuros-san agustin church (2014).JPG|[[Simbahan ng San Agustin]] sa [[Intramuros]]
Pic geo photos - ph=mm=manila=binondo=binondo church -philippines--2015-0624--ls- (1).JPG|[[Simbahan ng Binondo]]
09620jfQuiapo Central Church Plaza Manila Bridge Riverfvf 06.jpg|[[Simbahan ng Quiapo]]
&lt;/gallery&gt;

;Protestantismo

Ang Maynila ang tahanan ng ilang kilalalang mga simbahan ng mga Protestante sa Pilipinas na itinaguyod ng mga misyonaryong Amerikano. Bilang lamang ang pook pananampalataya na naitayo sa lungsod. Ang karamihan naman ay matagpuan sa mga kalapit na lungsod at mga [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]].

Pagkatapos ng ikalawang digmaang pandaigdig, ang mga grupo ng mga iba't ibang pananapalataya tulad ng mga misyonaryong Protestante ay pumunta sa Pilipinas kasama ang mga Babtis, mga Nasarin, mga Pentakostal, mga Kristiyano at itinaguyod ang kanikanilang paaralan at simbahan.

;Iglesia ni Cristo

Ang pinakakilalang panampalataya sa Pilipinas. {{Fact|date=Agosto 2009}} Ang Iglesia ay may mga kapilya at simbahan sa lungsod na kilala sa mga makitid at nakaumang mga taluktok. Ang punong himpilan ng mga Iglesia ay matatagpuan sa [[Abenida Komonwelt, Lungsod Quezon|abenida Komonwelt]] sa Lungsod Quezon.

;Islam, Budismo at iba pang paniniwala


Maraming itinaguyod na templong mga [[Budismo]] at Taoist ang mga Tsino sa Maynila. Ang distritong Quiapo ay ang tahanan ng malaking populasyon ng [[Muslim]] sa Maynila at ang [[Masjid Al-Dahab]] ay matatagpuan dito. May malaking templo ng [[Hinduismo|Hindu]] para sa mga Indiyano ang matatagpuan sa Ermita at sa abenidang U.N. matatagpuan ang templo ng Sikh at ng ''The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints''. Sa abenidang Quirino sa Malate matatagpuan ang sinanog para sa maliit na komunidad ng mga [[Kasaysayan ng mga Hudyo sa Pilipinas|Hudyo]] sa Pilipinas. Kalaunan, lumipat ang mga ito sa [[Lungsod ng Makati|Makati]] sa kalye Tordesillas.

== Mga pook na interesante ==
[[Talaksan:USManilaChancery.jpg|left|thumb|200px|Ang Embahada ng [[Estados Unidos]] sa [[Ermita, Maynila|Ermita]]]]
[[File: National Museum of Fine Arts (Ermita, Manila)(06-30-2024).jpg|thumb|Ang Pambansang Museo ng Sining sa Ermita]] 
Sa katimugang bahagi ng Intramuros matatagpuan ang [[Liwasang Rizal]], ang pinakatanyag na liwasan ng bansa. Kilala rin ang Liwasang Rizal bilang Luneta (&quot;gasuklay ang hugis&quot; sa salita ng mga Hispano) at dati bilang Bagumbayan. Ang 53 hektaryang Liwasang Rizal ay nasa lugar kung saan si [[José Rizal]], ang pambansang bayani ng bansa, ay pinaslang ng mga Hispano sa kasong pag-aalsa. Itinayo ang monumento para sa kanyang karangalan. Ang malaking tagdan ng watawat sa kanluran ng monumento ni Rizal ay ang ginagamit pansukat para sa mga masukat ang layo ng bawat lungsod, kalye, pulo at mga bayan sa bansa dahil dito nagmumula ang kilometrong sero.

Ang iba pang magagandang pook sa liwasang Rizal ay ang mga hardin ng Tsino at Hapon, ang gusali ng Kagawaran ng Turismo, ang [[Pambansang Museo ng Pilipinas]], Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]], ang Planetarium, ang Orchidarium at Butterfly Pavilion na parehong mga oditoryum, isang makasaysayang mapa ng Pilipinas, isang pook na may paunten, isang pulilan ng mga bata, isang plasa ng ahedres, isang pook na may magagandang maihahandog na presentasyon, at ang Quirino Grandstand.

Bukod sa Liwasang Rizal, ang Maynila ay may ilang pook pang-masa. Kinabibilangan ito ng [[liwasang Rajah Sulayman]], Manila Boardwalk, liwasang [[Andres Bonifacio|Bonifacio]], [[Plasa Miranda]], [[Hardin ng Mehan]], [[Liwasang Paco]], [[Remedios Circle]], Manila Zoological and Botanical Garden, Plasa Balagtas at ang Malakanyang Garden. Noong 2005, binuksan sa masa ni alkaldeng Lito Atienza ang Pandacan Linear Park, na isang mahaba at makitid na lupain sa pagitan ng langisang Pandacan at mga pangkomersyong tahanan na nasa baybayin ng ilog Pasig. Sa hilagang parte ng lungsod nandodoon ang tatlong sementeryo ng La Loma, Chinese at Manila North Green Park, ang pinakamalaking sementeryo ng kalakhang Maynila. Ang Manila Ocean Park ay nagtatampok ng mga iba't ibang uri ng mga hayop-dagat.

Ang lungsod ay may mga akomodasyon na mula sa mga matataas na uri ng otel hanggang sa mga abot kayang mga lohiya ng mga pamantasan. Ang karamihan sa mga akomodasyon ito, na kinabibilangan ng Otel ng Maynila, ay nangasa bulebar Roxas na nakaharap sa look ng Maynila at sa mga distrito ng Ermita at Malate.

Ang mga tanyag na distrito ng Ermita at Malate ay may mga pook pang-aliwan tulad ng mga otel, kainan, klub, bar, kapihan, pangsining at pangkulturang gusali at mga antigong tindahan. Maunlad dito ang negosyong pang-industriya at turismo at sa gabi hanggang sa madaling araw tanyag ang mga kasino, klub, bar, pook-pamkapihan at mga disko dahil buhay ang diwa ng buhay Bohemyan. Sa kalagitnaan ng lungsod nandodoon ang [[Intramuros, Maynila|Intramuros]], at ang mga pook ng kanyang mga kuta at mga bartolina, lumang simbahan, mga kolonyal na tahanan, at mga kalesa. Nakakalat sa buong lungsod ang ibang pang mga makasaysayang pook at pook-palatandaan, mga liwasan, mga museo, at mga pook-pampalakasan.

=== Pook-palatandaan ===
[[Talaksan:Quiapo Church.jpg|thumb|right|200px|Ang [[Simbahan ng Quiapo]] sa [[Quiapo, Maynila|Quiapo]], Maynila.]]


[[Talaksan:Fort Santiago Gate.jpg|thumb|right|200px|Ang tarangkahan ng Pandepensang Santiago]]


&lt;!-- [[Talaksan:CCPjf0236 11.JPG|thumb|right|200px|Ang [[Sentrong Pangkultura ng Pilipinas]] sa Bulebar Roxas]] --&gt;
* [[Apolinario Mabini]] Shrine
* Chinatown (distrito ng Binondo)
* Embahada ng [[Estados Unidos]]
*  (Mga) distrito ng [[Ermita, Maynila|Ermita]] at [[Malate, Maynila|Malate]]
* [[Intramuros, Maynila|Intramuros]], ang [[nagsasanggalang pader]] na ginawa ng mga Kastila, orihinal na Lungsod ng Maynila
* Jumbo Floating Hotel
* [[Katedral ng Maynila]]
* [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]]
* [[Kutang Santiago]]
* Liwasang Paco
* [[Liwasang Rizal]], kilala rin bilang ''Luneta''
* [[Manila Baywalk]]
* Simbahan ng Malate
* Manila Boardwalk
* [[Manila City Hall]]
* [[Manila Ocean Park]]
* Manila Yacht Club
* Manila Zoological and Botanical Garden (Manila Zoo)
* Metropolitan Theater
* [[Museo Pambata]]
* [[Otel ng Maynila]]
* Pader ng alaala para sa mga naging biktima ng batas militar - Bonifacio Shrine
* [[Palasyo ng Malakanyang]], opisyal na paninirahan ng [[Pangulo ng Pilipinas]]
* [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]
* [[Pambansang Museo ng Pilipinas]]
* Plaza Lorenzo Ruiz
* [[Plaza Miranda]]
* [[Plaza Rajah Sulayman]]
* Quirino Grandstand
* [[Remedios Circle]]
* [[Sentrong Pangkultura ng Pilipinas]]
* [[Simbahan ng Quiapo]]
* Simbahan ng San Agustin
* [[Simbahan ng San Sebastian]]
* [[Unibersidad ng Santo Tomas]]

=== Sementeryo ===
* Sementeryong Manila Chinese
* Sementeryo ng La Loma
* Sementeryo del Norte ([http://www.manila.gov.ph/manilanorthcem.htm websayt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601161758/http://www.manila.gov.ph/manilanorthcem.htm |date=2009-06-01 }})
* Sementeryong katimugan ([http://www.manila.gov.ph/manilasouthcem.htm websayt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111206163554/http://www.manila.gov.ph/manilasouthcem.htm |date=2011-12-06 }})
* Liwasang Paco

=== Otel ===
Ang lungsod ay may mga akomodasyon na mula sa mga matataas na uri ng hotel hanggang sa mga abot kayang mga lohiya ng mga pamantasan. Karamihan sa mga akomodasyon ito, na kinabibilangan ng [[Otel ng Maynila]], ay matatagpuan sa bulebar Roxas na nakaharap sa look ng Maynila at sa mga distrito ng Ermita at Malate.

=== Museo ===
* Bahay Tsinoy
* Intramuros Light and Sound Museum, Intramuros
* Pangunahing Pambansang Museo, Kalye ng Padre Burgos
* Museo ng Maynila, dating gusali ng Pre-War Army-Navy Club, Liwasang Rizal
* Museo Pambata, dating gusali ng Pre-War Elk's Club, Liwasang Rizal
* Pambansang Museo ng Pilipinas, Liwasang Rizal
* Parokya ng Ina ng Inabanduna - Sta. Ana (artepakto noong kapanahunan ng mga Hispano)
* Plaza San Luis, Intramuros
* San Agustin Church Museum, Intramuros
* The Museum - De La Salle University-Manila, abenidang Taft, Malate
* Museo ng UST sa Sining at Agham/Siyensiya

=== Mga pook-palakasan ===
* Rizal Memorial Sports Complex, Kalye ng Vito Cruz, Malate
** Rizal Memorial Coliseum
** Rizal Memorial Track and Football Stadium
** Rizal Memorial Baseball Stadium
** Ninoy Aquino Stadium
* San Andres Gym (Mail and More Arena), ang nagsilbing tahanan ng dating ''Manila Metrostars''

== Pamahalaan ==
{{See|Maynila (lalawigan)}}
[[Talaksan:Manila City Hall (Manila; 07-22-2020).jpg|thumb|[[Gusaling Panlungsod ng Maynila]] ''(Manila City Hall)'']]
Katulad ng [[Mga lungsod ng Pilipinas|mga lungsod sa Pilipinas]], ang Maynila ay pinamamahalaan ng isang alkalde na namumuno ng mga eksklusibong kagawaran ng lungsod. Ang kasalukuyang alkalde para sa terminong 2007-2010 ay si [[Alfredo Lim]], na gumawa ng pagbabalik sa bahay-pamahalaang panlungsod ng Maynila na pagkatapos ng pagsisilbi ng 3 taong termino bilang senador. Ang alkalde ng lungsod ay may tatlong termino (siyam na taon ang kabuuan), at pwedeng ihalal muli kung lalaktaw ng isang termino.

Si [[Isko Moreno]] ay ang kasalukuyang bise-alkalde ng lungsod ang namumuno sa mga pambatasang kawil ng lungsod na binubuo ng mga nahalal na mga konsehal na namumuno sa [[Distritong Pambatas ng Lungsod ng Maynila|anim na distritong pambatas ng Maynila]].

Ang lungsod ay nahahati sa 897 na mga [[barangay]], ang pinakamaliit na lokal na yunit na pamahalaan ng Pilipinas. Ang bawat barangay ay may sariling kagawad at konsehal. Para sa mas maayos na sistema ayon sa mga administratibo, ang lahat ng barangay sa Maynila ay igrinupo sa 100 mga sona at muling igrinupo para buuin ang 16 na distritong pang-heograpiya. Ang mga distrito at sonang ito ay walang anumang uri ng lokal na pamahalaan.

Ang lungsod ay may anim na mga kinatawan na ihinahalal para sa [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|kapulungan ng mga kinatatawan ng Pilipinas]], ang mas mababang uri ng pambatasan na isa sa mga kawil ng administrasyon ng Pilipinas. Ang bawat kinatawan ay rumereprisinta sa isa sa bawat anim na tagapagbatas na distrito ng Maynila.

=== Sagisag ng lungsod ===

Ang sagisag ng lungsod ay naglalaman ng mga salitang Lungsod ng Maynila at [[Pilipinas]] na paikot sa isang kalasag sa loob ng isang bilog. Ang pabilog ay naglalaman ng anim na dilaw na bituwin na sumisimbolo sa anim na distritong pambatas ng Maynila. Ang kalasag, na kinuha ang inspirasyon noong kapanahunan ng Hispano, ang lumalarawan sa palayaw na ''Pearl of the Orient'' at nakapwesto sa hilagang-gitna; dagatleon sa gitna, na naimpluwensiyahan ng [[Kastila|Hispano]]; at ang agos ng [[Ilog Pasig]] at ng [[Look ng Maynila]] sa katimugang parte. Ang mga kulay ng selyo ay sumasalamin sa kulay ng [[Watawat ng Pilipinas|watawat]] ng [[Pilipinas]]. Ang dagatleon sa selyo ng Maynila ay hiniram ng Singapore para sa kanilang merlion.

=== Distrito ===

[[Talaksan:Ph fil manila districts.png|thumb|right|200px|Ang mapa ng mga distrito ng Maynila.]]

Ang lungsod ay nababahagi sa labing-anim na distrito. Isa lang ang distritong hindi isang bayan, na ang Pier ng Maynila. Walong (8) distrito ay  nasa hilaga ng [[Ilog Pasig]] at walo (8) sa timog. Ang San Andres Bukid ay dating bahagi ng [[Santa Ana, Maynila|Santa Ana]], habang ang [[Santa Mesa, Maynila|Santa Mesa]] ay dating bahagi ng Sampaloc. Ang mga distritong ito ay di dapat ikalito sa anim na pangkinatawang distrito ng Maynila.

{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
|-
!Distrito
![[Barangay]]
!Populasyon&lt;br /&gt;(2007 census)
!Lawak &lt;br /&gt; (has.)
!Kapal ng populasyon&lt;br /&gt;(per km²)
|-
|[[Binondo, Maynila|Binondo]]
|align=right|10
|align=right|12,100
|align=right|66.11
|align=right|18,304.1
|-
|[[Ermita, Maynila|Ermita]]
|align=right|13
|align=right|6,205
|align=right|158.91
|align=right|3,904.8
|-
|[[Intramuros, Maynila|Intramuros]]
|align=right|5
|align=right|5,015
|align=right|67.26
|align=right|7,455.7
|-
|[[Malate, Maynila|Malate]]
|align=right|57
|align=right|78,132
|align=right|259.58
|align=right|30,099.8
|-
|[[Paco, Maynila|Paco]]
|align=right|43
|align=right|69,300
|align=right|278.69
|align=right|24,866.7
|-
|[[Pandacan, Maynila|Pandacan]]
|align=right|38
|align=right|76,134
|align=right|166.00
|align=right|45,862.9
|-
|[[Pantalan ng Maynila|Pier]]
|align=right|5
|align=right|48,684
|align=right|315.28
|align=right|15,441.4
|-
|[[Quiapo, Maynila|Quiapo]]
|align=right|16
|align=right|23,138
|align=right|84.69
|align=right|27,322.0
|-
|[[Sampaloc, Maynila|Sampaloc]]
|align=right|192
|align=right|255,613
|align=right|513.71
|align=right|49,758.5
|-
|[[San Andres Bukid, Maynila|San Andres Bukid]]
|align=right|65
|align=right|116,585
|align=right|168.02
|align=right|69,386.2
|-
|[[San Miguel, Maynila|San Miguel]]
|align=right|12
|align=right|16,115
|align=right|91.37
|align=right|17,636.9
|-
|[[San Nicolas, Maynila|San Nicolas]]
|align=right|15
|align=right|43,225
|align=right|163.85
|align=right|26,380.5
|-
|[[Santa Ana, Maynila|Santa Ana]]
|align=right|34
|align=right|62,184
|align=right|169.42
|align=right|36,703.5
|-
|[[Santa Cruz, Maynila|Santa Cruz]]
|align=right|82
|align=right|118,779
|align=right|309.01
|align=right|38,438.1
|-
|[[Santa Mesa, Maynila|Santa Mesa]]
|align=right|51
|align=right|98,901
|align=right|261.01
|align=right|37,892.2
|-
|[[Tondo, Maynila|Tondo]]
|align=right|259
|align=right|630,604
|align=right|865.13
|align=right|72,891.6
|}

Lahat ng distritong ito, na hindi kinabibilangan ng Puerto ng Maynila, ay may sariling mga simbahan, at ang ilan sa mga distritong ito ay nakamit ang pagkakilanlan sa sariling paninindigan. Ang Intramuros bilang pinakamatanda at naging orihinal na Maynila ay naging makasaysayang pook. Ang distrito ng Binondo ay ang Chinatown ng lungsod. Ang Tondo ay ang may pinakamalaking kapal ng populasyon, pinakamalawak na nasasakupan at nangunguna pagdating sa kahirapan. Ang pambansang bayani na si Jose Rizal ay tinatangkilik sa Liwasang Paco at iba pang pook sa Maynila. Ang mga distrito ng Ermita at Malate ay kilala at sikat sa mga turista, dahil marami ditong bar, kainan, limang-bituing otel, at liwasan. Ang mga distrito ng San Miguel at Pandacan ay tumatayong tahanan ng opisyal na residente ng Pangulo ng bansa, ang [[Palasyo ng Malakanyang]].

=== Pambansang mga opisina ng pamahalaan ===


Ang lungsod ng Maynila ang kabisera ng Pilipinas at ang tahanan ng mga politika sa bansa. Noong kapanahunan ng pamahalaang kolonyal ng Amerikano, nagpahayag sila ng magiging hitsura ng lungsod sa labas ng pader ng Intramuros. Sa kalapit na &quot;Bagumbayan&quot; o sa kasalukuyan ay ang Liwasang Rizal, ang piniling sentro ng pamahalaan at ang komisyon ng pagdidisenyo ay ipinaubaya kay [[Daniel Burnham]] para gumawa ng plano para sa lungsod na hango sa [[Washington D.C.]]. Napabayaan yaong plano at natigil ang konstruksiyon dahil sa pagsilakbo ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]].

Dahil sa [[Komonwelt ng Pilipinas|pamahalaang Komonwelt]] ni Manuel L. Quezon, ang bagong sentro ng pamahalaan ay inilipat sa mga bundok sa hilagang silangan ng Maynila, na ngayon ay [[Lungsod Quezon]]. Lumikha ng base ang ilang mga ahensiya ng pamahalaan sa Lungsod Quezon. May mga importanteng opisina na nanatili sa Maynila tulad ng Opisina ng Pangulo, ang Korte Suprema, Hukuman ng Apela, ang [[Bangko Sentral ng Pilipinas]], ang kagawaran ng [[Kagawaran ng Pagbabadyet at Pamamahala (Pilipinas)|Badyet]], [[Kagawaran ng Pananalapi (Pilipinas)|Pananalapi]], [[Kagawaran ng Kalusugan (Pilipinas)|Kalusugan]], [[Kagawaran ng Katarungan (Pilipinas)|Katarungan]], [[Kagawaran ng Paggawa at Empleyo (Pilipinas)|Paggawa at Empleyo]], at [[Kagawaran ng Turismo (Pilipinas)|Turismo]]. Ang Maynila din ang tahanan ng iba't ibang importanteng institusyong pambansa tulad ng Pambansang Aklatan, Pambansang Arkibos, Pambansang Museo at Pambansang Ospital ng Pilipinas.

== Edukasyon ==
{{main|Tala ng mga unibersidad at kolehiyo sa Pilipinas}}
[[Talaksan:PLM GPA.jpg|thumb|200px|right|Ang [[Pamantasan ng Lungsod ng Maynila]], ang kauna-unahang unibersidad sa Pilipinas na pinatatakbo ng pamahalaang lokal.]]
Ang Maynila ang tahanan ng mga unibersidad, dalubhasaan at pamantasan sa Kalakhang Maynila. Ang tinaguriang [[Sinturon ng mga unibersidad|Sinturon ng mga pamantasan]] na kilala ng bansa na may magandang edukasyong maihahandog ay matatagpuan sa distrito ng Malate, Ermita, Intramuros, Paco, San Miguel, Quiapo at Sampaloc. Ilan sa kanila ay ang mga pamantasang pang-estado katulad ng [[Unibersidad ng Pilipinas, Maynila]] sa Ermita at [[Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas]] sa Santa Mesa; [[Pamantasang Normal ng Pilipinas]], Pamantasang Kristiyano ng Pilipinas, Pamantasan ng Kababaihan ng Pilipinas, [[Pamantasang De La Salle-Maynila]] at ''De La Salle-College of Saint Benilde'' sa abenidang Taft; mga katolisismong pamantasan katulad ng Kolehiyo ng San Beda sa San Miguel, [[Unibersidad ng Santo Tomas]] sa Sampaloc at ang Pamantasan ng San Pablo sa Ermita; mga pribadong pamantasan tulad ng [[Pamantasan ng Silangan]], [[Pamantasan ng Dulong Silangan]] at [[Pamantasang Centro Escolar]] sa Recto; at ang mga katolisismong pamantasan na [[Colegio de San Juan de Letran]], Mapúa Institute of Technology at ang Lyceum of the Philippines University; at ang pamantasang pag-aari ng lungsod, ang [[Pamantasan ng Lungsod ng Maynila]] sa Intramuros, dalubhasahang lungsod ng maynila o @Universidad de Manila sa may tabi ng [[Estasyon ng Central Terminal ng LRT|Estasyong Central Terminal]] ng LRT-1.

Ang dibisyon ng mga pamantasan ng lungsod-Maynila na isang sangay ng [[Kagawaran ng Edukasyon (Pilipinas)|kagawaran ng edukasyon]] ay tumutukoy sa tatlong pampublikong sistema ng edukasyon ng lungsod. Namamahala ito ng 71 elementaryang pampublikong paaralan, 32 pampublikong mataas na paaralan, at 2 pampublikong unibersidad.

Ang lungsod din ang namamahala sa [[Mataas na Paaralang Pang-agham ng Maynila]], ang pilotong pang-agham na iswkelahan ng Pilipinas; ang Pambansang Museo ng Pilipinas, kung saan ang matatagpuan ang [[Spoliarium]] ni [[Juan Luna]], ang Kalakhang Museo, ang pangunahing museong moderno at dalubhasa sa mga biswal na sining; ang Museong Pambata, pook na pabor sa mga kabataang Pinoy para sila ay matuto at ang Pambansang Aklatan ng Pilipinas ay matatagpuan sa liwasang Rizal.

== Midya ==
=== Serbisyong pang-koreo ===
[[Talaksan:Post Office Building, Pasig River (Manila)(2018-01-09).jpg|thumb|200px|Ang Korporasyong Koreo ng Pilipinas]]
Ang gusali ng Post Office na tahanan ng korporasyong pamkoreo ng Pilipinas ay matatagpuan sa talampakan ng Tulay ng Jones. Ito rin ang tahanan ng Philippine Postal Bank, ang pangunahing kompanya na nagpapatakbo ng tagahatid ng mga koreo sa bansa.

=== Tagalathala at publikasyon ===
Ang Maynila ang tahanan ng mga pangunahing kompanyang tagalathala sa Pilipinas. Sa [[Daungan ng Maynila|pook daungan]] matatagpuan ang karamihan ng punong himpilan ng mga ito. Ang industriyang tagalathala ng mga kasalukuyang pangyayari ay isa sa mga legasiya ng kolonisasyon ng mga Amerikano sa Pilipinas, na gumawa ng daan para kalayaan ng mga tagapaglathala. Ilan sa mga pangunahing publikasyon sa Maynila ay ang [[The Manila Times|Manila Times]], ang Manila Bulletin, ang Philippine Star, ang Manila Standard Today, The Daily Tribune at marami pang iba.

=== Mga pahayagan ===
Ang Maynila ang tahanan ng ilang pambalita at opisinang tagapaghatid ng pahayagan, ahensiya o serbisyo na kinabibilangan ng Office of the Press Secretary at Radio-TV Malacañang o RTVM (ang tagapagbalita ng Mga Pangulo ng Pilipinas) na matatagpuan sa Palasyo ng Malakanyang.

Ang lungsod din ang tahanan ng prestihiyoso at eksklusibong organisasyon ng mga manunulat na tinawag na Samahang Plaridel. Ang mga miyembro ay kinabibilangan ng ilang kilalang tagapaglathala, patnugot, at taga-pagbalita ng bansa.

=== TV at radyo ===
Ang punong himpilan ng mga pangunahing estasyon ng TV ay matatagpuan sa [[Lungsod Quezon]] at hindi lahat ng studyo ng Kamaynilaang Pinalawig ay matatagpuan sa Maynila.

== Inprastraktura ==
=== Transportasyon ===
{{see|Transportasyon sa Kalakhang Maynila}}

==== Pampublikong transportasyon ====
[[Talaksan:LRT Tayuman Station (10-24-2018).jpg|thumb|200px|right|Estasyong Tayuman ng LRT]]
[[Talaksan:WTMP Pangkat E-14-1.JPG|thumb|200px|right|Isang dyipni sa Maynila]]
Ang Maynila bilang pangunahing lungsod, ay mayroong iba't ibang uri ng mga transportasyon. Ang pinakilala sa lahat ng uri nito ay ang mga [[dyipni]] na sinimulang gamitin pagkatapos ng ikalawang digmaang pandaigdig. May mga kilala rin transportasyon bukod sa dyipni tulad ng mga bus, taksi at Tamaraw FX. Ang mga motorsiklo at pedicab ay ginagamit sa mga bumabiyahe ng maiikling distansiya. Sa ilang pook, lalo na sa Divisoria, ang mga motor pangtinda ay pinagkakasya sa pedicab para mahatid ang mga paninda. May pook na pinagpapaliban ang modernong kapanahunan tulad ng [[Binondo, Maynila|Binondo]] at [[Intramuros, Maynila|Intramuros]] na gumagamit pa rin ng [[Kalesa]].

Ang lungsod ay pinagsisilbihan ng [[Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|SMRP ng Maynila]] (ang uring ito ng transportasyon ay bukod pa sa [[Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|MRTS]] o ''Metro Rail Transit System''). Isa sa mga prioridad ng proyektong pambayan ay nakatoon sa pagpapaluwag ng masikip na daloy ng trapiko sa kalakhang Maynila.

Ang pagpapaunlad ng sistema ng riles ay nagsimula noong itinaguyod ito noong dekada 70 sa pamamahala ng administrasyon ni Marcos at ito ang kauna-unahang transportasyon ng riles sa Timog-silangang Asya. Kamakailan lang, ang sistema ng riles ay nakaranas ng malawigang pagpapalawak dahil sa paglaki ng populasyon ng lungsod. Ito ay nagkakahalaga ng ilang bilyong dolyar. Ang layunin ng proyektong ito ay magkaroon ng alternatibong uri ng transportasyon para matugunan ang pangangailangan ng lumalaking bilang ng mga sasakyan. Dalawang linya nito ang nagsisilbi sa mga naninirahan sa lungsod, ang [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|linyang berde]] na dumadaan sa [[abenidang Taft]] (R-2) at [[abenidang Rizal]] (R-9), at ang [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|linyang bughaw]] na dumadaan sa [[Bulebar Magsaysay|bulebard ng Ramon Magsaysay]] (R-6) simula Santa Cruz, patungong [[Lungsod Quezon]] hanggang sa Santolan sa [[Pasig]].

Ang lungsod ang kabisera ng pamahalaan ng riles sa Luzon. Ang pangunahing terminal ng Pambansang Daanan ng mga riles ng Pilipinas ay matatagpuan sa Tondo. Ang mga daanan ng riles na pinalawig at sa kasalukuyan ay dumadaan sa [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]], [[Pampanga]] at sa [[Legazpi, Albay|Legazpi]], [[Albay]].

Ito ang mga pangunahing sistema ng riles. Ang mga estasyon na nasa talaan na ito ay matatagpuan sa Maynila:

* [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linyang Berde]] (''LRT 1'') - R. Papa, [[Estasyong Abad Santos ng LRT|Abad Santos]], [[Estasyong Blumentritt ng LRT|Blumentritt]], [[Estasyong Tayuman ng LRT|Tayuman]], Bambang, Doroteo Jose, Carriedo, Terminal Sentral, United Nations, Pedro Gil, [[Estasyong Abenida Quirino ng LRT|Abenida Quirino]] at [[Estasyong Vito Cruz ng LRT|Vito Cruz]]
* [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linyang Bughaw]] (LRT-2 o MRT-2) - [[Estasyong Recto ng LRT|Recto]], [[Estasyong Legarda ng LRT|Legarda]], [[Estasyong Pureza ng LRT|Pureza]] at [[Estasyong V. Mapa ng LRT|V. Mapa]]
* [[Pambansang Daambakal ng Pilipinas|PNR]]: Vito Cruz, Herran (Pedro Gil), Pandacan, Santa Mesa, España, Laong Laan, Blumentritt at Tutuban.

==== Himpapawid ====
Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]] (PPNA) ang nagsisilbi sa Maynila, kalakhang Maynila at sa mga kalapit lalawigan. Ang Terminal 2 (o ang ''Centennial Terminal'') ay binuksan noong 1999 Oktubre. Ang [[Philippine Airlines]] na nagbibigay karangalan sa ating bansa ang gumagamit sa terminal na ito para sa lokal at pandaigdigang lipad. Ang ilang pandaigdigang lipad ang gumagamit sa orihinal na terminal ng PPNA. Binuksan sa publiko ang PPNA-3 noong Agosto ng 2008. Ito ang tahanan ng ''Cebu Pacific'', ''Air Philippines'' at ''PAL Express'' na nakatuon sa mga pandaigdigan na lipad. Ilang kilometro lang ang layo ng PPNA sa Maynila kaya naman ang mga dayuhan ay madaling makakapasok at makakaalis ng lungsod.

==== Mga lansangan ====
{{Main|Tala ng mga lansangan sa Kalakhang Maynila}}
[[Talaksan:Sampaloc - A.H. Lacson Avenue (Manila)(2019-05-27).jpg|thumb|200px|[[Abenida Lacson]], isa sa mga mahalagang lansangan sa Maynila.]]
Ang mga pangunahing lansangan sa Kalakhang Maynila ay igrinupo bilang mga daang radyal at daang palibot (''radial roads'' and ''circumferential roads''). Ang [[Bulebar Roxas]], ang pinakakilalang lansangan sa Maynila, ay matatagpuan sa dalampasigan ng [[Look ng Maynila]]. Ang naturing na bulebar ay kabilang sa [[Daang Radyal Blg. 1]] (o R-1) na patungong [[Kabite]]. Ang [[Bulebar Espanya]] na kabilang sa [[Daang Radyal Blg. 7]] (R-7) ay nag-uumpisa sa Quiapo at nagtatapos sa Welcome Rotonda na nasa hangganan ng Lungsod Quezon. Ang lansangang Pres. Sergio Osmeña Sr. na kabilang sa [[South Luzon Expressway]] o [[Daang Radyal Blg. 3]] (R-3) ay ang pinaka-importanteng lansangan na dumudugtong sa Maynila sa mga lalawigan sa katimugang Luzon. Dalawa sa mga anim na daang palibot ay matatagpuan sa loob ng lungsod: ang [[Daang Palibot Blg. 1|C-1]] at [[Daang Palibot Blg. 2|C-2]].

==== Mga tulay ====
{{See also|Talaan ng mga tawiran sa Ilog Pasig}}
[[Talaksan:Jones Bridge - night view (Manila; 11-24-2019).jpg|thumb|200px|[[Tulay ng Jones]]]]
[[File:Quezon Bridge, Manila City.jpg|right|thumb|200px|Tulay Quezon]]
May walong pangunahin na tulay sa Maynila. Ang karamihan sa mga ito ay idinudugtong ang katimugang parte ng Maynila sa hilagang parte nito. Dahil hinahati ng ilog Pasig ang kalakhang Maynila sa dalawa, karamihan ng tulay sa kalakhang Maynila ay pinagdudugtong ang hilaga at katimugang parte nito. Mayroong dalawang tulay na riles na tumatawid sa ilog, ang Light Rail Transit 1 at ang daanan ng Philippine National Railways. Ang mga tulay na nakatala sa ibaba ay nakasaayos simula kanluran hanggang silangan. Ang Del Pan, na pinakamalapit sa bukana ng [[ilog Pasig]] at [[look ng Maynila]] ay ang nauuna sa talaan kung pagbabasihan ang pagsasaayos mula kanlurang hanggang silangan.

* [[Tulay ng Roxas]] - ''dating tinawag na tulay ng Del Pan'' ([[San Nicolas, Maynila|San Nicolas]] hanggang sa  [[Daungan ng Maynila]])
* [[Tulay ng Jones]] - ([[Binondo, Maynila|Binondo]] hanggang [[Ermita, Maynila|Ermita]])
* [[Tulay ng MacArthur (Maynila)|Tulay ng MacArthur]] ([[Santa Cruz, Maynila|Santa Cruz]] hanggang [[Ermita, Maynila|Ermita]])
* [[Unang Linya ng Sistema ng Magaang Riles Panlulan ng Maynila|Tulay ng LRT 1]] (Estasyon ng Carriedo hanggang Central Station)
* [[Tulay ng Quezon]] ([[Quiapo, Maynila|Quiapo]] hanggang [[Ermita, Maynila|Ermita]])
* [[Tulay ng Ayala]] ([[San Miguel, Maynila|San Miguel]] hanggang [[Ermita, Maynila|Ermita]])
* [[Tulay ng Mabini]] - ''dating tinawag na tulay ng Nagtahan'' ([[Santa Mesa, Maynila|Santa Mesa]] hanggang [[Pandacan, Maynila|Pandacan]])
* Tulay ng Lambingan ([[Santa Ana, Maynila|Punta]] hanggang [[Santa Ana, Maynila|Santa Ana]])

==== Mga daungan ====
[[Talaksan:Manila skyline seen from Manila North Harbor.JPG|thumb|200px|Isa sa mga puerto ng lungsod]]
Ang daungan ng Maynila na matatagpuan sa bukana ng [[look ng Maynila]], ay kinilala bilang &quot;Pambansang Punong pandaungan ng Pilipinas&quot; dahil ito ang pangunahing daungan ng bansa. Pinagsisilbihan nito ang pangunahing pangangailangan ng lungsod tulad ng ekonomiya at pinauunlad ang turismong panindustriyal. Ang hilaga at katimugang daungan ay nakakaranas ng pagka-abala twing bakasyon o mga araw na may selebrasyon tulad ng [[Mahal na Araw]], [[Araw ng Kalululuwa]] at [[Pasko|Kapaskohan]].

==== Pasig River Ferry Service ====
[[Talaksan:Pasig Ferry.JPG|thumb|200px|Isang bangka ng Pasig River Ferry Service.]]
Ang bukana ng [[Ilog Pasig]] ay matatagpuan sa lungsod. Ang ''Pasig River Ferry Service'' na nagpapatakbo ng 17 estasyon na matatagpuan sa bukana ng [[Ilog Pasig]] simula Plaza Mexico sa [[Intramuros, Maynila|Intramuros]] hanggang sa [[lungsod ng Pasig]] ang nagsisilbing pantawid at transportasyong pandagat ng [[kalakhang Maynila]].

Pitong estasyon ang matatagpuan dito sa Maynila. Nakatala sa ibaba ang mga estasyon at nakaayos ayon sa pagkasunod-sunod:

{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
|-
!Estasyon
!Lokasyon
!Distrito
|-
|Estasyong Plaza Mexico
|align=right|[[Intramuros, Maynila|Intramuros]]
|align=right|[[Intramuros, Maynila|Intramuros]]
|-
|Estasyong Escolta
|align=right|[[Kalye Escolta]]
|align=right|[[Santa Cruz, Maynila|Santa Cruz]]
|-
|Estasyong Quiapo
|align=right|Quiapo
|align=right|[[Quiapo, Maynila|Quiapo]]
|-
|Estasyong [[Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas|P.U.P.]]
|align=right|Santa Mesa
|align=right|[[Santa Mesa, Maynila|Santa Mesa]]
|-
|Estasyong [[Santa Ana, Maynila|Santa Ana]]
|align=right|Santa Ana
|align=right|[[Santa Ana, Maynila|Santa Ana]]
|-
|Estasyong Lambingan
|align=right|Punta
|align=right|[[Santa Ana, Maynila|Santa Ana]]
|}

=== Mga medikal na pasilidad ===
Ang Maynila ang tahanan ng punong himpilan ng [[Samahan ng Pandaigdigang Kalusugan]] sa Pilipinas, ang pangunahing opisina ng [[Kagawaran ng Kalusugan (Pilipinas)|Kagawaran ng Kalusugan]], at ilang opsital at medikal na pasilidad. Ang Kagawaran ng Kalusugan ng Maynila na may kakayahang magplano at magpatupad ng mga programmang pangkalusugan sa  lungsod, ay nagpapatakbo ng 44 na medikal na pasilidad at mga pasilidad na matatagpuan sa mga imprastraktura&lt;ref&gt;{{cite news |title= Free hospital, health aid in Manila assured |trans-title=Libreng ospital at paggamot sa Maynila kumpirmado |url=http://www.mb.com.ph/issues/2007/04/14/MTNN2007041491763.html |agency=Manila Bulletin |publisher=Manila Bulletin |location=Maynila |accessdate=2009-08-08 |language=Ingles}}&lt;/ref&gt; na nakakalat sa buong lungsod. Ilan sa mga tanyag ospital ng lungsod ay ang Manila Doctors' Hospital at Philippine General Hospital sa Abenidang Taft; Chinese General Hospital and Medical Center, Dr. Jose R. Reyes Memorial Medical Center, at San Lazaro Hospital sa distrito ng Santa Cruz; University of Santo Tomas Hospital sa Sampaloc; at ang Ospital ng Maynila Medical Center na pag-aari ng lokal na pamahalaan sa Malate.

== Pandaigdigang kaukulan ==
=== Mga kapatid na lungsod ===
Ang Maynila ay may 33 mga kapatid na lungsod (lokal at pandaigdigan) at tatlong kaalyadong lungsod.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sister Cities of Manila |url=http://www.manila.gov.ph/cityhall.htm#sistercities |publisher=Pamahalaan ng Maynila |location=Maynila |trans-title=Mga kapatid na lungsod ng Maynila |language=Ingles |quote= |accessdate=2009-08-29 |archive-date=2008-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607200336/http://www.manila.gov.ph/cityhall.htm#sistercities |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

;Pandaigdigang relasyon

* [[Talaksan:Flag of Mexico.svg|25px|border]] [[Acapulco]], [[Mehiko]]
* [[Talaksan:Flag of India.svg|25px|border]] [[New Delhi]], [[India]]
* [[Talaksan:Flag of Thailand.svg|25px|border]] [[Bangkok]], [[Thailand]] (1997)
* [[Talaksan:Flag of the People's Republic of China.svg|25px|border]] [[Beijing]], [[Tsina]] (2002)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sister Cities of Beijing |url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/ |publisher=EBeijing |location=Beijing |trans-title=Mga kapatid na lungsod ng Beijing |language=Ingles |accessdate=2009-08-29 |archive-date=2010-01-17 |archive-url=https://www.webcitation.org/5mq6B2fdq?url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=Allison |last=Lopez |title=Manila mayor flies to ‘sister city’ for Beijing Olympics |url=http://sports.inquirer.net/breakingnews/breakingnews/view/20080807-153276/Manila-mayor-flies-to-sister-city-for-Beijing-Olympics |publisher=Inquirer |location=Maynila |trans-title=Pinuntahan ng alkalde ng Maynila ang mga kapatid na lungsod para sa palarong olimpiko ng 2008 |language=Ingles |date=2008-07-08 |quote=MANILA, Philippines—Manila Mayor Alfredo Lim will grace the opening ceremony of the 2008 Olympics Friday on the invitation of Beijing Mayor Guo Jinlong as his guest. |accessdate=2009-08-29 |archive-date=2008-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930165324/http://sports.inquirer.net/breakingnews/breakingnews/view/20080807-153276/Manila-mayor-flies-to-sister-city-for-Beijing-Olympics |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Talaksan:Flag of Romania.svg|25px|border]] [[Bucharest]], [[Rumanya]]
* [[Talaksan:Flag of Colombia.svg|25px|border]] [[Cartagena, Colombia|Cartagena]], [[Kolombiya]] (1986)
* [[Talaksan:Flag of the People's Republic of China.svg|25px|border]] [[Guangzhou]], [[Tsina]]  (1982)
* [[Talaksan:Flag of Cuba.svg|25px|border]] [[Havana]], [[Cuba]]
* [[Talaksan:Flag of Israel.svg|25px|border]] [[Hayfa]], [[Israel]] (1971)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/en-US/city/CitySecretary_ForeignAffairs/EngActs.htm |title=Twin City activities |publisher=Pamahalaan ng Hayfa |accessdate=2008-02-14}}&lt;/ref&gt;
* [[Talaksan:Flag of the United States.svg|25px|border]] [[Honolulu, Haway|Honolulu]], [[Haway]], [[Estados Unidos]]
* [[Talaksan:Flag of Indonesia.svg|25px|border]] [[Jakarta]], [[Indonesya]]
* [[Talaksan:Flag of Vietnam.svg|25px|border]] [[Lungsod ng Ho Chi Minh]], [[Biyetnam]]
* [[Talaksan:Flag of the United States.svg|25px|border]] [[Jersey City, New Jersey|Jersey City]], [[Bagong Jersey]]
* [[Talaksan:Flag of Peru.svg|25px|border]] [[Lungsod ng Lima]], [[Peru]]
* [[Talaksan:Flag of Spain.svg|25px|border]] [[Madrid]], [[Espanya]] (1987)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mapa Mundi de las ciudades hermanadas |url=http://www.munimadrid.es/portal/site/munimadrid/menuitem.dbd5147a4ba1b0aa7d245f019fc08a0c/?vgnextoid=4e84399a03003110VgnVCM2000000c205a0aRCRD&amp;vgnextchannel=4e98823d3a37a010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD&amp;vgnextfmt=especial1&amp;idContenido=1da69a4192b5b010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD |publisher=Pamahalaan ng Madrid |location=Madrid |trans-title=Mapa ng mga kapatid na lungsod ng Madrid |language=Kastila |accessdate=2009-08-29}}&lt;/ref&gt;
* [[Talaksan:Flag of Spain.svg|25px|border]] [[Málaga]], [[Espanya]]
* [[Talaksan:Flag of Canada.svg|25px|border]] [[Montréal, Québec|Montréal]], [[Québec]], [[Canada]] (2007)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Manila-Montreal Sister City Agreement Holds Potential for Better Cooperation |url=http://www.gov.ph/news/default.asp?i=10558 |location=Montreal |trans-title=Ang pagiging magkapatid na lungsod ng Maynila at Montreal para sa magandang pakikipagrelasyon |language=Ingles |format=ASP |date=2005-06-24 |quote=Philippine Ambassador to Ottawa Francisco L. Benedicto commended the efforts of the Filipino-Canadian community and the members of the City Council of Montreal for their efforts in working towards a Manila-Montreal Sister City Agreement |accessdate=2009-08-29 |archive-date=2008-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080124125140/http://www.gov.ph/news/default.asp?i=10558 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Talaksan:Flag of Russia.svg|25px|border]] [[Moscow]], [[Rusya]]
* [[Talaksan:Flag of France.svg|25px|border]] [[Nice]], [[Pransiya]]
* [[Talaksan:Flag of Kazakhstan.svg|25px|border]] [[Nur-Sultan]], [[Kazakhstan]]
* [[Talaksan:Flag of the United States.svg|25px|border]] [[Sacramento, California|Sacramento]], [[California]], [[Estados Unidos]]
* [[Talaksan:Flag of the United States.svg|25px|border]] [[San Francisco, California|San Francisco]], [[California]], [[Estados Unidos]]
* [[Talaksan:Flag of Chile.svg|25px|border]] [[Santiago, Chile|Santiago]], [[Chile]]
* [[Talaksan:Flag of Australia.svg|25px|border]] [[Sydney]], [[Bagong Timog Gales]], [[Australia]]
* [[Talaksan:Flag of the Republic of China.svg|25px|border]] [[Taichung]], [[Republika ng Tsina]]
* [[Talaksan:Flag of the Republic of China.svg|25px|border]] [[Taipei]], [[Republika ng Tsina]] (1966)&lt;ref&gt;{{cite web |title=THE 46 SISTER-CITIES OF TAIPEI |url=http://www.protocol.taipei.gov.tw/sister/esister.htm |publisher=Pamahalaan ng Taipei |location=Tapei |trans-title=Ang 46 na kapatid na lungsod ng Taipei |language=Ingles |accessdate=2009-08-29 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718181902/http://www.protocol.taipei.gov.tw/sister/esister.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Talaksan:Flag of Japan.svg|25px|border]] [[Takatsuki, Osaka|Takatsuki]], [[Prepektura ng Osaka|Osaka]], [[Hapon (bansa)|Hapon]]
* [[Talaksan:Flag of Iran.svg|25px|border]] [[Tehrān]], [[Iran]]
* [[Talaksan:Flag of Canada.svg|25px|border]] [[Winnipeg]], [[Canada]] (1979)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sister Cities |url=http://newwinnipeg.com/news/info/sister-cities.htm |publisher=Web Archive |trans-title=Mga kapatid na lungsod |language=Ingles |quote=Since the amalgamation of Winnipeg in 1971, the City of Winnipeg began a policy that authorizes the Mayor to enter into &quot;Sister City Agreements&quot; with Mayors in other countries. |accessdate=2009-08-29 |archive-date=2005-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051228134139/http://newwinnipeg.com/news/info/sister-cities.htm |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
* [[Talaksan:Flag of Japan.svg|25px|border]]  [[Yokohama]], [[Prepektura ng Kanagawa|Kanagawa]], [[Hapon (bansa)|Hapon]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=8 Cities/6 Ports: Yokohama's Sister Cities/Sister Ports |url=http://www.welcome.city.yokohama.jp/eng/tourism/mame/a3000.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505110044/http://www.welcome.city.yokohama.jp/eng/tourism/mame/a3000.html |archivedate=2009-05-05 |publisher=Pamahalaan ng Yokohama |trans-title=8 lungsod/6 na daungan: Mga kapatid na lungsod/kapatid na daungan ng Yokohama |language=Ingles |accessdate=2009-08-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

;Mga kaligang lungsod

* [[Talaksan:Flag of South Korea.svg|25px|border]] [[Busan]], [[Timog Korea]]
* [[Talaksan:Flag of the People's Republic of China.svg|25px|border]] [[Shanghai]], [[Tsina]]
* [[Talaksan:Flag of the People's Republic of China.svg|25px|border]] [[Xi'an]], [[Tsina]]

;Mga kapatid na lungsod (Pilipinas)

* [[Talaksan:Flag of the Philippines.svg|25px|border]] [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]]
* [[Talaksan:Flag of the Philippines.svg|25px|border]] [[Lungsod ng Davao]], [[Pilipinas]]

== Silipin din ==

* [[Kalakhang Maynila]] - Ang metropolitanyong pook ng [[Pilipinas]], ang pambansang punong rehiyon.
* [[Labanan sa Maynila]] - Iba't ibang labanan na nangyari sa lungsod na ito para sa walang kamatayang kalayaan.
* [[Maynilang Imperyal]] - Bansag sa lungsod at sa buong Kalakhang Maynila dahil sa ekonomiya nito.
* [[Napapaderang Lungsod]] - Ang bansag sa lungsod dahil sa [[nagsasanggalang na pader|nakasangalang pader]] o ang [[Kutang Santiago]].

== Kawil panlabas ==

{{Canadian City Geographic Location (8-way)
|North=''[[Lungsod ng Navotas]]'', ''[[Lungsod ng Kalookan]]''
|West=''[[Look ng Maynila]]''
|Center=Lungsod ng Maynila
|East=''[[Lungsod ng San Juan]]'', ''[[Lungsod ng Mandaluyong]]''
|South=''[[Lungsod ng Pasay]]''
|Northwest=''[[Puerto ng Maynila|Ang mga daungan ng Maynila at Navotas]]''
|Northeast=''[[Lungsod Quezon]]''
|Southwest=''[[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]]''
|Southeast=''[[Lungsod ng Makati]]''
|image=Flag_of_Manila.png
}}

{{sisterlinks|Manila}}
* [http://www.manila.gov.ph/ Opisyal na websayt ng lungsod ng Maynila]
* [http://www.manila.gov.ph/ Pamahalaan ng Maynila]
* {{wikivoyage|Manila}}
* [http://www.openstreetmap.org/?lat=14.583333&amp;lon=120.9666671&amp;zoom=11 Ang Mapa ng Maynila]
* [http://www.philippinedomain.com/metro_manila_map.htm Mga Pangunahing Lansangan ng Maynila]{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://zip-codes.philsite.net/manila.htm ZIP  | Postal Codes ng Maynila]
* [http://wikitravel.org/en/Manila Wikitravel - Manila]

== Sipian ==
=== Biblyograpya ===
{{Wikipedia-Books}}
* {{Citation
|last=Bayor
|first=Ronald H  
|title=The Columbia Documentary History of Race and Ethnicity in America
|publisher=Columbia University Press 
|date=2004-06-23
|isbn=0-231-11994-1
|url=http://books.google.com/books?id=o2eWvyig9SgC
}}.
* {{Citation
|editor-last=Blair
|editor-first=Emma Helen
|year=1911
|title=The Philippine Islands, 1493-1803
|url=http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=philamer&amp;cc=philamer&amp;idno=afk2830.0001.003&amp;q1=blair&amp;frm=frameset&amp;view=image&amp;seq=5
}}, (Vol. 1, no. 3).
* {{Citation
|last=Boot
|first=Max
|title=The Savage Wars of Peace: Small Wars and the Rise of American Power
|publisher=Basic Books
|date=2002-04-01
|isbn=0-465-00720-1
|url=http://books.google.com/books?id=0lIg-lGwqBoC
}}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
* {{Citation
|last=Fish
|first=Shirley
|title=When Britain Ruled the Philippines 1762-1764
|year=2003
|isbn=1-4107-1069-6
|url=http://books.google.com/books?id=RdIEAAAACAAJ
}}.
* {{Citation
|last=Kumar
|first=Amitava  
|title=Poetics/Politics: Radical Aesthetics for the Classroom
|publisher=Palgrave
|date=1999-10-29
|isbn=0-312-21866-4 
|url=http://books.google.com/books?id=AJfkKgAACAAJ
}}.
* {{Citation
|last=Painter
|first=Nell Irvin 
|title=Standing at Armageddon: The United States, 1877–1919
|publisher=W. W. Norton &amp; Company
|date=1989-05-01
|isbn=0-393-30588-0
|url=http://books.google.com/books?id=5_gB8ABKAx0C
}}.
* {{Citation
|last=Tracy
|first=Nicholas 
|title=Manila Ransomed: The British Assault on Manila in the Seven Years War
|publisher=University of Exeter Press
|year=1995
|url=http://books.google.com/books?id=AoNxAAAAMAAJ
}} ISBN 0-85989-426-6, ISBN 978-0-85989-426-5

=== Talababa ===
{{reflist|2}}

{{Template group
|list =
{{Lungsod ng Maynila}}
{{Roxas Boulevard}}
{{Template group
|title       = [[Talaksan:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}} Lokasyong Heograpiko
|list        = 
'''[[Sistema ng tugmaang pampook|Lat. &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; Long.]] {{Coord|14|35|N|121|0|E|display=inline}} &lt;span style=&quot;color:darkblue;&quot;&gt;Maynila&lt;/span&gt;'''}}
{{Metro Manila}}
{{Mga Lungsod sa Pilipinas}}
{{Lalawigan ng Pilipinas}}
{{Talaan ng mga kabiserang Asyano batay sa rehiyon}}
}}

{{Authority control}}

[[Kategorya:Kabisera sa Asya]]
[[Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas]]
[[Kategorya:Maynila]]
[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas]]
[[Kategorya:Pilipinas]]</text>
      <sha1>i64emr1eb8vuicqrml3xyl9cbllump3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kalakhang Maynila</title>
    <ns>0</ns>
    <id>588</id>
    <revision>
      <id>2213090</id>
      <parentid>2203090</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T15:31:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>update information</comment>
      <origin>2213090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42350" sha1="3kqp6isskr8e7elf3z4ex48qns9hlcw" xml:space="preserve">{{About|kalakhang kabisera ng Pilipinas|kabiserang lungsod|Maynila|ibang paggamit|Maynila (paglilinaw)}}
{{infobox settlement
| name = Kalakhang Maynilà&lt;br /&gt;''Metro Manila''
| official_name = Pambansang Punong Rehiyon&lt;br /&gt;''National Capital Region (NCR)''
| native_name = ᜃᜎᜃ᜔ᜑᜅ᜔ ᜋᜌ᜔ᜈᜒᜎ
| native_name_lang = tl
| other_name = Kamaynilaan
| settlement_type = [[Kalakhang pook|Kalakhan]] at [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]]
| image_skyline = {{multiple image
 | perrow        = 1/2/2/2
 | border        = infobox
 | total_width   = 300
 | caption_align = center
 | image1        = Makati City Lights (Jopet Sy) - Flickr.jpg
 | alt1          = Makati CBD
 | caption1      = [[Makati Central Business District]]
 | image2        = Quezon Monument in Quezon Memorial.jpg
 | alt2          = Quezon Memorial Shrine
 | caption2      = [[Quezon Memorial Shrine]]
 | image3        = Rizal Monument (Manila, 2024).jpg
 | alt3          = Rizal Park known as Luneta Park
 | caption3      = [[Liwasang Rizal]]
 | image4        = BGC - BHS Central Jan 8 2025.jpg
 | alt4          = Bonifacio High Street
 | caption4      = Bonifacio High Street
 | image5        = 
Ortigas Center (Met. Manila) - Flickr.jpg
 | alt5          = Ortigas Center at night
 | caption5      = [[Sentrong Ortigas]]
 | image6        = Museo Nacional de Bellas Artes, Manila, Filipinas, 2023-08-27, DD 51.jpg
 | alt6          = National Museum of Fine Arts
 | caption6      = [[Pambansang Museo ng Sining]]
 | image7        = 
View of Pasay City at SM Mall of Asia.tif
 | alt7          =  SM Mall of Asia
 | caption7      = [[SM Mall of Asia]]
 | image8        = Bonifacio Monument (Guillermo Tolentino).jpg
 | alt8          = Monumento
 | caption8      = [[Bonifacio Monument]]
 | image9        = 400 Year old Beauty.jpg
 | alt9          = University of Santo Tomas facade
 | caption9      = [[Unibersidad ng Santo Tomas]]
}}
| image_caption = 
| image_flag = 
| image_seal = 
| image_shield = 
| image_map = {{PH wikidata|image_map}}
| map_caption = Lokasyon sa Pilipinas
| pushpin_map = 
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates = {{coord|3=region:PH_type:adm2nd_source:GNS|display=inline,title}}
| subdivision_type = Bansa
| subdivision_name = {{PHL}}
| subdivision_type1 = Nangangasiwang entidad
| subdivision_name1 = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]]
| established_title = Naitatag
| established_date = 7 Nobyembre 1975&lt;ref name=&quot;LawPhil&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.lawphil.net/statutes/presdecs/pd1975/pd_824_1975.html|title=Presidential Decree No. 824 November 7, 1975|website=lawphil.net|publisher=[[Arellano University|Arellano Law Foundation]]|accessdate=14 Enero 2014}}&lt;/ref&gt;
| parts_type = Binubuo ng
| parts_style = para
| p1 = {{Collapsible list
  | title = 16 na lungsod at&lt;br /&gt;isang bayan
  | 1 = '''[[Manila]]'''
  | 2 = [[Caloocan]]
  | 3 = [[Las Piñas]]
  | 4 = [[Makati]]
  | 5 = [[Malabon]]
  | 6 = [[Mandaluyong]]
  | 7 = [[Marikina]]
  | 8 = [[Muntinlupa]]
  | 9 = [[Navotas]]
  | 10 = [[Parañaque]]
  | 11 = [[Pasay]]
  | 12 = [[Pasig]]
  | 13 = [[Lungsod Quezon]]
  | 14 = [[San Juan, Metro Manila|San Juan]]
  | 15 = [[Taguig]]
  | 16 = [[Valenzuela, Metro Manila|Valenzuela]]
  | 17 = [[Pateros]]
  }}
| government_type = Kalakhang pamahalaan sa ilalim ng desentralisadong balangkas&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Manasan|first1=Rosario|last2=Mercado|first2=Ruben|title=Governance and Urban Development: Case Study of Metro Manila|journal=Philippine Institute for Development Studies Discussion Paper Series|date=Pebrero 1999|issue=99-03|url=https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|accessdate=15 Disyembre 2018|archive-date=16 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216210904/https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| governing_body = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]]
| leader_party = [[Liberal Party (Philippines)|LP]]
| leader_title = Tagapangulo
| leader_name = [[Danilo Lim]]
| leader_title1 = Konsehal ng kalakhan
| leader_name1 = Konseho ng kalakhang Maynila
| unit_pref = Metric
| area_total_km2 = 619.57
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 
| population_total = 12877253
| population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}}
| population_footnotes = {{PH census|2015}}
| population_density_km2 = auto
| population_metro = 24100000 (Hindi pagtitipon, lugar ng kalakhan)
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;citypop-Aggs&quot;&gt;{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|website=citypopulation.de|accessdate=8 Disyembre 2017}}&lt;/ref&gt;
| population_demonyms = Tagalog: Manileño(-a), Manilenyo(-a), Taga-Maynila&lt;br /&gt;Ingles: Manilan;&lt;br /&gt;Kastila: ''manilense'',{{efn-la|Ito ang orihinal na pagsasalin sa wiking Espanyol, at ginamit din ito ni José Rizal sa kanyang obra na ''El filibusterismo''.}} ''manileño''(-''a'')
| postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP code]]
| postal_code = {{PH wikidata|postal_code}}
| area_code = {{PH wikidata|area_code}}
| area_code_type = {{areacodestyle}}
| blank_name_sec1 = [[Gross Domestic Product|GDP]] (2020)
| blank_info_sec1 = [[Philippine peso|₱]]5.8 trilyon&lt;br /&gt;[[USD|$]]120.56 bilyon
| blank1_name_sec1 = Bilis ng paglago
| blank1_info_sec1 = {{increase}} (7.5%)
| blank_name_sec2 = Palatandaan ng pagunlad ng mga mamamayan (HDI)
| blank_info_sec2 = {{increase}} 0.837 ({{fontcolor|Darkgreen|Sobrang taas}})
| blank1_name_sec2 = Antas ng HDI
| blank1_info_sec2 = Pangalawa (2015) 
| blank3_name_sec1 = Pulisya
| blank3_info_sec1 = NCRPO
| iso_code = {{PH wikidata|iso_code}}
| website = {{Official URL}}
| timezone = [[Philippine Standard Time|PST]]
| utc_offset = +8
| footnotes = {{notelist-la}}
}}

Ang '''Kalakhang Maynila''' ({{langx|en|Metropolitan Manila}}), opisyal na itinalaga bilang '''Pambansang Punong Rehiyon '''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|title=Mga Pangalan ng Tanggapan ng Pamahalaan sa Filipino|last=|first=|date=2013|website=[[Komisyon sa Wikang Filipino]]|language=Filipino|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923032240/https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|archive-date=23 September 2021|access-date=27 Marso 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ({{langx|en|National Capital Region}}), ay ang kabiserang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] at ang pinakamalaking [[kalakhang pook]] ng [[Pilipinas]]. Ito ay matatagpuan sa silangang ng [[Look ng Maynila]], at pinapagitnaan ng mga rehiyon ng [[Gitnang Luzon]] at ng [[Calabarzon]]. Binubuo ito ng 16 na lungsod: [[Maynila]]—ang kabisera ng bansa—[[Caloocan]], [[Las Pinas|Las Piñas]], [[Lungsod Quezon]], [[Makati]], [[Malabon]], [[Mandaluyong]], [[Marikina]], [[Muntinlupa]], [[Navotas]], [[Parañaque]], [[Pasay]], [[Pasig]], [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]], [[Taguig]], at [[Valenzuela]], pati na rin ang bayan ng [[Pateros]]. Ang rehiyon ay may sukat na {{convert|636.00|sqkm}} at may kabuuang populasyon na 14,001,751 ayon sa senso ng 2024.

==Tropiko na Clima==
*Tropiko Moonson climate  
*Lantitude 14°Hilaga

Daylight Summer soltice
13 hours
June July August 

==Daylight Winter Soltice==
11 Hours  December January February


==Mindanao and Visayas  Tropiko ekwador climate==

*Latitude 4°N 12°N


==Wika==

*Tagalog


==Central Luzon Philippines==


Ang rehiyon ay sentro ng kultura, ekonomiya, pangangalakal, edukasyon, lipunan, at politika ng [[Pilipinas]].

== Kasaysayan ==
{{See also|Kasaysayan ng Maynila}}
{{Further|Kabisera ng Pilipinas}}
{{multiple image
 | direction = horizontal
 | width = 150
 | align = right
 | footer = Mapa ng lalawigan ng [[Maynila]]
 | image1 = Manila Province.jpg
 | alt1 = 
 | caption1 =
 | image2 =
 | alt2 = 
 | caption2 =
}}

=== Kaharian ng Lusong ===
[[Talaksan:Map of Manila 1570.png|left|thumb|229x229px|Ang mapa ng sinaunang Maynila noong 1570. Ang bayan ng Maynila ay naka-kulay dilaw.]]
Isang makasaysayang kaharian na kilala bilang [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] ang kabilang sa mga teritoryo na minsang nasaklaw sa mga sinaunang kaharian. Kasama rin dito ang mga isla sa paligid ng [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] at [[Bayan ng Tondo|Tondo]], ngunit may mas maliit na kaharian din katulad ng [[Malabon|Tambobong]], Taguig, Pateros, at ang pinagtibay na kaharian ng [[Cainta]]. 

=== Panahon ng Kastila, Himagsikan at Panahon ng Amerikano ===
Naging kabisera ito ng kolonyal na Pilipinas, at ang [[Intramuros]] ay nagsilbi bilang sentro ng kapangyarihang kolonyal. Noong 1898, isinama ang lungsod ng [[Manila]] at 23 iba pang mga bayan. Ang [[Marikina|Mariquina]] ay nagsilbi ring kabisera ng Pilipinas mula 1898–1899, noong inilipat ang soberanya ng Pilipinas sa [[Estados Unidos]]. Noong 1901, ang lalawigan ng Maynila ay pinawalangbisa at halos lahat ng teritoryo nito ay inilipat sa noo'y bagong lalawigan ng [[Rizal]].

Mula pa noong panahong kolonyal ng mga Espanyol, ang Maynila ay itinuturing bilang isang orihinal na [[lungsod pandaigdig]]. 

Ang [[galeon ng Maynila]] ay ang pinaka-unang kilalang kalakalan na naglayag sa rutang pangkalakaran sa [[Karagatang Pasipiko]] sa loob ng 250 taon, na nagdadala sa Espanya ng mga karagamentong may luho, benepisyong pang-ekonomiya, at pagpapalit ng kultura.
==Heograpiya==
[[Talaksan:Iss047e099713 lrg Manila.jpg|500x500px|thumb|center|Retratong satelayt ng Kalakhang Maynila na kinuha mula sa [[International Space Station]] noong Mayo 2016.]]
[[Talaksan:Metro Manila view from Manila Bay - Makati and Pasay (Fort San Felipe, Cavite City; 2017-04-03).jpeg|thumb|Tanawin ng Kalakhang Maynila mula sa [[Moog ng San Felipe (Kabite)|Moog ng San Felipe]] sa [[Kabite]].]]
Matatagpuan sa 14°40' H 121°3 S, ang Kalakhang Maynila ay nasa isang ''isthmus'' na naghahanggan sa [[Lawa ng Laguna]] sa timog silangan at sa [[Look ng Maynila]] sa kanluran. Ang pook metropolitan ay nasa malawak na kapatagan. Naghahanggan ang sakop nito sa [[Bulacan]] sa hilaga, sa lalawigan ng [[Rizal (lalawigan)|Rizal]] sa silangan, sa [[Laguna (lalawigan)|Laguna]] sa timog at sa [[Kabite]] sa timog kanluran. Hinahati ng [[Ilog Pasig]] ang Kalakhang Maynila na nagdudugtong sa dalawang katubigan kinahahanggan nito sa kanluran at silangan.

Pinakamaliit sa mga rehiyon ng Pilipinas ang Kalakhang Maynila, subalit pinakamatao at pinakamakapal ang [[populasyon]] nito. 636 kilometrong parisukat ang lawak nito at pinapaligiran ito ng mga lalawigan ng [[Bulacan]] sa hilaga, [[Rizal]] sa silangan, at [[Laguna]] at [[Cavite]] sa timog. Matatagpuan naman sa kanluran ng Kalakhang Maynila ang [[Look ng Maynila]] at sa timog-silangan naman ang [[Laguna de Bay]]. Dumadaloy sa gitna ng Kalakhang Maynila ang [[Ilog Pasig]] na siyang nagdudugtong [[Lawa ng Laguna|Laguna de Bay]] sa Look ng Maynila.

Ang Kalakhang Maynila ay itinuturing ''swampy'' [[isthmus]] na may karaniwang elebasyon na 10 metro. Ang pangunahing anyong tubig ng Kalakhang Maynila ay ang [[Ilog Pasig]]; ito ang humahati sa isthmus ng Kalakhang Maynila.

==Klima==
Ayon sa [[pagbubukod ng klima na Köppen]], ang Pambansang Punong Rehiyon ay may [[tropikong sabana na klima|tropikong basa at tuyo na klima]] at [[tropikong balaklaot na klima]]. Ang Kalakhang Maynila ay may maikling [[tagtuyo]] mula Enero hanggang Mayo, at may pagkahabang [[tag-ulan]] mula Hunyo hanggang Disyembre.

{{-}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;&quot;
! style=&quot;background: #99CCCC; color: #000080&quot; height=&quot;17&quot; |Buwan
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Enero
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Pebrero
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Marso
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Abril
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Mayo
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Hunyo
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Hulyo
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Agosto
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Setyembre
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Oktubre
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Nobyembre
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Disyembre
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Taon
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; |Katamtamang Mataas na Temperatura°C
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 30
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 31
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 32
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 33
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 33
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 32
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 31
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 30
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 31
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 30
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 30
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 30
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 31

|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; height=&quot;16;&quot; |Katamtaman Kababaan ng Temperatura°C (°F)
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 21
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 22
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 22
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 24
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 25
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 25
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 24
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 23
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 23
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 23
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 23
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 22
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 23

|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; height=&quot;16;&quot; |Ulan (cm)
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 12
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 26
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 40
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 36
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 34
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 19
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 13
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 197

|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;&quot;|''Pinagkunan: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&amp;refer=&amp;units=metric Weatherbase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307224333/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&amp;refer=&amp;units=metric |date=2012-03-07 }}''
|}

==Pamahalaan at politika==
{{further|Mga paghahating pampangasiwaan ng Kalakhang Maynila}}

===Mga lungsod at bayan===
[[Talaksan:Metro Manila in the Philippines.png|thumb|Mapa ng Kalakhang Maynila.]]

Ang labimpitong mga yunit ng lokal na pamahalaan ng Kalakhang Maynila ay administratibong kapantay sa mga lalawigan. Binubuo ang mga ito ng labing-anim na mga [[Mga lungsod ng Pilipinas#Klasipikasyon ng lungsod|malayang lungsod]] na iniuri bilang &quot;mga lungsod na mataas na urbanisado&quot;, at isang malayang bayan: [[Pateros]].

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin:auto;text-align:right;font-size:95%;background-color:#FDFDFD;&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Lungsod {{small|o}}&lt;br /&gt;bayan
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Retrato
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 | Lawak{{ref label|Area|a|none}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 | Densidad
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; | Petsa ng pagsapi bilang lungsod
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; colspan=2 |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none none solid solid;&quot; | km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | sq mi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none none solid solid;&quot; | /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | /sq mi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Caloocan]]
| [[Talaksan:9526Complex Caloocan City Hall Landmarks 21.jpg|200px]]
| {{percent and number|1,583,978|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|53.20|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|1,583,978/53.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1962
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Las Piñas]]
| [[Talaksan:Barangay Talon Las Pinas City Aerial Photo.jpg|200px]]
| {{percent and number|588,894|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|32.02|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|588,894/32.02|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1997
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Makati]]
| [[Talaksan:Makaki skyline (from PUP Hasmin) (Magsaysay Boulevard, Santa Mesa, Manila)(2018-02-22).jpg|200px]]
| {{percent and number|582,602|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|21.73|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|582,602/21.73|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1995
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Malabon]]
| [[Talaksan:MalabnCityHallChurchjf0848 07.JPG|200px]]
| {{percent and number|365,525|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|15.96|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|365,525/15.96|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2001
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mandaluyong]]
| [[Talaksan:Laika ac Manila (6445259459).jpg|200px]]
| {{percent and number|386,276|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|11.06|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|386,276/11.06|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1994
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Maynila]]
| [[Talaksan:Manila downtown - Binondo, Quiapo, Quezon Bridge, Pasig River, Arroceros (close-up) (Manila)(2018-02-07).jpg|200px]]
| {{percent and number|1,780,148|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|42.88|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|1,780,148/42.88|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1571
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marikina]]
| [[Talaksan:MarikinaRiverBankShoesjf9425 20.JPG|200px]]
| {{percent and number|450,741|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|22.64|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|450,741/22.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1996
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Muntinlupa]]
| [[Talaksan:Filiinvest Cityscape at night.jpg|200px]]
| {{percent and number|504,509|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|41.67|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|504,509/41.67|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1995
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Navotas]]
| [[Talaksan:PIC TEMP GEO 100917 0 (93).JPG|200px]]
| {{percent and number|249,463|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|11.51|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|249,463/11.51|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2007
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Parañaque]]
| [[Talaksan:Coastal Road Aerial View.JPG|200px]]
| {{percent and number|664,822|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|47.28|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|664,822/47.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1998
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pasay]]
| [[Talaksan:Pic geo photos - ph=mm=pasay=bay city skyline - aerial shot from cityland vito cruz -philippines--2015-0624--ls-.JPG|200px]]
| {{percent and number|416,522|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|18.64|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|416,522/18.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1947
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pasig]]
| [[Talaksan:Mm-pasigortigas-aerial2012.jpg|center|frameless|201x201px]]
| {{percent and number|755,300|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|31.46|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|755,300/31.46|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1995
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pateros]]
| [[Talaksan:Pateros overview.jpg|200px]]
| {{percent and number|63,840|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|1.76|km2|abbr=values|disp=table}}{{ref label|PaterosArea|b|none}}
| {{convert|{{sigfig|63,840/1.76|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ''Hindi pa isang lungsod''
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lungsod Quezon]]
| [[Talaksan:Quezon City skyline - South Triangle with TV towers (from Mezza 2) (Quezon City)(2018-05-12).jpg|200px]]
| {{percent and number|2,936,116|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|165.33|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|2,936,116/165.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1939
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]]
| [[Talaksan:Wilson Street, Greenhills, San Juan City, Philippines - panoramio.jpg|200px]]
| {{percent and number|122,180|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|5.87|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|122,180/5.87|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2007
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Taguig]]
| [[Talaksan:Bonifacio Global City - skyline shot from BSA Twin Towers Ortigas.jpg|200px]]
| {{percent and number|804,915|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|45.18|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|804,915/45.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2004
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Valenzuela]]
| [[Talaksan:Birds-eye view of Marulas, Valenzuela City.jpg|200px]]
| {{percent and number|620,422|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|45.75|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|620,422/45.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1998
|-class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; colspan=3 style=&quot;text-align:left;&quot; | Kabuuan
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | 12,877,253
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | 613.94
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{convert|613.94|km2|disp=number|2}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{sigfig|12,877,253/613.94|2}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{convert|{{sigfig|12,877,253/613.94|2}}|PD/km2|disp=number}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background-color:none;border-bottom:none |
|-class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;&quot;
| colspan=9 style=&quot;padding-left:1em;&quot; |
{{Ordered list
| list_style_type=lower-alpha
| {{note label|Area|a|none}}Ang mga bilang ng sukat ng lupain ay mula sa Philippine Institute of Volcanology and Seismology at Geoscience Australia.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mbc.com.ph/engine/wp-content/uploads/2013/10/Solidum-Update-of-Earthquake-Hazards-and-Risk-Assessment-of-MMla-14Nov2013.pdf |title=An Update on the Earthquake Hazards and Risk Assessment of Greater Metropolitan Manila Area |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] |deadurl=no |date=November 14, 2013 |accessdate=May 16, 2016 }}{{dead link|date=June 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |title=Enhancing Risk Analysis Capacities for Flood, Tropical Cyclone Severe Wind and Earthquake for the Greater Metro Manila Area Component 5 – Earthquake Risk Analysis |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] and [[Geoscience Australia]] |deadurl=no |accessdate=May 16, 2016 |archive-date=Agosto 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806150011/http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- &lt;ref name=&quot;PSA-CitiesList&quot;&gt;{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp|website=Philippine Statistics Authority|accessdate=4 April 2016}}&lt;/ref&gt; --&gt;
| {{note label|PaterosArea|b|none}}Ang sukat ng lupain ng Pateros ay mula sa opisyal na websayt ng pamahalaan ng Munisipyo ng Pateros.&lt;ref name=&quot;PaterosGovPH-LandUse&quot;&gt;{{cite web|title=Land Use Classification|url=http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|website=Municipality of Pateros|accessdate=7 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080915135633/http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|archivedate=15 September 2008}}&lt;/ref&gt;
}}
|}
{{clear}}

===Mga distrito===
Hindi tulad ng ibang rehiyon na nahahati sa mga [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]], nahahati ang Kalakhang Maynila sa limang hindi administratibong distrito, na nakauri batay sa [[heograpiya]] nito gamit ang [[Ilog Pasig]] bilang reperensiya. Nabuo ang mga distritong ito noong 1976 ngunit walang lokal na [[pamahalaan]] o may kinatawan sa [[Kongreso ng Pilipinas|kongreso]], salungat sa mga lalawigan.  Ginagamit ang mga distritong ito para sa layuning piskal at [[estadistika]]l.

Nahahati ang mga lungsod at munisipyo sa Kalakhang Maynila sa apat na distrito, ang mga ito ang sumusunod:

[[Talaksan:Districts of Metro Manila.svg|thumb|left|Mga distrito ng Kalakhang Maynila]]
{{Mga distrito ng Kalakhang Maynila}}
{{clear}}

==Ekonomiya==
Ang Pambansang Punong Rehiyon ay bumuo ng 36% ng pambansang kita noong 2018.&lt;ref&gt;https://psa.gov.ph/grdp/grdp-id/138508. Philippine Statistics Authority.&lt;/ref&gt;

==Lugar ng Libangan at Palatandaan==
{{Empty section}}

==Transportasyon==
{{main|Transportasyon sa Kalakhang Maynila}}
{{see also|Metro Manila Dream Plan}}

Ayon sa [[Land Transportation Franchising and Regulatory Board (Philippines)|Land Transportation Franchising and Regulatory Board]], ang pampublikong sakayan sa Kalakhang Maynila ay binubuo ng mga sumusunod: 46% ng mga tao ay lumilibot sa pamamagitan ng mga [[dyipni]], 32% sa pamamagitan ng mga pampribadong kotse, 14% sa pamamagitan ng bus, at 8% ay gumagamit ng sistemang [[daambakal]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rappler.com/nation/85871-jeepney-feeder-vehicle-transport-plan |title=Fixing traffic: Jeeps eyed as feeders to bus routes |author=Katerina Francisco |publisher=Rappler |date=5 Marso 2015 |accessdate=5 Marso 2015 }}&lt;/ref&gt; Nakaalinsunod ang pagpapausbong ng transportasyon ng Kamaynilaan sa [[Metro Manila Dream Plan]], na binubuo ng pagpapatayo ng mga impraestruktura na tatagal hanggang 2030 at tumutugon sa mga usaping ukol sa trapiko, paggamit ng lupain, at kalikasan.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |title=JICA transport study lists strategies for congestion-free MM by 2030 |publisher=[[Japan International Cooperation Agency]] |date=2 Setyembre 2014 |accessdate=27 Marso 2015 |archive-date=2 Agosto 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150802043347/http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://globalnation.inquirer.net/102377/japan-presents-57-b-dream-plan-to-solve-metro-congestion/ |title=Japan presents $57-B ‘dream plan’ to solve Metro congestion |author=Jerry E. Esplanada |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |date=20 Abril 2014 |accessdate=27 Marso 2015 }}&lt;/ref&gt;

===Mga daan at lansangan===
{{main|Talaan ng mga lansangan sa Kalakhang Maynila}}
[[Talaksan:EDSA-Cubao - northbound to Timog (Quezon City)(2017-08-13).jpg|thumb|Tanawing panghimpapawid ng [[Abenida Epifanio de los Santos|EDSA]], ang pinakaabalang lansangan sa kalungsuran.]]
[[Talaksan:NAIA Expressway.jpg|thumb|[[NAIA Expressway]], ang kauna-unahang mabilisang daanang pampaliparan sa kalakhan at sa bansa.]]
Itinayo ang mga daan ng Kamaynilaan sa paligid ng [[Maynila|Lungsod ng Maynila]]. Ibinukod ang mga daan bilang mga lokal na daan, pambansang daan, o daang subdibisyon. Mayroong sampung daang radyal na lumalabas ng lungsod. Gayundin, mayroong limang daang palibot na bumubuo sa isang serye na mga bilugang hating-bilog na arko sa paligid ng Maynila. Ang mga daang palibot at daang radyal ay mga sistema ng nakakonektang daan at lansangan. Isang suliranin sa mga daang palibot ay mga nawawalang daan (''missing road links''). Ito ay mga daan na hindi pa itinatayo (sa ngayon) para magbigay-daan sa pagpapausbong dahil sa mabilisang urbanisasyon ng Kamaynilaan. Inilulutas na ng kalakhan ang suliraning ito sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga nawawalang daan o sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga daang nag-uugnay (''connector roads'').

Isang mahalagang daang palibot ay ang [[Daang Palibot Blg. 4]] (o C-4), na binubuo ng Daang C-4 sa Navotas at Malabon, [[Daang Samson]] sa Caloocan, at [[EDSA]] (Abenida Epifanio de los Santos]]. Dumadaan ito sa mga lungsod ng Pasay, Makati, Mandaluyong, Lungsod Quezon, at Caloocan. Sinusundan ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3 ng MRT]] ang pagkakalinya ng EDSA mula [[Abenida Taft]] sa Pasay hanggang [[Trinoma]] malapit sa sangandaan nito sa [[Abenida North]]. Ang [[Daang Palibot Blg. 5]], o mas-kilala bilang C-5, ay nagsisilbi sa mga nakatira malapit sa mga hangganang panrehiyon ng Kamaynilaan at nagsisibi ring alternatibong ruta para sa C-4.

Ang pinakatanyag na daang radyal ay ang [[Daang Radyal Blg. 1]] (R-1), na binubuo ng [[Kalye Bonifacio]] (''Bonifacio Drive''), [[Bulebar Roxas]], at [[Manila–Cavite Expressway]] (o ''Coastal Road''). Inuugnay nito ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Kabite]]. Ang mga iba pang kilalang daang radyal sa Kamaynilaan ay ang [[Daang Radyal Blg. 3]] (R-3), o ang [[South Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa [[Laguna]]; [[Daang Radyal Blg. 6]], na binubuo ng [[Bulebar Ramon Magsaysay]], [[Bulebar Aurora]], at [[Lansangang Marikina–Infanta]] na dumadaan patungong [[Rizal]]; [[Daang Radyal Blg. 7]] (R-7), na nag-uugnay ng Maynila sa Lungsod Quezon at [[San Jose del Monte]], [[Bulacan]]; at [[Daang Radyal Blg. 8]] (R-8), o ang mga daan ng [[Abenida Bonifacio]] at [[North Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa mga lalawigan sa hilaga tulad ng Bulacan at [[Pampanga]].

[[Talaksan:Padre Burgos Avenue - Route 150 marker with city hall clock tower (Ermita, Manila)(2017-06-12).jpg|thumb|Isang palatandaan ng [[Pambansang Ruta Blg. 150|N150]] sa [[Abenida Padre Burgos]]. Ang nasabing abenida ay isang bahagi ng nabanggit na ruta ng [[sistemang lansangambayan ng Pilipinas]].]]
Ang sistemang daang radyal at palibot ay kasalukuyang pinapalitan ng isang [[Sistema ng lansangang bayan sa Pilipinas|bagong sistema ng nakabilang na lansangambayan]] na ipinapatupad ng [[Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan (Pilipinas)|Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan]] (DPWH), at kasalukuyang inilalagay ang mga bagong palatandaan sa pagpapatupad nito. Itinatanda ang mga mabilisang daanan ng mga bilang na may unlaping &quot;E&quot; (nangangahulugang &quot;''expressway''&quot; o mabilisang daanan). Itinakda naman ang mga pambansang lansangan ng mga bilang may isa hanggang tatlong tambilang, maliban lamang sa mga lansangang iniuri bilang mga pambansang daang tersiyaryo.

Sa ngayon, tuluy-tuloy ang pagtatayo ng [[Metro Manila Skyway|Metro Manila Skyway Stage 3]] at ang [[NAIA Expressway|NAIA Expressway Phase 2]] na bahagi ng Metro Manila Dream Plan. Kabilang sa mga iba pang proyekto itinatayo ay ang pagpapaganda ng EDSA, pagtatayo ng Taft Avenue Flyover, at ang pagtatayo ng mga nawawalang daan para sa mga daang palibot circumferential roads (hal. ''Metro Manila Interchange Project Phase IV'').

===Mga sistemang daambakal===
{{update}}
{{See also|Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila}}
[[Talaksan:Metro Manila rail network.svg|thumb|Mapa ng sistema ng mga tren sa Kalakhang Maynila]]
[[Talaksan:MRT-2 J. Ruiz Station.jpg|thumb|Ang [[Estasyong J. Ruiz ng LRT|Estasyon ng J. Ruiz]] ng [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]].]]

May tatlong linyang daambakal ang Kalakhang Maynila, na pinangangasiwaan ng dalawang entidad. Ang [[Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]] (LRTA) ay nagtatakbo ng [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 1]] (Linyang Lunti) at [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]] (Linyang Bughaw). Sa kabilang banda, ang [[Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila]] ay nagtatakbo ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3]] (Linyang Dilaw) na dumadaan sa [[EDSA]].

Ang Unang Linya ay may 560,000 bilang ng mga mananakay kada linggo.&lt;ref name=&quot;LRT PPP&quot;&gt;{{cite web |url=http://ppp.gov.ph/?p=7641 |title=Line 1 Cavite Extension and Operation &amp; Maintenance |publisher=Public-Private Partnership Center |accessdate=24 Marso 2015 |archive-date=2015-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316021231/http://ppp.gov.ph/?p=7641 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Noong Pebrero 2014, ang kabuuang bilang na 14.06 milyong pasahero ang gumamit ng Unang Linya habang 6.13 milyon naman ang gumamit ng Ikalawang Linya.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://newsinfo.inquirer.net/592927/did-you-know-lrt-1-and-2-ridership |title=Did you know: Lines 1 and 2 ridership |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |author= Marielle Medina |accessdate=24 Marso 2015 }}&lt;/ref&gt; 

Sa kasalukuyan, itinatayo ang [[Ikapitong Linya ng Metro Rail Transit ng Maynila]] (Linyang Pula). Pag-nakumpleto, uugnayin nito ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Bulacan]]. Bukod pa riyan, isang ''common station'' na mag-uugnay ng Unang Linya, Ikatlong Linya, at Ikapitong Linya ay nakapanukala, subalit ang pagtatayo nito ay hinahadlangan ng [[burukrasya]] sa [[Kagawaran ng Transportasyon (Pilipinas)|Kagawaran ng Transportasyon]] (DOTr), mahigpit na alitan sa korporasyon, at mga usapin ukol sa ipinapanukalang lokasyon nito.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mb.com.ph/common-station-at-sm-north-edsa-pushed-for-lrt1-mrt3-and-mrt7/ |title=Common station at SM North EDSA pushed for LRT1, MRT3, and MRT7 |publisher=''[[Manila Bulletin]]'' |author= Kris Bayos |date=4 Pebrero 2015 |accessdate=24 Marso 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/175-real-estate/60529-sm-ayala-mrt-lrt-common-station |title=Why SM is after the MRT-LRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Judith Balea |date=14 Hunyo 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/208-infrastructure/75267-sm-north-common-station |title=DOTC eyeing another LRT-MRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Mick Basa |date=20 Nobyembre 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/372930/economy/companies/sc-stops-dotc-lrta-from-building-mrt-lrt-common-station-in-front-of-trinoma |title=SC stops DOTC, LRTA from building common station in front of Trinoma |publisher=''[[GMA News and Public Affairs|GMA News]]'' |author= Danessa O. Rivera |date=1 Agosto 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}&lt;/ref&gt;

Ipinanukala na ipapahaba ang Linya 1 papuntang [[Bacoor]] sa lalawigan ng [[Kabite]].&lt;ref name=&quot;LRT PPP&quot; /&gt; Isang ikalawang pagpapahaba, ang [[Ika-anim na Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]], ang mag-uugnay ng Bacoor sa [[Dasmarinas]] sa kahabaan ng [[Lansangang Aguinaldo]]. Sa ngayon, itinatayo ang Silangang Ekstensyon ng Linya 2. Ang silangang ekstensyon na ito ang mag-uugnay ng Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Rizal]]. Ipapahabain rin ito pakanluran sa hinaharap, at dahil diyan mas-dadami ang ugnayan sa mga lugar ng Divisoria at Pier 4 at ang [[Pantalan ng Maynila]].

Ang [[Pambansang Daambakal ng Pilipinas]] (PNR) ay nagpapatakbo ng isang serbisyong riles pang-komyuter sa Kalakhang Maynila na tinatawag na [[PNR Metro South Commuter]]. Ang [[Estasyong daangbakal ng Tutuban|pangunahing estasyong terminal]] nito ay matatagpuan sa Tutuban sa [[Tondo, Maynila|Tondo]]. Kapag nakumpleto na ang kanlurang karugtong ng Linya 2, ang Tutuban ay magiging pinaka-maabalang [[estasyong palitan]] sa buong kalakhan, na may dagdag na isa pang 400,000 tao mula sa kasalukuyang 1 milyong tao na pumupuntang Tutuban Center.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/business/03/20/15/tutuban-center-may-becom≤e-manilas-busiest-transfer-station |title=Tutuban Center may become Manila's busiest transfer station |publisher=ABS-CBN News |accessdate=21 Marso 2015 }}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

===Himpapawid===

Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]] (NAIA) na matatagpuan sa mga lungsod ng [[Pasay]] at [[Parañaque]] ay ang primerang pasukan sa Kalakhang Maynila. Ito lamang ang paliparan na naglilingkod sa rehiyon at ito ang pinaka-abalang paliparan sa bansa.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |title=NAIA is Philippines' busiest airport - NSCB |publisher=InterAksyon.com |author=Darwin G. Amojelar |date=03 Hulyo 2012  |accessdate=29 Hunyo 2013 |archive-date=2013-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215103448/http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino ay nahahati sa mga apat na terminal: ang Terminal 1, ang Terminal 2 na ekslusibong ginagamit ng [[Philippine Airlines]], ang Terminal 3 na pinakabago at pinakamalaki sa NAIA komplex, at ang Terminal 4 na kilala rin bilang Manila Domestic Passenger Terminal. Ang isa pang paliparan na naglilingkod sa Kalakhang Maynila ay ang [[Paliparang Pandaigdig ng Clark]] na matatagpuan sa [[Angeles]], [[Pampanga]].

===Ferry===
[[Talaksan:Blessing of New Ferry Boat - January 25, 2016.jpg|thumb|Isang bangka ng Pasig River Ferry Service.]]
Ang [[Pasig River Ferry Service]] na pinapatakbo ng [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila|MMDA]] ay ang [[Ferry|sistemang shuttle na lantsang pantawid]] ng Kalakhang Maynila. Dumadaan ito sa [[Ilog Pasig]] mula Plaza Mexico sa [[Intramuros]] hanggang Barangay Pinagbuhatan sa [[Pasig]]. Bagamat itinuturi itong [[ferry]], mas-kahawig nito ang isang [[taksi na pantubig]]. Ito ay may labimpitong (17) estasyon, subalit labing-apat (14) lamang ang gumagana.

==Demograpiko==
{{Philippine Census
| title=Populasyon ng&lt;br&gt;Pambansang Punong Rehiyon
| 1903=
| 1918=
| 1939=
| 1948=
| 1960=
| 1970=
| 1975=
| 1980= 5925884
| 1990= 7948392
| 1995= 9454040
| 2000= 9932560
| 2007= 11553427
| 2010= 11855975
| 2015= 12877253
| footnote=Sanggunian: Philippine Statistics Authority&lt;ref name=&quot;MetroManilaCensus&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |title=Final Results - 2007 Census of Population |publisher=Census Bureau of the Philippines |accessdate=29-03-10 |archive-date=2008-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120024509/http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2010 Census&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|title=2010 Census of Population and Housing: National Capital Region|publisher=National Statistics Office of the Republic of the Philippines|accessdate=6 April 2012|archive-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625152554/http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCR PDF Census&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|title=National Capital Region. Total Population by Province, City, Municipality and Barangay: as of May 1, 2010|publisher=National Statistics Office of the Philippines|accessdate=22 December 2012|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115103152/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{Reperensiya ng Pilipinong Senso|2015}}}}

Ang Pambansang Punong Rehiyon ay may populasyon na {{nts|12877253}}, ayon sa pambansang senso 2015. Ang kabuuang pook-urban (''urban area''), na binubuo ng pinagsamang pook-urban na tumutukoy sa tuluy-tuloy na paglawak ng urbanisasyon ng Kamaynilaan patungong [[Bulacan]], [[Kabite]], [[Laguna]], [[Rizal]], at [[Batangas]] ay may populasyon na {{nts|24123000}}.&lt;ref name=&quot;Demographia&quot;&gt;{{cite book|author1=Demographia|title=Demographia World Urban Areas|date=January 2015|edition=11th|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|accessdate=2 March 2015}}&lt;/ref&gt; Ito ang pinakamataong rehiyon sa Pilipinas, ang ikapitong pinakamataong kalakhan sa Asya, at ang ikatlong pinakamataong pook-urban sa buong mundo.

Ang mga pinakamataong lungsod sa Kamaynilaan ay [[Lungsod Quezon]] (2,936,116), [[Maynila]] (1,780,148), [[Caloocan]] (1,583,978), [[Taguig]] (804,915), [[Pasig]] (755,300), [[Parañaque]] (665,822), [[Valenzuela]] (620,422), [[Las Piñas]] (588,894), [[Makati]] (582,602), at [[Muntinlupa]] (504,509).

===Mga ''slum''===
Noong 2014, tinatayang may apat na milyong mga tumitira sa mga ''[[slum]]'' sa Kalakhang Maynila. Isang pangunahing suliranin sa mga lungsod ng Kalakhang Maynila ang kawalan ng tirahan.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newstatesman.com/world-affairs/2014/09/slums-manila-inequality-so-bad-worst-have-no-chance-protest  |title=In the slums of Manila, inequality is so bad that the worst off have no chance to protest  |author=Paul Roy |publisher=''The [[New Statesman]]'' |date=18 September 2014 |access-date=4 Nobyembre 2016}}&lt;/ref&gt;

==Edukasyon==
{{Empty section}}

==Kalusugan==
{{Empty section}}

==Seguridad at Pulisya==
{{Empty section}}

==Palingkurang-bayan==

===Kuryente===
{{Empty section}}

===Tubig===
{{Empty section}}

===Komunikasyon===
{{Empty section}}

===Pamamahala ng mga Basura===
{{Empty section}}

==Tingnan din==
*[[Heograpiya ng Pilipinas]]
*[[Mga rehiyon sa Pilipinas]]
*[[Pilipinas]]

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{Metro Manila}}
{{Rehiyon ng Pilipinas}}
{{Philippines political divisions}}
{{Mga_kalakhang_pook_ng_Pilipinas}}

[[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas|Maynila]]
[[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas|Kalakhang Maynila]]
[[Kategorya:Luzon]]</text>
      <sha1>3kqp6isskr8e7elf3z4ex48qns9hlcw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213091</id>
      <parentid>2213090</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T15:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tropiko na Clima */ Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42353" sha1="3j7t2fvn38ek3dgoe71dnm53ndh6por" xml:space="preserve">{{About|kalakhang kabisera ng Pilipinas|kabiserang lungsod|Maynila|ibang paggamit|Maynila (paglilinaw)}}
{{infobox settlement
| name = Kalakhang Maynilà&lt;br /&gt;''Metro Manila''
| official_name = Pambansang Punong Rehiyon&lt;br /&gt;''National Capital Region (NCR)''
| native_name = ᜃᜎᜃ᜔ᜑᜅ᜔ ᜋᜌ᜔ᜈᜒᜎ
| native_name_lang = tl
| other_name = Kamaynilaan
| settlement_type = [[Kalakhang pook|Kalakhan]] at [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]]
| image_skyline = {{multiple image
 | perrow        = 1/2/2/2
 | border        = infobox
 | total_width   = 300
 | caption_align = center
 | image1        = Makati City Lights (Jopet Sy) - Flickr.jpg
 | alt1          = Makati CBD
 | caption1      = [[Makati Central Business District]]
 | image2        = Quezon Monument in Quezon Memorial.jpg
 | alt2          = Quezon Memorial Shrine
 | caption2      = [[Quezon Memorial Shrine]]
 | image3        = Rizal Monument (Manila, 2024).jpg
 | alt3          = Rizal Park known as Luneta Park
 | caption3      = [[Liwasang Rizal]]
 | image4        = BGC - BHS Central Jan 8 2025.jpg
 | alt4          = Bonifacio High Street
 | caption4      = Bonifacio High Street
 | image5        = 
Ortigas Center (Met. Manila) - Flickr.jpg
 | alt5          = Ortigas Center at night
 | caption5      = [[Sentrong Ortigas]]
 | image6        = Museo Nacional de Bellas Artes, Manila, Filipinas, 2023-08-27, DD 51.jpg
 | alt6          = National Museum of Fine Arts
 | caption6      = [[Pambansang Museo ng Sining]]
 | image7        = 
View of Pasay City at SM Mall of Asia.tif
 | alt7          =  SM Mall of Asia
 | caption7      = [[SM Mall of Asia]]
 | image8        = Bonifacio Monument (Guillermo Tolentino).jpg
 | alt8          = Monumento
 | caption8      = [[Bonifacio Monument]]
 | image9        = 400 Year old Beauty.jpg
 | alt9          = University of Santo Tomas facade
 | caption9      = [[Unibersidad ng Santo Tomas]]
}}
| image_caption = 
| image_flag = 
| image_seal = 
| image_shield = 
| image_map = {{PH wikidata|image_map}}
| map_caption = Lokasyon sa Pilipinas
| pushpin_map = 
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates = {{coord|3=region:PH_type:adm2nd_source:GNS|display=inline,title}}
| subdivision_type = Bansa
| subdivision_name = {{PHL}}
| subdivision_type1 = Nangangasiwang entidad
| subdivision_name1 = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]]
| established_title = Naitatag
| established_date = 7 Nobyembre 1975&lt;ref name=&quot;LawPhil&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.lawphil.net/statutes/presdecs/pd1975/pd_824_1975.html|title=Presidential Decree No. 824 November 7, 1975|website=lawphil.net|publisher=[[Arellano University|Arellano Law Foundation]]|accessdate=14 Enero 2014}}&lt;/ref&gt;
| parts_type = Binubuo ng
| parts_style = para
| p1 = {{Collapsible list
  | title = 16 na lungsod at&lt;br /&gt;isang bayan
  | 1 = '''[[Manila]]'''
  | 2 = [[Caloocan]]
  | 3 = [[Las Piñas]]
  | 4 = [[Makati]]
  | 5 = [[Malabon]]
  | 6 = [[Mandaluyong]]
  | 7 = [[Marikina]]
  | 8 = [[Muntinlupa]]
  | 9 = [[Navotas]]
  | 10 = [[Parañaque]]
  | 11 = [[Pasay]]
  | 12 = [[Pasig]]
  | 13 = [[Lungsod Quezon]]
  | 14 = [[San Juan, Metro Manila|San Juan]]
  | 15 = [[Taguig]]
  | 16 = [[Valenzuela, Metro Manila|Valenzuela]]
  | 17 = [[Pateros]]
  }}
| government_type = Kalakhang pamahalaan sa ilalim ng desentralisadong balangkas&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Manasan|first1=Rosario|last2=Mercado|first2=Ruben|title=Governance and Urban Development: Case Study of Metro Manila|journal=Philippine Institute for Development Studies Discussion Paper Series|date=Pebrero 1999|issue=99-03|url=https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|accessdate=15 Disyembre 2018|archive-date=16 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216210904/https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| governing_body = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]]
| leader_party = [[Liberal Party (Philippines)|LP]]
| leader_title = Tagapangulo
| leader_name = [[Danilo Lim]]
| leader_title1 = Konsehal ng kalakhan
| leader_name1 = Konseho ng kalakhang Maynila
| unit_pref = Metric
| area_total_km2 = 619.57
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 
| population_total = 12877253
| population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}}
| population_footnotes = {{PH census|2015}}
| population_density_km2 = auto
| population_metro = 24100000 (Hindi pagtitipon, lugar ng kalakhan)
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;citypop-Aggs&quot;&gt;{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|website=citypopulation.de|accessdate=8 Disyembre 2017}}&lt;/ref&gt;
| population_demonyms = Tagalog: Manileño(-a), Manilenyo(-a), Taga-Maynila&lt;br /&gt;Ingles: Manilan;&lt;br /&gt;Kastila: ''manilense'',{{efn-la|Ito ang orihinal na pagsasalin sa wiking Espanyol, at ginamit din ito ni José Rizal sa kanyang obra na ''El filibusterismo''.}} ''manileño''(-''a'')
| postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP code]]
| postal_code = {{PH wikidata|postal_code}}
| area_code = {{PH wikidata|area_code}}
| area_code_type = {{areacodestyle}}
| blank_name_sec1 = [[Gross Domestic Product|GDP]] (2020)
| blank_info_sec1 = [[Philippine peso|₱]]5.8 trilyon&lt;br /&gt;[[USD|$]]120.56 bilyon
| blank1_name_sec1 = Bilis ng paglago
| blank1_info_sec1 = {{increase}} (7.5%)
| blank_name_sec2 = Palatandaan ng pagunlad ng mga mamamayan (HDI)
| blank_info_sec2 = {{increase}} 0.837 ({{fontcolor|Darkgreen|Sobrang taas}})
| blank1_name_sec2 = Antas ng HDI
| blank1_info_sec2 = Pangalawa (2015) 
| blank3_name_sec1 = Pulisya
| blank3_info_sec1 = NCRPO
| iso_code = {{PH wikidata|iso_code}}
| website = {{Official URL}}
| timezone = [[Philippine Standard Time|PST]]
| utc_offset = +8
| footnotes = {{notelist-la}}
}}

Ang '''Kalakhang Maynila''' ({{langx|en|Metropolitan Manila}}), opisyal na itinalaga bilang '''Pambansang Punong Rehiyon '''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|title=Mga Pangalan ng Tanggapan ng Pamahalaan sa Filipino|last=|first=|date=2013|website=[[Komisyon sa Wikang Filipino]]|language=Filipino|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923032240/https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|archive-date=23 September 2021|access-date=27 Marso 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ({{langx|en|National Capital Region}}), ay ang kabiserang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] at ang pinakamalaking [[kalakhang pook]] ng [[Pilipinas]]. Ito ay matatagpuan sa silangang ng [[Look ng Maynila]], at pinapagitnaan ng mga rehiyon ng [[Gitnang Luzon]] at ng [[Calabarzon]]. Binubuo ito ng 16 na lungsod: [[Maynila]]—ang kabisera ng bansa—[[Caloocan]], [[Las Pinas|Las Piñas]], [[Lungsod Quezon]], [[Makati]], [[Malabon]], [[Mandaluyong]], [[Marikina]], [[Muntinlupa]], [[Navotas]], [[Parañaque]], [[Pasay]], [[Pasig]], [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]], [[Taguig]], at [[Valenzuela]], pati na rin ang bayan ng [[Pateros]]. Ang rehiyon ay may sukat na {{convert|636.00|sqkm}} at may kabuuang populasyon na 14,001,751 ayon sa senso ng 2024.

==Tropiko na Clima==
*Tropiko Moonson climate  
*Lantitude 14°Hilaga

==Daylight Summer soltice==
13 hours
June July August

==Daylight Winter Soltice==
11 Hours  December January February


==Mindanao and Visayas  Tropiko ekwador climate==

*Latitude 4°N 12°N


==Wika==

*Tagalog


==Central Luzon Philippines==


Ang rehiyon ay sentro ng kultura, ekonomiya, pangangalakal, edukasyon, lipunan, at politika ng [[Pilipinas]].

== Kasaysayan ==
{{See also|Kasaysayan ng Maynila}}
{{Further|Kabisera ng Pilipinas}}
{{multiple image
 | direction = horizontal
 | width = 150
 | align = right
 | footer = Mapa ng lalawigan ng [[Maynila]]
 | image1 = Manila Province.jpg
 | alt1 = 
 | caption1 =
 | image2 =
 | alt2 = 
 | caption2 =
}}

=== Kaharian ng Lusong ===
[[Talaksan:Map of Manila 1570.png|left|thumb|229x229px|Ang mapa ng sinaunang Maynila noong 1570. Ang bayan ng Maynila ay naka-kulay dilaw.]]
Isang makasaysayang kaharian na kilala bilang [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] ang kabilang sa mga teritoryo na minsang nasaklaw sa mga sinaunang kaharian. Kasama rin dito ang mga isla sa paligid ng [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] at [[Bayan ng Tondo|Tondo]], ngunit may mas maliit na kaharian din katulad ng [[Malabon|Tambobong]], Taguig, Pateros, at ang pinagtibay na kaharian ng [[Cainta]]. 

=== Panahon ng Kastila, Himagsikan at Panahon ng Amerikano ===
Naging kabisera ito ng kolonyal na Pilipinas, at ang [[Intramuros]] ay nagsilbi bilang sentro ng kapangyarihang kolonyal. Noong 1898, isinama ang lungsod ng [[Manila]] at 23 iba pang mga bayan. Ang [[Marikina|Mariquina]] ay nagsilbi ring kabisera ng Pilipinas mula 1898–1899, noong inilipat ang soberanya ng Pilipinas sa [[Estados Unidos]]. Noong 1901, ang lalawigan ng Maynila ay pinawalangbisa at halos lahat ng teritoryo nito ay inilipat sa noo'y bagong lalawigan ng [[Rizal]].

Mula pa noong panahong kolonyal ng mga Espanyol, ang Maynila ay itinuturing bilang isang orihinal na [[lungsod pandaigdig]]. 

Ang [[galeon ng Maynila]] ay ang pinaka-unang kilalang kalakalan na naglayag sa rutang pangkalakaran sa [[Karagatang Pasipiko]] sa loob ng 250 taon, na nagdadala sa Espanya ng mga karagamentong may luho, benepisyong pang-ekonomiya, at pagpapalit ng kultura.
==Heograpiya==
[[Talaksan:Iss047e099713 lrg Manila.jpg|500x500px|thumb|center|Retratong satelayt ng Kalakhang Maynila na kinuha mula sa [[International Space Station]] noong Mayo 2016.]]
[[Talaksan:Metro Manila view from Manila Bay - Makati and Pasay (Fort San Felipe, Cavite City; 2017-04-03).jpeg|thumb|Tanawin ng Kalakhang Maynila mula sa [[Moog ng San Felipe (Kabite)|Moog ng San Felipe]] sa [[Kabite]].]]
Matatagpuan sa 14°40' H 121°3 S, ang Kalakhang Maynila ay nasa isang ''isthmus'' na naghahanggan sa [[Lawa ng Laguna]] sa timog silangan at sa [[Look ng Maynila]] sa kanluran. Ang pook metropolitan ay nasa malawak na kapatagan. Naghahanggan ang sakop nito sa [[Bulacan]] sa hilaga, sa lalawigan ng [[Rizal (lalawigan)|Rizal]] sa silangan, sa [[Laguna (lalawigan)|Laguna]] sa timog at sa [[Kabite]] sa timog kanluran. Hinahati ng [[Ilog Pasig]] ang Kalakhang Maynila na nagdudugtong sa dalawang katubigan kinahahanggan nito sa kanluran at silangan.

Pinakamaliit sa mga rehiyon ng Pilipinas ang Kalakhang Maynila, subalit pinakamatao at pinakamakapal ang [[populasyon]] nito. 636 kilometrong parisukat ang lawak nito at pinapaligiran ito ng mga lalawigan ng [[Bulacan]] sa hilaga, [[Rizal]] sa silangan, at [[Laguna]] at [[Cavite]] sa timog. Matatagpuan naman sa kanluran ng Kalakhang Maynila ang [[Look ng Maynila]] at sa timog-silangan naman ang [[Laguna de Bay]]. Dumadaloy sa gitna ng Kalakhang Maynila ang [[Ilog Pasig]] na siyang nagdudugtong [[Lawa ng Laguna|Laguna de Bay]] sa Look ng Maynila.

Ang Kalakhang Maynila ay itinuturing ''swampy'' [[isthmus]] na may karaniwang elebasyon na 10 metro. Ang pangunahing anyong tubig ng Kalakhang Maynila ay ang [[Ilog Pasig]]; ito ang humahati sa isthmus ng Kalakhang Maynila.

==Klima==
Ayon sa [[pagbubukod ng klima na Köppen]], ang Pambansang Punong Rehiyon ay may [[tropikong sabana na klima|tropikong basa at tuyo na klima]] at [[tropikong balaklaot na klima]]. Ang Kalakhang Maynila ay may maikling [[tagtuyo]] mula Enero hanggang Mayo, at may pagkahabang [[tag-ulan]] mula Hunyo hanggang Disyembre.

{{-}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;&quot;
! style=&quot;background: #99CCCC; color: #000080&quot; height=&quot;17&quot; |Buwan
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Enero
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Pebrero
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Marso
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Abril
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Mayo
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Hunyo
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Hulyo
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Agosto
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Setyembre
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Oktubre
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Nobyembre
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Disyembre
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Taon
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; |Katamtamang Mataas na Temperatura°C
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 30
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 31
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 32
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 33
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 33
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 32
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 31
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 30
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 31
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 30
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 30
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 30
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 31

|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; height=&quot;16;&quot; |Katamtaman Kababaan ng Temperatura°C (°F)
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 21
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 22
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 22
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 24
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 25
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 25
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 24
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 23
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 23
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 23
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 23
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 22
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 23

|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; height=&quot;16;&quot; |Ulan (cm)
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 12
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 26
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 40
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 36
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 34
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 19
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 13
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;color:#000000;&quot; | 197

|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;&quot;|''Pinagkunan: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&amp;refer=&amp;units=metric Weatherbase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307224333/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&amp;refer=&amp;units=metric |date=2012-03-07 }}''
|}

==Pamahalaan at politika==
{{further|Mga paghahating pampangasiwaan ng Kalakhang Maynila}}

===Mga lungsod at bayan===
[[Talaksan:Metro Manila in the Philippines.png|thumb|Mapa ng Kalakhang Maynila.]]

Ang labimpitong mga yunit ng lokal na pamahalaan ng Kalakhang Maynila ay administratibong kapantay sa mga lalawigan. Binubuo ang mga ito ng labing-anim na mga [[Mga lungsod ng Pilipinas#Klasipikasyon ng lungsod|malayang lungsod]] na iniuri bilang &quot;mga lungsod na mataas na urbanisado&quot;, at isang malayang bayan: [[Pateros]].

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin:auto;text-align:right;font-size:95%;background-color:#FDFDFD;&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Lungsod {{small|o}}&lt;br /&gt;bayan
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Retrato
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 | Lawak{{ref label|Area|a|none}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 | Densidad
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; | Petsa ng pagsapi bilang lungsod
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; colspan=2 |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none none solid solid;&quot; | km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | sq mi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none none solid solid;&quot; | /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | /sq mi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Caloocan]]
| [[Talaksan:9526Complex Caloocan City Hall Landmarks 21.jpg|200px]]
| {{percent and number|1,583,978|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|53.20|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|1,583,978/53.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1962
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Las Piñas]]
| [[Talaksan:Barangay Talon Las Pinas City Aerial Photo.jpg|200px]]
| {{percent and number|588,894|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|32.02|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|588,894/32.02|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1997
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Makati]]
| [[Talaksan:Makaki skyline (from PUP Hasmin) (Magsaysay Boulevard, Santa Mesa, Manila)(2018-02-22).jpg|200px]]
| {{percent and number|582,602|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|21.73|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|582,602/21.73|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1995
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Malabon]]
| [[Talaksan:MalabnCityHallChurchjf0848 07.JPG|200px]]
| {{percent and number|365,525|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|15.96|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|365,525/15.96|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2001
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mandaluyong]]
| [[Talaksan:Laika ac Manila (6445259459).jpg|200px]]
| {{percent and number|386,276|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|11.06|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|386,276/11.06|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1994
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Maynila]]
| [[Talaksan:Manila downtown - Binondo, Quiapo, Quezon Bridge, Pasig River, Arroceros (close-up) (Manila)(2018-02-07).jpg|200px]]
| {{percent and number|1,780,148|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|42.88|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|1,780,148/42.88|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1571
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marikina]]
| [[Talaksan:MarikinaRiverBankShoesjf9425 20.JPG|200px]]
| {{percent and number|450,741|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|22.64|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|450,741/22.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1996
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Muntinlupa]]
| [[Talaksan:Filiinvest Cityscape at night.jpg|200px]]
| {{percent and number|504,509|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|41.67|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|504,509/41.67|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1995
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Navotas]]
| [[Talaksan:PIC TEMP GEO 100917 0 (93).JPG|200px]]
| {{percent and number|249,463|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|11.51|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|249,463/11.51|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2007
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Parañaque]]
| [[Talaksan:Coastal Road Aerial View.JPG|200px]]
| {{percent and number|664,822|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|47.28|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|664,822/47.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1998
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pasay]]
| [[Talaksan:Pic geo photos - ph=mm=pasay=bay city skyline - aerial shot from cityland vito cruz -philippines--2015-0624--ls-.JPG|200px]]
| {{percent and number|416,522|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|18.64|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|416,522/18.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1947
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pasig]]
| [[Talaksan:Mm-pasigortigas-aerial2012.jpg|center|frameless|201x201px]]
| {{percent and number|755,300|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|31.46|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|755,300/31.46|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1995
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pateros]]
| [[Talaksan:Pateros overview.jpg|200px]]
| {{percent and number|63,840|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|1.76|km2|abbr=values|disp=table}}{{ref label|PaterosArea|b|none}}
| {{convert|{{sigfig|63,840/1.76|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ''Hindi pa isang lungsod''
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lungsod Quezon]]
| [[Talaksan:Quezon City skyline - South Triangle with TV towers (from Mezza 2) (Quezon City)(2018-05-12).jpg|200px]]
| {{percent and number|2,936,116|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|165.33|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|2,936,116/165.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1939
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]]
| [[Talaksan:Wilson Street, Greenhills, San Juan City, Philippines - panoramio.jpg|200px]]
| {{percent and number|122,180|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|5.87|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|122,180/5.87|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2007
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Taguig]]
| [[Talaksan:Bonifacio Global City - skyline shot from BSA Twin Towers Ortigas.jpg|200px]]
| {{percent and number|804,915|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|45.18|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|804,915/45.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2004
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Valenzuela]]
| [[Talaksan:Birds-eye view of Marulas, Valenzuela City.jpg|200px]]
| {{percent and number|620,422|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|45.75|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|620,422/45.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1998
|-class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; colspan=3 style=&quot;text-align:left;&quot; | Kabuuan
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | 12,877,253
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | 613.94
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{convert|613.94|km2|disp=number|2}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{sigfig|12,877,253/613.94|2}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{convert|{{sigfig|12,877,253/613.94|2}}|PD/km2|disp=number}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background-color:none;border-bottom:none |
|-class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;&quot;
| colspan=9 style=&quot;padding-left:1em;&quot; |
{{Ordered list
| list_style_type=lower-alpha
| {{note label|Area|a|none}}Ang mga bilang ng sukat ng lupain ay mula sa Philippine Institute of Volcanology and Seismology at Geoscience Australia.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mbc.com.ph/engine/wp-content/uploads/2013/10/Solidum-Update-of-Earthquake-Hazards-and-Risk-Assessment-of-MMla-14Nov2013.pdf |title=An Update on the Earthquake Hazards and Risk Assessment of Greater Metropolitan Manila Area |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] |deadurl=no |date=November 14, 2013 |accessdate=May 16, 2016 }}{{dead link|date=June 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |title=Enhancing Risk Analysis Capacities for Flood, Tropical Cyclone Severe Wind and Earthquake for the Greater Metro Manila Area Component 5 – Earthquake Risk Analysis |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] and [[Geoscience Australia]] |deadurl=no |accessdate=May 16, 2016 |archive-date=Agosto 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806150011/http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- &lt;ref name=&quot;PSA-CitiesList&quot;&gt;{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp|website=Philippine Statistics Authority|accessdate=4 April 2016}}&lt;/ref&gt; --&gt;
| {{note label|PaterosArea|b|none}}Ang sukat ng lupain ng Pateros ay mula sa opisyal na websayt ng pamahalaan ng Munisipyo ng Pateros.&lt;ref name=&quot;PaterosGovPH-LandUse&quot;&gt;{{cite web|title=Land Use Classification|url=http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|website=Municipality of Pateros|accessdate=7 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080915135633/http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|archivedate=15 September 2008}}&lt;/ref&gt;
}}
|}
{{clear}}

===Mga distrito===
Hindi tulad ng ibang rehiyon na nahahati sa mga [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]], nahahati ang Kalakhang Maynila sa limang hindi administratibong distrito, na nakauri batay sa [[heograpiya]] nito gamit ang [[Ilog Pasig]] bilang reperensiya. Nabuo ang mga distritong ito noong 1976 ngunit walang lokal na [[pamahalaan]] o may kinatawan sa [[Kongreso ng Pilipinas|kongreso]], salungat sa mga lalawigan.  Ginagamit ang mga distritong ito para sa layuning piskal at [[estadistika]]l.

Nahahati ang mga lungsod at munisipyo sa Kalakhang Maynila sa apat na distrito, ang mga ito ang sumusunod:

[[Talaksan:Districts of Metro Manila.svg|thumb|left|Mga distrito ng Kalakhang Maynila]]
{{Mga distrito ng Kalakhang Maynila}}
{{clear}}

==Ekonomiya==
Ang Pambansang Punong Rehiyon ay bumuo ng 36% ng pambansang kita noong 2018.&lt;ref&gt;https://psa.gov.ph/grdp/grdp-id/138508. Philippine Statistics Authority.&lt;/ref&gt;

==Lugar ng Libangan at Palatandaan==
{{Empty section}}

==Transportasyon==
{{main|Transportasyon sa Kalakhang Maynila}}
{{see also|Metro Manila Dream Plan}}

Ayon sa [[Land Transportation Franchising and Regulatory Board (Philippines)|Land Transportation Franchising and Regulatory Board]], ang pampublikong sakayan sa Kalakhang Maynila ay binubuo ng mga sumusunod: 46% ng mga tao ay lumilibot sa pamamagitan ng mga [[dyipni]], 32% sa pamamagitan ng mga pampribadong kotse, 14% sa pamamagitan ng bus, at 8% ay gumagamit ng sistemang [[daambakal]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rappler.com/nation/85871-jeepney-feeder-vehicle-transport-plan |title=Fixing traffic: Jeeps eyed as feeders to bus routes |author=Katerina Francisco |publisher=Rappler |date=5 Marso 2015 |accessdate=5 Marso 2015 }}&lt;/ref&gt; Nakaalinsunod ang pagpapausbong ng transportasyon ng Kamaynilaan sa [[Metro Manila Dream Plan]], na binubuo ng pagpapatayo ng mga impraestruktura na tatagal hanggang 2030 at tumutugon sa mga usaping ukol sa trapiko, paggamit ng lupain, at kalikasan.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |title=JICA transport study lists strategies for congestion-free MM by 2030 |publisher=[[Japan International Cooperation Agency]] |date=2 Setyembre 2014 |accessdate=27 Marso 2015 |archive-date=2 Agosto 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150802043347/http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://globalnation.inquirer.net/102377/japan-presents-57-b-dream-plan-to-solve-metro-congestion/ |title=Japan presents $57-B ‘dream plan’ to solve Metro congestion |author=Jerry E. Esplanada |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |date=20 Abril 2014 |accessdate=27 Marso 2015 }}&lt;/ref&gt;

===Mga daan at lansangan===
{{main|Talaan ng mga lansangan sa Kalakhang Maynila}}
[[Talaksan:EDSA-Cubao - northbound to Timog (Quezon City)(2017-08-13).jpg|thumb|Tanawing panghimpapawid ng [[Abenida Epifanio de los Santos|EDSA]], ang pinakaabalang lansangan sa kalungsuran.]]
[[Talaksan:NAIA Expressway.jpg|thumb|[[NAIA Expressway]], ang kauna-unahang mabilisang daanang pampaliparan sa kalakhan at sa bansa.]]
Itinayo ang mga daan ng Kamaynilaan sa paligid ng [[Maynila|Lungsod ng Maynila]]. Ibinukod ang mga daan bilang mga lokal na daan, pambansang daan, o daang subdibisyon. Mayroong sampung daang radyal na lumalabas ng lungsod. Gayundin, mayroong limang daang palibot na bumubuo sa isang serye na mga bilugang hating-bilog na arko sa paligid ng Maynila. Ang mga daang palibot at daang radyal ay mga sistema ng nakakonektang daan at lansangan. Isang suliranin sa mga daang palibot ay mga nawawalang daan (''missing road links''). Ito ay mga daan na hindi pa itinatayo (sa ngayon) para magbigay-daan sa pagpapausbong dahil sa mabilisang urbanisasyon ng Kamaynilaan. Inilulutas na ng kalakhan ang suliraning ito sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga nawawalang daan o sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga daang nag-uugnay (''connector roads'').

Isang mahalagang daang palibot ay ang [[Daang Palibot Blg. 4]] (o C-4), na binubuo ng Daang C-4 sa Navotas at Malabon, [[Daang Samson]] sa Caloocan, at [[EDSA]] (Abenida Epifanio de los Santos]]. Dumadaan ito sa mga lungsod ng Pasay, Makati, Mandaluyong, Lungsod Quezon, at Caloocan. Sinusundan ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3 ng MRT]] ang pagkakalinya ng EDSA mula [[Abenida Taft]] sa Pasay hanggang [[Trinoma]] malapit sa sangandaan nito sa [[Abenida North]]. Ang [[Daang Palibot Blg. 5]], o mas-kilala bilang C-5, ay nagsisilbi sa mga nakatira malapit sa mga hangganang panrehiyon ng Kamaynilaan at nagsisibi ring alternatibong ruta para sa C-4.

Ang pinakatanyag na daang radyal ay ang [[Daang Radyal Blg. 1]] (R-1), na binubuo ng [[Kalye Bonifacio]] (''Bonifacio Drive''), [[Bulebar Roxas]], at [[Manila–Cavite Expressway]] (o ''Coastal Road''). Inuugnay nito ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Kabite]]. Ang mga iba pang kilalang daang radyal sa Kamaynilaan ay ang [[Daang Radyal Blg. 3]] (R-3), o ang [[South Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa [[Laguna]]; [[Daang Radyal Blg. 6]], na binubuo ng [[Bulebar Ramon Magsaysay]], [[Bulebar Aurora]], at [[Lansangang Marikina–Infanta]] na dumadaan patungong [[Rizal]]; [[Daang Radyal Blg. 7]] (R-7), na nag-uugnay ng Maynila sa Lungsod Quezon at [[San Jose del Monte]], [[Bulacan]]; at [[Daang Radyal Blg. 8]] (R-8), o ang mga daan ng [[Abenida Bonifacio]] at [[North Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa mga lalawigan sa hilaga tulad ng Bulacan at [[Pampanga]].

[[Talaksan:Padre Burgos Avenue - Route 150 marker with city hall clock tower (Ermita, Manila)(2017-06-12).jpg|thumb|Isang palatandaan ng [[Pambansang Ruta Blg. 150|N150]] sa [[Abenida Padre Burgos]]. Ang nasabing abenida ay isang bahagi ng nabanggit na ruta ng [[sistemang lansangambayan ng Pilipinas]].]]
Ang sistemang daang radyal at palibot ay kasalukuyang pinapalitan ng isang [[Sistema ng lansangang bayan sa Pilipinas|bagong sistema ng nakabilang na lansangambayan]] na ipinapatupad ng [[Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan (Pilipinas)|Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan]] (DPWH), at kasalukuyang inilalagay ang mga bagong palatandaan sa pagpapatupad nito. Itinatanda ang mga mabilisang daanan ng mga bilang na may unlaping &quot;E&quot; (nangangahulugang &quot;''expressway''&quot; o mabilisang daanan). Itinakda naman ang mga pambansang lansangan ng mga bilang may isa hanggang tatlong tambilang, maliban lamang sa mga lansangang iniuri bilang mga pambansang daang tersiyaryo.

Sa ngayon, tuluy-tuloy ang pagtatayo ng [[Metro Manila Skyway|Metro Manila Skyway Stage 3]] at ang [[NAIA Expressway|NAIA Expressway Phase 2]] na bahagi ng Metro Manila Dream Plan. Kabilang sa mga iba pang proyekto itinatayo ay ang pagpapaganda ng EDSA, pagtatayo ng Taft Avenue Flyover, at ang pagtatayo ng mga nawawalang daan para sa mga daang palibot circumferential roads (hal. ''Metro Manila Interchange Project Phase IV'').

===Mga sistemang daambakal===
{{update}}
{{See also|Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila}}
[[Talaksan:Metro Manila rail network.svg|thumb|Mapa ng sistema ng mga tren sa Kalakhang Maynila]]
[[Talaksan:MRT-2 J. Ruiz Station.jpg|thumb|Ang [[Estasyong J. Ruiz ng LRT|Estasyon ng J. Ruiz]] ng [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]].]]

May tatlong linyang daambakal ang Kalakhang Maynila, na pinangangasiwaan ng dalawang entidad. Ang [[Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]] (LRTA) ay nagtatakbo ng [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 1]] (Linyang Lunti) at [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]] (Linyang Bughaw). Sa kabilang banda, ang [[Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila]] ay nagtatakbo ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3]] (Linyang Dilaw) na dumadaan sa [[EDSA]].

Ang Unang Linya ay may 560,000 bilang ng mga mananakay kada linggo.&lt;ref name=&quot;LRT PPP&quot;&gt;{{cite web |url=http://ppp.gov.ph/?p=7641 |title=Line 1 Cavite Extension and Operation &amp; Maintenance |publisher=Public-Private Partnership Center |accessdate=24 Marso 2015 |archive-date=2015-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316021231/http://ppp.gov.ph/?p=7641 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Noong Pebrero 2014, ang kabuuang bilang na 14.06 milyong pasahero ang gumamit ng Unang Linya habang 6.13 milyon naman ang gumamit ng Ikalawang Linya.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://newsinfo.inquirer.net/592927/did-you-know-lrt-1-and-2-ridership |title=Did you know: Lines 1 and 2 ridership |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |author= Marielle Medina |accessdate=24 Marso 2015 }}&lt;/ref&gt; 

Sa kasalukuyan, itinatayo ang [[Ikapitong Linya ng Metro Rail Transit ng Maynila]] (Linyang Pula). Pag-nakumpleto, uugnayin nito ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Bulacan]]. Bukod pa riyan, isang ''common station'' na mag-uugnay ng Unang Linya, Ikatlong Linya, at Ikapitong Linya ay nakapanukala, subalit ang pagtatayo nito ay hinahadlangan ng [[burukrasya]] sa [[Kagawaran ng Transportasyon (Pilipinas)|Kagawaran ng Transportasyon]] (DOTr), mahigpit na alitan sa korporasyon, at mga usapin ukol sa ipinapanukalang lokasyon nito.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mb.com.ph/common-station-at-sm-north-edsa-pushed-for-lrt1-mrt3-and-mrt7/ |title=Common station at SM North EDSA pushed for LRT1, MRT3, and MRT7 |publisher=''[[Manila Bulletin]]'' |author= Kris Bayos |date=4 Pebrero 2015 |accessdate=24 Marso 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/175-real-estate/60529-sm-ayala-mrt-lrt-common-station |title=Why SM is after the MRT-LRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Judith Balea |date=14 Hunyo 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/208-infrastructure/75267-sm-north-common-station |title=DOTC eyeing another LRT-MRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Mick Basa |date=20 Nobyembre 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/372930/economy/companies/sc-stops-dotc-lrta-from-building-mrt-lrt-common-station-in-front-of-trinoma |title=SC stops DOTC, LRTA from building common station in front of Trinoma |publisher=''[[GMA News and Public Affairs|GMA News]]'' |author= Danessa O. Rivera |date=1 Agosto 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}&lt;/ref&gt;

Ipinanukala na ipapahaba ang Linya 1 papuntang [[Bacoor]] sa lalawigan ng [[Kabite]].&lt;ref name=&quot;LRT PPP&quot; /&gt; Isang ikalawang pagpapahaba, ang [[Ika-anim na Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]], ang mag-uugnay ng Bacoor sa [[Dasmarinas]] sa kahabaan ng [[Lansangang Aguinaldo]]. Sa ngayon, itinatayo ang Silangang Ekstensyon ng Linya 2. Ang silangang ekstensyon na ito ang mag-uugnay ng Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Rizal]]. Ipapahabain rin ito pakanluran sa hinaharap, at dahil diyan mas-dadami ang ugnayan sa mga lugar ng Divisoria at Pier 4 at ang [[Pantalan ng Maynila]].

Ang [[Pambansang Daambakal ng Pilipinas]] (PNR) ay nagpapatakbo ng isang serbisyong riles pang-komyuter sa Kalakhang Maynila na tinatawag na [[PNR Metro South Commuter]]. Ang [[Estasyong daangbakal ng Tutuban|pangunahing estasyong terminal]] nito ay matatagpuan sa Tutuban sa [[Tondo, Maynila|Tondo]]. Kapag nakumpleto na ang kanlurang karugtong ng Linya 2, ang Tutuban ay magiging pinaka-maabalang [[estasyong palitan]] sa buong kalakhan, na may dagdag na isa pang 400,000 tao mula sa kasalukuyang 1 milyong tao na pumupuntang Tutuban Center.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/business/03/20/15/tutuban-center-may-becom≤e-manilas-busiest-transfer-station |title=Tutuban Center may become Manila's busiest transfer station |publisher=ABS-CBN News |accessdate=21 Marso 2015 }}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

===Himpapawid===

Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]] (NAIA) na matatagpuan sa mga lungsod ng [[Pasay]] at [[Parañaque]] ay ang primerang pasukan sa Kalakhang Maynila. Ito lamang ang paliparan na naglilingkod sa rehiyon at ito ang pinaka-abalang paliparan sa bansa.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |title=NAIA is Philippines' busiest airport - NSCB |publisher=InterAksyon.com |author=Darwin G. Amojelar |date=03 Hulyo 2012  |accessdate=29 Hunyo 2013 |archive-date=2013-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215103448/http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino ay nahahati sa mga apat na terminal: ang Terminal 1, ang Terminal 2 na ekslusibong ginagamit ng [[Philippine Airlines]], ang Terminal 3 na pinakabago at pinakamalaki sa NAIA komplex, at ang Terminal 4 na kilala rin bilang Manila Domestic Passenger Terminal. Ang isa pang paliparan na naglilingkod sa Kalakhang Maynila ay ang [[Paliparang Pandaigdig ng Clark]] na matatagpuan sa [[Angeles]], [[Pampanga]].

===Ferry===
[[Talaksan:Blessing of New Ferry Boat - January 25, 2016.jpg|thumb|Isang bangka ng Pasig River Ferry Service.]]
Ang [[Pasig River Ferry Service]] na pinapatakbo ng [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila|MMDA]] ay ang [[Ferry|sistemang shuttle na lantsang pantawid]] ng Kalakhang Maynila. Dumadaan ito sa [[Ilog Pasig]] mula Plaza Mexico sa [[Intramuros]] hanggang Barangay Pinagbuhatan sa [[Pasig]]. Bagamat itinuturi itong [[ferry]], mas-kahawig nito ang isang [[taksi na pantubig]]. Ito ay may labimpitong (17) estasyon, subalit labing-apat (14) lamang ang gumagana.

==Demograpiko==
{{Philippine Census
| title=Populasyon ng&lt;br&gt;Pambansang Punong Rehiyon
| 1903=
| 1918=
| 1939=
| 1948=
| 1960=
| 1970=
| 1975=
| 1980= 5925884
| 1990= 7948392
| 1995= 9454040
| 2000= 9932560
| 2007= 11553427
| 2010= 11855975
| 2015= 12877253
| footnote=Sanggunian: Philippine Statistics Authority&lt;ref name=&quot;MetroManilaCensus&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |title=Final Results - 2007 Census of Population |publisher=Census Bureau of the Philippines |accessdate=29-03-10 |archive-date=2008-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120024509/http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2010 Census&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|title=2010 Census of Population and Housing: National Capital Region|publisher=National Statistics Office of the Republic of the Philippines|accessdate=6 April 2012|archive-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625152554/http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCR PDF Census&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|title=National Capital Region. Total Population by Province, City, Municipality and Barangay: as of May 1, 2010|publisher=National Statistics Office of the Philippines|accessdate=22 December 2012|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115103152/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{Reperensiya ng Pilipinong Senso|2015}}}}

Ang Pambansang Punong Rehiyon ay may populasyon na {{nts|12877253}}, ayon sa pambansang senso 2015. Ang kabuuang pook-urban (''urban area''), na binubuo ng pinagsamang pook-urban na tumutukoy sa tuluy-tuloy na paglawak ng urbanisasyon ng Kamaynilaan patungong [[Bulacan]], [[Kabite]], [[Laguna]], [[Rizal]], at [[Batangas]] ay may populasyon na {{nts|24123000}}.&lt;ref name=&quot;Demographia&quot;&gt;{{cite book|author1=Demographia|title=Demographia World Urban Areas|date=January 2015|edition=11th|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|accessdate=2 March 2015}}&lt;/ref&gt; Ito ang pinakamataong rehiyon sa Pilipinas, ang ikapitong pinakamataong kalakhan sa Asya, at ang ikatlong pinakamataong pook-urban sa buong mundo.

Ang mga pinakamataong lungsod sa Kamaynilaan ay [[Lungsod Quezon]] (2,936,116), [[Maynila]] (1,780,148), [[Caloocan]] (1,583,978), [[Taguig]] (804,915), [[Pasig]] (755,300), [[Parañaque]] (665,822), [[Valenzuela]] (620,422), [[Las Piñas]] (588,894), [[Makati]] (582,602), at [[Muntinlupa]] (504,509).

===Mga ''slum''===
Noong 2014, tinatayang may apat na milyong mga tumitira sa mga ''[[slum]]'' sa Kalakhang Maynila. Isang pangunahing suliranin sa mga lungsod ng Kalakhang Maynila ang kawalan ng tirahan.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newstatesman.com/world-affairs/2014/09/slums-manila-inequality-so-bad-worst-have-no-chance-protest  |title=In the slums of Manila, inequality is so bad that the worst off have no chance to protest  |author=Paul Roy |publisher=''The [[New Statesman]]'' |date=18 September 2014 |access-date=4 Nobyembre 2016}}&lt;/ref&gt;

==Edukasyon==
{{Empty section}}

==Kalusugan==
{{Empty section}}

==Seguridad at Pulisya==
{{Empty section}}

==Palingkurang-bayan==

===Kuryente===
{{Empty section}}

===Tubig===
{{Empty section}}

===Komunikasyon===
{{Empty section}}

===Pamamahala ng mga Basura===
{{Empty section}}

==Tingnan din==
*[[Heograpiya ng Pilipinas]]
*[[Mga rehiyon sa Pilipinas]]
*[[Pilipinas]]

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{Metro Manila}}
{{Rehiyon ng Pilipinas}}
{{Philippines political divisions}}
{{Mga_kalakhang_pook_ng_Pilipinas}}

[[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas|Maynila]]
[[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas|Kalakhang Maynila]]
[[Kategorya:Luzon]]</text>
      <sha1>3j7t2fvn38ek3dgoe71dnm53ndh6por</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Indonesya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>652</id>
    <revision>
      <id>2213155</id>
      <parentid>2212870</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60992" sha1="1vr4vq1jtp864c22lqkja1dpkp44ayt" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name      = Republika ng Indonesya
| native_name                 = {{nativename|id|Republik Indonesia}}
| common_name                 = Indonesya
| image_flag                  = Flag of Indonesia.svg
| image_coat                  = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg
| symbol_type                 = {{nativename|kaw|[[Garuda Pancasila]]}}&lt;br&gt;Pambansang Sagisag
| image_map                   = Indonesia (orthographic projection).svg
| map_caption                 = &lt;!--{{map caption |location_color=green |region=[[ASEAN]] |region_color=dark grey |legend=Location Indonesia ASEAN.svg}}--&gt;
| national_motto              ={{nativename|kaw|[[Bhinneka Tunggal Ika]]}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;&quot;Pagkakaisa sa Pagkakaiba&quot;&lt;/small&gt;&lt;br&gt; '''[[Ideolohiya|Pambansang ideolohiya]]:''' ''[[Pancasila (pulitika)|Pancasila]]''&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://countrystudies.us/indonesia/86.htm |publisher=Silid-aklatan ng Kongreso ng Estados Unidos |title=Indonesya |edition=Mga Pag-aaral sa mga bansa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vickers&quot;&gt;[[#Vickers|Vickers]], p. 117&lt;/ref&gt;
| national_anthem             = {{lang|id|[[Indonesia Raya]]}}&lt;br /&gt;&quot;Dakilang Indonesya&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:Indonesia Raya instrumental.ogg]]&lt;/div&gt;
| official_languages          = [[Wikang Indonesia|Indonesia]]
| demonym                     = [[Demograpiya ng Indonesya|Indones]]
| ethnic_groups               = 
 {{unbulleted list
  | 40.6% [[Mga Habanes|Habanes]]
  | 15.0% [[Mga Sunda|Sundanes]]
  |  3.3% [[Mga Madures|Madures]]
  |  2.7% [[Mga Minangkabau|Minangkabau]]
  |  2.4% [[Mga Betawi|Betawi]]
  |  2.4% [[Mga Bugis|Bugis]]
  |  2.0% [[Bantenese|Bantenes]]
  |  1.7% [[Mga Banjar|Banjar]]
  | {{nowrap|29.9% iba{{\}}hindi inilahad}}
 }}
| ethnic_groups_year          = 2000
| capital                     = [[Jakarta]]
| largest_city                = [[Surabaya]], [[Medan]], [[Bandung]] 
| government_type             = [[Estadong unitaryo|Unitaryong]] [[Pangulo|pampanguluhang]], [[republikang konstitusyonal]]
| leader_title1               = [[Pangulo ng Indonesia|Pangulo]]
| leader_name1                = [[Prabowo Subianto]]
| leader_title2               = [[Pangalawang Pangulo ng Indonesya|Pangalawang Pangulo]]
| leader_name2                = [[Gibran Rakabuming Raka]]
| legislature                 = Pambayang Asembleang Konsultatibo
| upper_house                 = Konseho ng mga Kinatawang Panrehiyon
| lower_house                 = Konseho ng mga Kinatawang Pambayan
| area_rank                   = ika-15
| area_km2 = 1904569 &lt;!--http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf--&gt;
| area_sq_mi = 735358 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| area_label                  = Kalupaan
| area_label2                 = Katubigan (%)
| area_data2                  = 4.85
| percent_water               = 
| population_census           = 277,749,853&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| population_census_year      = 2022
| population_census_rank      = ika-4
| population_density_km2      = 
| population_density_sq_mi    = 
| population_density_rank     = 
| GDP_PPP_year                = 2023
| GDP_PPP                     = {{increase}} $4.39 trilyon&lt;ref name = &quot;imf2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2023&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=Indonesia |publisher=International Monetary Fund |accessdate=25 Abril 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank                = ika-7
| GDP_PPP_per_capita          = {{increase}} $15,855&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank     = ika-98
| GDP_nominal_year            = 2023
| GDP_nominal                 = {{increase}} $1.39 trilyon&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_rank            = ika-16
| GDP_nominal_per_capita      = {{increase}} $5,016&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = ika-112
| Gini_year                   = 2021
| Gini_change                 = {{increasenegative}}
| Gini                        = 37.9 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref                    = 
| Gini_rank                   = 
| HDI_year                    = 2018
| HDI_change                  = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                         = 0.707 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                     = &lt;ref name=&quot;UN&quot;&gt;{{cite web |title=Human Development Report 2011 |accessdate=2 Nobyembre 2011 |year=2011 |url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/IDN.html |archive-date=2011-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105044427/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/IDN.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank                    = ika-111
| sovereignty_type            = [[Kalayaan]]
| sovereignty_note            = mula sa [[Olanda]]
| established_event2          = [[Pamamahayag ng Kalayaan ng Indonesia|Ipinahayag]]
| established_date2           = 17 Agosto 1945
| established_event3          = Kinilala
| established_date3           = 27 Disyembre 1949
| currency                    = [[Rupiah ng Indonesia|Rupiah]] (Rp)
| currency_code               = IDR
| time_zone                   = paiba-iba
| utc_offset                  = +7 hanggang +9
| time_zone_DST               = 
| utc_offset_DST              = 
| drives_on                   = kaliwa &lt;!--Note that this refers to the side of the road used, not the seating of the driver--&gt;
| calling_code                = +62
| cctld                       = [[.id]]
}}
Ang '''Indonesya''',&lt;ref&gt;{{cite book|title = [[UP Diksiyonaryong Filipino]]| page = 499| date = 2010|publisher = Anvil Publishing |city = Pasig|editor = Virgilio S. Almario|edition = Ika-2}}&lt;/ref&gt; opisyal na pangalan '''Republika ng Indonesya''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), ay isang [[malayang estado]] at kapuluang bansa sa [[Timog-Silangang Asya]] na nasa kanlurang bahagi ng [[Karagatang Pasipiko]]. Ito ay binubuo ng 17,508 mga pulo, at ito ang pinakamalaking estado sa buong daigdig na binubuo ng isang [[kapuluan]]. Tinatantiya na nasa 277 milyon katao ang populasyon ng Indonesya noong 2022,&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title= Indonesia |accessdate= 5 Disyembre 2008 |last=  |first=  |author2=  |date= [[2008-11-20]] |work= [[The World Factbook]] |publisher= [[Kagawaran ng Estado ng Estados Unidos]] |archive-date= 2008-12-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; na pang-apat sa mga [[Tala ng mga bansa ayon sa populasyon|pinakamataong]] bansa sa mundo, at ang pinakamataong bansang [[Muslim]]; subalit walang opisyal na pananampalataya ang itinakda sa Saligang Batas ng Indonesya. Isang [[republika]] ang Indonesya, na may inihahalal na tagapagbatas (lehislatura) at [[Pangulo ng Indonesia|pangulo]]. Ang kabisera ng bansa ay [[Jakarta]]. Pinapaligiran ang Indonesya ng [[Papua Nueva Guinea|Papua Bagong Guinea]], [[Silangang Timor]] at [[Malaysia]], at kinabibilangan rin ang [[Singapore|Singapura]], [[Pilipinas]], [[Australya]], at ang [[Kapuluan ng Andaman at Nicobar]] ng [[Indiya]] bilang mga kalapit na bansa at teritoryo.

Ang kapuluan ng Indonesya ay naging isang mahalagang rehiyong pangkalakalan simula pa noong ika-7 siglo, kung kailan ang [[Srivijaya]] at paglaon [[Majapahit]] ay nangangalakal sa [[Tsina]] at [[Indiya]]. Ang mga katutubong mga pinuno ay lumaong niyakap ang kulturang Indiyano, relihiyon at modelong pampulitika mula sa mga sinaunang siglo, at lumaganap ang [[Hinduismo]] at [[Budismo]] sa kapuluan. Naimpluwensiyahan rin ang kasaysayan ng Indonesya ng mga makapangyarihang banyaga dahil sa likas yaman nito. Dinala ng mga mangangalakal na Muslim ang [[Islam]], na ngayon ay naging dominante sa kapuluan, habang ang mga makapangyarihang [[Europeo]] ang nagdala ng [[Kristiyanismo]] at nakipaglaban para monopolisahin ang kalakalan sa [[Kapuluang Maluku]] (''Moluccas'') noong [[Panahon ng Pagtuklas]]. Ito ay sinundan ng tatlo't kalahating siglo ng kolonyalismo sa ilalim ng mga [[Olandes]]. Natamasa ng Indonesya ang kanilang [[kasarinlan]] pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Ang kasaysayan ng Indonesya noon pa man ay magulo, at sinubok ng maraming kalamidad, suliranin, banta ng separatismo, at ng panahon ng mabilisang pagbabago at paglago ng ekonomiya.

May magkakaibang mga pangkat na etniko, wika at diyalekto, at pananampalataya ang mga iba't-ibang pulo at kapuluan ng Indonesya, ngunit ang [[lahing Habanes|Habanes]] ang pinakamalaki – at pinakadominanteng – pangkat etniko.  Bilang isang bansang [[estadong unitaryo|unitaryo]], bumuo ang Indonesya ng isang pagkakakilanlan gamit ang [[Wikang Indones|isang pambansang wika]], dibersidad ng mga pangkat etniko, pagpapakilala sa mga ibang relihiyon kahit kung nakararami ang mga Muslim, at isang kasaysayan ng kolonyalismo at rebelyon laban dito. Ang pambansang kasabihan ng Indonesya, ang ''&quot;Bhinneka tunggal ika&quot;'' (&quot;Pagkakakaisa sa Pagkakaiba&quot;, na literal na &quot;marami, subalit isa&quot;), na nagsasabi na ang pagkakaiba ang bumuo sa bansa. Subalit ang mga tensiyon sektarya at separatismo ay nagdulot ng marahas na paghaharap na gumimbal sa katatagan ng politika at ekonomiya. Sa kabila ng laki ng populasyon at dami ng tao sa rehiyon, malaki ang teritoryo ng Indonesya: kilala ang bansa bilang pangalawa sa mga bansang may pinakamataas na saribuhay sapagkat kay lawak ng mga parang nito.  Biniyayaan ang bansa ng likas na yaman, subalit nilalarawan din ng kahirapan ang Indonesya sa kasalukuyan.

== Pangalan ==
Ang pangalang ''Indonesya'' ay mula sa salitang [[wikang Latin|Latin]] na ''Indus'', na nangangahulugang &quot;India&quot;, at salitang Griyego na ''nesos'', na nangangahululgang &quot;pulo&quot;, kaparehas ng pangalan ng [[India]].&lt;ref name=&quot;EcoSeas1&quot;&gt;{{cite book |last=Tomascik |first=T |author2=Mah, J.A., Nontji, A., Moosa, M.K. |title=The Ecology of the Indonesian Seas - Part One |url=https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse |publisher=Periplus Editions Ltd. |year=1996 |location=Hong Kong |isbn=962-593-078-7}}&lt;/ref&gt; Ang pangalan ay halaw pa noong ika-18 dantaon, malayo pang taon bago pa naging malaya ang Indonesya.&lt;ref name=&quot;indoety&quot;&gt;{{in lang|id}} {{cite news |last=Anshory |first=Irfan |title=Asal Usul Nama Indonesia |publisher=Pikiran Rakyat |date=2004-08-16 |url=http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm |accessdate=2006-10-05 |archive-date=2006-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061215190155/http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Noong 1850, Si George Earl, isang Ingles na [[Etnolohiya|etnologo]], ay iminungkahi ang salitang ''Indunesians'' — dahil sa paggamit ng ''Malayunesians'' — para sa mga taong nakatira sa &quot;Kapuluang Indiyan&quot; o &quot;[[Kapuluang Malay]]&quot;.&lt;ref name=&quot;JIAEA_1&quot;&gt;{{cite journal |last=Earl |first=George S. W. |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page=119}}&lt;/ref&gt; sa publikasyong ding iyon, ang isang estudyante ni Earl, si James Richardson Logan, ay ginamit ang ''Indonesya'' bilang kasingkahulugan ng ''Kapuluan ng Indiya''.&lt;ref name=&quot;JIAEA_3&quot;&gt;{{cite journal |last=Logan |first=James Richardson |title=The Ethnology of the Indian Archipelago: Embracing Enquiries into the Continental Relations of the Indo-Pacific Islanders |url=https://archive.org/details/ethnologyIndian00Loga |journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |pages=4:252–347}}; {{cite journal |last=Earl |first=George S. W. |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |pages=254, 277–278}}&lt;/ref&gt; Subalit ang mga sulat akademiko ng mga Olandes sa mga nilimbag sa [[Silangang Indiyas ng Olanda|Silangang Indiyas]] ay iwas sa paggamit ng ''Indonesya''. Imbis ay ginamit nila ang salitang &quot;Kapuluang Malay&quot; (''Maleische Archipel''); ang ''Netherlands East Indies'' (''Nederlandsch Oost Indië''), ang tanyag ''Indië''; ''ang silangang'' (''de Oost''); at pati na ang ''Insulinde''.&lt;ref&gt;(This term was introduced in 1860 in the influential novel [[Max Havelaar]] (1859), written by [[Multatuli]], critical of Dutch colonialism). {{cite journal |author=Justus M. van der Kroef |year=1951 |title=The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0279%28195107%2F09%2971%3A3%3C166%3ATTIIOA%3E2.0.CO%3B2-5 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=71 |issue=3 |pages=166–171 |doi=10.2307/595186 |issn=0003-0279}}&lt;/ref&gt; na

Simula noong 1900, naging karaniwan ang paggamit ng &quot;Indonesya&quot; bilang pantukoy sa bansa ng akademya sa labas ng Olanda, at ginamit rin ito ng mga nasyonalistang Indones para sa kanilang mga pampolitikang pamamahayag.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal=Journal of the American Oriental Society |author=Jusuf M. van der Kroef |volume=71 |issue=3 |pages=166–171 |year=1951 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0279%28195107%2F09%2971%3A3%3C166%3ATTIIOA%3E2.0.CO%3B2-5 |doi=10.2307/595186}}&lt;/ref&gt; Pinatanyag ni [[Adolf Bastian]], ng [[Pamantasang Humboldt ng Berlin]], ang termino sa kanyang aklat na ''Indonesien oder die Inseln des Malayischen Archipels, 1884–1894''. Ang unang iskolar na Indones na gumamit ng termino ay si [[Ki Hajar Dewantara|Suwardi Suryaningrat]] (Ki Hajar Dewantara), nang siya ay magtayo ng isang ''press bureau'' sa Olanda na may pangalang ''Indonesisch Pers-bureau'' noong 1913.&lt;ref name=&quot;indoety&quot;/&gt;

== Kasaysayan ==
{{main|Kasaysayan ng Indonesia}}

=== Sinaunang panahon ===
[[Talaksan:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|upright|Ang halamang [[moskada]] (''nutmeg'') ay katutubo sa [[Pulo ng Banda]] ng Indonesya. Minsang naging isa sa pinakamahalang pangangailangan ng daigdig, na naging dahilan ng unang kapangyarihang kolonyalismong Europeo sa Indonesya.]]Ang mga labing posil o kusilba ng ''[[Homo erectus]]'', na mas tanyag bilang ang mga [[Taong Haba]], ay nagmumungkahi na ang kapuluang Indonesya ay tinirhan na noong dalawang mlyong hanggang 500,000 taon na ang nakalilipas.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pope |title=Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 |journal=Annual Review of Anthropology |volume=17 |pages=43–77 |year=1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355}}
cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |author2=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–312 |id=}}; {{cite journal |last=Pope |first=G |authorlink= |author2= |title=Evidence on the Age of the Asian Hominidae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=80 |issue=16 |pages=4,988–4992 |date=15 Agosto 1983 |url=http://www.pnas.org/cgi/content/abstract/80/16/4988 |accessdate=|pmid=6410399|doi=10.1073/pnas.80.16.4988 }}
cited in
{{cite book |last=Whitten |first=T |author2=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |page=309 |id=}};
{{cite journal |last=de Vos |first=J.P. |author2=P.Y. Sondaar, |title=Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science Magazine |volume=266 |issue=16 |pages=4,988–4992 |date=9 Disyembre 1994 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/266/5191/1726.pdf |format=PDF|doi=10.1126/science.7992059 |accessdate=}}
cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |author2=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |page=309 |id=}}&lt;/ref&gt; Ang mga [[Austronesya|Austronesyo]], na bumuo sa karamihan ng mga makabagong tao, ay nagtungo sa Timog Silangang Asya mula Taiwan. Sila ay dumating sa Indonesya noong tinatayang 2000 &amp;nbsp;BCE, at inilayo ang mga katutubong [[Melanesya|Melanesyo]] sa malayong silangang rehiyon habang sila ay dumadami.&lt;ref&gt;Taylor (2003),pahina 5–7&lt;/ref&gt; Sa tamang kondisyong agrikultural, at ang pagkabihasa sa pagtatanim sa mga palayan &lt;ref&gt;
{{cite book |last=Taylor |first=Jean Gelman|title=Indonesia |publisher=Yale University Press |date= |location=New Haven and London |pages=8–9 |isbn=0-300-10518-5}}&lt;/ref&gt; ay nagbigay daan sa mga barangay, bayan at maliliit na mga kaharian na umusbong sa unang dantaon CE. Ang magandang baybaying posisyon ng Indonesya ay nagbigay daan sa kalakalang sa mga kalapit pulo at sa iba pang mga lugar. Halimbawa ng mga kalakalang nabuo ay parehong sa mga Kahariang Indiyano at sa Tsina na nabuo mga ilang dantaon BCE.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Taylor |first=Jean Gelman |title=Indonesia |publisher=Yale University Press |date= |location=New Haven and London |pages=15–18 |isbn=0-300-10518-5}}&lt;/ref&gt; Mula noon, ang pangangalakal ay napakahalaga sa paghuhugis ng kasaysayan ng Indonesya.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pages 3, 9, 10–11, 13, 14–15, 18–20, 22–23; Vickers (2005), pages 18–20, 60, 133–134&lt;/ref&gt;

Mula noong ika-7 dantaon CE, ang makapangyarhing Kahariang pandagat ng [[Srivijaya]] ay umusbong sapagkat sa kalakalang nabuo at sa mga impluwensiya ng Hinduismo at Budhismo na nakuha ng Kaharian mula roon.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pahina 22–26; Ricklefs (1991), pahina 3&lt;/ref&gt; Sa pagitan ng ika-8 hanggang ika-10 dantaon CE, ang dinastiyang agrikultural na Budhistang [[Sailendra]] at ang  dinastiyang Hindu na [[Kahariang Mataram|Mataram]] ay umunlad at bumagsak sa [[Haba (pulo)|Haba]], kung saan naiwan nila ang mga grandiyosong mga monumentong relihiyoso gaya ng [[Borobudur]] ng Sailendra at ang [[Prambanan]] ng Mataram. Ang kahariang Hindu na [[Madyapahit]] ay nabuo sa silangang Java sa huling bahagi ng ika-13 dantaon, sa ilalim ni [[Gajah Mada]], na nakaimpluwensiya sa kabuuan ng Indonesya; ang panahong ito ay kadalasang tinatawag na &quot;Gintong Panahon&quot; sa kasaysayan ng Indonesya.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue=1 |year=1982 |pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}&lt;/ref&gt;

=== Panahon ng mga Olandes ===
Kahit na ang mga mangangalakal na Muslim ay unang naglakbay sa Timog-silangang Asya noong unang bahagi ng panahong Islamiko, ang [[Paglaganap ng Islam sa Indonesia (1200 hanggang 1600)|pinakaunang katibayan ng pagsasa-Islamiko ng populasyon]] ay noong ika-13 dantaon sa hilagang [[Sumatra]].&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pages 3 to 14&lt;/ref&gt; Naglaon ang ibang mga lugar sa Indonesya ay niyakap ang paniniwalang Islam, at naging dominanteng relihiyon sa [[Java]] at Sumatra sa huling bahagi ng ika-16 na dantaon. Sa halos karamihang bahagi, ang Islam ay nagbago at humalo sa mga nabuong mga kultura at mga impluwensiyang relihiyoso, kung saan hinubog nito ang pangunahing anyo ng Islam sa Indonesya, lalo na sa Java.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pages 12–14&lt;/ref&gt; Ang unang Europeo na dumating sa Indonesya noong 1512, ay nang ang mga mangangalakal na Portuges, na pinamunuan ni [[Francisco Serrão]], ay ninais na monopolahin ang mga mapagkukunan ng [[moskada]] (''nutmeg''), [[clove]], at mga [[paminta]] sa [[Kapuluang Maluku|Maluku]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ricklefs |first=M.C|title=A History of Modern Indonesia Since c.1300, second edition |publisher=MacMillan |year=1993 |location=London |pages=22–24 |url= |isbn= 0-333-57689-6}}&lt;/ref&gt; Sumunod sa kanila ang mga Olandes at mga Ingles. Itinayo ng mga Olandes noong 1602 ang [[Kompanyang Olandes ng Silangang India]] (VOC) at naging makapangyarhing Europeo sa lugar. Pagkatapos nitong mabangkarote, ang VOC ay pormal na nagsara noong 1800, at ang pamahalaan ng Olanda ay bumuo ng [[Dutch East Indies|Silangang Indiya ng Olanda]] bilang isang pambansang kolonya.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), page 24&lt;/ref&gt;

Sa halos buong panahong ng kolonyalismo sa Indonesya, ang pamamahala ng mga Olandes sa mga teritoryo nito ay mahina; noon lamang unang bahagi ng ika-20 dantaon naging dominante ang mga Olandes sa kung ano ang mga hangganan ng Indonesya ngayon.&lt;ref name=&quot;DUTCH_BOUNDARIES&quot;&gt;Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.(Schwartz 1999, pages 3–4) Despite major internal political, social and sectarian divisions during the [[Indonesian National Revolution|National Revolution]], Indonesians, on the whole, found unity in their fight for independence.&lt;/ref&gt; Ang pananakop ng mga Hapones noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at ang mga sumunod na mga pananakop ang nagpawakas sa pamamahala ng mga Olandes,&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal=Eighteenth-Century Studies |volume=31 |issue=3 |author=Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–355 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi=10.1353/ecs.1998.0021}}; {{cite book |last=Ricklefs |first=M.C. |title =History of Modern Indonesia Since c.1300, second edition |publisher=MacMillan |year=1993 |location=London |pages= |url= |doi= |isbn=0-333-57689-6}}&lt;/ref&gt; at muling pinasigla ang mga pinigil na kilusang pangkalayaan ng mga Indones. Dalawang araw pagkatapos sumuko ang Hapon noong Agosto 1945, si [[Sukarno]], isang maimpluwensiyang pinunong nasyonalista, ay inihayag ang kalayaan at itinalagang pangulo.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Indonesia |author=H. J. Van Mook |authorlink=Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs |year=1949 |volume=25 |issue=3 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0020-5850%28194907%2925%3A3%3C274%3AI%3E2.0.CO%3B2-P |pages=274–285}}; {{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien |volume=14 |issue=24 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0362-8949%2819451205%2914%3A24%3C345%3AITI%3E2.0.CO%3B2-S|pages=345–348 |date=5 Disyembre 1945 |doi=10.1525/as.1945.14.24.01p17062}}; {{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title =Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | location = | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}; Reid (1973), page 30&lt;/ref&gt; sinubukan ng Olanda na muling itayo ang kanilang pamamahala, at dahil sa panggigipit ng ibang mga bansa, kinilala na ang kalayaan ng Indonesya ng mga Olandes at ang kaguluhan sandatahan at diplomatiko ay nagwakas noong Disyembre 1949.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien |volume=14 |issue=24 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0362-8949%2819451205%2914%3A24%3C345%3AITI%3E2.0.CO%3B2-S|pages=345–348 |date=5 Disyembre 1945 |doi=10.1525/as.1945.14.24.01p17062}}; {{cite web |url=http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence&quot; |accessdate=2006-12-11 |publisher=GlobalSecurity.org |work=Military}}&lt;/ref&gt;(maliban lang sa teritoryong Olandes ng [[Kanlurang Bagong Ginea]], kung saan ay isinama sa [[Kasunduan sa New York]] noong 1962, at sa pinamamahalan ng [[mga Nagkakaisang Bansa]] na [[Act of Free Choice]]).

[[Talaksan:Soekarno.jpg|thumb|upright|right|Si [[Sukarno]], ang unang pangulo ng Indonesya]]

=== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ===
Si Sukarno ang nagsimula sa demokrasya patungong awtoritaryanismo, at pinanatili ang kanyang kapangyarihan sa pagbalanse sa mga lumalabang puwersang militar, at ang mga [[Partido Komunista ng Indonesia|Partido Komunista ng Indonesya]] (PKI).&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pages 237 - 280&lt;/ref&gt; Isang pagtatangkang coup noong 30 Setyembre 1965 ang napiligan ng mga sundalo, na nagdulot sa isang marahas na pagpapa-alis sa mga anti-komunista, kung saan pinagbintangan ang PKI sa tangkang coup.&lt;ref&gt;Friend (2003), pages 107–109; {{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions | year = 2001 }}; Ricklefs (1991), pages 280–283, 284, 287–290&lt;/ref&gt; Nasa pagitan ng 500,000 at isang milyon ang namatay.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 Nobyembre 2005 |url=http://www.counterpunch.org/roosa11052005.html |title=40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=2006-11-12 |journal=[[CounterPunch (newsletter)|Counterpunch]] |archive-date=2006-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061207144330/http://www.counterpunch.org/roosa11052005.html |url-status=dead }}; {{cite journal |title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965-1966 |url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi=10.1525/as.2002.42.4.550}}&lt;/ref&gt; Ang pinuno ng militar, si [[Suharto|Heneral Suharto]], ay minaubra ang pahinang pamumuno ni Sukarno, at pormal na itinalaga bilang pangulo noong Marso 1968. Ang kanyang [[Administrasyong Bagong Kaayusan]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=General Suharto's New Order |author=John D. Legge |journal=Royal Institute of International Affairs |volume=44 |issue=1 |year=1968 |pages=40–47 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0020-5850%28196801%2944%3A1%3C40%3AGSNO%3E2.0.CO%3B2-I}}&lt;/ref&gt; ay sinuportahan ng pamahalaang Estados Unidos,&lt;ref&gt;US National Archives, RG 59 Records of Department of State; cable no. 868, ref: Embtel 852, 5 Oktubre 1965. [https://web.archive.org/web/20020616222707/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/johnsonlb/xxvi/4445.htm]; Adrian Vickers, ''A History of Modern Indonesia.'' Cambridge University Press, p. 163; 2005; David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70&lt;/ref&gt; at pinag-igi ang mga pamumuhunan ng mga dayuhan sa Indonesya, na naging mahalagang dahilan sa katamtamang pag-unlad ng ekonomiya noong sumunod na tatlong dekada.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Vickers |first=Adrian |title=A History of Modern Indonesia |url=https://archive.org/details/historyofmoderni00adri |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=0-521-54262-6}}; {{cite book |last=Schwarz |first=A. |year=1994 |title=A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s |url=https://archive.org/details/nationinwaitingi00schw |publisher=Westview Press |isbn=1-86373-635-2}}; {{cite book |last=Ricklefs |first=M. C. |title=A History of Modern Indonesia since c.1300, Second Edition |publisher=MacMillan |year=1991 |isbn=0-333-57689-X}}&lt;/ref&gt; Subalit ang awtoritaryang &quot;Bagong Kaayusan&quot; ay malakawang inakusahan ng korupsiyon at supresyon ng mga taga-oposisyon.

Noong 1997 at 1998, ang Indonesya ang pinakalabis na tinamaan ng [[Krisis Pananalapi sa Asya ng 1997|Krisis Pananalapi sa Asya]].&lt;ref&gt;{{cite book | last =Delhaise | first =Philippe F. | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | url =https://archive.org/details/asiaincrisisimpl0000delh | publisher =Willey | year =1998 | pages =[https://archive.org/details/asiaincrisisimpl0000delh/page/123 123] | isbn = 0-471-83450-5}}&lt;/ref&gt; Ito ang nakadagdag sa malawakang pagkadismaya sa Bagong Kaayusan.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Indonesia: from showcase to basket case |author=Jonathan Pincus and Rizal Ramli |journal=Cambridge Journal of Economics |volume=22 |issue=6 |pages=723–734 |url=http://cje.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/22/6/723|year=1998|doi=10.1093/cje/22.6.723}}
&lt;/ref&gt; at nagdulot ng [[Rebolusyong Indones ng 1998|malawakang protesta]]. Nagbitiw si Suharto noong 21 Mayo 1998.&lt;ref&gt;
{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 Mayo 1998 |accessdate=2006-11-12}}&lt;/ref&gt; Noong 1999, ang Silangang Timor ay bumotong humiwalay sa Indonesya, pagkatapos ng dalawampu't limang taong pananakop militar na kinondena ng iba't ibang bansa dahil sa kalupitan sa mga taga-Silangang Timor.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Burr |first=W. |author2=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 Disyembre 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=2006-09-17}}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |publisher=U.S. Department of State |date=2002-10-17 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |accessdate=2006-09-29}}
&lt;/ref&gt; Ang panahon ng [[Reformation (Indonesia)|''Repormasyon'']], pagkatapos ng pagbibitiw ni Suharto, ay nagbunga ng mas matibay na mga prosesong demokratiko, kasama ang mga programang autonomiyang rehiyunal, at ang sa unang pagkakataon ay nagkaroon ng halalang pang-panguluhan noong 2004. Ang mga instabilidad sa politika at ekonomiya, kaguluhan, korupsiyon, at terorismo ay nagpabagal sa pag-unlad. Datapwat ang relasyon sa iba't ibang mga relihiyon at mga pangkat etniko ay mapayapa sa kabuuan, may mangilan ilan na sekta ang hindi kuntento at ang pagkakaroon ng kaguluhan sa ilang mga lugar ay patuloy pa ring suliranin ng bansa.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Robert W. Hefner |year=2000 |url=http://www.trincoll.edu/depts/csrpl/RINVol3No1/east_timor.htm |title=Religious Ironies in East Timor |volume=3 |issue=1 |accessdate=2006-12-12 |journal=Religion in the News |archive-date=2007-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070107184415/http://www.trincoll.edu/depts/csrpl/RINVol3No1/east_timor.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Isang pagsasaayos pampolitika sa mga separatistang sandatahan sa [[Aceh]] natamasa noong 2005.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date=15 Agosto 2005 |accessdate=2006-12-12 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}&lt;/ref&gt;

== Heograpiya ==
{{main|Heograpiya ng Indonesia}}
[[Talaksan:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Mapa ng Indonesya]]
Ang Indonesya ay binubuo ng 17,508 pulo, na tinatayang nasa 6,000 ang tinitirhan.&lt;ref&gt;{{cite web |date=Abril 2006 |title=World Economic Outlook Database |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&amp;ED=2005&amp;R1=1&amp;R2=1&amp;CS=3&amp;SS=2&amp;OS=C&amp;DD=0&amp;OUT=1&amp;C=536&amp;S=PPPWGT-PPPPC&amp;RequestTimeout=120&amp;CMP=0&amp;x=45&amp;y=5%20Estimate |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=2006-10-05 }}; {{cite web |first=Hendriawan |title=Indonesia Regions |url=http://www.indonext.com/Regions/ |publisher=Indonesia Business Directory |accessdate=2007-04-24 |archive-date=2005-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang mga ito ay nakakalat sa parehong bahagi ng [[ekwador]].  Ang limang pinakamalaking pulo ay ang [[Haba (pulo)|Haba]] (Java), [[Sumatra]], [[Kalimantan]] (ang bahaging Indones ng [[Borneo]]), [[Bagong Ginea]] (na kahati ang Papua Bagong Ginea), at [[Selebes]]. Ang Indonesya ay nakikihati ng hangganan sa [[Malaysia]] sa pulo ng [[Borneo]] at [[Sebatik]], sa Papua Bagong Ginea sa pulo ng Bagong Ginea, at sa [[Silangang Timor]] sa pulo ng [[Timor]]. Nakikihati rin ito ng hangganan sa [[Singapore]], Malaysia, [[Pilipinas]] sa hilaga, at sa [[Australya]] sa mga katimugang bahagi ng mga dagat nito. Ang kabisera nito, ang [[Jakarta]], ay matatagpuan sa Haba at ang pinakamalaking lungsod ng bansa, na sinundan ng [[Surabaya]], [[Bandung]], [[Medan]], and [[Semarang]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Witton |first=Patrick |url=https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 |title=Indonesia |publisher=Lonely Planet |year=2003 |isbn=1-74059-154-2 |location=Melbourne |pages=[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Ang Bulkang Semeru at Bulkang Bromo sa Silangang Haba. Ang mga aktibidad bulkaniko sa Indonesya ay isa sa pinakamataas sa buong daigdig.]]
Sa 1,919,440&amp;nbsp;kilometro parisukat (741,050&amp;nbsp;mi&amp;nbsp;parisukat), Ang Indonesya ay naging ika-16 na pinakamalaking bansa, ayon sa laki ng lupang sakop.&lt;ref name=&quot;ciarank&quot;&gt;{{cite web |last=Central Intelligence Agency |date=2006-10-17 |title=Rank Order Area |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |archive-date=2014-02-09 |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |accessdate=2006-11-03}}&lt;/ref&gt; Ang average na kapal ng populasyon ng tao ay 134&amp;nbsp;tao bawat kilometrong parisukat (347&amp;nbsp;bawat milyang parisukat), ang ika-79 sa daigdig,&lt;ref&gt;{{cite web |year=2006 |title=Population density - Persons per&amp;nbsp;km² 2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |accessdate=2006-10-04}}&lt;/ref&gt; kahit na ang Java ang pinakamataong pulo sa buong mundo,&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot;&gt;{{cite web |last=Calder |first=Joshua |date=3 Mayo 2006 |title=Most Populous Islands |url=http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm |publisher=World Island Information |accessdate=2006-09-26}}&lt;/ref&gt; na may densidad ng populasyon na 940&amp;nbsp;tao bawat km parisukat (2,435&amp;nbsp;bawat mi parisukat). Sa taas 4,884&amp;nbsp;metro (16,024&amp;nbsp;talampakan), ang [[Puncak Jaya]] sa Papua ay ang pinakamataas na tuktok sa Indonesya, at ang [[Lawa ng Toba]] sa Sumatra ay ang pinakamalaking lawa, na may sukat na 1,145&amp;nbsp;km parisukat (442&amp;nbsp;mi&amp;nbsp;parisukat). Ang pinakamalaking ilog ay nasa Kalimantan, kasama rito ang [[Mahakam]] at [[Barito]]; Ang mga ilog na ito ang nagiging pandugtong transportasyon sa pagitan ng mga bayan sa paligid nito.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2006 |title=Republic of Indonesia |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5kwrIjXxw?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archive-date=2009-11-01 |work=Encarta |publisher=Microsoft |accessdate=}}&lt;/ref&gt;

{{anchor|Klima}}
Dahil matatagpuan ito sa ekwador, ang Indonesya ay may [[klimang tropikal]], na may dalawang panahon na tag-ulan at tag-init. Ang karaniwang antas na pag-ulan sa mga mababang lugar ay nasa 1,780-3,175&amp;nbsp;milimetro (70–125&amp;nbsp;pulgada), at hanggang 6,100&amp;nbsp;milimetro (240&amp;nbsp;pulgada) sa mga rehiyong mabubundok, o sa mga lugar na mabundok—lalo na sa kanlurang bahagi ng Sumatra, Kanlurang Haba, Kalimantan, Selebes at Papua—ang nakakaranas ng mataas na pag-ulan. Ang alinsangan ay pangkalahatang mataas, na karaniwa'y nasa 80%, at unti lang ang pagkakaiba ng galaw ng temperatura sa buong taon; ang karaniwang temperatura araw-araw sa Jakarta ay nasa 26-30&amp;nbsp;°C (79–86&amp;nbsp;°F).&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Jakarta And Depok |url=http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080617142447/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt |archive-date=2008-06-17 |work=University of Indonesia |publisher=University of Indonesia |accessdate=2007-04-24}}&lt;/ref&gt;

== Pamahalaan at Politika ==
{{main|Politika ng Indonesia}}
[[Talaksan:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Isang sesyon ng Konseho ng mga Kinatawang Pambayan sa Jakarta]]
Ang Indonesya ay isang [[republika]] na may [[sistemang pangpanguluhan]]. Bilang isang [[estadong unitaryo]], ang kapangyarihan ay nasa pambansang pamahalaan lamang. Pagkatapos ng [[Pag-aaklas ng Indonesia noong 1998|pagbibitiw ni Pangulong Suharto]] noong 1998. Ang istrukturang pangpamahalaan at pampolitika ng Indonesya ay sumailalim sa isang malawakang reporma. Apat na pagbabago sa [[Saligang Batas ng Indonesia|Saligang Batas ng Indonesya]]&lt;ref&gt;Noong 1998 hanggang 2001&lt;/ref&gt; ang nagbago sa sangay tagapagpaganap, tagapaghukom at tagapagbatas.&lt;ref name=&quot;Harijanti2006&quot;&gt;{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}&lt;/ref&gt; Ang pangulo ng Indonesya ay ang [[pinuno ng estado]], [[punong kumander]] ng [[Sandatahan ng Indonesia|Sandatahan ng Indonesya]] at ang direktor ng mga pamahalaang lokal, paggawa ng mga batas at ng ugnayang panlabas. Ang pangulo ay nagtatalaga ng isang konseho ng mga ministro, na hindi kailangang halal na kasapi ng lehislatura. Ang [[Halalang pangpanguluan ng Indonesia, 2004|halalang pangpanguluan noong 2004]] ay ang unang pagkakataon na makahalal ng direkta ang mga tao ng kanilang pangulo at pangalawang pangulo.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=2006-12-13 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang pangulo ay maaaring maglingkod ng hindi hihigit sa dalawang magkasunod na limang taong termino.&lt;ref&gt;_ (2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III – The Executive Power, Art. 7.&lt;/ref&gt;

Ang pinakamataas na katawang pangkinatawan sa pambansang antas ay ang [[People's Consultative Assembly]] (MPR). Ang pangunahing layunin nito ay suportahan at amendiyahan ang saligang batas, inagurahan ang pangulo, at pagsasaayos ng malawak na balangkas ng patakarang pang-estado. Ito ay may kapangyarihang litisin ang pangulo.&lt;ref&gt;{{in lang|id}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |format=PDF |accessdate=2006-11-07 |archive-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang MPR ay binubuo ng dalawang kapulungan; ang [[Konseho ng mga Kinatawang Pambayan]] (DPR), na may 550 kasapi, at ang [[Konseho ng mga Kinatawang Panrehiyon]] (DPD), na may 128 kasapi. Ang DPR ang napapasa ng mga batas at ang nagbabantay sa sangay tagapagpaganap; ang mga kasapi ay inihahalal para sa limang taong termino sa pamamagitan ng [[representasyong proporsyunal]].&lt;ref name=&quot;Harijanti2006&quot;/&gt; Ang mga repormang nagsimula noong 1998 ay nagmarka sa pagtaas ng katayuan ng DPR sa pambansang pamamahala.&lt;ref&gt;Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)&lt;/ref&gt; Ang DPD ay isang bagong kapulungan para sa mga usaping pamamahalang rehiyonal.&lt;ref&gt;Batay sa amendiya sa saligang batas ng 2001, ang DPD ay binubuo ng apat na halal na kasaping [[non-partisan]] para sa bawat tatlongput tatlong lalawigan para sa pambansang pangkinatawang pampolitika {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archive-date=2006-12-01 |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=2006-12-13}}&lt;/ref&gt;

Karamihan sa mga sigalot sibil ay inihaharap sa Hukuman ng Estado; ang apela ay dinidinig sa harap ng Mataas na Hukuman; Ang Kataastaasang Hukuman ay ang pinakamataas na Hukuman sa bansa, at dinidinig ang huling pagbasa, at nagsasagawa ng pagsusuri sa mga kaso. Ang ibang hukuman ay kinabibilangan ng Hukumang Pangkalakalan ''(commercial)'', na humahawak sa mga kasong pagkabangkarote at pagkalugi; isang Hukumang Administratibo ng Estado upang dinggin ang mga kasong administratibo laban sa pamahalaan; isang Hukumang Pangsaligang batas upang dinggin ang mga sigalot na may kinalaman sa legalidad ng abtas, pangkahalatang halalan, at pagsasawalang bisa ng mga partidong pampolitika, at ang saklaw ng otoridad ng institusyon ng estado; at ang Hukumang Panrelihiyon na umaayos sa mga kasong may kinalaman sa mga kasong panrelihiyon.&lt;ref name=&quot;USCONGRESS&quot;&gt;{{cite web| title=Country Profile: Indonesia| publisher=[[Library of Congress|U.S Library of Congress]]| month=December | year=2004| url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Indonesia.pdf | format=PDF|accessdate=2006-12-09}}&lt;/ref&gt;

== Pagkakahating pampangasiwaan ==
{{main|Mga Lalawigan ng Indonesia|Pagkakahating pampangasiwaan ng Indonesia}}Binubuo ang Indonesya ng [[Mga lalawigan ng Indonesia|34 lalawigan]], kung saan lima rito ay may natatanging katayuan. Ang bawat lalawigan ay may sariling tagapagbatas at gobernador. Ang lalawigan ay hinahati naman sa mga bayan (''[[Mga bayan ng Indonesia|kabupaten]]'') at mga lungsod (''[[Mga lungsod ng Indonesia|kota]]''), na hinahati pa sa mga maliliit na distrito (''[[Mga subdistrito ng Indonesia|kecamatan]]''), at pati na rin sa mga barangay (''desa'' o ''kelurahan''). Pagkatapos ipatupad noong 2001 ang rehiyonal na pagsasarili (autonomiya), ang mga bayan at lungsod ay ang naging pinakamahalagang sangay pampangasiwaan, na responsable sa pagbibigay ng paglilingkod-bayan. Ang pamahalaang barangay naman ang pinakamakaimpluwensiya sa pang-araw-araw na buhay ng mga nasasakupan nito, na humahawak sa mga usaping pambarangay na pinamumunuan ng halal na punong barangay na tinatawag na ''lurah'' o ''kepala desa''.

Ang mga lalawigan ng [[Aceh]], [[Jakarta]], [[Natatanging Rehiyon ng Yogyakarta|Yogyakarta]], [[Papua (lalawigan)|Papua]], at [[Kanlurang Papua (lalawigan)|Kanlurang Papua]] ay may mas maraming pribilehiyo at mas mataas na antas ng pagsasarili mula sa pambansang pamahalaan kaysa sa ibang mga lalawigan.  Halimbawa, may karapatang bumuo ang pamahalaan ng Aceh ng isang malayang sistemang pambatas; noong 2003, ipinatupad nito ang paggamit ng ''[[Sharia]]'' (batas Islam) bilang bahagi ng hurisprudensiya nito.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Michelle Ann Miller |title=The Nanggroe Aceh Darussalam law: a serious response to Acehnese separatism? |journal=Asian Ethnicity |volume=5 |issue=3 |url=http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/caet/2004/00000005/00000003/art00005 |year=2004 |pages=333–351 |doi=10.1080/1463136042000259789}}&lt;/ref&gt; Ang Yogyakarta naman ay binigyan ng katayuang &quot;Natatanging Rehiyon&quot; bilang pagkilala sa ginampanan nito sa pag-suporta sa mga rebolusyonaryong Indones noong panahon ng himagsikan nito sa wakas ng Ikalawang Digmaang Pandaigsig.&lt;ref&gt;Inuuna muna ang mga kamag-anak ng mga ninuno ng [[Sultan ng Yogyakarta]] at [[Pakualaman|Paku Alam]] para sa posisyon ng gobernador at nang kanyang pangalawang gobernador. Elucidation on the Indonesia Law No. 22/1999 Regarding Regional Governance. [[People's Representative Council]] (1999). Chapter XIV Other Provisions, Art. 122; {{PDFlink|[http://www.gtzsfdm.or.id/documents/archive/Law5_1974.pdf Indonesia Law No. 5/1974 Concerning Basic Principles on Administration in the Region]|146&amp;nbsp;KB}} (''translated version''). [[President of Indonesia|The President of Republic of Indonesia]] (1974). Chapter VII Transitional Provisions, Art. 91&lt;/ref&gt; Ang [[Papua (lalawigan)|Papua]], na dating tinatawag na Irian Jaya, ay binigyan ng katayuan ng natatanging pagsasarili noong 2001,&lt;ref&gt;As part of the autonomy package was the introduction of the Papuan People's Council tasked with arbitration and speaking on behalf of Papuan tribal customs, however, the implementation of the autonomy measures has been criticized as half-hearted and incomplete. {{cite news |last=Dursin |first=Richel |author2=Kafil Yamin |title=Another Fine Mess in Papua |work=Editorial |pages= |language= |publisher=The Jakarta Post |date=2004-11-18 |url=http://www.infid.be/papua_mess.htm |accessdate=2006-10-05 |archive-date=2006-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060115090759/http://www.infid.be/papua_mess.htm |url-status=dead }}; {{cite news |title=Papua Chronology Confusing Signals from Jakarta |publisher=The Jakarta Post |date=2004-11-18 |url=http://www.infid.be/papua_mess.htm#Papua%20Chronology%20Confusing%20Signals%20from%20Jakarta |accessdate=2006-10-05 |archive-date=2006-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060115090759/http://www.infid.be/papua_mess.htm#Papua%20Chronology%20Confusing%20Signals%20from%20Jakarta |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; at ang Jakarta naman ay isang natatanging punong rehiyon bilang kabisera ng bansa.

{{Mapa ng mga Lalawigan ng Indonesia|width=950}}

== Demograpiya ==
{{main|Demograpiya ng Indonesia|Mga wika ng Indonesia|Relihiyon sa Indonesia}}
Ang pambansang populasyon mula sa 2000 pambansang sensus ay nasa 206 milyon,&lt;ref name=&quot;bps2000&quot;&gt;{{cite press release |title=2000 Population Statistics |publisher=Indonesian Central Statistics Bureau |date=30 Hunyo 2000 |url=http://www.bps.go.id/sector/population/pop2000.htm |accessdate=2006-10-05 |archive-date=2009-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090725055302/http://www.bps.go.id/sector/population/pop2000.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; at ang Kawanihang Sentral Pang-Estadistika ng Indonesya at ''Statistics Indonesia'' ay tinaya ang populasyon na nasa 222 milyon noong 2006.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite press release |publisher=Indonesian Central Statistics Bureau |title=Tingkat Kemiskinan di Indonesia Tahun 2005–2006 |date=1 Setyembre 2006 |url=http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf |format=PDF |language=[[Indonesian language|Indonesian]] |accessdate=2006-09-26 |archive-date=2006-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060927070525/http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 130 milyon katao ang nakatira sa [[Java]], ang pinakamataong pulo sa buong daigdig.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Calder |first=Joshua |title=Most Populous Islands |publisher=World Island Information |date=3 Mayo 2006 |url=http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm |accessdate=2006-09-26}}&lt;/ref&gt; Kahit na  medyo epektibo ang programang pagpaplano ng pamilya na ginawa pa noong dekada '60, ang populasyon ay inaaasahang lalago sa humigit kumulang 315 milyong sa taong 2035, batay sa kasalukuyang taya ng taunang pagtaas na 1.25%.&lt;ref&gt;{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | page =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/47 47] | isbn=1-74059-154-2}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Seorang wanita Minangkabau.png|right|thumb|upright|Isang babaeng ''Minangkabau'' sa kasuotang tradisyunal]]

Karamihan sa mga Indones ay mula sa mga [[Mga Austronesyo|Austronesyo]] mga tao na mula sa Taiwan. Ang iba pang pangunahing pangkat ay ang mga [[Melanesiano]], na naninirahan sa silangang Indonesya.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pages 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| author2 = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}; {{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}&lt;/ref&gt; Mayroong 300 na natatanging mga katutubong lahi sa Indonesya, at 742 na iba't ibang wika at diyalekto.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=2006-10-05 }}; {{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title=&quot;Bahasa Indonesia&quot; and languages of Indonesia |work=UNIBZ - Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=2006-07-06 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF |accessdate=2006-07-17 |archive-date=2008-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102181110/http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang pinakamalaki ay ang mga [[Habanes]], na bumubuo sa 42% ng populasyon, at pampolitika at kultural na dominante sa bansa.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0}}&lt;/ref&gt; Ang mga [[Sundanes]], mga etnikong Malay, at mga [[Madures]] naman ay ang ibang malalaking pangkat na sunod sa mga Habanes.&lt;ref&gt;Small but significant populations of [[Overseas Chinese|ethnic Chinese]], Indians, Europeans and Arabs are concentrated mostly in [[Urban area|urban areas]].&lt;/ref&gt; A sense of Indonesian nationhood exists alongside strongly maintained regional identities.&lt;ref name=&quot;RICKLEFS_256&quot;&gt;Ricklefs (1991), page 256&lt;/ref&gt; Pangkalahatang maayos ang lipunan, subalit ang mga tensiyong panlipunan, panrelihiyon at etniko ay nagpapasimula ng matinding kaguluhan.&lt;ref&gt;Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence such as the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in [[West Kalimantan]], and conflicts in [[Maluku]], [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of [[Papua (probinsya ng Indonesia)|Papua]] and [[West Papua (probinsya)|West Papua]] {{cite paper|author=T.N. Pudjiastuti|title=Migration &amp; Conflict in Indonesia|publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris|year=2002|url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf|format=PDF|accessdate=2006-09-17|=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf|date=2012-02-09}} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=2012-02-09 |access-date=2009-01-25}}{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=2012-02-09 |access-date=2009-01-25}}; {{cite web |title=Kalimantan The Conflict |url=http://www.preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |accessdate=2007-01-07}}; {{cite conference|author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale|title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon|publisher=Fica-Net|year=1999|location=Ambon, Indonesia|url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html|accessdate=2006-09-29|booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia|archive-date=2012-05-27|archive-url=https://archive.today/20120527011433/http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html|url-status=dead}}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team &amp; Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&amp;nbsp;KB}}&lt;/ref&gt; [[Ang mga Tsinong Indones]] ay isang etnik maynoriting may-impluwensiya sa Indonesya. Mas konti sa 5% sila ng populasyon. Ang mga Tsinong Indones ay nag-aari ng maraming pribadong kayamanan at kanegosyohan,&lt;ref&gt;Schwarz (1994), pages 53, 80–81; Friend (2003), pages 85–87, 164–165, 233–237&lt;/ref&gt; kaya may hinanakit sa kanila; nangyaring nagkaroon ng karahasan laban sa mga Tsinong Indones.&lt;ref&gt;{{cite web |author=M. F. Swasono |year=1997 |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |accessdate=2006-09-17}}; {{cite web |first=S. Long |date=9 Abril 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospect-magazine.co.uk/article_details.php?id=4212 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/616nSHTGF?url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=2011-08-21 |publisher=Prospect Magazine |accessdate=2006-09-17}} The [[Jakarta Riots of Mayo 1998|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 Mayo 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission |accessdate=2006-09-26}}; {{cite web |author=F.H. Winarta |year=2004 |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |language=[[Wikang Indones|Indones]] |month=August}}&lt;/ref&gt;

Ang opisyal na pambansang wika, ang [[wikang Indones]], ay tinuturo sa lahat ng mga paaralan, at sinasalita ng halos lahat ng mga Indones. Ito ang wika ng kalakalan, politika, pambansang medya, edukasyon, at akademya. Ito ay binuo mula sa [[lingguwa prangka]] na malawak na ginagamit sa rehiyon, at may malaking ugnayan sa [[wikang Malay]] na opisyal na wika ng Malaysia, Brunei at Singapore. Ang wikang Indones ay unang itinaguyod ng mga makabansa noong dekada '20, at inihayag bilang opisyal na wika noong pagpapahayag ng kalayaan noong 1945. Karamihan sa mga Indones ay nakakapagsalita ng isa o higit pa sa mahigit isang daan lokal na mga wika (''bahasa daerah''), na madalas ay ang kanilang [[unang wika]]. Sa mga ito, ang wikang [[Wikang Habanes|Habanes]] ang pinamalawak na sinasalitang wika ng pinakamalaking pangkat etniko.&lt;ref name=indoCIA&gt;{{cite web |author=Central Intelligence Agency |authorlink=Central Intelligence Agency |publisher=[[The World Factbook]] |title=Indonesia |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |year=2009 |accessdate=27 Enero 2010 |archive-date=10 Disyembre 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, ang Papua ay may mahigit 270 katutubong wika at wikang Austronesyo,&lt;ref&gt;http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP&lt;/ref&gt; sa rehiyon na may 2.7 milyong katao. May mangilan-ngilan ding dami ng tao na nag-aral bago ang kalayaan ang maalam manalita ng wikang Olandes.&lt;ref&gt;[http://taalunieversum.org/en/dutch_worldwide/ taalunieversum]&lt;/ref&gt;

== Ekolohiya ==
{{main|Fauna ng Indonesia|Flora ng Indonesia}}
[[Talaksan:Man of the woods.JPG|thumb|upright|Ang [[Endangered species|critically endangered]] na [[Sumatran Orangutan]], isang ''great ape' [[Endemism|endemiko]] sa Indonesya'']]

Ang sukat, klimang tropikal, at heograpiyang kapuluan ng Indonesya, ang naging dahilan para maging ikalawang pinaka biodiverse na bansa ito sa buong mundo, pangalawa sa Brazil,&lt;ref name=&quot;LESTER&quot;&gt;{{cite book
|last =Lester | first =Brown, R | title =State of the World 1997: A Worldwatch Institute Report on Progress Toward a Sustainable Society (14th edition) | publisher =W. W. Norton &amp; Company | year = and 1997 | location =New York | page =7 | isbn=0393040089 }}&lt;/ref&gt; at flora at fauna nito ay maghalong mga specie na Asyano at Australyano.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indonesia's Natural Wealth: The Right of a Nation and Her People |publisher=Islam Online |date=2003-05-22 |url=http://www.islamonline.net/English/Science/2003/05/article13.shtml |accessdate=2006-10-06}}&lt;/ref&gt; Minsan naging bahagi ng kalupaang Asyano, ang mga pulo ng [[Sunda Shelf]] (Sumatra, Java, Borneo, at Bali) ay may mga yaman ng fauna ng Asya. Ang mga malalaking species gaya ng [[Tigreng Sumatra]], [[rhinoceros]], [[orangutan]], [[Elepanteng Asyano]], at [[leopard]], ay minsang naging laganap hanggang sa dulong silangan sa Bali, subalit ang bilang nito ay mabilis ding bumaba. Ang sakop ng mga kagubatan ay umaabot sa tinatayang 60% ng bansa.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Globalis-Indonesia |publisher=Global Virtual University |work=Globalis, an interactive world map |url=http://globalis.gvu.unu.edu/country.cfm?Country=ID |accessdate=2007-05-14}}&lt;/ref&gt; Sa Sumatra at Kalimantan, ay katatagpuan halos ng mga species na Asyano. Subalit, ang mga kagubatan ng mga maliliit, at mas mataong pulo ng Java, ay malawakang inalis para sa paninirahan ng mga tao at pansakahan. Ang Sulawesi, Nusa Tenggara, at Maluku—na matagal nang nakahiwalay sa kontinenteng Asya—ay nakabuo ng sariling bukod tanging flora at fauna.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Whitten |first=T. |author2=Henderson, G., Mustafa, M. |title=The Ecology of Sulawesi |publisher=Periplus Editions Ltd. |year=1996 |location=Hong Kong |isbn=962-593-075-2}}; {{cite book |last=Monk, |first=K.A. |author2=Fretes, Y., Reksodiharjo-Lilley, G. |title=The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku |publisher=Periplus Editions Ltd. |year=1996 |location=Hong Kong |isbn=962-593-076-0}}&lt;/ref&gt;

&lt;!--
== Album ==
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Indonesia&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;120px&quot; perrow=&quot;3&quot;&gt;
File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]]
File:Monumen nasional jakarta.jpg|[[National Monument (Indonesia)|The National Monument]]
File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper.
File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta
File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]]
File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators
File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia
File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia
File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city
Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city
File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea)
File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative
Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser &quot;Anoa&quot; shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008
File:Armadarilf2.jpg|Indonesian Naval vessels
Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s
Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], Enero 1942. 
File:Indonesian Police Mazda6.jpg|[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car
File:Indonesia Polisi Lancer.jpg|[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05
File:Diesel_locomotive.JPG|GE U20C &quot;Full-Width Cabin&quot; in Indonesia, #CC203-22
File:ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|GE U20C full computer control locomotive in Indonesia, #CC204-06
[...]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
--&gt;

== Tingnan din ==
* [[Wikang Indones]]
* [[Indones]]

==Mga sanggunian==
{{Reflist|2}}

{{ASEAN}}
{{Asya}}

[[Kategorya:Mga estadong-kasapi ng ASEAN]]
[[Kategorya:Mga bansa sa Asya]]
[[Kategorya:Indonesia|*]]
[[Kategorya:Mga kapuluan]]</text>
      <sha1>1vr4vq1jtp864c22lqkja1dpkp44ayt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Biyolohiya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>849</id>
    <revision>
      <id>2213139</id>
      <parentid>2212723</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30130" sha1="l434ge3bimg5vzm4hxuurf5f8e8czm5" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 280px;&quot;
|-
|
{| cellpadding=0 cellspacing=0
|-
|[[Talaksan:Bubalus_mindorensis_by_Gregg_Yan_01.jpg|141px]]
|[[Talaksan:HeLa_cells_stained_with_Hoechst_33258.jpg|140px]]
|-
|[[Talaksan:European honey bee extracts nectar.jpg|alt=Isang bubuyog, Apis mellifera|140px]]
|[[Talaksan:Lactobacillus sp 01.png|alt=Lactobacillus, isang uri ng Asporohenong Positibong Hugis Rod na Bakterya|140px]]
|}
|-
| Tinatalakay ng haynayan ang iba't-ibang nabubuhay na [[organismo|nilalang]]. Mga larawan ng iba't-ibang nilalang (mula kaliwa hanggang kanan):
* itaas: [[tamaraw]] at [[HeLa]]
* ibaba: [[pukyutan]] sa isang bulaklak na Aster at [[lactobacillus|ishayang ''Lactobacillus'']]
|}

Ang '''biyolohiya''', '''haynayan''', o '''aghambuhay''' ay [[agham pangkalikasan]] na nakatuon sa pag-aaral ng [[buhay]] at mga pamamaraang kasangkot nito. Saklaw nito ang mga paksang tulad ng mga takbo ng [[selula|sihay]]{{efn|selula}}, sauri't asal ng mga [[organismo|nilalang]]{{efn|organismo}}, simula at [[ebolusyon|pag-unlad]] ng mga [[espesye|sarihay]]{{efn|espesye}}, at pakikipag-ugnayan ng ibat-ibang [[ekosistema|palamuhayan]]{{efn|ekosistema}}.

Ang mga mababang larangan ng haynayan ay inilalarawan ayon sa iskala na pinag-aaralang mga nilalang at mga pamamaraang ginagamit upang pag-aralan ang mga ito: Ang [[biyokimika]] ay nagsisiyasat ng rudimentaryong [[kimika]] ng buhay, ang [[biyolohiyang molekular]] ay nag-aaral ang mga masalimuot na mga pagsangkot sa pagitan ng mga mahaynayang molekula, ang [[biolohiyang selular|biolohiyang sihay]] ay nagsisiyasat ng payak na pantayong bloke ng lahat ng buhay na sihay{{efn|selula}}, ang [[pisyolohiya]] ay nagsisiyasat ng mga tungkuling pisikal at kimikal ng mga [[himaymay]], [[organo]], at mga sistemang organo ng isang nilalang, ang [[ebolusyon|biyolohiyang ebolusyonaryo]] ay nagsisiyasat ng mga pagbabago na lumilikha ng pagkasari-sari ng buhay, ang [[ekolohiya]] ay nagsisiyasat kung paano nakikipag-ugnayan ang mga nilalang sa kanilang kapaligiran.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Life Science, Weber State Museum of Natural Science |url=http://community.weber.edu/sciencemuseum/pages/life_main.asp |access-date=2013-06-15 |archive-date=2013-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727182113/http://community.weber.edu/sciencemuseum/pages/life_main.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Kasaysayan ng kataga==
Isang makabagong kataga ang salitang biyolohiya. Ipinakilala ito ni [[Gottfried Reinhold Treviranus]], isang propesor ng [[panggagamot]] at [[matematika]] sa liseo ng Bremen.  Ginamit ni Treviranus ang salita sa loob ng kaniyang [[treatise|tratasong]] ''Biologie; oder die Philosphie der lebenden Natur'' noong 1802. Inampon ni [[Jean-Baptiste Lamarck]] ang katawagan. Sa ngayon, ginagamit na ito sa buong mundo.

Ang salitang &quot;haynayan&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last= del Rosario|first= Gonsalo|author-link= |date= 1969|title= Maugnaying Talasalitaang Pang-agham Ingles-Pilipino|url= |location= Maynila|publisher= Lupon sa Agham|page= 183|isbn=}}&lt;/ref&gt; ay galing sa mga salitang bu&quot;hay&quot; at kasa&quot;nayan.&quot;

==Mga haligi ng makabagong haynayan==
Ang makabagong haynayan ay pinagkakaisa ng limang mga prinsipyo: ang pananalig ng sihay{{efn|selula}}, [[ebolusyon|pag-unlad]], henetika, homeostasis at lakas{{efn|energy}}{{fact}}

===Pananalig ng sihay===
[[Image:celltypes.svg|thumb|350px|right|Ang mga [[selula]] ng mga [[eukaryote]](kaliwa) at mga  [[prokaryote]](kanan)]]
Ang [[teoriya ng selula|pananalig ng sihay]] ay nagsasaad na ang [[selula|sihay]] ang haliging antas ng buhay at ang lahat ng mga nabubuhay na nilalang ay binubuo ng isa o higit pang mga sihay. Ang lahat ng mga sihay ay lumilitaw mula sa ibang mga sihay sa pamamagitan ng paghahati ng sihay. Sa mga nilalang na mahibla, ang bawat hibla sa katawan ng nilalang ay nagmumula sa isang sihay sa isang napunlaang itlog. Ang sihay ay ang pinakapayak na antas ng maraming mga patolohikal na takbo.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Mazzarello, P|title=A unifying concept: the history of cell theory|journal=Nature Cell Biology|volume=1|pages=E13–E15|year=1999|doi=10.1038/8964|pmid=10559875|issue=1|ref=harv|issn=1465-7392 }}&lt;/ref&gt; Ang phenomenon ng pagdaloy ng lakas ay nangyayari sa mga sihay sa mga takbong bahagi ng tungkuling tinatawag na [[metabolismo]]. Ang mga sihay ay naglalaman ng mga namamana na [[DNA]] na ipinapasa mula sihay sa ibang sihay habang nangyayari ang paghahati ng sihay.

===Pag-unlad===
[[File:Darwin's finches.jpeg|thumb|Ang apat sa [[mga finch ni Darwin|mga 13 species ng finch]] na natagpuan sa [[Galápagos Islands|Galápagos Archipelago]] na nag-ebolb sa pamamagitan ng radyasyong pag-aangkop na nagparami ng mga hugis ng kanilang [[tuka]] upang umangkop sa iba't ibang mga mapagkukunang pagkain.]]
{{main|Ebolusyon|Ebolusyon ng tao}}
Ang isang sentral na konsepto sa haynayan ay ang buhay ay nagbabago at umuunlad sa pamamagitan ng [[ebolusyon|pag-unlad]] at ang lahat ng mga anyo ng buhay ay may isang [[karaniwang pinagmulan]].&lt;ref&gt;{{cite book | title = Life Evolving: Molecules, Mind, and Meaning | url = https://archive.org/details/lifeevolvingmole0000dedu_i5p0 | author = De Duve, Christian | location = New York | publisher = Oxford University Press | year = 2002| page = [https://archive.org/details/lifeevolvingmole0000dedu_i5p0/page/44 44] | isbn = 0-19-515605-6}}&lt;/ref&gt; Itinuturing ng mga biologo ang pagiging pangkalahatan at pag-iral saanman ng [[gene|kodigong henetiko]] bilang depinitibong patunay na pumapabor sa pananalig ng pangkalahatang [[karaniwang pinagmulan]] ng pag-unlad para sa lahat ng mga [[bacterium|bakterya]], [[archaea]], at mga [[eukaryote]]&lt;ref name=&quot;Futuyma&quot;&gt;{{cite book|author=Futuyma, DJ|title=Evolution|url=https://archive.org/details/evolution0000futu|year=2005|publisher=Sinauer Associates|isbn=978-0-87893-187-3|oclc=57311264 57638368 62621622}}&lt;/ref&gt; Ang pag-unlad na tinataguyod ng malaking patunay ang paliwanag na tinatanggap sa agham sa malaking mga pagkakaiba ng mga anyo ng buhay sa daigdig. Ang mga species at mga breed ay umuunlad sa pamamagitan ng mga takbo ng [[natural na seleksiyon]] at [[di-likas na seleksiyon]] o piling pagpaparami ng nilalang.&lt;ref&gt;Darwin, Charles (1859). On the Origin of Species, 1st, John Murray&lt;/ref&gt; Bukod dito, ang [[Genetic drift]] ay isa pang karagdagang mekanismo sa pag-unlad na ebolusyonaryo sa modernong sintesis ng ebolusyon.&lt;ref name = GGS&gt;{{Cite book | last = Simpson | first = George Gaylord | author-link = George Gaylord Simpson | year = 1967 | title = The Meaning of Evolution | url = https://archive.org/details/meaningofevoluti0000simp_w2q4 | publisher = Yale University Press | edition = Second | isbn = 0-300-00952-6 }}&lt;/ref&gt; Ang kasaysayang ebolusyonaryo ng mga espesya na naglalarawan ng mga katangian ng mga iba't ibang espesye na pinagmulan nito kasama ng mga relasyong henealohikal nito sa bawat ibang mga species ay kilala bilang [[piloheniya]]. Ang mga iba't ibang pamamaraan sa biyolohiya ay lumilikha ng impormasyon tungkol sa piloheniya. Kabilang dito ang paghahambing ng mga [[sekwensiya ng DNA]] na isinasagawa sa loob ng [[biyolohiyang molekular]] o [[henomika]] at paghahambing ng mga [[fossil]] o iba pang mga rekord ng mga sinaunang organismo sa [[paleontolohiya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Phylogeny on bio-medicine.org |url=http://www.bio-medicine.org/q-more/biology-definition/phylogeny/ |access-date=2013-06-15 |archive-date=2013-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004224700/http://www.bio-medicine.org/q-more/biology-definition/phylogeny/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Isinasaayos at sinisiyasat ng mga dalub-haynayan ang mga ugnayang pag-unlad ng mga espesye sa pamamagitan ng mga pamamaraang kinabibilangan ng  [[phylogenetics]], [[phenetics]], at [[cladistics]].
{{PhylomapB|caption=Isang [[punong pilohenetiko]] ng lahat ng mga nabubuhay na bagay batay sa datos ng kanilang [[rRNA]] [[gene]]. Ito ay nagpapakita ng paghihiwalay ng mga tatlong [[Dominyo (biyolohiya)|dominyo]] na [[bacterium|bacteria]], [[archaea]], at [[eukaryote]]. Ang mga puno na nilikha gamit ang ibang mga gene ay pangkalahatang pareho bagaman ang mga ito ay maaring maglagay ng isang mas maagang mga pangkat na sumanga nang napakaiba na pinagpapalagay na dahil sa mabilis na [[ebolusyon|pag-unlad]] ng [[rRNA]].}}
{{Biological classification}}

Ang maraming mga pangyayaring [[espesiasyon]] ay lumilikha ng isang puno na may kayariang sistema ng mga paguugnayan sa pagitan ng mga [[espesye]]. Ang papel ng [[sistematika]] ay pag-aralan ang mga ugnayang ito at mga pagkakaiba at pagkakatulad sa pagitan ng mga espesye at mga pangkat ng espesye.&lt;ref&gt;{{cite book
 | last = Neill
 | first = Campbell
 | authorlink =
 | title = Biology; Fourth edition
 | publisher = [[The Benjamin/Cummings Publishing Company]]
 | series =
 | year = 1996
 | doi =
 | isbn = 0-8053-1940-9
 | page = G-21 (Glossary)}}&lt;/ref&gt;

Ang klasipikasyon na [[taksonomiya]] at nomenklatura ng mga nilalang ay pinangangasiwaan ng ''[[International Code of Zoological Nomenclature]]'', ''[[International Code of Botanical Nomenclature]]'', at ''[[International Code of Nomenclature of Bacteria]]'' para sa mga sumusunod na mga hayop, mga halaman, at bakterya. Ang pag-aari ng mga [[virus]], mga [[viroid]], mga [[prion]] at lahat ng iba pang mga sub-viral na ahente na nagpapakita ng mga katangiang biolohikal ay isinasagawa ng ''[[International Committee on Taxonomy of Viruses|International Code of Virus classification and nomenclature]]''.&lt;ref&gt;[http://www.ictvonline.org/virusTaxonomy.asp ICTV Virus Taxonomy 2009&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/Ictv/fs_pospi.htm &quot;80.001 Popsiviroidae – ICTVdB Index of Viruses.&quot;] (Website.) U.S. National Institutes of Health website. Retrieved on 2009-10-28.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/Ictv/fs_prion.htm &quot;90. Prions – ICTVdB Index of Viruses.&quot;] (Website.) U.S. National Institutes of Health website. Retrieved on 2009-10-28.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/Ictv/fs_satel.htm &quot;81. Satellites – ICTVdB Index of Viruses.&quot;] (Website.) U.S. National Institutes of Health website. Retrieved on 2009-10-28.&lt;/ref&gt; Gayunpaman, ang ilang mga sistema ng pag-aari ng virus ay umiiral din. Kalimitan na ang mga nabubuhay na organismo ay hinahati sa limang mga kaharian: ang mga [[Monera]]; [[Protist]]a; [[Fungus|Fungi]]; [[Plant]]ae; at  [[Animal]]ia.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Margulis|first=L|author2=Schwartz, KV|authorlink=Lynn Margulis|title=Five Kingdoms: An Illustrated Guide to the Phyla of Life on Earth|edition=3rd|publisher= WH Freeman &amp; Co|location=|year=1997|isbn=978-0-7167-3183-2|series=|oclc=223623098 237138975}}&lt;/ref&gt;

Gayunpaman, ang saring ito ng limang kaharian ay wala na sa panahon. Ang makabagong alternatibong mga sistema ng pag-aari ay nagsisimula sa [[sistemang tatlong dominyo]]: ang [[Archaea]] (dating Archaebacteria); [[Bacterium|Bacteria]] (dating Eubacteria); [[Eukaryote|Eukaryota]] (kabilang ang mga [[protist]], [[fungi]], [[halaman]], at mga [[hayop]])&lt;ref name=&quot;domain&quot;&gt;{{cite journal | author = Woese C, Kandler O, Wheelis M | title = Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya | url = http://www.pnas.org/cgi/reprint/87/12/4576 | journal = Proc Natl Acad Sci USA | volume = 87 | issue = 12 | pages = 4576–9 | year = 1990 | pmid = 2112744 | doi = 10.1073/pnas.87.12.4576 | pmc = 54159 | ref = harv | bibcode = 1990PNAS...87.4576W | access-date = 2013-06-15 | archive-date = 2008-06-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080627233102/http://www.pnas.org/cgi/reprint/87/12/4576 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Ang mga sakop na ito ay sumasalamin kung ang mga sihay{{efn|selula}} ay may gitnang-loob{{efn|nukleyo}} o wala gayundin sa mga pagkakaiba sa komposisyong kimikal ng mga panlabas ng sihay.&lt;ref name=&quot;domain&quot;/&gt; Sa karagdagan, ang bawat kaharian ay nahahati pang paulit ulit hanggang ang bawat species ay hiwalay na nauuri. Ang pagkakasunod ay: [[Dominyo (biyolohiya)|dominyo]](''domain''), [[kaharian]](''kingdom''), [[phylum]], [[klase]], [[orden]](order), [[Pamilya (biyolohiya)|pamilya]] (''family''), [[genus]](''genus'') at [[espesye]].

Ang [[pangalang siyentipiko]] ng isang nilalang ay nalilikha mula sa patiran{{efn|genus}} at espesye nito. Halimbawa, ang mga tao ay itinatala bilang mga ''[[Homo sapiens]]''. Ang ''[[Homo]]'' ang patiran at ang ''sapiens'' ang espesye.&lt;ref&gt;{{cite book | url = http://books.google.com/?id=hVUU7Gq8QskC&amp;lpg=PA198&amp;dq=species%20epithet%20capitalize&amp;pg=PA198#v=onepage&amp;q=species%20epithet%20capitalize | page = 198 | title = Writing for Science and Engineering: Papers, Presentation | author = Heather Silyn-Roberts | year = 2000 | isbn = 0-7506-4636-5 | publisher = Butterworth-Heinemann | location = Oxford}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://ibot.sav.sk/icbn/frameset/0065Ch7OaGoNSec1a60.htm#recF | title = Recommendation 60F | work = [[International Code of Botanical Nomenclature]], Vienna Code | year = 2006 | pages = 60F.1}}&lt;/ref&gt;

Ang nananaig na sistema ng pag-aari ay tinatawag na [[Linnaean taxonomy]]. Ito ay kinabibilangan ng mga ranggo at [[nomenklaturang binomial]]. Kung paanong pinapangalanan ang mga organismo ay pinangangasiwaan ng mga kasunduang internasyonal tulad ng [[International Code of Botanical Nomenclature]] (ICBN),  [[International Code of Zoological Nomenclature]] (ICZN), at [[International Code of Nomenclature of Bacteria]] (ICNB). Ang isang nagsasanib na drapktong [[BioCode]] ay inilimbag noong 1997 bilang pagtatangka na gawing pamantayan ang nomenklatura sa mga tatlong saklaw na ito ngunit hindi pa napagkasunduang kunin.&lt;ref&gt;{{cite conference | title=The BioCode: Integrated biological nomenclature for the 21st century? | booktitle=Proceedings of a Mini-Symposium on Biological Nomenclature in the 21st Century | author=John McNeill | date=1996-11-04}}&lt;/ref&gt; Ang draptong BioCode ay nakatanggap ng kaunting pansin simula 1997. Ang tunay na bumalak na magpatupad nito noong 1 Enero 2000 ay lumipas ng hindi napansin. Ang isang binagong BioCode na iminungkahi noong 2011 na sa halip ay magpapalit ng mga umiiral na kodigo ay magbibigay ng isang nagkakaisang konteksto para dito.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bionomenclature.net/index.html|title=The Draft BioCode (2011)|publisher=International Committee on Bionomenclature (ICB)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ingentaconnect.com/content/iapt/tax/2011/00000060/00000001/art00019] Greuter, W.; Garrity, G.; Hawksworth, D.L.; Jahn, R.; Kirk, P.M.; Knapp, S.; McNeill, J.; Michel, E.; Patterson, D.J.; Pyle, R.; Tindall, B.J. (2011). Draft BioCode (2011): Principles and rules regulating the naming of organisms. ''Taxon''. 60: 201-212.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ingentaconnect.com/content/iapt/tax/2011/00000060/00000001/art00018] and [http://iczn.org/content/introducing-draft-biocode-2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713124948/http://iczn.org/content/introducing-draft-biocode-2011|date=2017-07-13}} Hawksworth, D.L. (2011). Introducing the Draft BioCode (2011). ''Taxon''. 60(1): 199–200.&lt;/ref&gt; Tinanggihang isaalang-alang ng [[International Botanical Congress]] ang mungkahing BioCode noong 2011. Ang [[Virus classification|International Code of Virus Classification and Nomenclature]] (ICVCN) ay nananatiling nasa labas ng BioCode.

===Henetika===
[[Image:DNA chemical structure.svg|thumb|left|Ang istrukturang molekular ng [[DNA]]. Ang mga base ay nagpapares sa pamamagitan ng kaayusan ng kawing ng hidroheno sa pagitan ng mga strand.]]
[[Image:Portulaca grandiflora mutant1.jpg|thumb|right|Ang isang [[mutasyon]] ay nagsanhi sa [[moss rose]] na ito na lumikha ng mga bulaklak na may iba't ibang mga kulay.]]
Ang mga [[gene]] ang mga pangunahing yunit ng pagmamana sa lahat ng mga organismo. Ito ay tumutugma sa isang rehiyon ng [[DNA]] na nag-iimpluwensiya ng anyo o tungkulin ng isang organismo sa mga spesipikong paraan. Ang lahat ng mga organismo mula [[bakterya]] hanggang sa mga hayop ay nagsasalo ng parehong makinarya na gumagaya at nagsasalin ng DNA sa mga protina. Ang mga sihay{{efn|selula}} ay nagtatranskriba ng isang DNA gene tungo sa isang bersiyong [[RNA]] ng gene at pagkatapos ang isang [[ribosome]] ay nagsasalin ng RNA sa protina na isang sekwensiya ng mga [[asidong amino]]. Ang nagsasaling kodigo mula sa RNA codon tungo sa asidong amino ay pareho para sa karamihan ng mga organismo ngunit kaunting iba para sa iba. Halimbawa, ang isang sekwensiay ng DNA na nagkokodigo para sa [[insulin]] sa mga tao ay nagkokodigo ng insulin kapag ipinasok sa ibang mga organismo tulad ng mga halaman.&lt;ref&gt;[http://www.businessweek.com/magazine/content/07_33/b4046083.htm From SemBiosys, A New Kind Of Insulin] INSIDE WALL STREET By Gene G. Marcial(AUGUST 13, 2007)&lt;/ref&gt; Ang mga DNA ay karaniwang nangyayari bilang mga tuwid na [[kromosoma]] sa mga [[eukaryote]] at ang mga sirkular na kromosoma sa mga [[prokaryote]]. Ang isang kromosoma ay isang organisadong istruktura na binubuo ng DNA at mga [[histone]]. Ang hanay ng mga kromosoma sa isang sihay o ibang mga lokasyon ay sama samang tinatawag na [[genome]]. Sa mga eukaryote, ang genomic DNA ay matatagpuan sa [[nukleyo ng selula|gitnang-loob ng sihay]] kasama ng maliliit na mga halaga sa mga [[mitochondrion|mitochondria]], at mga [[chloroplast]]. Sa mga prokaryote, ang DNA ay matatagpuan sa loob ng isang di-panay na hugis na katawan sa cytoplasm na tinatawag na [[nucleoid]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Thanbichler M, Wang S, Shapiro L |title=The bacterial nucleoid: a highly organized and dynamic structure | journal=J Cell Biochem |volume=96 |issue=3 | pages=506–21 |year=2005 |pmid=15988757 | doi = 10.1002/jcb.20519 |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Ang impormasyong henetiko sa isang genome ay nasa loob ng mga gene at ang kumpletong pagbuo ng impormasyong ito sa isang organismo ay tinatawag na [[genotype]] nito.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=8472 |title=Genotype definition – Medical Dictionary definitions |access-date=2013-06-15 |archive-date=2013-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054803/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=8472 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang lahat ng nabubuhay na organismo ay nagpapakita ng pagkakaiba sa loob ng isang tipon at sa pagitan ng mga tipon. Ang bariyasiyong henetiko ay mahalaga dahil nagbibigay ito ng bagay na henetiko para sa [[natural na pagpili]]. Ang mga pagkakaibang henetiko sa loob ng tipon ay sanhi ng mga sumusunod: ang [[mutasyon]] na mga pagbabago sa [[DNA]], ang [[pagdaloy ng gene]] na anumang pagkilos ng mga gene mula sa isang tipon sa isa pang tipon at ang [[reproduksiyong seksuwal]] na makakalikha ng bagong kombinasyon ng gene mula sa mga magulang sa isang populasyon. Ang mga [[mutasyon]] ay nagbabago ng [[genotype]] ng isang organismo. Ito ay minsang nagsasanhi para ang mga iba't ibang mga [[phenotype]] ay lumitaw. Ang karamihan ng mga mutasyon ay may kaunting damay sa phenotype, kalusugan, o kaangkupang pagpaparami ng organismo. Ang mga mutaysiyong may damay ay karaniwang nakakapinsala ngunit minsan ay mapapakinabangan. Ang mga pag-aaral sa langaw na  ''[[Drosophila melanogaster]]'' ay nagmumungkahing kung ang pagbabago ay nagbabago ng isang protinang nilikha ng isang gene, ang mga 70 bahagdan ng mga mutasyong ito ay may panganib na ang mga natirira ay neutral o mapapakinabangan.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=17409186 |doi=10.1073/pnas.0701572104 |year=2007 |last1=Sawyer |first1=SA |last2=Parsch |last3=Zhang |last4=Hartl |title=Prevalence of positive selection among nearly neutral amino acid replacements in Drosophila |volume=104 |issue=16 |pages=6504–10 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |first2=J |first3=Z |first4=DL |pmc=1871816|bibcode = 2007PNAS..104.6504S }}&lt;/ref&gt; Ang [[henetikang pangpopulasyon]] ay nag-aaral ng pagkakalat ng mga pagkakaibang henetiko sa loob ng mga tipon at kung paanong ang mga pagkakalat na ito ay nagbabago sa paglipas ng panahon.&lt;ref name=griffiths2000sect3842&gt;{{cite book |editor1-first=Anthony J. F. |editor1-last=Griffiths |editor2-first=Jeffrey H. |editor2-last=Miller |editor3-first=David T. |editor3-last=Suzuki |editor4-first=Richard C. |editor4-last=Lewontin |editor5-last=Gelbart |title=An Introduction to Genetic Analysis |year=2000 |isbn=0-7167-3520-2 |edition=7th |publisher=W. H. Freeman |location=New York |chapterurl=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.3842 |chapter=Variation and its modulation}}&lt;/ref&gt; Ang mga pagbabago sa [[prekwensiya ng allele]] sa isang populasyon ay pangunahing nadadamay ng [[natural na seleksiyon]] kung saan ang isang allele ay nagbibigay ng kapakinabangang pagpili o pagpaparami sa nilalang&lt;ref name=griffiths2000sect3886&gt;{{cite book |editor1-first=Anthony J. F. |editor1-last=Griffiths |editor2-first=Jeffrey H. |editor2-last=Miller |editor3-first=David T. |editor3-last=Suzuki |editor4-first=Richard C. |editor4-last=Lewontin |editor5-last=Gelbart |title=An Introduction to Genetic Analysis |year=2000 |isbn=0-7167-3520-2 |edition=7th |publisher=W. H. Freeman |location=New York |chapterurl=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.3886 |chapter=Selection |}}&lt;/ref&gt; gayundin ang ibang mga paktor tulad ng [[mutasyon]], [[genetic drift]], [[genetic hitchhiking|genetic draft]],&lt;ref&gt;{{Cite journal
| volume = 55
| issue = 11
| pages = 2161–2169
| last = Gillespie
| first = John H.
| title = Is the population size of a species relevant to its evolution?
| url = https://archive.org/details/sim_evolution_2001-11_55_11/page/2161
| journal = Evolution
| year = 2001
| pmid = 11794777
}}&lt;/ref&gt; [[artipisyal na seleksiyon]], at [[gene flow|migrasyon]].&lt;ref name=griffiths2000sect3906&gt;{{cite book |editor1-first=Anthony J. F. |editor1-last=Griffiths |editor2-first=Jeffrey H. |editor2-last=Miller |editor3-first=David T. |editor3-last=Suzuki |editor4-first=Richard C. |editor4-last=Lewontin |editor5-last=Gelbart |title=An Introduction to Genetic Analysis |year=2000 |isbn=0-7167-3520-2 |edition=7th |publisher=W. H. Freeman |location=New York |chapterurl=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.3906 |chapter=Random events}}&lt;/ref&gt; Sa paglipas ng maraming mga pagpaparami, ang mga [[genome]] ng mga nilalang ay malaking nagbabago na nagbubunga sa penomeno ng [[ebolusyon]]. Ang pagpili ng mga mapapakinabangang [[mutasyon]] ay nagsasanhi sa isang espesye na umunlad sa mga anyong lalong mahusay na makakaangkop sa kanilang kapaligiran na isang takbong tinatawag na [[pag-aangkop]](''adaptation'').&lt;ref name=Darwin&gt;{{cite book |last=Darwin |first=Charles |authorlink = Charles Darwin |year=1859 |title=On the Origin of Species |place=London |publisher=John Murray |edition=1st |pages=1 |url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&amp;viewtype=text&amp;pageseq=16 |isbn=0-8014-1319-2}} Related earlier ideas were acknowledged in {{cite book |last=Darwin |first=Charles |authorlink = Charles Darwin |year=1861 |title=On the Origin of Species |place=London |publisher=John Murray |edition=3rd |pages=xiii |url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F381&amp;viewtype=text&amp;pageseq=20 |nopp=true |isbn=0-8014-1319-2}}&lt;/ref&gt; Ang mga bagong species ay nabubuo sa pamamagitan ng takbo ng paghihiwalay na kadalasang sanhi ng mga paghihiwalay sa kalatagan na nagpipigil sa mga tipon na magpalitan ng mga gene sa bawat isa.&lt;ref name=Gavrilets&gt;{{cite journal |pmid=14628909 |doi=10.1554/02-727 |year=2003 |last1=Gavrilets |first1=S |title=Perspective: models of speciation: what have we learned in 40 years? |url=https://archive.org/details/sim_evolution_2003-10_57_10/page/n2 |volume=57 |issue=10 |pages=2197–215 |journal=Evolution; international journal of organic evolution}}&lt;/ref&gt;

===Homeostasis===
Ang [[Homeostasis]] ang kakayahan ng mga [[bukas na sistema]] na magbantay ng panloob na kapaligiran nito upang panatilihin ang matatag na mga kalagayan sa pamamagitan ng mga maraming dinamikang ekwilibriyum na mga pagsasaayos na kinokontrol ng mga magkakaugnay na mga mekanismo ng regulasyon. Ang lahat ng mga organismo kahit pa uniselular o multiselular ay nagpapamalas ng homeostasis.&lt;ref&gt;Kelvin Rodolfo, [http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=what-is-homeostasis Explanation of Homeostasis on scientificamerican.com]. Retrieved 16 Oktubre 2009.&lt;/ref&gt; Upang panatilihin ang dinamikang ekwilibriyum at mahusay na maisagawa ang ilang mga tungkulin, ang isang sistema ay dapat makatagpo at tumugon sa mga pertubasyon. Pagkatapos ng pagkatagpo ng isang perturbasyon, ang sistemang biolohikal ay karaniwan na tumutugon sa pamamagitan ng [[negatibong feedback]]. Ito ay nangangahuluan ng pagpapatatag ng mga kalagayam sa pamamagitan ng pagbabawas o pagtataas ng aktibidad ng organo o sistema. Ang isang halimbawa nito ang paglalabas ng [[glucagon]] kapag ang mga antas ng asukal ay lubhang mababa.

===Lakas===
Ang pagpapatuloy na mabuhay ng organismong buhay ay nakasalalay sa patuloy na pagpasok o pagkuha nito ng enerhiya. Ang mga reaksiyong kimikal na responsable para sa kayariam nito at tungkulin ay isinasaayos upang kumukha ng lakas mula sa mga bagay na nagsisilbi nitong pagkain at binabago ang mga ito upang makatulong na bumuo ng mga bagong sihay{{efn|selula}} at tustusan ang mga ito. Sa takbong ito, ang mga molekula ng mga substansiyang kimikal na bumubuo ng pagkain ay gumagampan ng dalawang mga papel: una ay naglalaman ito ng lakas na mababago para sa mga biyolohikal na [[reaksiyong kimikal]], ikalawa, ang mga ito ay bumubuo ng mga bagong istrukturang molekular na binubuo ng mga biyomolekula. Ang mga organismong responsable para sa pagpapakilala ng lakas sa isang [[ekosistema|palamuhayan]] ay kilala bilang mga taga-buo o mga [[autotroph]]. Ang halos lahat ng mga organismong ito ay orihinal na kumukuha ng lakas mula sa araw.&lt;ref name=bryantfrigaard&gt;{{cite journal | author = D.A. Bryant &amp; N.-U. Frigaard |month=November | year = 2006 | title = Prokaryotic photosynthesis and phototrophy illuminated | journal = Trends Microbiol | volume = 14 | issue = 11 | pages=488–96 | doi = 10.1016/j.tim.2006.09.001 | pmid = 16997562 | ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga halaman at ibang mga [[phototroph]] ay gumagamit ng lakas mula sa araw sa pamamagitan ng takbong kilala bilang [[potosintesis]] upang bagkusin ang mga hilaw na materyal tungo sa mga organikong molekula gaya ng [[Adenosine triphosphate|ATP]] na ang mga kawing ay masisira upang maglabas ng lakas.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Smith, A. L. |title=Oxford dictionary of biochemistry and molecular biology |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_e9s4 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford [Oxfordshire] |year=1997 |page=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_e9s4/page/508 508] |isbn=0-19-854768-4 |quote=Photosynthesis – the synthesis by organisms of organic chemical compounds, esp. carbohydrates, from carbon dioxide using energy obtained from light rather than the oxidation of chemical compounds.}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, ang ilang mga [[ekosistema|palamuhayan]] ay buong nakasalalay sa lakas na hinahango ng mga [[chemotroph]] mula sa mga [[methane]], mga [[sulfides]], o iba pang mga pinagkukunan ng lakas-araw.&lt;ref&gt;Katrina Edwards. ''Microbiology of a Sediment Pond and the Underlying Young, Cold,
Hydrologically Active Ridge Flank''. Woods Hole Oceanographic Institution.&lt;/ref&gt; Ang ilang mga nabibihag na lakas ay ginagamit upang lumikha ng [[biyomasa]] upang tustusan ang buhay at magbigay ng enerhiya para sa paglago at pag-unlad. Ang karamihan ng natitira ng lakas na ito ay nawawala bilang mga init at mga itinatapong molekula. Ang pinakamahalgang mga takbo sa pagbabagkus ng lakas na nabihag sa mga substansiyang kimikal tungo sa lakas na magagamit upang tustusan ng buhay ang [[metabolismo]].&lt;ref&gt;{{cite book |author=Campbell, Neil A. and Reece Jane B|title=Biology |url=https://archive.org/details/biology0000camp_6|publisher=Benjamin Cummings |year=2001 |chapter=6|isbn=978-0-8053-6624-2 |accessyear= 2008 |oclc=47521441 48195194 53439122 55707478 64759228 79136407}}&lt;/ref&gt; at [[respirasyong pangselula|respirasyong pangsihay]].&lt;ref name=&quot;Colvard, 2009&quot;&gt;Bartsch/Colvard, ''The Living Environment''. (2009) New York State Prentice Hall Regents Review. Retrieved 16 Oktubre 2009.&lt;/ref&gt;

==Mga sangay ==
===Pisyolohiya===
Ang '''pisyolohiya''' (Ingles: ''physiology'') ay ang pag-aaral ng galaw at tungkulin ng bawat bahagi ng [[katawan]]. Ito ay isang sangay ng biyolohiya. Kadalasan itong pinag-aaralan kasabay ng [[katwanan]] na sya namang pag-aaral hinggil sa bahagi ng katawan.

===Biyolohiyang molekular===
Ang '''biyolohiyang molekular''' o '''biyolohiyang pangmolekula''' ay ang pag-aaral ng haynayan sa antas na [[molekular]]. Nasasaklawan ng larangang ito ang ibang mga lugar ng haynayan at [[kimika]], partikular na ang [[biyolohiya ng selula]], [[henetika]], [[biyopisika]], at [[biyokimika]].&lt;ref&gt;Alberts B. Johnson A. Lewis J. Raff M. Roberts K. Walter P. 2008. ''Molecular biology of the cell'', ika-5 edisyon. Garland. ISBN 0-8153-3218-1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lodish H. Berk A. Matsudaira P. Kaiser C.A. Krieger M. Scott M.P. Zipurksy S.L. Darnell J. 2004. ''Molecular cell biology'', ika-5 edisyon, Freeman, NY.&lt;/ref&gt; Pangunahing nakatuon ang haynayang molekular sa pag-unawa ng ugnayan sa pagitan ng samu't saring mga sistema ng isang [[sihay]], kasama ang interelasyon ng [[DNA]], [[RNA]] at pagbuo ng protina, at pagkatuto kung paano mapamahalaan ang ganitong mga ugnayan.

{{Branches of Biology}}

==Larwanan==
&lt;gallery&gt;
File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
&lt;/gallery&gt;

==Mga sanggunian ==
{{reflist}}
{{Biology nav}}
{{Nature nav}}

==Mga pananda==
{{noteslist}}

[[Kategorya:Biyolohiya|*]]
[[Kategorya:Agham]]</text>
      <sha1>l434ge3bimg5vzm4hxuurf5f8e8czm5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikang Ingles</title>
    <ns>0</ns>
    <id>852</id>
    <revision>
      <id>2213150</id>
      <parentid>2212935</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166247" sha1="30q7w393aqn6m1gnhzpx5heby2yq395" xml:space="preserve">{{redirect|Ingles|mga tao mula Inglatera|Mga Ingles}}
{{use dmy dates}}&lt;!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --&gt;
{{Other uses|Ingles (paglilinaw)}}
{{Infobox language
| name             = Ingles
| altname          = Inggles
| nativename       = {{lang|en|English}}
| pronunciation    = {{IPAc-en|ˈ|ɪ|ŋ|ɡ|l|ᵻ|ʃ}}
| states           = Ang [[mundong Anglopono]], kabilang na ang {{enum|[[Reyno Unido]]|[[Estados Unidos]]|[[Kanada]]|[[Australia]]|[[Irlanda]]|[[Nueva Selanda]]|[[Karibeng Komonwelt]]|[[Timog Aprika]]|[[Talaan ng mga bansa at teritoryo kung saan opisyal na wika ang wikang Ingles|iba pa]]}}
| speakers         = [[Katutubong wika|L1]]: {{nowrap|380 milyon}}
| date             = 2021
| ref              = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages?|trans-title=Ano-ano ang 200 pinaka-sinasalitang wika? |website=Ethnologue |date=2023 |lang=en|archive-date=18 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230618002011/https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| speakers2        = {{plainlist|
* [[Ikalawang wika|L2]]: {{nowrap|1.077 bilyon}} (2021)&lt;ref name=&quot;Ethnologue26&quot;&gt;{{e26}}&lt;/ref&gt;
* [[Mundong Anglopono|Kabuuan]]: 1.457 billion}}
| familycolor      = Indo-Europeo
| fam2             = [[Mga wikang Hermaniko|Hermaniko]]
| fam3             = [[Kanlurang wikang Hermaniko|Kanlurang Hermaniko]]
| fam4             = [[Mga wikang Ingaeboniko|Ingaeboniko]]
| fam5             = [[Mga wikang Angliko|Angliko]]
| ancestor         = [[Proto-Ingles]]
| ancestor2        = [[Lumang Ingles]]
| ancestor3        = [[Gitnang Ingles]]
| ancestor4        = [[Maagang Modernong Ingles]]
| script           = {{plainlist|
* [[Sulat Latin|Latin]] ([[Alpabetong Ingles]])
* [[Futhorc]] (noon)
* [[Braille ng Ingles]], [[Pinagsanib na Braille ng Ingles]]
}}
| nation           = {{ubli |57 bansa at 30 dependensiya| Mga organisasyon kabilang na ang {{enum
| [[Mga Nagkakaisang Bansa|UN]]
| [[Unyong Europeo|EU]]
| [[Komonwelt ng mga Bansa|Komonwelt]]
| [[Pandaigdigang Hukumang Pangkrimen|ICC]]
| [[Pondo ng Monetaryong Pandaigdig|IMF]]
| [[Pandaigdigang Lupong Olimpiko|IOC]]
| [[Organisasyong Pandaigdig para sa Pagsasapamantayan|ISO]]
| [[Organisasyon ng Tratado ng Hilagang Atlantiko|NATO]]
| [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|WTO]]
| [[Samahan ng mga Bansa sa Timog-Silangang Asya|ASEAN]]
| [[Organisasyon ng mga Estadong Amerikano|OAS]]
}} }}
| iso1             = en
| iso2             = eng
| iso3             = eng
| lingua           = 52-ABA
| notice           = IPA
| sign             = [[Manually coded English]] (iba-iba)
| glotto           = stan1293
| glottorefname    = English
| mapscale         = 1.25
| map              = English language distribution.svg
| mapcaption       = {{legend|#346699|Mga rehiyon kung saan katutubong wika ng mayorya ang wikang Ingles}}
{{legend|#99ccff|Mga rehiyon kung saan opisyal o malawakang ginagamit ang wikang Ingles, pero hindi isang katutubong wika ng mayorya}}
| dialects         = {{hlist |class=inline |[[Britanikong Ingles]]|[[Ingles ng Hilagang Amerika|Hilagang Amerika]]|[[Ingles ng Karibe|Karibe]]|[[Ingles ng Australia|Australia]]|[[Ingles ng Nueva Selanda|Nueva Selanda]]|[[Ingles ng Timog Aprika|Timog Aprika]]|[[Ingkes ng Irlandiya|Irlandiya]]|[[Ingles ng Pilipinas|Pilipinas]]}} ([[Talaan ng mga dayalekto ng wikang Ingles|talaan]])
}}
'''Inglés''',{{Efn|{{langx|en|English}} {{IPAc-en|ˈ|ɪ|ŋ|ɡ|l|ᵻ|ʃ}}}} binabaybay ding '''Ingglés''', ang [[kanlurang wikang Hermaniko]] na nagmula sa [[Inglatera]] at ang pandaigdigang ''[[lingua franca]]'' sa kasalukuyan. Nagmula ang pangalan ng wika mula sa [[mga Anglo]], isa sa mga sinaunang [[Lahing Hermaniko|grupong Hermaniko]] na [[Paglipat ng mga Anglo-Saxon sa Britanya|lumipat sa Britanya]] sa [[Pagtatapos ng panahong Romano sa Britanya|pagtatapos ng panahong Romano sa naturang lugar]]. Ingles ang [[Talaan ng mga wika batay sa dami ng nagsasalita|pinakaginagamit na wika sa mundo]], dahil na rin sa matinding impluwensiya ng [[Imperyong Britaniko]] noon (na pinalitan ng [[Komonwelt ng mga Bansa]] sa kasalukuyan) gayundin ng [[Estados Unidos]] sa kasalukuyan. Ito rin ang may pinakamaraming gumagamit bilang [[pangalawang wika]], mas marami pa kesa sa mga katutubong mananalita nito. Gayunpaman, ikatlo lamang ang Ingles sa may [[Talaan ng mga wika batay sa dami ng katutubong mananalita|pinakamaraming katutubong mananalita]], pagkatapos ng [[wikang Mandarin]] at [[Wikang Espanyol|Espanyol]].

Ingles ang opisyal o isa sa mga opisyal na wika ng [[Talaan ng mga bansa kung saan opisyal na wika ang Ingles|57 bansa at 30 dependensiya]], ang pinakamarami para sa kahit anong wika. Sa mga bansang tulad ng [[Estados Unidos]], [[Reyno Unido]], [[Australia]], at [[Nueva Selanda]], ito ang pinakaginagamit na wika dahil na rin sa kasaysayan bagamat hindi ito isang opisyal na wika. Isa rin ito sa mga [[Mga opisyal na wika ng Mga Nagkakaisang Bansa|opisyal na wika]] ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]], [[Unyong Europeo]], at iba pang mga pandaigdigan at panrehiyong organisasyon. Ito rin ang ''de facto'' na wika ng [[diplomasya]], agham at teknolohiya, pandaigdigang kalakalan, turismo, libangan, at ng [[internet]]. Ayon sa isang pagtataya ng ''[[Ethnologue]]'' noong 2021, meron itong 1.4 na bilyong mananalita.

Nagmula ang [[Lumang Ingles]] mula sa mga dayalekto ng mga kanlurang wikang Hermaniko na sinasalita ng [[mga Anglo-Saxon]]. Nakasulat sa mga ''[[rune]]'' (''futhorc'') ang wika bago ito gumamit ng [[Alpabetong Ingles|isang alpabetong nagmula sa wikang Latin]]. Hiniram kalaunan ng Lumang Ingles ang ilang balarila at pangunahing bokabularyo mula sa [[Lumang Nordiko]], isang [[hilagang wikang Hermaniko]]. Nalinang nang husto ang alpabeto at tuluyang pinalitan nito ang paggamit sa mga ''rune'', kasabay ng pag-usbong ng [[Gitnang Ingles]] matapos [[Normanong Pagsakop ng Inglatera|masakop]] ng [[mga Normando]] ang Inglatera [[Labanan ng Hastings|simula noong 1066]]. Sa panahong ito matinding nanghiram ng mga salita ang Ingles mula sa [[wikang Pranses]], na ngayo'y bumubuo ng 28% ng lahat ng mga salita sa wika sa kasalukuyan, gayundin sa [[wikang Latin]], na bumubuo sa karagdagang 28%. Bagamat pawang nagmula sa Latin at iba pang [[mga wikang Romanse]] ang malaking bahagdan ng bokabularyo ng Ingles, nananatili pa ring Hermaniko ang pang-araw-araw na bokabularyo, balarila at ponolohiya nito. Umusbong naman ang [[Modernong Ingles]] matapos ng isang [[Malawakang Paglipat ng Patinig|malawakang pagbabago sa mga patinig nito]]. Ilan sa mga malapit na kamag-anak ng kasalukuyang anyo ng wika ang [[wikang Scots]], na nasa isang [[kontinuo ng mga dayalekto]] sa Ingles, gayundin ang [[mga wikang Prisyano]] at [[Mababang Aleman]].

== Klasipikasyon ==
Bahagi ng [[Mga wikang Indo-Europeo|pamilyang Indo-Europeo]] ang wikang Ingles, partikular na sa [[Mga kanlurang wikang Hermaniko|Kanlurang Hermanikong]] sangay ng [[Mga wikang Hermaniko|mga Hermanikong wika]].{{sfn|Bammesberger|1992|pp=29–30}} Dahil pare-parehong nagmula ang Ingles at ng ibang mga wikang Hermaniko kagaya ng mga [[wikang Olandes]] at [[Wikang Aleman|Aleman]] sa iisang ninuno na tinatawag na [[Proto-Hermaniko]], nagtataglay ang mga ito ng mga magkakatulad na tampok kagaya ng paghahati sa mga [[pandiwa]] bilang [[Malakas na pandiwa (mga wikang Hermaniko)|malakas]] o [[Mahinang pandiwa (mga wikang Hermaniko)|mahinang klase]], ang paggamit sa mga [[pandiwang modal]], at pagsasailalim sa serye ng pagbabago sa pagbigkas sa mga [[katinig]] ng [[Proto-Indo-Europeo]] na kilala ngayon bilang mga [[batas Grimm]] at [[Batas Verner|Verner]].{{sfn|König|van der Auwera|1994}}

Isa ang [[Lumang Ingles]] sa napakaraming [[mga wikang Ingaeboniko]] na umusbong sa isang [[Kontinuo ng mga dayalekto|kontinuo ng mga dayalektong]] sinasalita ng mga Kanlurang Hermaniko simula noong ikalimang siglo sa [[Prisya]], partikular na sa baybayin ng [[Dagat Hilaga]]. Umusbong ang Lumang Ingles mula sa mga mananalita ng mga wikang ito na lumisan sa lugar at nanirahan sa [[kapuluang Britaniko]].{{sfn|Bazelmans|2009|pp=325–326}} Kalaunan, umusbong ang [[Gitnang Ingles]], na sinundan naman ng Modernong Ingles.{{sfn|Robinson|1992}} May ilang mga dayalekto ng Luma at Gitnang Ingles na hiwalay na nalinang at naging [[mga wikang Angliko]], lalo na ang [[wikang Scots]].{{sfn|Romaine|1982|pp=56–65}}

Dahil nakahiwalay ang wikang Ingles mula sa ibang mga wikang Hermaniko sa kontinente, nalinang ang sarili nitong [[bokabularyo]], [[sintaksis]], at [[ponolohiya]]. Hindi naiintindihan ang Ingles ng mga mananalita ng kahit anong wikang Hermaniko, bagamat may iilang wika katulad ng wikang Olandes at [[Wikang Prisyano|Prisyano]] na may malaki-laking antas ng kaugnayan.{{sfn|Harbert|2006}} Tradisyonal na [[Mga wikang Anglo-Prisyano|iniuugnay]] ang Ingles sa Prisyano, na madalas na ipinagpapalagay na pinakamalapit na kamag-anak ng Ingles sa mga wikang Hermaniko. Gayunpaman, ipinapakita ng modernong pananaliksik sa dalawang wika na kaunti lamang ang pagkakapareho nito sa Ingles.&lt;ref&gt;{{multiref2|{{harvnb|Bazelmans|2009|p=326|loc=&quot;According to most researchers, this means that there cannot have been an 'original' Anglo-Frisian entity ...&quot;}}|{{harvnb|Stiles|2018|p=31|loc=&quot;... It is not possible to construct the exclusive common relative chronology that is necessary in order to be able to establish a node on a family tree. The term and concept of 'Anglo-Frisian' should be banished to the historiography of the subject.&quot;}}}}&lt;/ref&gt; Bagamat parehong sumailalim ang dalawa sa magkaparehong serye ng pagbabago sa tunog, hindi ito naganap nang sabay upang masabing may matindi silang kaugnayan sa isa't-isa.{{sfn|Versloot|2017|pp=341–342}}{{sfn|Stiles|2018|pp=5–6}}

== Kasaysayan ==
{{Main|Kasaysayan ng wikang Ingles}}

=== Proto-Hermaniko patungong Lumang Ingles ===
[[File:Beowulf_Cotton_MS_Vitellius_A_XV_f._132r.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Beowulf_Cotton_MS_Vitellius_A_XV_f._132r.jpg|thumb|Manuskritong nakasulat sa [[panulatang unsiyal]] ng [[epikong tula]] na ''[[Beowulf]]'' sa [[Lumang Ingles]], isinulat noong bandang taong 975 hanggang 1025.{{pb}}

Nagsimula ang tula sa: {{lang|ang|Hƿæt ƿē Gārde{{\}}na ingēar dagum þēod cyninga{{\}}þrym ge frunon ...}}[Pakinggan! Ating narinig ang kadakilaan ng nagdaang panahon ng mga katutubong hari ng mga {{Lang|ang|Gār-Dene}} [isang maalamat na tribo ng [[mga Danes]]&lt;nowiki&gt;] ...]&lt;/nowiki&gt;]]
[[Lumang Ingles]], o Anglo-Sahon, ang pinakaunang anyo ng wikang Ingles na ginamit mula bandang taong 450 hanggang 1150. Nagmula ito sa mga dayalekto ng [[mga kanlurang wikang Hermaniko]], minsang tinutukoy bilang [[mga wikang Anglo-Prisyano]] o di kaya'y [[mga wikang Hermaniko ng Dagat Hilaga]], na sinasalita sa rehiyon ng [[Prisya]], [[Mababang Sahonya]], at katimugang [[Jutland]] (sakop ngayon ng [[Dinamarka]] at [[Alemanya]]) ng mga Hermanikong kilala sa kasaysayan bilang [[mga Anglo]], [[Mga Sahon|Sahon]], at [[Mga Yuto|Yuto]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Baugh |first=Albert |title=A History of the English Language |date=1951 |publisher=Routledge &amp; Kegan Paul |location=London |pages=60–83, 110–130 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles}}&lt;/ref&gt; Simula noong ikalimang siglo, [[Paninirahan ng mga Anglo-Sahon sa Britanya|tumira]] ang mga Anglo-Sahon sa Britanya matapos itong [[Pagtatapos ng panahon ng mga Romano sa Britanya|lisanin ng mga Romano]]. Pagsapit ng ikapitong siglo, Lumang Ingles na ang pangunahing wikang sinasalita sa lugar at pinalitan ang mga [[wikang Karaniwang Britoniko]] at [[Britanikong Latin]] na sinalita noong [[Romanong Britanya|panahon ng mga Romano]].{{sfn|Collingwood|Myres|1936}}{{sfn|Graddol|Leith|Swann et al.|2007}}{{sfn|Blench|Spriggs|1999}} Ang wika gayundin sa lugar ng [[Inglatera]] ay parehong pinangalan mula sa mga Anglo.{{sfn|Bosworth|Toller|1921}}

Nahahati ang Lumang Ingles sa dalawang dayalektong Angliko ([[Mersiyano]] at [[Nortumbriyo]]) at dalawang dayalektong Sahon ([[Kentiko]] at [[Kanlurang Sahon]]).{{sfn|Campbell|1959|p=4}} Dahil sa impluwensiya ng [[kaharian ng Wessex]] at ang reporma sa edukasyon noong panahon ni [[Alfredo ang Dakila|haring Alfredo]] noong ikasiyam na siglo, Kanlurang Sahon ang siyang naging [[Pamantayang wika|pamantayan]] sa pagsusulat sa Lumang Ingles.{{sfn|Toon|1992|loc=Chapter: Old English Dialects}} Nakasulat ang [[Panulaang epiko|epikong tula]] na ''[[Beowulf]]'' sa Kanlurang Sahon, habang nakasulat naman sa Nortumbriyo ang pinakalumang [[tula]] sa wikang Ingles na ''[[Himno ni Caedmon]]''.{{sfn|Donoghue|2008}} Gayunpaman, nalinang ang Modernong Ingles mula sa dayalektong Mersiyano habang nalinang naman ang [[wikang Scots]] mula sa Nortumbriyo. Isinulat ang ilang mga pinakamaagang tala ng Lumang Ingles gamit ng [[alpabetong runiko]],{{sfn|Gneuss|2013|p=23}} bagamat ginamit kalaunan ang [[alpabetong Latin]] pagsapit ng ikapitong siglo; gumamit ito ng mga [[Panulatang unsiyal|kalahating unsiyal]] na titik at may kasama ring mga runikong titik na ''[[wynn]]'' {{angbr|{{lang|ang|ƿ}}}}, ''[[Thorn (titik)|thorn]]'' {{angbr|{{lang|ang|þ}}}}, at mga binagong titik Latin na ''[[eth]]'' {{angbr|{{lang|ang|ð}}}} at ''[[Æ|ash]]'' {{angbr|{{lang|ang|æ}}}}.{{sfn|Gneuss|2013|p=23}}{{sfn|Hogg|Denison|2006a|pp=30–31}}

Malaki ang pagkakaiba ng Lumang Ingles sa modernong anyo ng wika. Hindi ito mauunawaan ng isang mananalita ng Ingles sa ika-21 siglo nang walang pagsasanay. Halos kapareho ang [[Balarila ng Lumang Wikang Ingles|balarila nito]] sa [[Balarila ng wikang Aleman|balarila]] ng [[wikang Aleman]]: maraming mga [[impleksiyon]] sa dulo ng salita at anyo ang mga [[pangngalan]], [[pang-uri]], [[panghalip]], at [[pandiwa]], at mas malaya ang [[ayos ng salita]] nito kesa sa modernong anyo nito. May mga anyo ang Modernong Ingles para sa [[Kaukulan (balarila)|kaukulan]] ({{Lang|en|grammatical case}}) ng panghalip (halimbawa [panlalaki] 'siya': {{Lang|en|he, him, his}}) at may iilan din para naman sa mga pandiwa (halimbawa 'magsalita': {{Lang|en|speak, speaks, speaking, spoke, spoken}}), pero sa Lumang Ingles, meron ding mga kaukulan para sa mga pangngalan at may mga dagdag na impleksiyon din ang mga pandiwa para sa [[Katauhan (balarila)|katauhan]] at [[kailanan]].{{sfn|Hogg|1992a}}{{sfn|Smith|2009}}{{sfn|Trask|2010}}

=== Impluwensiya ng Lumang Nordiko ===
Sa pagitan ng ikawalo hanggang ika-11 siglo, sumailalim ang Ingles na sinasalita sa ilang mga rehiyon sa impluwensiya ng [[Lumang Nordiko]], na isang [[Hilagang wikang Hermaniko]]. Dahil sa sunod-sunod na pagkolonisa ng [[mga Nordiko]] sa ilang bahagi ng Britanya noong panahong ito, nakakasalamuha ng mga mananalita ng Lumang Ingles sa mga mananalita ng Lumang Nordiko. Pinakamatindi ang interaksyon sa dalawang wika sa mga barayti ng wikang sinasalita sa hilagang-silangan na sakop noon ng [[Danelaw]] sa rehiyon ng [[York]]. Sa kasalukuyan, pinakamakikita ang impluwensiyang ito sa wikang Scots at sa [[Hilagang Ingles]]. Nakasentro ang impluwensiya ng mga Nordiko sa [[Lindsey]] sa [[Midlands]]. Matapos mapasailalim ang Lindsey sa kapangyarihan ng mga Anglo-Sahon noong taong 920, mabilis na kumalat ang Ingles sa naturang rehiyon. Sa modernong Ingles, ang impluwensiya ng mga Nordiko ay makikita sa [[panghalip]] sa ikatlong katauhan na nagsisimula sa ''th-'' ('sila', 'nila', 'kanila': {{Lang|en|they, them, their}}), na siyang pumalit sa mga orihinal na panghalip ng Anglo-Sahon na nagsisimula naman sa ''h-'' ({{Lang|ang|hie, him, hera}}).{{sfn|Thomason|Kaufman|1988|pp=284–290}} Makikita rin ito sa mga hiram na salita na pumalit sa mga katutubong Lumang Ingles kagaya ng {{Lang|en|give}} ('magbigay'), {{Lang|en|get}} ('kumuha'), {{Lang|en|sky}} ('langit'), {{Lang|en|skirt}} ('palda'), at {{Lang|en|egg}} ('itlog'). Mauunawaan ang Lumang Nordiko nang maayos-ayos ng mga mananalita ng ilang mga dayalekto ng Lumang Ingles, lalo na sa may hilaga.{{sfn|Kastovsky|1992|pp=320, 332}}

=== Gitnang Ingles ===
{{Quote box||align=right|quoted=true|salign=right|quote={{lang|enm|Englischmen þeyz hy hadde fram þe bygynnyng þre manner speche, Souþeron, Northeron, and Myddel speche in þe myddel of þe lond, ... Noþeles by comyxstion and mellyng, furst wiþ Danes, and afterward wiþ Normans, in menye þe contray longage ys asperyed, and som vseþ strange wlaffyng, chyteryng, harryng, and garryng grisbytting.}}{{pb}}[Bagamat sa simula pa lamang, may tatlong paraan na ang mga Ingles sa pagsasalita, yaong nasa Katimugan, nasa Hilaga, at nasa Midlands sa gitna ng bansa, ... Gayunpaman, dahil sa pakikihalubilo at paghahalo, umusbong ang wika ng bansa mula sa mga ito, habang may iilan na gumagamit pa rin ng kakaibang pag-uutal, daldalan, ungol, at nakakarinding ngitngitan.]|source=[[Juan ng Trevisa]], {{circa|1385}}{{sfn|Hogg|2006|pp=360–361}}|width=300px}} 

Karaniwang pinepetsahan ang pagsisimula ng [[Gitnang Ingles]] sa [[Normanong Pagsakop ng Inglatera|pananakop ng mga Normando]] sa Britanya mula noong 1066. Sa mga sumunod na siglo pagkatapos, sumailalim ang Ingles sa matinding impluwensiya ng anyo ng [[Lumang Pranses]] na sinasalita ng mga Normando na nanirahan sa Inglatera at naging bago nitong namumunong uri; kilala ito ngayon bilang [[Lumang Normando]]. Sa paglipas ng mga dekada, pawang mga naging bihasa sa dalawang wika ang parehong gitna at nakatataas na uri ng lipunan, mapa-Ingles man o Normando. Pagsapit ng 1150, bihira na lang sa panahong ito ang mga miyembro ng aristokrasya na marunong lamang ng Pranses.{{sfn|Townend|2012|pp=81–82}} Kalaunan, nalinang ang wikang Pranses na ginagamit ng mga Normando bilang [[wikang Anglo-Normando]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Short |first=Ian |title=A Companion to the Anglo-Norman World|trans-title=Gabay sa Mundong Anglo-Normando |chapter=Language and Literature|trans-chapter=Wika at Panitikan |lang=en|publisher=Boydell and Brewer |date=2002 |isbn=978-1-84615-046-3 |doi=10.1017/9781846150463.011 |pages=191–214}}&lt;/ref&gt; Matuturo rin ang paghihiwalay ng Luma sa Gitnang Ingles sa kapanahunan ng paggawa sa komposisyong ''[[Orculum]]'' ng [[Mga Agustino|Agustinong kanon]] na si [[Orrm]] noong ika-12 siglo, na nagtatampok sa paghahalo ng mga elemento ng Lumang Ingles at Anglo-Normando sa kauna-unahang pagkakataon.{{sfn|Townend|2012|pp=99–100}}

Samantala, nanatili pa ring marunong lamang sa Ingles ang mababang uri, na kumakatawan sa napakalaking bahagdan ng populasyon. Sa panahong ito, maraming hiram na salita ang ginamit nila na may kinalaman sa politika, batas, at iba pang mga prestihiyosong gawain.{{sfn|Svartvik|Leech|2006|p=39}} Halimbawa, nagmula sa Pranses na {{Lang|fr|trône}} ang salitang Ingles na {{Lang|en|throne}}, na tumutukoy sa pisikal na inuupuan ng isang hari gayundin sa metaporikal na kapangyarihan nito.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://scholarworks.harding.edu/tenor/vol5/iss1/5 |title=Effects of the Norman Conquest on the English Language|trans-title=Mga Epekto ng Pananakop ng mga Normando sa Wikang Ingles|lang=en|first=Curt |last=Baker |date=Spring 2016 |journal=Tenor Times |volume=5}}&lt;/ref&gt; Naging simple rin sa panahong ito ang mga impleksiyon ng Ingles, maaaring dahil sa paghahalo ng Lumang Nordiko at Lumang Ingles, na pawang parehas sa [[Morpolohiya (lingguwistika)|morpolohiya]] ngunit magkaiba ng impleksiyon. Nawala rin ang pagkakaiba ng [[kaukulang palagyo]] (nominatibo) at [[Kaukulang palayon|palayon]] (akusatibo) maliban sa mga [[panghalip panao]], nawala rin ang [[kaukulang pagamit]] (instrumental), at naging para lamang sa [[Pag-aari (balarila)|pag-aari]] ang [[kaukulang paari]] (henetibo). Naging regular din ang maraming mga di-regular na anyo ng impleksiyon,{{sfn|Lass|1992|pp=103–123} at naging payak rin ang sistema ng [[Kasunduan (balarila)|kasunduan]] sa mga pangungusap, na humantong sa isang hindi gaanong malayang [[ayos ng salita]].{{sfn|Fischer|van der Wurff|2006|pp=111–113}}

Ilan sa mga sikat na panitikang naisulat sa Gitnang Ingles ang ''[[Mga Kuwento sa Canterbury]]'' ({{Circa|1400}}) ni [[Geoffrey Chaucer]] at [[Ang Kamatayan ni Arturo|''Ang Kamatayan ni Arturo'']] (1485) ni [[Thomas Malory]]. Naging talamak sa panahong ito ang paggamit sa panitikan ng [[dayalekto]] ng mga rehiyon, kagaya sa mga gawa ni Chaucer.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Horobin |first1=Simon |title=Chaucer's Middle English |trans-title=Gitnang Ingles ni Chaucer|lang=en|url=https://opencanterburytales.dsl.lsu.edu/refmideng/ |website=The Open Access Companion to the Canterbury Tales |publisher=Louisiana State University|quote=The only appearances of their and them in Chaucer's works are in the Reeve's Tale, where they form part of the Northern dialect spoken by the two Cambridge students, Aleyn and John, demonstrating that at this time they were still perceived to be Northernisms |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203092713/https://opencanterburytales.dsl.lsu.edu/refmideng/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Mababasa sa [[Bibliya ni Wycliffe|unang salin sa Ingles]] ni [[John Wycliffe]] sa [[Bibliya]] noong 1382 ang [[Ebanghelyo ni Mateo|Mateo]] 8:20 bilang: &quot;{{Lang|enm|Foxis han dennes, and briddis of heuene han nestis}}&quot; ('May mga lungga ang mga [[soro]], at may mga pugad ang mga [[ibon]] sa langit').&lt;ref&gt;{{cite web |last=Wycliffe |first=John |url=http://wesley.nnu.edu/fileadmin/imported_site/wycliffe/wycbible-all.pdf |publisher=Wesley NNU |title=Bible|trans-title=Bibliya |lang=en |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202202047/http://wesley.nnu.edu/fileadmin/imported_site/wycliffe/wycbible-all.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Mapapansin rito na may [[Panlapi|hulaping]] ''-n'' pa rin sa [[Pandiwa|pandiwang]] {{Lang|en|have}} ('magkaroon') pero wala na sa mga [[pangngalan]].

:

=== Maagang Modernong Ingles ===
[[File:Great_Vowel_Shift2a.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Great_Vowel_Shift2a.svg|thumb|Ang [[Malawakang Pagbabago ng Patinig]] na naganap sa mga mahahabang patinig ng Maagang Modernong Ingles. Matapos naging mga diptonggo {{IPA|/ai au/}} ang mga [[nakabukang patinig]] {{IPA|/iː uː/}}, umangat nang isang antas kalaunan ang bawat [[nakasarang patinig]] upang matumbasan ang pagbabago.]]
Saklaw ng [[Maagang Modernong Ingles]] ng ika-14 hanggang ika-18 siglo ang pagsimple pa lalo na sistema ng impleksiyon, pagsasakodigo sa wika, at ang tinatawag na [[Malawakang Pagbabago sa Patinig]], kung saan nagsimulang lumipat ang mga [[patinig]] sa mga salitang Ingles patungo sa modernong bigkas nito. [[Pag-angat (lingguwistika)|Umangat]] ang mga [[Gitnang patinig|gitna]] at [[nakabukang patinig]] at [[Paghahati sa patinig|nahati]] bilang mga [[diptonggo]] ang mga [[nakasarang patinig]]. Halimbawa, binibigkas noon ang salitang Ingles na {{Lang|en|bite}} ('kagat', binabasa ''bayt'') bilang {{Lang|en|beet}} ('[[remolatsa]]') sa kasalukuyan, at binibigkas naman noon ang {{Lang|en|bout}} sa {{Lang|en|about}} ('tungkol', binabasa ''abawt'') bilang {{Lang|en|boot}} ('bota') sa kasalukuyan. Ito ang dahilan kung bakit may malaking pinagkaiba ang pagbigkas sa mga salitang Ingles at sa pagbaybay sa mga ito; ito rin ang dahilan bakit maraming pwedeng maging tunog ang bawat patinig ng Ingles kumpara sa ibang mga wika.{{sfn|Lass|2000a}}{{sfn|Görlach|1991|pp=66–70}}

Nagsimula maging prestihiyoso ang paggamit sa wikang Ingles, kumpara sa Normandong Pranses, sa kasagsagan ng kapanahunan ni [[Enrique V ng Inglatera]]. Sinimulang gamitin ng [[Court of Chancery]] sa [[Westminster, London|Westminster]] ang Ingles sa mga [[Writ|opisyal na dokumento]] nito noong bandang 1430, at nabuo dahil rito ang isang bagong pamantayang anyo ng Gitnang Ingles na tinatawag na [[Pamantayang Chancery]] mula sa mga dayalekto ng [[London]] at [[Silangang Midlands]]. Noong 1476, ipinakilala ni [[William Caxton]] sa Inglatera ang [[palimbagan]], na lalong nagpalawak pa sa impluwensiya ng naturang pamantayan ng Ingles.{{sfn|Nevalainen|Tieken-Boon van Ostade|2006|pp=274–279}}

Kabilang sa mga panitikang nakasulat sa Maagang Modernong Ingles ang mga gawa ni [[William Shakespeare]] gayundin ang [[King James Version|Bersiyon ni Haring Jaime]] (KJV) ng Bibliya noong 1611. Bagamat halos katulad na ng modernong bigkas at baybay ang mga salita sa puntong ito, may mga pagkakaiba pa rin sa bigkas mula sa modernong Ingles, kagaya ng pagbigkas pa rin sa mga kumpol-katinig na {{IPA|/kn ɡn sw/}} sa {{Lang|en|knight}} ('[[kabalyero]]'), {{Lang|en|gnat}} ('[[niknik]]'), at {{Lang|en|sword}} ('[[espada]]'), na sa ngayo'y pawang mga di na binibigkas ang isa sa mga katinig nito.{{Efn|Hindi na binibigkas ang ''k'' at ''g'' sa {{IPA|/kn/}} at {{IPA|/gn/}}, habang di naman binibigkas na ang ''w'' sa {{IPA|/sw/}}.}} Ilan sa mga tampok ng Maagang Modernong Ingles na ginamit ni Shakespeare ay maituturing na'ng laos o makaluma sa modernong mambabasa nito.{{sfn|Cercignani|1981}} Mababasa ang [[Ebanghelyo ni Mateo|Mateo]] 8:20 sa KJV bilang: &quot;{{Lang|en|The Foxes have holes and the birds of the ayre have nests.}}&quot; ('May mga lungga ang mga soro habang may mga pugad ang mga ibon ng himpapawid.') Dito, mapapansin ang pagkawala ng mga [[Kaukulan (lingguwistika)|kaukulan]] at ang resulta nito tulad halimbawa ng paggamit sa ayos na [[paksa–pandiwa–layon]] ({{Lang|en|subject–verb–object}}) at sa salitang {{Lang|en|of}} bilang pamalit sa nawalang [[kaukulang paari]]. Makikita rin dito ang mga hiram na salitang nagmula sa Pranses kagaya ng {{Lang|en|ayre}} (ngayo'y {{Lang|en|air}}, 'himpapawid') at sa ibang mga kaso, nagpalit mismo sa katutubong salita nito tulad ng {{Lang|en|bird}} ('ibon') na pumalit sa Lumang Ingles na {{Lang|ang|fugol}}.{{sfn|Lass|2006|pp=46–47}}

=== Pagkalat ===
Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 siglo, naipakalat ng [[Imperyong Britaniko]] ang wikang Ingles sa mga teritoryo at nasasakupan nito. Dahil sa paggamit sa kalakalan, agham at teknolohiya, diplomasya, sining, at pormal na edukasyon, Ingles ang naging pinakaunang tunay na pandaigdigang wika, na ginagamit sa pandaigdigang komunikasyon.{{sfn|How English evolved into a global language|2010}}{{sfn|The Routes of English}} Ginamit ito sa Hilagang Amerika, ilang bahagi ng Aprika, Oseaniya, at iba pang mga rehiyon. Nang lumaya ang mga bansang may maraming [[katutubong wika]], Ingles ang ginamit nilang [[opisyal na wika]] upang maiwasan ang mga politikal na balakid dahil sa paggamit sa isang katutubong wika kesa sa iba.{{sfn|Romaine|2006|p=586}}{{sfn|Mufwene|2006|p=614}}{{sfn|Northrup|2013|pp=81–86}} Bumilis pa lalo ang pagkalat ng wika dahil sa mabilis na paglaki ng impluwensiya sa kultura at politika ng [[Estados Unidos]] matapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], gayundin sa pagbobrodkast sa buong mundo sa wikang Ingles ng mga brodkaster tulad ng [[BBC]] ng [[Reyno Unido]].{{sfn|Graddol|2006}}{{sfn|Crystal|2003a}} Ingles ang pinakaginagamit na wika sa ika-21 siglo.{{sfn|McCrum|MacNeil|Cran|2003|pp=9–10}}

Habang nalilinang ang modernong Ingles, nabuo ang mga pamantayang gabay para sa wika, na ginamit kalaunan sa opisyal na paraan kagaya halimbawa sa pampublikong edukasyon at pahayagan. Noong 1755, nilathala ni [[Samuel Johnson]] ang ''[[Dictionary of the English Language]]'', na nagpakilala sa pamantayang pagbaybay at paggamit sa mga salita. Samantala, nilathala naman ng Amerikanong si [[Noah Webster]] noong 1828 ang isang [[Diksiyonaryong Webster|diksiyonaryo]] na may layuning makapagtatag ng isang pamantayang anyo sa pagsusulat at pagsasalita ng [[Amerikanong Ingles]] na hiwalay sa pamantayan ng Britanya. Sa Britanya, unti-unting bumaba ang tingin sa mga dayalekto at barayti ng [[Britanikong Ingles]] na wala sa pamantayan, na nagpabilis sa paggamit ng mga prestihiyosong dayalekto ng mga nasa gitnang uri.{{sfn|Romaine|1999a}}

Sa modernong Ingles, wala na halos mga kaukulan; tanging makikita na lang ito sa mga [[panghalip]]. Halos matatag na rin ang [[paksa–pandiwa–layon]] (SVO) na [[ayos ng salita]].{{sfn|Romaine|1999a}} Naging talamak na rin ang paggamit sa ilang mga pagbabago sa wika kagaya ng [[Do-support|paggamit ng salitang ''do'']] para sa mga kaso kung saan kinakailangang [[Pagbaliktad sa paksa at pantulong|baliktarin]] ang mga [[sugnay]] tulad sa mga tanong.{{Efn|Isang halimbawa nito ang paggawa ng mga tanong sa pamamagitan ng pagbaliktad sa [[pandiwang pantulong]] ({{lang|en|auxiliary verb}}, hal. {{lang|en|is, are, am}}) at sa paksa: ang &quot;{{lang|en|He will laugh}}&quot; ('Tatawa siya') ay nagiging &quot;{{lang|en|Will he laugh?}}&quot; ('Tatawa ba siya?') sa anyong patanong nito. Gayunpaman, kung walang pandiwang pantulong, ginagamit ang salitang {{lang|en|do}} bilang pamalit sa nawawalang pandiwa: ang &quot;{{lang|en|He laughs.}}&quot; ('Tumawa siya') ay nagiging &quot;{{lang|en|Did he laugh}}&quot;  ('Tumawa ba siya?'). Pansinin na nasa anyong pangnakaraan ang pandiwang {{lang|en|do}} ({{lang|en|did}}) rito.}} Dumami rin ang mga kaso ng paggamit sa anyong progresibo (mga nagtatapos sa hulaping {{Lang|en|–ing}} ng [[pandiwa]], at tuloy-tuloy ring nagiging regular ang mga pandiwang may di-regular na anyo (hal. {{Lang|en|dreamed}} ('napanaginipan') imbes na {{Lang|en|dreamt}}) gayundin sa paggamit pa lalo sa mga analitikal na alternatibo sa mga impleksiyon (hal. {{Lang|en|more polite}} ('mas magalang') imbes na {{Lang|en|politer}}). Dahil sa tindi ng presensiya sa midya ng Amerikanong Ingles, naiimpluwensiyahan na rin pati ang Britanikong Ingles.{{sfn|Leech|Hundt|Mair|Smith|2009|pp=18–19}}{{sfn|Mair|Leech|2006}}{{sfn|Mair|2006}}

== Heograpiya ==
[[File:Detailed_SVG_map_of_the_Anglophone_world.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Detailed_SVG_map_of_the_Anglophone_world.svg|thumb|{{legend|#045a8d|Katutubong wika ng mayorya}} {{legend|#0674b6|Katutubong wika ng mayorya at isa sa mga opisyal na wika}} {{legend|#439dd4|Opisyal na wika pero katutubong wika ng minorya}} {{legend|#9bbae1|Pangalawang wika: sinasalita  ng lagpas 20% ng populasyon, ''de facto'' na wika ng trabaho, pamahalaan, edukasyon, atbp.&lt;ref name=&quot;Ethnologue26&quot; /&gt;}}]]
Ayon sa isang ulat noong 2016, tinatayang nasa 400 milyong katao ang [[Katutubong wika|katutubong mananalita]] ng wikang Ingles, at nasa 1.1 bilyong katao naman ang nagsasalita nito bilang [[pangalawang wika]].&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Breene |first1=Keith |date=15 November 2019 |title=Which countries are best at English as a second language? |trans-title=Ano-anong mga bansa at pinakamagaling mag-Ingles bilang pangalawang wika? |url=https://www.weforum.org/agenda/2016/11/which-countries-are-best-at-english-as-a-second-language-4d24c8c8-6cf6-4067-a753-4c82b4bc865b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125144549/https://www.weforum.org/agenda/2016/11/which-countries-are-best-at-english-as-a-second-language-4d24c8c8-6cf6-4067-a753-4c82b4bc865b/ |archive-date=25 November 2016 |access-date= |publisher=World Economic Forum |language=en}}&lt;/ref&gt; Ingles ang wika na may pinakamaraming mananalita sa kabuuan, na sinasalita sa lahat ng kontinente.{{sfn|Crystal|2003b|p=106}} Nakadepende ang dami ng mga mananalita bilang pangalawang wika o bilang banyagang wika sa antas ng kagalingan, mula 400 milyon hanggang lagpas 1 bilyon.{{sfn|Crystal|2003b|pp=108–109}} Tinataya naman noong 2003 na mas marami ang mananalita ng Ingles bilang pangalawang wika kumpara sa mga katutubong mananalita nito nang tatlo sa isa.{{sfn|Crystal|2003a|p=69}}

=== Tatlong bilog ng Ingles ===
[[File:EF_English_Proficiency_Index_2019_Europe.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:EF_English_Proficiency_Index_2019_Europe.svg|thumb|Kagalingan sa wikang Ingles ng piling mga bansa sa [[Europa]] at [[Dagat Mediteraneo|Mediteraneo]] ayon sa isang ulat noong 2019:&lt;ref&gt;{{cite web |title=EF English Proficiency Index 2019 |url=https://www.ef.com/assetscdn/WIBIwq6RdJvcD9bc8RMd/cefcom-epi-site/reports/2019/ef-epi-2019-english.pdf |pages=6–7 |language=en}}&lt;/ref&gt; {{legend|#407294|Napakataas (63.07–70.27)}} {{legend|#5A857D|Mataas (58.26–61.86)}} {{legend|#9DBB88|Katamtaman (52.50–57.38)}} {{legend|#E7CB5B|Mababa (48.69–52.39)}} {{legend|#F47B4B|Napakababa (40.87–48.19)}} {{legend|#c0c0c0|Hindi kasama sa ulat}}]]
Grinupo ng [[Lingguwistika|lingwistang]] si [[Braj Kachru]] ang mga bansa sa mundo sa tatlong bilog ayon sa antas ng paggamit sa wikang Ingles rito. Ipinapakita ng modelong ito ang pagkalat ng Ingles mula sa mga katutubong bansa nito patungo sa iba, gayundin sa dami ng gumagamit nito sa isang partikular na bansa. Tinatawag ang tatlong bilog bilang &quot;loob&quot;, &quot;labas&quot;, at &quot;lumalawak&quot;. Maaaring gumalaw ang mga bansa papaloob o papalabas depende sa magiging kahihinatnan ng wika rito sa hinaharap.{{sfn|Kachru|2006|p=196}}{{sfn|Svartvik|Leech|2006|p=2}}

* '''Loobang bilog''' ({{Lang|en|inner circle}}) ang mga bansa na may malaking porsyento ng populasyon ang katutubong mananalita ng Ingles. Kabilang rito ang [[Reyno Unido]], [[Estados Unidos]], [[Canada|Kanada]], [[Australia]], [[Nueva Selanda]], [[Irlanda]], at [[Timog Aprika]].{{sfn|Kachru|2006|p=196}}
* '''Labas na bilog''' ({{Lang|en|outer circle}}) ang mga bansa na may mas maliit na bilang ng mga katutubong mananalita ng Ingles ngunit ginagamit bilang pangalawang wika para sa mga pang-araw-araw na gawain at institusyon kagaya sa edukasyon, pamahalaan, at negosyo. Kabilang rito ang [[Pilipinas]], gayundin ang [[Nigeria]], [[Indiya|India]], [[Pakistan]], [[Malaysia|Malasya]], [[Singapore|Singapura]], at [[Jamaica|Hamayka]].{{sfn|Bao|2006|p=377}}
* '''Lumalawak na bilog''' ({{Lang|en|expanding circle}}) ang mga bansa kung saan hindi karaniwang sinasalita ang Ingles at tinuturo bilang isang banyagang wika. Sa mga bansang ito kumakalat ang wikang Ingles dahil sa katayuan nito bilang isang pandaigdigang wika.{{sfn|Trudgill|Hannah|2008|p=5}}

=== Plurisentrikong wika ===
Isang [[plurisentrikong wika]] ang Ingles; ibig sabihin, wala itong iisang pambansang otoridad na namamahala sa pamantayan ng wika.{{sfn|Trudgill|Hannah|2008|p=2}}{{sfn|Romaine|1999}}{{sfn|Baugh|Cable|2002}} Madalas na sinusundan ng sinasalitang Ingles lalo na sa brodkasting ang mga pambansang pamantayan sa pagbigkas na kinagisnan imbes na isinakodigo. Karaniwang malalaman sa kanilang [[aksent]] kung saan nagmula ang mga brodkaster,{{sfn|Trudgill|2006}} pero madalas na sinusulat ang iskrip sa mga balita sa isang [[Ortograpiya ng wikang Ingles|pandaigdigang anyo ng pamantayang Ingles]]. Tipikal na dinidikta ng konsenso mula sa mga iskolar ng wika ang mga karaniwang gawi sa pagsusulat sa Ingles, hindi mula sa isang pamahalaan o pandaigdigang organisasyon.{{sfn|Ammon|2008|pp=1537–1539}}

Maiintindihan ng mga Amerikanong tagapakinig ang maraming brodkast na nagmula sa Britanya at kabaligtaran. Maiintindihan ng mga mananalita ng Ingles ang karamihan sa kahit anong mga programa sa radyo at telebisyon gayundin sa mga pelikulang nagmula sa mga [[Anglospero|bansang nagsasalita ng Ingles]].{{sfn|Svartvik|Leech|2006|p=122}} Parehong may pormal at di-pormal na estilo ang pamantayan at panrehiyong barayti ng Ingles, at tanging nagkakaiba lamang sa mga salitang ginagamit (hal. {{Lang|en|lift}} sa Britanya habang {{Lang|en|elevator}} sa Amerika), sintaksis (hal. {{Lang|en|on the weekend}} sa Amerika habang {{Lang|en|at the weekend}} sa Britanya), at paggamit sa teknikal at di-teknikal na rehistro.{{sfn|Trudgill|Hannah|2008|pp=5–6}}

Dahil sa kasaysayan ng paninirahan sa mga bansang nasa loobang bilog, nagawang maipantay ng Britanya ang pagkakaiba sa dayalekto at makagawa ng mga anyong [[koine]] ng Ingles sa [[Timog Aprika]], [[Australya|Australia]], at [[Nueva Selanda]].{{sfn|Deumert|2006|p=130}} Mabilis na natutong mag-Ingles ang marami sa mga migranteng nanirahan sa Estados Unidos. Sa kasalukuyan, malaking bahagdan ng populasyon ng Estados Unidos ngayon ay kaya lamang magsalita ng iisang wika.{{sfn|Deumert|2006|p=131}}{{sfn|Ryan|2013|loc=Table 1}}

Ukol sa pambansang katayuan ng wikang Ingles sa mga piling bansa,

* Sa Australia, walang itinalagang opisyal na wika sa parehong pambansa at pang-estadong lebel.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ward |first=Rowena |date=2019 |title='National' and 'Official' Languages Across the Independent Asia-Pacific |trans-title='Pambansa' at 'Opisyal' na mga Wika ng Malayang Asya-Pasipiko|lang=en|journal=Journal of Multidisciplinary International Studies |volume=16 |issue=1/2 |pages=83–84 |doi=10.5130/pjmis.v16i1-2.6510 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
* Sa [[Kanada]], parehong opisyal na wika sa pambansang lebel ang Ingles at [[Wikang Pranses|Pranses]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.gc.ca/web/article-eng.do?m=/index&amp;nid=480459 |archive-url=https://archive.today/20130410031606/http://news.gc.ca/web/article-eng.do?m=/index&amp;nid=480459 |url-status=dead |archive-date=10 April 2013 |title=40 Years of the Official Languages Act |publisher=Department of Justice Canada |lang=en|trans-title=40 Taon ng Official Languages Act}}&lt;/ref&gt; Opisyal na wika (o isa sa mga opisyal na wika) rin sa anim na lalawigan at tatlong teritoryo ang Ingles, habang wala namang itinalagang opisyal na wika sa tatlong lalawigan. Sa [[Québec|Quebec]], Pranses lamang ang tanging opisyal na wika nito.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.legisquebec.gouv.qc.ca/en/tdm/cs/C-11 |title=Charter of the French language |last= |first= |date=26 March 2024 |website=Légis Québec |publisher=Québec Official Publisher |lang=en|trans-title=Karta ng Wikang Pranses}}&lt;/ref&gt;
* Sa [[Republika ng Irlanda|Irlanda]], Ingles ang itinalagang pangalawang wika ng bansa, habang [[Wikang Irlandes|Irlandes]] naman ang itinalagang unang wika.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.irishstatutebook.ie/eli/cons/en/html#part2 |title=Article 8 of the Constitution of Ireland|trans-title=Artikulo 8 ng Saligang-batas ng Irlanda|lang=en|last= |first= |date=January 2020 |website=Irish Statute Book}}&lt;/ref&gt;
* Bagamat mayorya ng populasyon ng Nueva Selanda ang nagsasalita ng Ingles, tanging [[Wikang Māori|Maori]] at ang [[Wikang nakasenyas ng Nueva Selanda|pambansang wikang nakasenyas]] nito ang itinalagang opisyal na wika ng bansa.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Maori Language Act 1987 |url=http://www.legislation.govt.nz/act/public/1987/0176/latest/DLM124116.html |lang=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://tvnz.co.nz/view/page/488120/696482 |title=Recognition for sign language |date=6 April 2006 |work=[[Television New Zealand]] |trans-title=Pagkilala sa wikang nakasenyas |lang=en |access-date=21 Enero 2026 |archive-date=15 Mayo 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515221254/http://tvnz.co.nz/view/page/488120/696482 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* Walang itinalagang opisyal na wika sa [[Reyno Unido]]. Gayunpaman, sa [[Gales]] at [[Hilagang Irlanda]], Ingles ang isa sa mga opisyal na wika nito.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Huws |first1=Catrin Fflur |title=The Welsh Language Act 1993: A Measure of Success?|trans-title=Ang Welsh Language Act 1993: Panukat sa Tagumpay?|lang=en |journal=Language Policy |date=June 2006 |volume=5 |issue=2 |pages=141–160 |doi=10.1007/s10993-006-9000-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=26 October 2022 |title=Irish language and Ulster Scots bill clears final hurdle in Parliament|trans-title=Nalampasan na ng panukalang Irish language at Ulster Scots ang huling balakid nito sa Parlamento|lang=en|work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-63402597}}&lt;/ref&gt; Walang itinalagang opisyal na wika sa [[Eskosya]] at [[Inglatera]].
* Sa [[Estados Unidos]], Ingles ang itinalagang opisyal na wika ng bansa sa bisa ng isang kautusang tagapagpaganap noong 2025.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Ho |first1=Vivian |last2=Pannett |first2=Rachel |date=1 March 2025 |title=A Trump order made English the official language of the U.S. What does that mean? |trans-title=Ginawa sa bisa ng isang utos ni Trump ang wikang Ingles bilang opisyal na wika ng Estados Unidos. Ano'ng ibig sabihin nito?|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/nation/2025/03/01/trump-english-official-language-explainer/ |newspaper=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; Opisyal na wika (o isa sa mga opisyal na wika) ang Ingles sa 32 estado at limang teritoryo. Walang itinalagang opisyal na wika sa natitirang 18 estado at sa [[Distrito ng Columbia]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/#people-and-society |title=United States |date=29 May 2024 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |trans-title=Estados Unidos |lang=en |access-date=21 Enero 2026 |archive-date=12 Disyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/#people-and-society |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Pandaigdigang wika ===
[[File:Countries_in_which_English_Language_is_a_Mandatory_or_an_Optional_Subject.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Countries_in_which_English_Language_is_a_Mandatory_or_an_Optional_Subject.svg|thumb|Katayuan ng wikang Ingles sa pampublikong edukasyon sa bawat rehiyon:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Countries in which English Language is a Mandatory or an Optional Subject |trans-title=Mga Bansa kung saan isang Kinakailangan o Mapipiling Asignatura ang Wikang Ingles |url=https://www.uwinnipeg.ca/global-english-education/countries-in-which-english-is-mandatory-or-optional-subject.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031000038/https://www.uwinnipeg.ca/global-english-education/countries-in-which-english-is-mandatory-or-optional-subject.html |archive-date=31 October 2022 |access-date= |publisher=The University of Winnipeg |language=en}}&lt;/ref&gt;{{legend|#00a2e8|Kinakailangang asignatura}}{{legend|#ffc90e|Mapipiling asignatura}}{{legend|#ababab|Walang datos}}]]
Inilalarawan minsan ang wikang Ingles bilang ang pinakaunang pandaigdigang ''[[lingua franca]]'',{{sfn|Graddol|2006}}{{sfn|Meierkord|2006|p=165}} o di kaya'y bilang ang pinakaunang [[pandaigdigang wika]].{{sfn|Brutt-Griffler|2006|pp=690–691}}{{sfn|Northrup|2013}} Pinakaginagamit na wika ang Ingles pagdating sa paglalathala, telekomunikasyon, kalakalan, libangan, at diplomasya.{{sfn|Northrup|2013}} Nakamit nito ang pagkapantay sa [[wikang Pranses]] noong 1919 sa kasagsagan ng negosasyon sa [[Kasunduan sa Versailles]].{{sfn|Phillipson|2004|p=47}} Pagsapit ng pagtatag sa [[Mga Nagkakaisang Bansa]] noong 1945, naging pangunahing wika na ang Ingles;{{sfn|Conrad|Rubal-Lopez|1996|p=261}} isa ito sa anim na opisyal na wika ng naturang organisasyon at ang kasalukuyang pinakaginagamit na wika sa pandaigdigang diplomasya at pakikipag-ugnayan.{{sfn|United Nations|2010}}{{sfn|Richter|2012|p=29}} Nakatalaga ang Ingles bilang isang opisyal na wika o di kaya'y wika ng trabaho sa maraming mga pandaigdigang organisasyon kagaya ng [[Pandaigdigang Lupong Olimpiko]] (IOC), Ginagamit rin ito bilang wika ng trabaho kahit maging sa mga panrehiyong organisasyon kagaya ng [[Samahan ng mga Bansa sa Timog-Silangang Asya]] (ASEAN) at [[Ekonomikong Kooperasyon sa Asya-Pasipiko]] (APEC), kung saan hindi gaanong kalaganap ang paggamit sa naturang wika sa mga kasaping bansa nito. Sa [[Unyong Europeo]] (EU), Ingles ang karaniwang ginagamit na wika ng trabaho ng mga kasaping bansa nito kahit na pinapayagan ng unyon na gumamit ang mga kasapi nito ng kahit anong wika.{{sfn|Ammon|2006|p=321}} Ingles ang ginagamit na basehan sa mga [[kontroladong likas na wika]],{{sfn|Wojcik|2006|p=139}} gayundin bilang ang wikang ginagamit sa larangan ng [[paglalayag]] at [[Abyasyon|pagpapalipad]].{{sfn|International Maritime Organization|2011}}{{sfn|International Civil Aviation Organization|2011}}
[[File:English_Proficiency_Index_by_country_as_of_2014.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:English_Proficiency_Index_by_country_as_of_2014.svg|thumb|English Proficiency Index noong 2014:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Countries in which English Language is a Mandatory or an Optional Subject |trans-title=Mga Bansa kung saan isang Kinakailangan o Mapipiling Asignatura ang Wikang Ingles |url=https://www.uwinnipeg.ca/global-english-education/countries-in-which-english-is-mandatory-or-optional-subject.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031000038/https://www.uwinnipeg.ca/global-english-education/countries-in-which-english-is-mandatory-or-optional-subject.html |archive-date=31 October 2022 |access-date= |publisher=The University of Winnipeg |language=en}}&lt;/ref&gt; {{legend|#225500|Napakataas (80–100%)}} {{legend|#44aa00|Mataas (60–80%)}} {{legend|#66ff00|Katamtaman (40–60%)}} {{legend|#99ff55|Mababa (20–40%)}} {{legend|#ccffaa|Napakababa (0.1–20%)}} {{legend|#c0c0c0|Walang datos}}]]
Wikang Ingles ang pinaka-inaaral na banyagang wika sa mundo.{{sfn|Graddol|2006}}{{sfn|Crystal|2003a}} Nag-aaral ang karamihan sa mga tao ng Ingles dahil sa praktikal na kadahilanan at hindi sa ideolohiya.{{sfn|Kachru|2006|p=195}} Sa EU, Ingles ang pinakasinasalitang banyagang wika sa 19 sa 25 kasaping bansa nito kung saan hindi opisyal na wika ito. Ayon sa isang opisyal na poll noong 2012 (noong kasapi pa ang [[Reyno Unido]]) sa mga kasaping bansa na hindi opisyal na wika ang Ingles, 38% ng mga sumagot ay nagsabing kaya nilang makapagsalita ng Ingles sa antas ng pakikipag-usap sa iba.{{sfn|European Commission|2012|pp=21, 19}} Kinokonekta ang matinding impluwensiya ng Ingles sa pagbilis ng [[Kamatayan ng wika|kamatayan ng ibang mga maliliit na wika]];{{sfn|Crystal|2000}} dahil rito, inaakusahan din ang wika ng [[Imperyalismong pangwika|imperyalismo]] at marami rin ang aktibong tumututol sa paggamit nito.{{sfn|Jambor|2007}} Gayunpaman, patuloy pa ring dumadami ang mga mananalita ng Ingles dahil sa paniniwalang nagdadala ng kaginhawaan at mas mabuting buhay ang paggamit nito.{{sfn|Svartvik|Leech|2006|loc=Chapter 12: English into the Future}}

Kinakailangang marunong sa wikang Ingles sa maraming mga larangan kagaya ng sa [[medisina]] at [[kompyuting]]. Bagamat magkasingpantay noon ang Ingles sa Pranses at [[Wikang Aleman|Aleman]] pagdating sa pananaliksik, Ingles na ang natatanging nananaig na wika sa kasalukuyan.{{sfn|Gordin|2015}} Makikita ang dominasyon nito sa [[maagham na paglalathala]] sa mga [[indeks]] ng mga [[siyentipikong dyornal]] kagaya ng ''Chemical Abstracts'': noong 1998, nasa lagpas 80% ng lahat na naka-indeks na siyentipikong artikulo ng dyornal ang nakasulat sa Ingles, 90% sa mga [[likas na agham]] noong 1996, at 82% sa [[araling pantao]] noong 1995.{{sfn|Brutt-Griffler|2006|pp=694–695}}

Sa kasagsagan ng [[dekolonisasyon]] sa [[Imperyong Britaniko]] noong dekada 1950s at 1960s, patuloy na ginamit ng mga lumayang kolonya ang wikang Ingles imbes na alisin ito sa mga wika ng kanilang bansa.{{sfn|Mufwene|2006|p=614}}{{sfn|Northrup|2013|pp=81–86}} Halimbawa, patuloy na ginagamit sa [[India]] ang Ingles matapos nitong lumaya sa Reyno Unido. India ngayon ang ikatlong may pinakamaraming inilalathalang aklat sa naturang wika matapos ng [[Estados Unidos]] at Reyno Unido,{{sfn|Sailaja|2009|pp=2–9}} kahit na di lalagpas sa 5% ng populasyon nito ang marunong magsalita ng Ingles nang maayos. Noong 2004, ipinagpalagay ng iskolar na si David Crystal na India ang may pinakamalaking populasyon na kayang magsalita o makaunawa ng Ingles sa mundo,{{sfn|Crystal|2004}} bagamat marami ring iskolar na naniniwalang Estados Unidos pa rin ang may hawak sa naturang titulo.{{sfn|Graddol|2010}} Marami sa mga mananalita ng Ingles Aprika ang bahagi ng pamayanang &quot;Apro-Sakson&quot; ng kontinente.{{sfn|Mazrui|Mazrui|1998}} Pinaniniwalaan na mananatili ang Ingles bilang isang wikang [[koine]] sa hinaharap.{{sfn|Crystal|2006}}

== Dayalekto, aksent, at barayti ==
Maraming [[Talaan ng mga dayalekto ng wikang Ingles|mga dayalekto]] ng wikang Ingles ang natukoy ng mga [[Dayalektolohiya|dayalektologo]], na kumakatawan sa panrehiyong pagkakaiba pagdating sa balarila, bokabularyo, at pagbigkas. Naiiba ito sa [[Mga panrehiyong aksent ng wikang Ingles|mga panrehiyong aksent]], na tanging tumutukoy lamang sa pagkakaiba sa pagbigkas. Karaniwang hinahati ng mga lingwista ang wikang Ingles sa dalawang malalawak na kategorya, [[Britanikong Ingles]] (BrE) at [[Hilagang Amerikanong Ingles]] (NAE).{{sfn|Crystal|2003b|p=107}}

=== Britanya at Irlanda ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Alain_de_Botton_on_Fear_of_Failure_at_Cannes_Lions_2012.flac|Boses ni [[Alain de Botton]], na may modernong aksent na RP.
File:Danny_Baker_BBC_Radio4_Desert_Island_Discs_31_Jul_2007_b012wcl4.flac|Boses ni [[Danny Baker]], na may aksent na [[Cockney (aksent)|Cockney]].
File:Russell_brand_bbc_radio4_desert_island_discs_21_07_2013.flac|Boses ni [[Russell Brand]], na lumaki sa [[Essex]] at may aksent na [[Estuaryong Ingles]].
File:Damien_hirst_bbc_radio4_desert_island_discs_13_05_2013_b01sd0hy.flac|Boses ni [[Damien Hirst]], na may aksent na kanlurang [[Yorkshire (dayalekto)|Yorkshire]].
File:John_bishop_bbc_radio4_desert_island_discs_24_06_2012.flac|Boses ni [[John Bishop]], na may aksent na [[Scouse]].
File:Rob_Brydon_BBC_Radio4_Front_Row_18_Mar_2012_b01dhl11.flac|Boses ni [[Rob Brydon]], na may aksent na katimugang [[Ingles ng Gales|Gales]].
File:Alex_Salmond_BBC_Radio4_Desert_Island_Discs_16_January_2011_b00xgs41.flac|Boses ni [[Alex Salmond]], na gumagamit ng isa sa mga aksent ng [[Ingles ng Eskosya|Eskosya]].
File:George_Best_-_The_New_Elizabethans_-20_Jul_2012_-_b01kt7cs.flac|Boses ni [[George Best]], na may aksent na [[Ingles ng Ulster|Hilagang Irlanda]].
File:Mary_Robinson_-_Desert_Island_Discs_-_28_July_2013.flac|Boses ni [[Mary Robinson]], na gumagamit ng isa sa mga aksent ng [[Hiberno-Ingles|Irlanda]].
&lt;/gallery&gt;
[[File:Dialects_of_English_in_UK_and_Ireland.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dialects_of_English_in_UK_and_Ireland.svg|thumb|Mga pangunahing rehiyon ng mga dayalekto ng wikang Ingles sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]] at [[Irlanda (pulo)|Irlanda]].]]
Dahil sinasalita na ang wikang Ingles sa Britanya sa nakalipas na humigit-kumulang 1,500 taon, maraming mga dayalekto ng wika ang nabuo rito.{{sfn|Trudgill|1999|p=10}} Sa [[United Kingdom|Reyno Unido]], itinuturing ang [[Received Pronunciation]] (RP, {{Literal|Tamang Pagbigkas}}), isang edukadong aksent na nagmula sa [[Timog-silangang Inglatera]], bilang ang tradisyonal na pamantayang ginagamit sa [[brodkasting]] partikular na ang [[BBC]] (kaya tinatawag din itong {{Lang|en|BBC English}}, {{Literal|Ingles ng BBC}}) at kinokonsidera bilang pinaka-prestihiyoso sa lahat ng mga dayalekto ng bansa. Ang mabilis na pagkalat ng aksent na ito dahil sa midya ang siyang itinuturong dahilan sa mabilis ding pagbaba ng paggamit sa mga panlalawigang aksent. Napag-alaman sa [[Sarbey ng mga Dayalekto ng Ingles]] noong 1950 hanggang 1951 na bagamat may pagkakaiba pa rin sa balarila at bokabularyo ang mga dayalekto ng wikang Ingles sa Reyno Unido, mapapansing kumokonti ang pagkakaibang ito sa paglipas ng panahon.{{sfn|Trudgill|1999|p=125}}

Gayunpaman, tanging naapektuhan lamang ang mga pagkakaiba ng mga dayalekto pagdating sa balarila at bokabularyo. Nasa 3% lamang ng mga Ingles ang aktuwal na gumagamit ng RP sa karaniwang usapan; ginagamit ng natirang 97% ang mga panrehiyong aksent na naimpluwensiyahan lamang ng RP sa iba't ibang antas.{{sfn|Hughes|Trudgill|1996|p=3}} Meron ding pagkakaiba sa mga gumagamit ng RP, lalo na sa [[panlipunang uri]] sa pagitan ng RP ng Mataas at Mababang Uri gayundin sa katutubong mananalita ng RP at sa mga gumagamit ng RP pero hindi lumaki sa naturang aksent.{{sfn|Hughes|Trudgill|1996|p=37}} Sa Britanya, may maituturing ding pagkakaiba sa pagitan ng mga panlipunang uri; kinokonsidera bilang taliwas sa pamantayan ang ilang mga katangian kahit na di-hamak na laganap ito na madalas ding idinidikit sa pananalita ng mabababang uri. Halimbawa nito sa kasaysayan ang [[Pagtatanggal ng h|pagtatanggal ng ''h'']] ng mga mabababang uring mananalita ng [[Ingles ng London]], lalo na ang Cockney, na ngayo'y isa na'ng karaniwang katangian ng naturang dayalekto. Gayunpaman, nananatili pa rin itong wala sa rehistro ng mga matatataas na uri ng lipunang Britaniko.{{sfn|Hughes|Trudgill|1996|p=40}}

Mahahati sa apat na pangunahing rehiyon ng dayalekto ang Ingles sa Inglatera: Timog-silangan, Timog-kanluran (kilala ring [[Ingles ng West Country]]), Midlands, at Hilaga. Sa bawat rehiyon na ito, meron ding mga dayalekto: nahahati ang Hilaga sa mga dayalektong [[Yorkshire (dayalekto)|Yorkshire]], [[Geordie]] (sinasalita sa [[Newcastle upon Tyne|Newcastle]]), at [[Lanchashire (dayalekto)|Lanchashire]], na kinabibilangan ng mga suburbanong dayalekto ng [[Manchester]] ([[Manchester (dayalekto)|Mancunian]]) at [[Liverpool]] ([[Scouse]]). Dahil sa pagiging sentro ng [[Danelaw|pananakop ng mga Danes]] noong kapanahunan ng [[mga Viking]] sa Inglatera, nanatili ang mga Nordikong katangian sa wika sa mga dayalektong ito kesa sa ibang mga rehiyon, lalo na sa dayalektong Yorkshire.{{sfn|Hughes|Trudgill|1996|p=31}} Samantala, sa [[Kanlurang Midlands]], naipreserba naman sa mga dayalektong tulad ng [[Black Country]] ([[Black Country (dayalekto)|Yam Yam]]) at sa [[Birmingham]] ([[Brummie]]) ang mga arkaikong katangian mula sa [[Maagang modernong Ingles|maagang moderno]] at [[Gitnang Ingles]] kagaya ng mga Hermanikong elemento sa balarila at bokabularyo.{{sfn|Clark|Asprey|2013}}

Simula noong ika-15 siglo, nakasentro sa London ang mga dayalekto ng Timog-silangang Inglatera. Tradisyonal na ginagamit doon ang dayalektong [[Cockney (dayalekto)|Cockney]] ng mga mabababang uri kaya mababa rin ang tingin dito. Dahil sa pagkalat ng mga katangian ng Cockney sa ibang mga dayalekto sa rehiyon, kinokonsidera ng midya ito bilang isang bagong dayalekto ng Estuaryong Ingles, bagamat tutol dito ang ilang mga lingwista dahil sa impluwensiya ng London sa karatig-lugar nito noon pa man.{{sfn|Roach|2009|p=4}}{{sfn|Trudgill|1999|p=80}} Ilan sa mga katangiang kumalat mula London ang mga sumusunod:{{sfn|Trudgill|1999|pp=80–81}}

* [[Sumisingit na R|sumisingit na ''R'']]'','' pagbigkas ng salitang {{Lang|en|drawing}} (&quot;pagguhit&quot;) bilang {{Lang|en|drawring}} {{IPA|/ˈdrɔːrɪŋ/}} kung saan sumisingit sa isang bahagi ng salita ang [[Katinig na tunog-R|tunog na ''r'']].
* [[Glotalisasyon ng t|glotalisasyon ng ''t'']]'','' pagbigkas sa {{Lang|en|[[Harry Potter|Potter]]}} bilang {{Lang|en|Po'er}} {{IPA|/ˈpɒʔə/}} kung saan pinapalitan ang tunog na ''t'' ng [[impit]])
* [[Paghaharap ng th|paghaharap ng ''th'']], pagbigkas sa {{Lang|en|thanks}} (&quot;salamat&quot;) bilang {{Lang|en|fanks}} o {{Lang|en|bother}} (&quot;abala&quot;) bilang {{Lang|en|bover}} kung saan nagiging ''f'' o ''v'' ang tunog na ''th''.

Kinokonsidera na ngayon bilang hiwalay na wika ang [[wikang Scots]], pero nagmula ito sa maagang Hilagang Gitnang Ingles,{{sfn|Aitken|McArthur|1979|p=81}} at nadebelop at naimpluwensiyahan kalaunan ng ibang mga wika kagaya ng [[wikang Gaeliko]] at [[Wikang Lumang Nordiko|Lumang Nordiko]]. Nagtataglay din ng maraming dayalekto ang wikang Scots. Bukod dito, kabilang ang [[Ingles ng Eskosya]] sa mga barayti ng pamantayang Ingles sa [[Eskosya]]; karamihan sa mga ito ay mga dayalekto ng hilagang Inglatera na naimpluwensiyahan ng wikang Scots.{{sfn|Romaine|1982}}

Samantala, sa [[Irlanda (pulo)|Irlanda]], maraming mga anyo ng wikang Ingles ang nagsimulang gamitin matapos ang [[Pananakop ng mga Anglo-Norman sa Irlanda|pananakop ng mga Anglo-Norman sa naturang rehiyon]] noong ika-11 siglo. Sa [[kondado ng Wexford]] at sa rehiyong pumapalibot sa [[Dublin]] nadebelop ang dalawang dayalekto na ngayo'y wala na, [[Yola (dayalekto)|Forth and Bargy]] at [[Fingallian]]. Parehong nagmula ito sa [[Maagang Modernong Ingles]] at ginamit hanggang noong ika-19 na siglo. Gayunpaman, nagmula ang modernong anyo ng [[Hiberno-Ingles|wikang Ingles sa Irlanda]] sa kolonisasyon ng mga Ingles simula noong ika-17 siglo. Sa kasalukuyan, nahahati ang Ingles ng Irlanda sa [[Ingles ng Ulster]], [[Ingles ng Hilagang Irlanda]] na naimpluwensiyahan nang matindi ng wikang Scots, at marami pang mga dayalekto sa Irlanda. Kagaya ng dayalekto ng Eskosya gayundin ng karamihan sa mga dayalekto ng Hilagang Amerika, nananatili ang [[Katinig na tunog-R|rotosidad]] sa halos lahat ng mga dayalekto sa naturang rehiyon di tulad ng mga dayalektong naimpluwensiyahan ng RP.{{sfn|Barry|1982|pp=86–87}}{{sfn|Hickey|2007}}

=== Hilagang Amerika ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Emery_Emery_Voice.ogg|Boses ni [[Emery Emery]], na lumaki sa [[Midwest (Estados Unidos)|Midwest]] sa Estados Unidos at may aksent na [[Pangkalahatang Amerikanong Ingles|Pangkalahatang Amerikano]].
File:Rep._Martha_Roby's_&quot;Roller_Coaster&quot;_Speech_Sound_Bite.flac|Boses ni [[Martha Roby]], na lumaki sa [[Alabama]] na may aksent na [[Katimugang Estados Unidos (aksent)|Timog Amerikano]].
File:Chuck_Zito_on_Becoming_a_Hells_Angel.flac|Boses ni [[Chuck Zito]], na may aksent na [[New York (aksent)|New York]].
File:Sec._Walsh_on_Construction_Jobs_in_Infrastructure_Bill_v2.flac|Boses ni [[Marty Walsh]], na may aksent na [[Boston (aksent)|Boston]].
File:On_the_phone-_Russell_Gage.ogg|Boses nina [[D.J. Shockley]] at [[Russell Gage]], na parehong may aksent na [[Aprikanong Amerikanong Bernakulong Ingles|Aprikanong Amerikano]].
File:Margaret_atwood_bbc_radio4_front_row_27_07_2007_b007tjpb.flac|Boses ni [[Margaret Atwood]], na may aksent na [[Pamantayang Ingles ng Canada|Pamantayang Canada]].
&lt;/gallery&gt;
[[File:Population_speaking_English_at_home_by_PUMA.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Population_speaking_English_at_home_by_PUMA.png|thumb|Bahagdan ng mga Amerikanong edad lima pataas sa [[Estado ng Estados Unidos|50 estado]], [[Washington, D.C.|Washington DC]], at [[Puerto Rico]] na nagsasalita ng wikang Ingles sa tahanan, ayon sa [[American Community Survey]], isang sarbey na isinagawa noong 2016 hanggang 2021]]
Dahil sa mataas-taas na antas ng paghahalo, akomodasyon, at [[Wikang koine|koinesasyon]] na naganap noong panahong kolonyal sa [[Hilagang Amerika]], itinuturing ang [[Wikang Ingles ng Hilagang Amerika|mga dayalekto ng wikang Ingles]] sa kontinente bilang walang pinagkaiba sa isa't isa kumpara sa [[Inglatera]]. Gayunpaman, ipinapakita sa modernong pananaliksik na may mga pagkakaiba rin ang mga dayalekto at barayti ng wika sa Hilagang Amerika. Tumataas ang baryasyon sa aksent sa Estados Unidos sa panrehiyong antas pero bumababa sa lokal na antas,{{sfn|Labov|2012}} bagamat nananatili pa rin itong nasa isang kontinuo ng mga magkakaparehong aksent na kilala sa tawag na [[Pangkalahatang Amerikano]] (GA).{{sfn|Wells|1982|p=34}}

Kinokonsiderang bahagi ng Pangkalahatang Amerikano ang mga barayti ng [[wikang Ingles ng Canada]] maliban sa [[Atlantikong Canada|rehiyong Atlantiko]] ng bansa gayundin sa [[Québec|Quebec]], bagamat may mga maliliit na pagkakaiba sila sa mga aksent ng Estados Unidos kagaya ng pagtaas ng mga patinig na {{IPAc-en|aɪ}} at {{IPAc-en|aʊ}} bago ang mga [[Tunog (ponetika)|di-matutunog na katinig]] at mga pagkakaiba sa pagsusulat at pagbigkas sa mga salita.{{sfn|Boberg|2010}} Kabilang sa [[Ingles ng Atlantikong Canada]] ang [[Maritime (aksent)|Maritime]] at [[Ingles ng Newfoundland|Newfoundland]], at naimpluwensiyahan ng wikang Ingles ng Britanya at Irlanda, gayundin ng mga [[wikang Irlandes]], [[Wikang Gaeliko|Gaeliko]], at [[Wikang Pranses|Pranses]], partikular na ang barayti na [[Wikang Pranses ng Acadia|Acadia]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Labov |first=William |title=The Atlas of North American English |last2=Ash |first2=Sharon |last3=Boberg |first3=Charles |publisher=De Gruyter |year=2006 |location=Berlin |language=en |trans-title=Ang Atlas ng Ingles ng Hilagang Amerika}}&lt;/ref&gt;

Karamihan sa mga aksent ng Hilagang Amerika ay pawang mga [[Katinig na tunog-R|rotiko]]; ibig sabihin, binibigkas nila ang tunog na ''r''. Di tulad ng sitwasyon sa Britanya, itinuturing itong prestihiyoso lalo na sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]],{{sfn|Labov|1972}} kung saan hinahanay ang di pagbigkas sa ''r'' sa mga mababang uri at di nakapagtapos. Sa kasalukuyan, nananaig na ang rotosidad sa [[Ingles ng Katimugang Amerika]], mula sa [[Lumang wikang Ingles ng Katimugang Estados Unidos|historikal na pagkaprestihiyoso]] ng di pagbigkas sa ''r''.{{sfn|Levine|Crockett|1966}}{{sfn|Schönweitz|2001}} Karaniwang inilalarawan ang mga aksent nito bilang {{Lang|en|twang}} (may katangian ng [[Nasalisasyon|pailong]]) o {{Lang|en|drawl}} (pinapahaba),{{sfn|Montgomery|1993}} at natutukoy agad dahil sa [[Monoptonggo|pagbubura ng patinig]] na {{IPA|/aɪ/}} sa pagbigkas sa mga salitang tulad ng {{Lang|en|spy}} (&quot;espiya&quot;), na binibigkas na parang {{Lang|en|spa}}, ang paghahati sa mga [[harapang patinig]] bilang mga [[Malapatinig|madudulas na patinig]] o maging dalawang hiwalay na pantig (hal. {{Lang|en|press}} &quot;midya&quot; na binibigkas na parang ''prey-us''),{{sfn|Thomas|2008|pp=95–96}} ang [[Pag-iisa ng bigkas sa pen at pin|pag-iisa ng bigkas]] sa {{Lang|en|pen}} (&quot;panulat&quot;) at {{Lang|en|pin}} (&quot;pantusok&quot;), at iba pa. Karamihan sa mga pagbabagong ito ay nagsimula lamang noong ika-19 na siglo.{{sfn|Bailey|1997}}

Samantala, ginagamit naman ng nagtatrabaho at gitnang uri ng [[Aprikanong Amerikano|mga Aprikanong Amerikano]] ang [[Aprikanong Amerikanong Bernakulong Ingles]] (AAVE). Di tulad ng karamihan ng mga aksent sa kontinente, karaniwan itong di-rotiko. Nagmula ito sa mga inaliping Aprikano at Aprikanong Amerikano na naimpluwensiyahan ng mga di-pamantayang aksent ng Katimugang Estados Unidos. Gayunpaman, pinaniniwalaan ng ilang mga lingwista na nagmula ito sa mga wikang Aprikano na sinasalita ng mga alipin na napilitang gumawa ng isang [[Wikang pidgin|pidgin]] o [[Mga wikang creole na nakabatay sa wikang Ingles|creole ng wikang Ingles]] upang magkaintindihan sila sa ibang mga aliping nagmula sa ibang lugar.{{sfn|Bailey|2001}} Dahil sa mga karaniwang katangian nito sa ibang mga aksent sa rehiyon, mabilis itong kumalat at ginamit sa lugar upang maging isa sa mga pangunahing aksent nito simula noong ika-19 at ika-20 siglo. Karaniwang hinahanay ang AAVE bilang isang anyo ng &quot;pangit&quot; na Ingles na sinasalita ng mga hindi edukado (kasama rin ang mga katimugang aksent ng [[Mga taong puti|mga Puti]]), bagamat unti-unti na itong kinikilala bilang isang ganap na barayti ng wikang Ingles.{{sfn|Green|2002}}{{sfn|Patrick|2006b}}

=== Australia at Nueva Selanda ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:AustraliaPart2.ogg|Boses ng isang lalaki na may [[Ponolohiya ng wikang Ingles ng Australia|pangkalahatang aksent na Australia]].
File:Prime_Minister_Gillard_of_Australia_at_News_Conference_with_President_Obama.flac|Boses ni [[Julia Gillard]], na may [[Pangkaraniwang aksent ng wikang Ingles ng Australia|pangkaraniwang aksent na Australia]].
File:Geoffrey_Rush_bbc_radio4_front_row_01_05_2013.flac|Boses ni [[Geoffrey Rush]], na may [[Pangmayamang aksent ng wikang Ingles ng Australia|pangmayamang aksent na Australia]].
File:Eleanor_catton_bbc_radio4_womans_hour_09_09_2013.flac|Boses ni [[Eleanor Catton]], na may [[Ingles ng Nueva Selanda|aksent na Nueva Selanda]].
File:H.E._Mr._John_Key_Prime_Minister,_New_Zealand_-_speech_at_Connect_Asia-Pacific_2013_Summit.ogg|Boses ni [[John Key]], na may [[Ingles ng Nueva Selanda|aksent na Nueva Selanda]].
&lt;/gallery&gt;Simula noong 1788, sinasalita na ang wikang Ingles sa kontinente ng [[Oseaniya]], at nadebelop ang [[wikang Ingles ng Australia]] bilang ang pangunahing wika ng mga naninirahan sa [[Australia]] sa ilalim ng [[Pangkalahatang aksent ng Australia|isang pangkalahatang aksent]]. Naging pangunahing wika rin [[Wikang Ingles ng Nueva Selanda|ang wikang Ingles]] sa [[Nueva Selanda]], bagamat hindi sa antas ng sa Australia.{{sfn|Eagleson|1982}} Magkaugnay ang dalawang uri ng wikang Ingles, na nag-impluwensiya sa isa't isa kasama ang mga [[wikang Ingles ng Timog Aprika]] at ng [[Wikang Ingles ng Timog-silangang Inglatera|Timog-silangang Inglatera]]. Tulad ng mga dayalektong ito, pawang mga di-rotiko rin ang mga wikang Ingles sa dalawang bansa, maliban sa [[pulong South]] sa Nueva Selanda. Partikular na kilala ang mga Ingles ng Australia at Nueva Selanda sa kanilang mga [[patinig]]: marami sa mga maiiksing patinig ang hinaharap o tinataas, habang nagiging mga [[diptonggo]] ang marami sa mga mahahabang patinig. Ipinapakita rin sa Ingles ng Australia ang pagtatangi sa mga maiiksi at mahahabang patinig, isang katangiang di nakikita sa ibang mga barayti ng wika. Humahanay rin ang balarila nito sa [[Britanikong Ingles|Britaniko]] at [[Amerikanong Ingles]]; kagaya ng sa Amerikanong Ingles, itinuturing ang mga [[Pangngalan|pangngalang]] kolektibo bilang isahan (hal. ginagamit sa pangngalang kolektibo na {{Lang|en|government}} ang [[Kopula|kopulang]] {{Lang|en|is}} imbes na ang katumbas nitong pangmaramihan na {{Lang|en|are}}).{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=16–21}}{{sfn|Burridge|2010}} Samantala, gumagamit naman ang Ingles ng Nueva Selanda ng mga [[harapang patinig]] na mas mataas pa kesa sa Ingles ng Australia.{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=24–26}}{{sfn|Maclagan|2010}}{{sfn|Gordon|Campbell|Hay et al.|2004}}

=== Timog-silangang Asya ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Declaration_of_Independence_Part_1.ogg|Boses ng isang lalaking may [[Wikang Ingles ng Singapura|aksent na Singapura]].
File:Dr._Villaverde_on_Conflicts_of_Interest_in_Medicine_and_Dr._Dans_on_Evidence-Based_Medicine_in_INCLEN.flac|Boses ng isang lalaki at babaeng may [[Pilipinong Ingles|aksent na Pilipino]].
&lt;/gallery&gt;Isa sa mga [[opisyal na wika]] ang [[Pilipinong Ingles|wikang Ingles sa Pilipinas]], kung saan talamak ang paggamit sa naturang wika lalo na sa industriya, negosyo, midya, at mga dokumento ng pamahalaan. Naging mahalaga ito sa bansa simula noong [[Kasaysayan ng Pilipinas (1898–1946)|panahon ng mga Amerikano]] mula 1898 hanggang 1946.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Dayag |first1=Danilo |title=Philippine English: Linguistic and Literary Perspectives |date=2008 |publisher=Hong Kong University Press |isbn=978-962-209-947-0 |editor-last1=Bautista |editor-first=Ma. Lourdes |location=Hong Kong |pages=49–66 |language=en |trans-title=Pilipinong Ingles: Mga Pananaw sa Lingwistika at Panitikan |chapter=English-language media in the Philippines: Description and research |trans-chapter=Midya sa wikang Ingles sa Pilipinas: Paglalarawan at pananaliksik |doi=10.5790/hongkong/9789622099470.003.0004 |editor-last2=Bolton |editor-first2=Kingsley}}&lt;/ref&gt; Ginagamit din ang [[Taglish]] bilang isang anyo ng [[pagpapalitang-kodigo]] sa pagitan ng [[wikang Tagalog]] at Ingles.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bautista |first1=Maria Lourdes S. |date=2004 |title=Tagalog-English Code-switching as a Mode of Discourse |trans-title=Pagpapalitang-kodigo sa Tagalog-Ingles bilang Paraan ng Diskurso |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ720543.pdf |url-status=live |journal=Asia Pacific Education Review |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=226–233 |doi=10.1007/BF03024960 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515012035/https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ720543.pdf |archive-date=15 May 2022 |s2cid=145684166}}&lt;/ref&gt;

=== Aprika, Karibe, at Timog Asya ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Talaksan:South African English.ogg|Boses ng isang lalaki na may aksent na [[Ingles ng mga Puting Timog Aprikano|Timog Aprika]].
Talaksan:Chimamanda Ngozi Adichie bbc radio4 front row 03 05 2013.flac|Boses ni [[Chimamanda Ngozi Adichie]], na may edukadong aksent na [[Ingles ng Nigeria|Nigeria]].
Talaksan:Sylbourne Sydial with Nordia Teape on Integrated Diaspora Services.flac|Boses ng babae at lalaki na may aksent na [[Ingles ng Hamayka|Hamayka]].
Talaksan:Arundhati Roy BBC Radio4 Bookclub 2 Oct 2011 b015brn8.flac|Boses ni [[Arundhati Roy]], na may aksent na [[Ingles ng India|India]].
&lt;/gallery&gt;Madalas na sinasalita ang wikang Ingles sa [[katimugang Aprika]], kung saan isa ito sa mga opisyal na wika ng mga bansa sa rehiyon. Sa [[Timog Aprika]], sinasalita na ang wikang Ingles simula pa noong 1820 kasama ng [[wikang Afrikaans]] at mga wikang Aprikanong tulad ng [[mga wikang Khoe]] at [[Mga wikang Bantu|Bantu]]. Sa kasalukuyan, tinatayang nasa 9% ng populasyon ng Timog Aprika ang nagsasalita ng [[wikang Ingles ng Timog Aprika]] (SAE) bilang kanilang unang wika. Isang di-rotikong barayti ang SAE na sumusunod madalas sa RP. Isa ito sa mga kaunting di-rotikong barayti ng wikang Ingles na walang [[Sumisingit na R|sumisingit na ''R'']]. Nakadepende sa mga katutubong wika ng mananalita ang mga barayti ng pangalawang wika sa bansa. Pawang mga patinig ang karamihan sa mga pagkakaiba sa ponolohiya mula sa RP.{{sfn|Lass|2002}} Kabilang sa mga pagkakaiba naman sa katinig ang tendensiya ng mga mananalita na bigkasin ang mga katinig na {{IPA|/p, t, t͡ʃ, k/}} nang walang [[Katinig na may paghinga|paghinga]] (hal. binibigkas ang {{Lang|en|pin}} (&quot;pantusok&quot;) bilang {{IPA|[pɪn]}} imbes na {{IPA|[pʰɪn]}} tulad ng ibang mga barayti), habang [[Katinig na tunog-R|binibigkas naman ang ''r'']] bilang isang [[Simpleng katinig na pakatal|simpleng pakatal]] {{IPA|[ɾ]}} imbes bilang [[Katinig na pasutsot|pasutsot]].{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=30–31}}

Sinasalita sa [[Nigeria]] ang [[Ingles ng Nigeria|isang barayti]] ng wikang Ingles, kung saan sinasalita ito sa iba't ibang antas ng humigit-kumulang 150 milyong katao. Bagamat tradisyonal na naimpluwensiyahan ng [[Britanikong Ingles]], unti-unti na'ng naiimpluwensiyahan rin ito ng [[Amerikanong Ingles]] simula noong ika-20 siglo. Umusbong din ang mga natatanging salita at konsepto sa naturang barayti na ito upang punan ang mga pangkulturang konsepto na natatangi sa bansa.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Adegbija |first1=Efurosibina |date=1989 |title=Lexico-semantic variation in Nigerian English |url=https://archive.org/details/sim_world-englishes_summer-1989_8_2/page/165 |trans-title=Pagkakaibang leksikosemantiko sa Ingles ng Nigeria |journal=World Englishes |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=165–177 |doi=10.1111/j.1467-971X.1989.tb00652.x}}&lt;/ref&gt;

Kumalat ang mga barayti ng wikang Ingles sa mga dating sakop ng [[Imperyong Britaniko|Gran Britanya]] sa Karibe, kabilang na ang [[Jamaica|Hamayka]], [[kapuluang Leeward]] at [[Kapuluang Windward|Windward]], [[Trinidad at Tobago]], [[Barbados]], [[kapuluang Kayman]], at [[Belise]]. May mga sari-sariling barayti ng Ingles ang mga ito, gayundin ng mga wikang creole na nakabatay sa Ingles at mga wikang Aprikano. Pinakaprominente sa mga ito ang [[Ingles ng Hamayka]] at ang [[Wikang creole ng Hamayka|wikang creole]] nito. Sa [[Gitnang Amerika]], sinasalita ang mga wikang creole na nakabatay sa Ingles sa mga rehiyon ng [[Nicaragua]] at [[Panama]] na nakaharap sa Karibe.{{sfn|Lawton|1982}} Karaniwang bihasa ang mga mananalita sa mga ito sa parehong barayti ng Ingles at ng creole, at talamak ang [[pagpapalitang-kodigo]] sa mga ito. Inilalarawan ang sitwasyong ito bilang isang bahagi ng kontinuo kung saan itinuturing na pormal na [[Rehistro (sosyolingguwistika)|rehistro]] ang mga barayti ng Ingles habang di-pormal naman ang mga wikang creole.{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|p=115}}

Karamihan sa mga barayti ng wikang Ingles sa Karibe ay nakabatay sa Britanikong Ingles, kaya naman karamihan din sa mga ito ay pawang mga di-rotiko maliban sa pormal na rehistro ng wikang Ingles ng Hamayka, na karaniwang rotiko. Naiiba ang barayti na ito mula sa RP sa imbentaryo ng patinig nito, na itinatangi sa haba imbes sa diin tulad ng pamantayang wikang Ingles. Mga monoptonggo na {{IPA|[eː]}} at {{IPA|[oː]}} ang mga [[Diptonggo|diptonggong]] {{IPA|/ei/}} at {{IPA|/ou/}}. Minsan ding binibigkas ang {{IPA|[ie]}} at {{IPA|[uo]}} bilang kabaligtaran ng isa't isa (hal. binibigkas ang {{Lang|en|bay}} (&quot;look&quot;) bilang {{IPA|[bʲeː]}}). Karaniwan ding tinatanggal ang huling bahagi ng isang [[kambal-katinig]] kung nasa dulo ito ng isang salita (hal. binibigkas ang {{Lang|en|child}} (&quot;anak&quot;) bilang {{IPA|[t͡ʃail]}}),{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=117–118}}{{sfn|Lawton|1982|pp=256–260}}{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=115–116}}

Samantala, sa [[Indiya|India]], karaniwang tinitingnan ang RP bilang ang &quot;tamang&quot; anyo ng wikang Ingles kaya ito rin ang ginagawang basehan para sa lokal na barayti nito. Matutukoy ang aksent ng Ingles ng India dahil sa pagbigkas sa mga ponemang tulad ng {{IPA|/t/}} at {{IPA|/d/}} bilang mga kaakibat nitong [[katinig sa dilang pulupot]] {{IPA|[ʈ]}} at {{IPA|[ɖ]}}, pagpapalit sa mga ponemang {{IPA|/θ/}} at {{IPA|/ð/}} sa katumbas nitong [[katinig sa ngipin]] {{IPA|[t̪]}} at {{IPA|[d̪]}}. Binibigkas din minsan ng ilang mga mananalita ng barayti ang mga salita ayon sa eksakto nitong pagbaybay (hal. binibigkas ang {{IPA|/gh/}} sa {{Lang|en|ghost}} bilang [[Tunog (ponetika)|matunog]] na [[Katinig na pasara|pasara]] na may paghinga {{IPA|[ɡʱ]}}, kahit na [[tahimik na titik]] ang ''h'' sa salitang ito).{{sfn|Sailaja|2009|pp=19–24}}

=== Di-katutubong barayti ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Non-native_English_reading_by_Spanish_native_speaker_003.ogg|Boses ng isang lalaking lumaki sa [[wikang Kastila]] na nagsasalita ng wikang Ingles.
File:Japan_PM_Shinzo_Abe_addressing_US_Congress_2015.ogg|Boses ni [[Shinzo Abe]], isang [[Hapon|Hapones]], na nagsasalita ng wikang Ingles.
File:Werner_Herzog_BBC_Radio4_Start_the_Week_26_March_2012_b01dtjcj.flac|Boses ni [[Werner Herzog]], isang [[Alemanya|Aleman]], na nagsalita ng wikang Ingles.
&lt;/gallery&gt;Maaaring iba ang pagbigkas sa mga salitang Ingles ang [[Wikang Ingles bilang pangalawa o banyagang wika|mga mananalitang hindi lumaki sa naturang wika]]. Dahil ito sa paglalapat nila sa [[ponolohiya]] ng kanilang [[Katutubong wika|wikang kinagisnan]] sa mga salitang ito o di kaya'y paggamit sa mga estratehiyang katulad sa mga paraan sa [[Pagtuto ng wika|pagtuto bilang pangunahing wika]]. Humahantong kalaunan ang mga ito sa mga di-karaniwang pagbigkas sa mga salita na hindi matatagpuan sa mga barayti ng wikang Ingles.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bjarkman |first1=Peter C. |title=American Spanish Pronunciation |url=https://archive.org/details/americanspanishp00bjar |last2=Hammond |first2=Robert Matthew |date=1989 |publisher=Georgetown University Press |isbn=978-0-87840-099-7 |place=Washington, D.C. |page=[https://archive.org/details/americanspanishp00bjar/page/226 226] |language=en |trans-title=Pagbigkas ng wikang Kastila ng Amerika}}&lt;/ref&gt;

== Ponolohiya ==
{{Main|Ponolohiya ng wikang Ingles}}
{{IPA notice|bahaging|brackets=no}}

Nagkakaiba ang [[ponolohiya ng wikang Ingles]] depende sa dayalekto, ngunit madalas pa ring nagkakaunawaan ang mga mananalita nito kahit ganito. Nakakapekto ang barayti ng [[ponolohiya]] sa imbentaryo ng mga [[ponema]], na siyang nagdidikta sa pagkakaiba sa [[ponetika]] at pagbigkas sa mga ponema. Inilalarawan ng bahaging ito ang mga [[Pamantayang wika|pamantayang barayti]] ng wikang Ingles: [[Received Pronunciation]] ng Reyno Unido at [[General American]] (GA, {{Literal|Pangkahalatang Amerikano}}) ng Estados Unidos.

=== Katinig ===
Nasa 24 na ponemang katinig ang marami sa mga dayalekto ng wikang Ingles; 26 kung isasama pati ang {{IPA|/x/}} at /ʔ/. Tumpak para sa Ingles ng California at sa RP ang sumusunod na imbentaryo.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
|+Mga ponemang katinig ng wikang Ingles
! colspan=&quot;2&quot; {{Diagonal split header|[[Paraan ng artikulasyon|Paraan]]|[[Lugar ng artikulasyon|Lugar]]}}
! colspan=&quot;2&quot; |[[Katinig sa labi|Labi]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Katinig sa labi–ngipin|Labi–ngipin]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Katinig sa ngipin|Ngipin]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Katinig sa gilagid|Gilagid]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Katinig sa likurang gilagid|Likurang gilagid]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Katinig sa paleta|Paleta]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Katinig sa ngala-ngala|Ngala-ngala]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Katinig sa tagukan|Tagukan]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[Katinig na pailong|Pailong]]
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPA link|m}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPA link|n}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPA link|ŋ}}
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[Katinig na pasara|Pasara]]
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |{{IPA link|p}}
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPA link|b}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |{{IPA link|t}}
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPA link|d}}
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |{{IPA link|k}}
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPA link|ɡ}}
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |({{IPA link|ʔ}})
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[Katinig na pasara-sutsot|Pasara-sutsot]]
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |{{IPA link|tʃ}}
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPA link|dʒ}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
! colspan=&quot;2&quot; |[[Katinig na pasutsot|Pasutsot]]
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |{{IPA link|f}}
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPA link|v}}
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |{{IPA link|θ}}
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPA link|ð}}
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |{{IPA link|s}}
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPA link|z}}
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |{{IPA link|ʃ}}
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPA link|ʒ}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |({{IPA link|x}})
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |{{IPA link|h}}
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Katinig na palapit|Palapit]]
![[Katinig na pagitna|Gitna]]
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPA link|ɹ}}
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPA link|j}}
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPA link|w}}
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
![[Katinig na pagilid|Gilid]]
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPA link|l}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
|}
Inilalarawan ang mga bawat pares ng mga [[tunog na may harang]] ([[Katinig na pasara|pasara]], [[Katinig na pasara-sutsot|pasara-sutsot]], [[Katinig na pasutsot|pasutsot]]) bilang [[Fortis at lenis|''fortis'' at ''lenis'']] (&quot;malakas&quot; at &quot;mahina&quot;). Sa bawat pares, una ang ''fortis'' habang pangalawa naman ang ''lenis''. Mas matindi ang pagpapalabas ng hangin sa mga katinig na ''fortis'' at palaging [[Kawalang-tunog|di-matunog]]. Bahagya namang [[Tunog (ponetika)|matunog]] ang mga katinig na ''lenis'' sa simula at dulo ng salita, at ganap na matunog kung nasa pagitan ng mga patinig. May mga karagdagang artikulasyon ang mga katinig na ''fortis'' sa ilang mga dayalekto, tulad halimbawa ng [[Katinig na may ihip|pag-ihip]] (hal. {{IPA|[pʰ]}}) kung mag-isa ito o nasa simula ng [[Diin (lingwistika)|nakadiin]] na pantig. Sa mga salitang may iisang [[pantig]], mas maiksi ang pagbigkas sa mga ito kumpara sa katumbas nitong ''lenis;'' halimbawa, mas mabilis bigkasin ang salitang {{Lang|en|nip}} (&quot;kurot&quot;) kesa sa {{Lang|en|nib}} (&quot;dulo ng panulat&quot;).{{sfn|Collins|Mees|2003|pp=47–53}}

May dalawang alopono ang [[katinig na palapit pagilid]] {{IPA|/l/}} sa RP: {{IPA|[l]}} (hal. {{Lang|en|light}} {{IPA|[laɪt]}} &quot;liwanag&quot;) na inilalarawan bilang ''malinaw'', at {{IPA|[ɫ]}} (hal. {{Lang|en|full}} {{IPA|[fʊɫ]}} &quot;puno [ng laman]&quot;) na inilalarawan naman bilang ''madilim''.{{Sfn|Trudgill|Hannah|2008|p=13}} Samantala, mas madalas na madilim na anyo ang ginagamit sa GA.{{Sfn|Trudgill|Hannah|2008|p=41}}

Nawawalan ng tunog naman ang mga [[tunog na walang harang]] ([[malapatinig]], [[Katinig na pailong|pailong]], [[Likidong katinig|likido]]) kapag sumusunod sa isang di-matunog na tunog na may harang, at palaging silabiko ang mga ito kapag sumusunod sa isang katinig sa dulo ng mga salita.{{sfn|Brinton|Brinton|2010|pp=56–59}}

=== Patinig ===
{{stack begin}}
{| class=&quot;wikitable floatright&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ Diptonggo sa dulo
! [[Received Pronunciation|RP]] !! [[General American|GA]] !! Salita
|-
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA|eɪ}} || {{lang|en|b'''ay'''}}
|-
| {{IPA|əʊ}} || {{IPA|oʊ}} || {{lang|en|r'''oa'''d}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA|aɪ}} || {{lang|en|cr'''y'''}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA|aʊ}} || {{lang|en|c'''ow'''}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA|ɔɪ}} || {{lang|en|b'''oy'''}}
|}

{| class=&quot;wikitable floatright&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ Diptonggo sa gitna
! [[Received Pronunciation|RP]] !! [[General American|GA]] !! Salita
|-
| {{IPA|ɪə}} || {{IPA|ɪɹ}} || {{lang|en|p'''eer'''}}
|-
| {{IPA link|ɛ|eə}} || {{IPA|ɛɹ}} || {{lang|en|p'''air'''}}
|-
| {{IPA|ʊə}} || {{IPA|ʊɹ}} || {{lang|en|p'''oor'''}}
|}
{{stack end}}{{stack begin}}
{| class=&quot;wikitable floatright&quot; style=&quot;text-align: center; margin-right: 1em;&quot;
|+ Monoptonggo
! [[Received Pronunciation|RP]] !! [[General American|GA]] !! Salita
|-
| {{IPA link|iː}} || {{IPA link|i}} || {{lang|en|n'''ee'''d}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɪ}} || b'''i'''d
|-
| {{IPA link|e̞|e}} || {{IPA link|ɛ}} || {{lang|en|b'''e'''d}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|æ}}|| {{lang|en|b'''a'''ck}}
|-
| {{IPA link|ɑː}} || rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɑ}} || {{lang|en|br'''a'''}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɒ}} || {{lang|en|b'''o'''x}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɔ}}, {{IPA link|ɑ}} || {{lang|en|cl'''o'''th}}
|-
| {{IPA link|ɔ|ɔː}}|| {{lang|en|p'''aw'''}}
|-
| {{IPA link|uː}} || {{IPA link|u}} || {{lang|en|f'''oo'''d}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ʊ}}|| {{lang|en|g'''oo'''d}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|ʌ}} || {{lang|en|b'''u'''t}}
|-
| {{IPA link|ə|ɜː}} || {{IPA link|ɚ|ɜɹ}} || {{lang|en|b'''ir'''d}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ə}} || {{lang|en|comm'''a'''}}
|}
{{stack end}}
Nakadepende sa dayalekto ang pagbigkas sa mga patinig, kaya isa ito sa mga pinakamapapansing aspeto ng aksent ng isang mananalita. Makikita sa talahanayan ang mga [[Ponema|ponemang]] patinig sa parehong RP at GA gamit ang mga [[pamantayang leksema]].

Ponemiko ang mga patinig sa RP; ibig sabihin, may mahahabang patinig sa barayti na ito. Walang ganitong pagtatangi sa GA.{{sfn|Cohen|2012|p=80}} Gayunpaman, sa parehong RP at GA, [[Pag-ikli (ponetika)|umiiksi]] sa haba ang mga patinig bago ang mga katinig na ''fortis'' sa parehong pantig, pero hindi bago ang mga katinig na ''lenis'' o sa mga bukas na pantig. Ibig sabihin, mas maiiksi ang pagbigkas sa mga patinig sa mga salitang tulad ng {{Lang|en|rich}} (&quot;mayaman&quot;) kumpara sa mga salitang kagaya ng {{Lang|en|ridge}} (&quot;[[Tagaytay (anyong-lupa)|tagaytay]]&quot;). Dahil karaniwang di-matunog ang mga katinig na ''lenis'' sa dulo ng mga pantig, mahalagang pantukoy ang [[haba ng patinig]] para madetermina kung ang kasunod ba na katinig ay ''fortis'' o ''lenis''.{{sfn|Collins|Mees|2003|pp=46–50}}

Nakikita lamang ang patinig na {{IPA|/ə/}} sa mga walang diin na pantig at mas bukas sa kalidad kapag nasa dulo ng mga pantig.{{sfn|Cruttenden|2014|p=138}}{{sfn|Flemming|Johnson|2007}} Hindi itinatangi sa ilang mga dayalekto ang mga patinig na {{IPA|/ɪ/}} at {{IPA|/ə/}} sa mga bahaging walang diin, kagaya ng pagiging magkasingtunog ng mga salitang {{Lang|en|rabbit}} (&quot;kuneho&quot;) at {{Lang|en|abbot}} (&quot;abad&quot;), sa prosesong tinatawag na [[pagsasama ng mga mahihinang patinig]].{{sfn|Wells|1982|p=167}} Nagiging [[Patinig na tunog-R|patinig na tunog-''R'']] {{IPA|[ɚ]}} ang mga diptonggong {{IPA|/ɜr/}} at {{IPA|/ər/}} sa GA, kagaya halimbawa ng salitang {{Lang|en|further}} (&quot;higit pa&quot;), na binibigkas bilang {{IPA|[ˈfɚðɚ]}} imbes na {{IPA|/ˈfɜrðər/}}, habang {{IPA|[ˈfəːðə]}} naman sa RP.{{sfn|Wells|1982|p=121}}

=== Ponotaktika ===
Nagtataglay ang mga pantig sa wikang Ingles ng patinig bilang gitna nito. Opsyonal lamang ang simula at dulo ng pantig. Maaaring magsimula ang mga pantig nang hanggang sa tatlong katinig (hal. {{Lang|en|sprint}} &quot;takbo&quot;), at magtapos nang hanggang sa lima (hal. {{Lang|en|angsts}} &quot;pagkabalisa&quot;). Pinagpapalagay na ang salitang {{Lang|en|strengths}} (&quot;mga lakas&quot;) ang pinakamalapit sa pinakakomplikadong posibleng pantig na maaaring mabuo sa wika. May mga limitasyon sa mga katinig na pwedeng maging magkatabi sa isa't isa depende kung nasa simula o dulo ito ng isang pantig. Maaaring maging isa sa apat na uri ng mga [[kambal-katinig]] ang mga katinig sa simula: [[Katinig na pasara|pasara]] at [[Katinig na palapit|palapit]] (hal. {{Lang|en|play}} &quot;maglaro&quot;), di-matunog na [[Katinig na pasutsot|pasutsot]] at palapit (hal. {{Lang|en|sly}} &quot;tuso&quot;) o di-matunog na pasara (hal. {{Lang|en|stay}} &quot;manatili&quot;), o ang titik na ''s'', di-matunog na pasara, at palapit (hal. {{Lang|en|string}} &quot;tali&quot;).{{sfn|Brinton|Brinton|2010|page=60}} Pinapayagan lamang ang kambal-katinig na [[Katinig na pailong|pailong]] at pasara sa dulo. Palaging sumasang-ayon ang mga magkakatabing [[tunog na may harang]] sa [[Tunog (ponetika)|tunog]], at bawal ang mga [[Matinis na katinig|matitinis na katinig]] at pasara na nasa parehong [[lugar ng artikulasyon]]. May mga katinig na limitado lamang ang paggamit: maaari lamang sa simula ng pantig ang tunog na {{IPA|/h/}} habang maaari lamang sa dulo ng pantig ang tunog na {{IPA|/ŋ/}}.{{sfn|König|1994|pp=537–538}}

=== Diin, ritmo, at intonasyon ===
Mahalaga ang [[Diin (lingguwistika)|diin]] sa wikang Ingles. May mga pantig na dinidiinan, habang hindi naman sa iba. Kombinasyon ang diin ng haba, tindi, kalidad ng patinig, at minsan, pagbabago sa tinis. Mas mahaba at malakas ang pagbigkas sa mga dinidiinang pantig, habang madalas na [[Pagbabawas sa patinig|binabawasan ng mga patinig]] ang mga di-dinidiinang pantig.{{sfn|International Phonetic Association|1999|p=42}}

[[Ponema|Ponemiko]] ang diin sa wikang Ingles. Halimbawa, ang salitang {{Lang|en|contract}} ay maaaring maging [[pangngalan]] (&quot;kontrata&quot;) o [[pandiwa]] (&quot;paliitin&quot; o &quot;magkasakit&quot;) depende sa kung saang pantig ang diin: pangngalan ito kung nasa unang pantig ({{IPAc-en|ˈ|k|ɒ|n|t|r|æ|k|t}} {{respell|KON|trakt}})  at pandiwa naman kung nasa pangalawa ({{IPAc-en|k|ə|n|ˈ|t|r|æ|k|t}} {{respell|kən|TRAKT|'}}).{{sfn|Oxford Learner's Dictionary|2015|loc=Entry &quot;contract&quot;}}{{sfn|Merriam Webster|2015|loc=Entry &quot;contract&quot;}}{{sfn|Macquarie Dictionary|2015|loc=Entry &quot;contract&quot;}} Ginagamit din ang diin para itangi ang mga salita mula sa mga [[parirala]]; halimbawa, {{Lang|en|hotdog}} ({{IPAc-en|ˈ|h|ɒ|t|d|ɒ|g}}, isang uri ng pagkain) kumpara sa {{Lang|en|hot dog}} {{{IPAc-en|ˈ|h|ɒ|t|_|ˈ|d|ɒ|g}}, &quot;mainit na aso&quot;).{{sfn|Brinton|Brinton|2010|p=66}} Pagdating sa [[ritmo]], inilalarawan ang wikang Ingles bilang isang [[wikang pa-diin ang tayming]]; ibig sabihin, madalas na parehas lang ang haba ng oras sa pagitan ng mga dinidiinang pantig.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lunden |first1=Anya |year=2017 |title=Duration, vowel quality, and the rhythmic pattern of English |trans-title=Haba, kalidad ng patinig, at patern ng ritmo sa wikang Ingles |journal=Laboratory Phonology |language=en |volume=8 |page=27 |doi=10.5334/labphon.37 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Pagkakaiba ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+ Mga katangiang ponolohikal sa mga pamantayanag barayti ng wikang Ingles{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=4–6}}
! !! scope=&quot;col&quot; | [[Amerikanong Ingles|Estados Unidos]] !! scope=&quot;col&quot; | [[Wikang Ingles ng Canada|Canada]] !! scope=&quot;col&quot; | [[Hiberno-Ingles|Irlanda]] !! scope=&quot;col&quot; | [[Wikang Ingles ng Ulster|Hilagang Irlanda]] !! scope=&quot;col&quot; | [[Wikang Ingles ng Eskosya|Eskosya]] !! scope=&quot;col&quot; | [[Wikang Ingles ng Inglatera|Inglatera]] !! scope=&quot;col&quot; | [[Wikang Ingles ng Gales|Gales]] !! scope=&quot;col&quot; | [[Wikang Ingles ng Timog Aprika|Timog Aprika]] !! scope=&quot;col&quot; | [[Wikang Ingles ng Australia|Australia]] !! scope=&quot;col&quot; | [[Wikang Ingles ng Nueva Selanda|Nueva Selanda]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:right&quot; | [[Pag-iisa sa bigkas ng father at bother|Pag-iisa sa bigkas ng ''father'' at ''bother'']]
| {{yes}} || {{yes}} ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:right&quot; | [[Pagkabilog|Di-mabilog]] ang {{IPA|/ɒ/}}
| {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:right&quot; | Pagbigkas sa {{IPA|/ɜr/}} bilang {{IPA|[ɚ]}}
| {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} ||  ||  ||  ||  ||  || 
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:right&quot; | [[Pag-iisa sa bigkas ng cot at caught|Pag-iisa sa bigkas ng ''cot'' at ''caught'']]
| {{MaybeCheck|text=Maaari}} || {{yes}} || {{MaybeCheck|text=Maaari}} || {{yes}} || {{yes}} ||  ||  ||  ||  || 
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:right&quot; | [[Pag-iisa sa bigkas ng full at fool|Pag-iisa sa bigkas ng ''full'' at ''fool'']]
|  ||  ||  || {{yes}} || {{yes}} ||  ||  ||  ||  || 
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:right&quot; | [[Pagpapalitang t at d|Pagpapalitan]] ng {{IPA|/t, d/}}
| {{yes}} || {{yes}} || {{MaybeCheck|text=Maaari}} || {{usually|Madalas}} || {{rarely}} || {{rarely}} || {{rarely}} || {{rarely}} || {{yes}} || {{usually|Madalas}}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:right&quot; | [[Pag-iiba sa bigkas ng trap at bath|Pag-iiba sa bigkas ng ''trap'' at ''bath'']]
|  ||  || {{MaybeCheck|text=Maaari}} || {{MaybeCheck|text=Maaari}} ||  || {{usually|Madalas}} || {{yes}} || {{yes}} || {{usually|Madalas}} || {{yes}}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:right&quot; | [[Katinig na tunog-R|Kawalang-rotisidad]]
|  ||  ||  ||  ||  || {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} || {{yes}}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:right&quot; | Mga nakasarang patinig sa {{IPA|/æ, ɛ/}}
|  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || {{yes}} || {{yes}} || {{yes}}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:right&quot; | Posibleng bigkasin ang {{IPA|/l/}} bilang {{IPA|[ɫ]}}
| {{yes}} || {{yes}} ||  || {{yes}} || {{yes}} ||  ||  ||  || {{yes}} || {{yes}}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:right&quot; | [[Paghaharap (ponetika)|Hinaharap]] ang {{IPA|/ɑː/}} bago ang {{IPA|/r/}}
|  || {{MaybeCheck|text=Maaari}} || {{MaybeCheck|text=Maaari}} ||  ||  ||  ||  ||  || {{yes}} || {{yes}}
|}
{|class=&quot;wikitable floatright&quot;
|+ Mga dayalekto at mababang patinig
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right&quot; | [[Pangkat ng leksema|Leksema]] !! scope=&quot;col&quot; | RP || scope=&quot;col&quot; | GA !! scope=&quot;col&quot; | CanE !! scope=&quot;col&quot; | Pagbabago
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:right&quot; | {{sc2|THOUGHT}}
| {{IPA|/ɔː/}} || rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA|/ɔ/}} o {{IPA|/ɑ/}} || rowspan=&quot;4&quot; | {{IPA|/ɑ/}} ||  [[Pag-iisa sa bigkas ng cot at caught|Pag-iisa sa bigkas ng ''cot'' at ''caught'']]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:right&quot; | {{sc2|CLOTH}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA|/ɒ/}} ||  [[Pag-iiba sa bigkas ng lot at cloth|Pag-iiba sa bigkas ng ''lot'' at ''cloth'']]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:right&quot; | {{sc2|LOT}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA|/ɑ/}} || rowspan=&quot;2&quot; |  [[Pag-iisa sa bigkas ng father at bother|Pag-iisa sa bigkas ng ''father'' at ''bother'']]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:right&quot; | {{sc2|PALM}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA|/ɑː/}}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:right&quot; | {{sc2|BATH}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA|/æ/}} || rowspan=&quot;2&quot; | {{IPA|/æ/}} || rowspan=&quot;2&quot; |  [[Pag-iiba sa bigkas ng trap at bath|Pag-iiba sa bigkas ng ''trap'' at ''bath'']]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:right&quot; | {{sc2|TRAP}}
| {{IPA|/æ/}}
|}
Pinakamalaki ang pagkakaiba ng mga barayti ng wikang Ingles pagdating sa pagbigkas sa mga patinig. Dumaan ang wikang Ingles sa napakaraming mga pagbabago sa pagbigkas sa paglipas ng panahon, na nakaapekto sa marami o ilan sa mga barayti nito. Pinakakilala sa mga pagbabagong ito ang tinatawag na [[Malawakang Paglilipat ng Patinig]] ({{Lang|en|Great Vowel Shift}}) na nakaapekto sa maraming barayti nito partikular sa mga mahahabang patinig, bagamat iba ang naging epekto nito sa ilang mga barayti. Samantala, nakaranas ng dalawang malawakang pagbabago ang [[wikang Ingles sa Hilagang Amerika]], ang [[Paglilipat ng Patinig sa mga Hilagang Lungsod]] ({{Lang|en|Northern Cities Vowel Shift}}) at ang [[Paglilipat ng Patinig sa Canada]] ({{Lang|en|Canadian Vowel Shift}}).{{sfnm|Lass|1992|Lass|2000|1pp=90, 118, 610|2pp=80, 656}}

May mga barayti na mas malaki ang imbentaryo ng mga ponema kesa sa karaniwang pamantayang barayti. May iilang mga konserbatibong barayti ng wika kagaya ng sa [[Wikang Ingles ng Eskosya|Eskosya]] na may di-matunog na katinig na {{IPA|[ʍ]}} na makikita sa salitang {{Lang|en|whine}} (&quot;umangal&quot;) na itinatangi nila sa salitang {{Lang|en|wine}} (&quot;alak&quot;), na may matunog na katinig naman na {{IPA|[w]}}; walang pagtatanging ganito sa ibang mga barayti kung saan kinokonsiderang magkasingtunog ang dalawang salita, isang katangiang tinatawag na [[Pag-iisa sa bigkas ng whine at wine|pag-iisa sa bigkas ng ''whine'' at ''wine'']]. Makikita rin ang tunog na {{IPA|[x]}} sa Ingles ng Eskosya, kung saan itinatangi ito sa salitang {{Lang|en|loch}} (&quot;lawa&quot;) at {{Lang|en|lock}} (&quot;kandado&quot;). Wala namang tunog na {{IPA|[h]}} sa ilang mga barayti kagaya ng sa [[Cockney (aksent)|Cockney]] sa prosesong tinatawag na [[Pagtatanggal sa h|pagtatanggal sa ''h'']]. Samantala, wala namang mga [[katinig na pasutsot sa ngipin]] {{IPA|[θ ð]}} ang ilang mga dayalektong may [[Pagpipigil sa th|pagpipigil]] at [[Paghaharap sa th|paghaharap sa ''th'']] kagaya ng sa [[Aprikanong Amerikanong Bernakulong Ingles|Aprikanong Amerikanong Bernakular]] at [[Estuaryong Ingles]]; pinalitan nila ang mga ito mga [[katinig na pasara sa ngipin]] o [[Katinig na pasara sa gilagid|gilagid]] {{IPA|[t d]}}o maging mga [[Katinig na pasutsot sa labi-ngipin|pasutsot sa labi-ngipin]] {{IPA|[f v]}}.{{sfn|Roach|2009|p=53}}{{sfn|Giegerich|1992|p=36}} Bukod sa mga ito, sumailalim rin ang ibang mga barayti sa mga pagbabago sa pagbigkas kagaya ng [[Pagsasama o pagtatanggal sa yod|pagsasama o pagtatanggal sa ''yod'']] gayundin sa pagbabawas sa mga kambal-katinig.{{sfn|Wells|1982}}

Nagkakaiba ang RP at GA sa pagbigkas nila sa tunog na {{IPA|/r/}} pagkatapos ng isang patinig sa dulo ng isang pantig. [[Katinig na tunog-R|Rotiko]] ang GA, ibig sabihin, binibigkas nila ang tunog na ito sa mga dulo ng pantig, habang di-rotiko naman ang RP kung saan pawang [[Pagpapadulas (lingguwistika)|pinapadulas]] lamang nila ang patinig imbes na bigkasin ang tunog na {{IPA|/r/}}.{{sfn|Lass|2000|p=114}}

Komplikado ang pagkakaiba sa mga salitang may [[Nakabukang harapang patinig|nakabukang patinig sa harap]] at [[Nakabukang likurang patinig|likod]] {{IPA|/æ ɑː ɒ ɔː/}}. Itinatangi ang lahat ng apat na tunog na ito sa RP, Australia, Nueva Selanda, at Timog Aprika. Sa GA, tatlo lamang ang itinatangi, {{IPA|/æ ɑ ɔ/}},{{sfn|Wells|1982|pp=xviii–xix}} habang dalawa lamang ito sa Canada, {{IPA|/æ ɑ/}}.{{sfn|Wells|1982|p=493}}

== Ortograpiya ==
Sinusulat ang wikang Ingles gamit ang [[alpabetong Ingles]] na nakabatay sa [[sulat Latin]] mula pa noong ika-9 na siglo. Ginamit din ang [[mga runiko ng mga Anglo-Sahon]] para isulat ang [[Lumang Ingles]], bagamat nakita lamang ito sa mga maiikling tala; ipinapakita sa mga dokumentong sinulat sa panahong yon na mas laganap ang paggamit sa alpabetong Latin para isulat ang Lumang Ingles.{{sfn|Gneuss|2013|p=23}}

Komplikado ang [[Ortograpiya ng wikang Ingles|ortograpiyang Ingles]], na nagtataglay ng mga elemento ng [[wikang Pranses]], [[Wikang Latin|Latin]], at [[Wikang Griyego|Griyego]] bukod sa katutubong sistemang [[Mga wikang Hermaniko|Hermaniko]].{{sfn|Swan|2006|p=149}} Dahil sa mga pagbabago sa pagbigkas, hindi tumutugma ang ortograpiya ng mga salita sa kung paano ito binibigkas.{{sfn|Lass|2000a}} Kumpara sa mga wika sa Europa kung saan aktibong pinalaganap ang mga [[reporma sa pagbaybay]] sa kani-kanilang wika, hindi indikasyon ang pagbaybay sa isang salita sa magiging bigkas nito.{{sfn|Mountford|2006}} Meron ding [[Pagkakaiba sa pagbaybay sa Britaniko at Amerikanong Ingles|sistematikong pagkakaiba]] sa pagbaybay sa [[Britanikong Ingles|Britaniko]] at [[Amerikanong Ingles]]. Dahil sa mga ito, marami ang [[Reporma sa pagbaybay sa wikang Ingles|nagmungkahi ng reporma]] sa pagbaybay sa wika.{{sfn|Neijt|2006}}

Bagamat hindi nagtataglay ng iisang bigkas ang bawat titik sa pamantayang anyo ng wikang Ingles, ginagamit ang mga tuntunin sa pagbaybay upang malaman kung ano ang magiging bigkas ng mga ito.{{sfn|Daniels|Bright|1996|p=653}} Pinaniniwalaan nina [[Noam Chomsky]] at [[Morris Halle]] noong 1968 na ang sistema ng pagbaybay ng wikang Ingles ay &quot;halos maayos&quot;,{{sfn|Swan|2006|p=149}} bagamat kaunting lingwista lamang ang sumasang-ayon sa pananaw na ito; itinuturing ng maraming lingwista na may katuwiran ang kasalukuyang pagbaybay sa mga salitang Ingles.{{sfn|Abercrombie|Daniels|2006}} Pinakaginagamit na [[Sistema ng pagsulat|sistema ng panulat]] sa mundo ang pamantayang ortograpiya ng wikang Ingles.{{sfn|Mountford|2006|p=156}}

Madalas na dumedepende ang mga mambabasa ng wikang Ingles sa mga karaniwang bigkas ng mga [[katinig]]; halimbawa, ang titik na ''b'' ay binibigkas na {{IPA|/b/}}. Gayunpaman, may mga titik na may iba ring tunog depende sa kaso: ang titik na ''c'' ay [[Malambot at matigas na c|maaaring bigkasin]] nang {{IPA|/k/}} (&quot;matigas&quot;, hal. {{Lang|en|cat}} &quot;pusa&quot;) o {{IPA|/s/}} (&quot;malambot&quot;, hal. {{Lang|en|cell}} &quot;[[selula]]&quot;), habang ang titik na ''g'' ay [[Malambot at matigas na g|maaaring bigkasin]] nang {{IPA|/g/}} (&quot;matigas&quot;, hal. {{Lang|en|gun}} &quot;baril&quot;) o {{IPA|/dʒ/}} (&quot;malambot&quot;, hal. {{Lang|en|gem}} &quot;[[Batong-hiyas|hiyas]]&quot;). Nakadepende madalas ang magiging tunog ng mga titik na ito sa sumusunod na titik sa pamantayang pagbaybay sa mga ito. Bukod dito, gumagamit din ang wikang Ingles ng mga [[kambal-katinig]] upang maisulat ang ilang mga karagdagang tunog: ''ch'' para sa {{IPA|/tʃ/}} (hal. {{Lang|en|church}} &quot;simbahan&quot;), ''sh'' para sa {{IPA|/ʃ/}} (hal. {{Lang|en|show}} &quot;ipakita&quot; o &quot;palabas&quot;), ''th'' para sa {{IPA|/θ/}} (hal. {{Lang|en|think}} &quot;mag-isip&quot;) o {{IPA|/ð/}} (hal. {{Lang|en|this}} &quot;ito&quot;), ''ng'' para sa {{IPA|/ŋ/}} (hal. {{Lang|en|sing}}  &quot;umawit&quot;), at ''ph'' para sa {{IPA|/f/}} sa mga salitang-hiram mula sa wikang Griyego. Ginagamit din ang digrapong ''qu'' para sa tunog na {{IPA|/kw/}} (hal. {{Lang|en|queen}} &quot;reyna&quot;). Binibigkas naman ang titik na ''x'' bilang {{IPA|/z/}} kung nasa simula ito (hal. {{Lang|en|[[xylophone]]}}, isang uri ng instrumento) o bilang {{IPA|/ks/}} sa ibang posisyon (hal. {{Lang|en|tax}} &quot;buwis&quot;). May mga salitang hindi sumusunod sa mga tuntuning ito, na karaniwang mga salitang-hiram na pinatili ang pagbaybay at pagbigkas nito sa orihinal nitong wika,{{sfn|Daniels|Bright|1996|p=653}} o di kaya'y dahil sa mga mungkahi ng mga iskolar noong unang bahagi ng Modernong Ingles na sundin ang mga tuntunin sa pagbaybay ng wikang Latin para sa mga salitang Ingles na may Hermanikong pinagmulan.{{sfn|Daniels|Bright|1996|p=654}}

Di tulad ng mga katinig, pawang iba-iba ang bigkas at pagbaybay sa mga tunog na [[patinig]] ng wikang Ingles. Mas marami ang tunog na patinig sa wika kesa sa mga titik na patinig (''a'', ''e'', ''i'', ''o'', ''u, y'', at minsan ''w'') nito. Dahil dito, pinagpapares ang mga titik na patinig sa isa't isa upang kumatawan sa ilang mga [[mahahabang patinig]] tulad ng ''oa'' sa salitang {{Lang|en|boat}} (&quot;bangka&quot;), ''ow'' sa {{Lang|en|how}} (&quot;paano&quot;), at ''ay'' sa {{Lang|en|stay}} (&quot;manatili&quot;). Bukod dito, meron ding tinatawag na [[Tahimik na e|&quot;tahimik&quot; na ''e'']] na resulta ng pagbabago ng mga tunog sa paglipas ng panahon.{{sfn|Abercrombie|Daniels|2006}}

== Talababa ==
{{notelist}}

== Sanggunian ==
{{reflist}}
=== Pinagkunan ===
&lt;!-- The entries in this bibliography are in alphabetical order. Comments show the names of named references. --&gt;
{{refbegin|30em}}
&lt;!-- AartsHaegeman2006
--&gt;* {{cite book |first1=Bas |last1=Aarts |first2=Liliane |last2=Haegeman |date=2006 |chapter=English Word classes and Phrases |trans-chapter=Mga klase ng salita at parirala sa Ingles|title=The Handbook of English Linguistics |trans-title=Handbook sa Lingguwistikang Ingles|lang=en|editor1-last=Aarts |editor1-first=Bas |editor2-first=April |editor2-last=McMahon |publisher=Blackwell |isbn=978-1-4051-6425-2}}
&lt;!-- AbercrombieDaniels2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04878-1 |chapter=Spelling Reform Proposals: English |trans-chapter=Mga Mungkahing Reporma sa Pagbaybay: Ingles|title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Abercrombie |first1=D. |last2=Daniels |first2=P. T. |pages=72–75 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- AitkenMcArthur1979
--&gt;* {{cite book |editor1-last=Aitken |editor1-first=A. J. |editor2-last=McArthur |editor2-first=Tom |date=1979 |title=Languages of Scotland|lang=en|trans-title=Mga Wika ng Eskosya |location=Edinburgh, Reyno Unido |publisher=Chambers |series=Occasional paper – Association for Scottish Literary Studies |volume=4 |isbn=978-0-550-20261-1}}
&lt;!-- Alcaraz-ArizaNavarro2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/02351-8 |chapter=Medicine: Use of English|trans-chapter=Medisina: Paggamit sa Ingles|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics |date=2006 |last1=Alcaraz Ariza |first1=M. Á. |last2=Navarro |first2=F. |pages=752–759 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- Ammon2006
--&gt;* {{cite journal |last=Ammon |first=Ulrich |s2cid=142692741 |title=Language Conflicts in the European Union: On finding a politically acceptable and practicable solution for EU institutions that satisfies diverging interests|trans-title=Mga Hidwaan sa Wika sa Unyong Europeo: Ukol sa paghahanap sa isang politikal na pagsang-ayon at praktikal na solusyon para sa mga institusyon ng EU nang nagagampanan ang mga nagkakaibang interes|lang=en|journal=International Journal of Applied Linguistics |volume=16 |issue=3 |pages=319–338 |date=2006 |doi=10.1111/j.1473-4192.2006.00121.x |s2cid-access=free |via=DYLAN project |url=http://www.dylan-project.org/Dylan_en/presentation/dissemination/articles/assets/UDE-Ammon-LanguageConflictsInTheEuropeanUnion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102074109/http://www.dylan-project.org/Dylan_en/presentation/dissemination/articles/assets/UDE-Ammon-LanguageConflictsInTheEuropeanUnion.pdf |archive-date=2 January 2011}}
&lt;!-- Ammon2008
--&gt;* {{cite book |last=Ammon |first=Ulrich |chapter=Pluricentric and Divided Languages |lang=en|trans-chapter=Mga Plurisentro at Nakahating Wika|editor1-last=Ammon |editor1-first=Ulrich N. |editor2-last=Dittmar |editor2-first=Norbert |editor3-last=Mattheier |editor3-first=Klaus J. |display-editors=3 |editor4-last=Trudgill |editor4-first=Peter |title=Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society |trans-title=Sosyolingguwistika: Pandaigdigang Handbook ng Agham ng Wika at Lipunan|volume=2 |date=2008 |edition=2nd |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-019425-8 |series=Handbooks of Linguistics and Communication Science}}
&lt;!-- Annamalai2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04611-3 |chapter=India: Language Situation |lang=en|trans-chapter=India: Sitwasyon sa Wika|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics |date=2006 |last1=Annamalai |first1=E. |pages=610–613 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- Australian Bureau of Statistics2013 official census of Australia
--&gt;* {{cite web |author=Australian Bureau of Statistics |title=2011 Census QuickStats: Australia|trans-title=QuickStats sa Senso ng 2011: Australia |lang=en|date=28 March 2013 |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/0 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106221006/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/0 |archive-date=6 November 2015}}
&lt;!-- Bailey2001
--&gt;* {{cite book |last=Bailey |first=Guy |chapter=The relationship between African American and White Vernaculars|trans-chapter=Ang kaugnayan ng Aprikanong Amerikano at Puting Bernakular|editor-last=Lanehart |editor-first=Sonja L. |title=Sociocultural and historical contexts of African American English |trans-title=Sosyokultural at historikal na konteksto ng Aprikanong Amerikanong Ingles|url=https://archive.org/details/socioculturalhis00lane |url-access=limited |date=2001 |pages=[https://archive.org/details/socioculturalhis00lane/page/n71 53]–84 |publisher=John Benjamins |lang=en|series=Varieties of English around the World |isbn=978-1-58811-046-6}}
&lt;!-- Bailey1997
--&gt;* {{cite book |last=Bailey |first=G. |date=1997 |chapter=When did southern American English begin|trans-chapter=Kailan nagsimula ang katimugang Amerikanong Ingles|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zvFtOr5_BZAC&amp;pg=PA255 |title=Englishes around the world|trans-title=Mga Ingles sa iba't-ibang panig ng mundo|lang=en|pages=255–275 |editor=Edgar W. Schneider |publisher=John Benjamins |isbn=9789027248763}}
&lt;!-- Bao2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04257-7 |chapter=Variation in Nonnative Varieties of English |trans-chapter=Baryasyon sa mga hindi Katutubong Barayti ng Ingles|title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Bao |first1=Z. |pages=377–380 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- Barry1982
--&gt;* {{cite book |last=Barry |first=Michael V. |chapter=English in Ireland |trans-chapter=Ingles sa Irlanda|editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|lang=en|pages=84–134 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}}
&lt;!-- BaughCable2002
--&gt;* {{cite book |last1=Baugh |first1=Albert C. |last2=Cable |first2=Thomas |title=A History of the English Language|trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles|edition=5|lang=en |publisher=Longman |date=2002 |isbn=978-0-13-015166-7 |url=https://archive.org/details/historyofenglish02baug}}
&lt;!-- Bazelmans2009
--&gt;* {{cite book |last=Bazelmans |first=Jos |chapter=The Early-Medieval Use of Ethnic Names from Classical Antiquity: the Case of the Frisians |trans-chapter=Ang Maagang Medyebal na Paggamit sa mga Etnikong Pangalan mula sa Klasikong Antigong Panahon: ang Kaso ng mga Prisyano|pages=321–338 |editor-last1=Derks |editor-first1=Ton |editor-last2=Roymans |editor-first2=Nico |title=Ethnic Constructs in Antiquity: The Role of Power and Tradition|trans-title=Mga Etnikong Gawa sa Antigong Panahon: Ang Gampanin ng Kapangyarihan at Tradisyon|lang=en|publisher=Amsterdam University Press |series=Amsterdam Archaeological Studies |volume=13 |date=2009 |isbn=978-90-485-0791-7 |jstor=j.ctt46n1n2.1 |jstor-access=free}}
&lt;!-- Bermudez-OteroMcMahon2006
--&gt;* {{cite encyclopedia |last1=Bermúdez-Otero |first1=Ricardo |first2=April |last2=McMahon |date=2006 |title=English phonology and morphology |trans-title=Ponolohiya at morpolohiya ng Ingles|lang=en|editor-first=Bas |editor-last=Aarts |editor-first2=April |editor-last2=McMahon |encyclopedia=The Handbook of English Linguistics |location=Oxford |publisher=Wiley–Blackwell |isbn=978-1-4051-6425-2 |doi=10.1002/9780470753002.ch17 |series=Blackwell Handbooks in Linguistics |pages=382–410}}
&lt;!-- BlenchSpriggs1999
--&gt;* {{cite book |last1=Blench |first1=R. |last2=Spriggs |first2=Matthew |title=Archaeology and Language: Correlating Archaeological and Linguistic Hypotheses|trans-title=Arkeolohiya at Wika: Pagsasama sa mga Arkeolohiko at Lingguwistikong Palagay|lang=en|pages=285–286 |date=1999 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-11761-6 |url=https://books.google.com/books?id=DWMHhfXxLaIC&amp;pg=PA286}}
* {{cite book |editor-last=Blake |editor-first=Norman |title=Cambridge History of the English Language|trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles ng Cambridge|lang=en|volume=2|publisher=Cambridge University Press |date=1992 |doi=10.1017/CHOL9780521264754.003 |isbn=978-1-139-05553-6}}
** {{Harvc |last=Lass |first=Roger |chapter=Phonology and Morphology |in=Blake |year=1992 |pages=23–154}}
&lt;!-- Boberg2010
--&gt;* {{cite book |last=Boberg |first=Charles |author-link=Charles Boberg |date=2010 |title=The English language in Canada: Status, history and comparative analysis|url=https://archive.org/details/englishlanguagei0000bobe |trans-title=Ang Wikang Ingles sa Kanada: Katayuan, kasaysayan, at pagsusuring komparatibo|lang=en|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-49144-0 |series=Studies in English Language}}
&lt;!-- BosworthToller1921
--&gt;* {{cite web |last1=Bosworth |first1=Joseph |author-link1=Joseph Bosworth|last2=Toller |first2=T. Northcote |title=Engla land |work=[[An Anglo-Saxon Dictionary]] (Online)|lang=en |date=1921 |url=http://bosworth.ff.cuni.cz/009427 |publisher=[[Charles University]] |archive-date=21 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221212612/http://bosworth.ff.cuni.cz/009427 |url-status=live}}
&lt;!-- BrintonBrinton2010
--&gt;* {{cite book |last1=Brinton |first1=Laurel J. |last2=Brinton |first2=Donna M. |date=2010 |title=The linguistic structure of modern English |trans-title=Ang lingguwistikong estraktura ng modernong Ingles|lang=en|publisher=John Benjamins |isbn=978-90-272-8824-0 |url=https://benjamins.com/#catalog/books/z.156/main}}
&lt;!-- Brutt-Griffler2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/00644-1 |chapter=Languages of Wider Communication|trans-chapter=Mga Wika ng mas Malawak na Komunikasyon|title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Brutt-Griffler |first1=J. |pages=690–697 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- Burridge2010
--&gt;* {{cite book |last=Burridge |first=Kate |chapter=English in Australia|trans-chapter=Ingles sa Australia|editor-last=Kirkpatrick |editor-first=Andy |date=2010 |title=Routledge Handbook of World Englishes |trans-title=Handbook ng Routledge ukol sa mga Ingles ng Mundo|lang=en|url=https://archive.org/details/routledgehandboo00kirk_142 |url-access=limited |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-62264-6 |pages=[https://archive.org/details/routledgehandboo00kirk_142/page/n154 132]–151}}
&lt;!-- Campbell1959
--&gt;* {{cite book |last=Campbell |first=Alistair |author-link=Alistair Campbell|title=Old English Grammar|url=https://archive.org/details/oldenglishgramma0000camp_o0r3 |trans-title=Balarila ng Lumang Ingles |location=Oxford, Inglatera |publisher=[[Oxford University Press]] |date=1983 |orig-date=1959|lang=en |isbn=978-0-19-811943-2 |ref={{sfnref|Campbell|1959}}}}
&lt;!-- CarrHoneybone2007
--&gt;* {{cite journal |last1=Carr |first1=Philip |last2=Honeybone |first2=Patrick |date=2007 |title=English phonology and linguistic theory: an introduction to issues, and to 'Issues in English Phonology'|trans-title=Ponolohiya at lingguwistikong teorya ng Ingles: panimula sa mga isyu, at sa 'Mga Isyu sa Ponolohiya ng Ingles'|lang=en|journal=Language Sciences |volume=29 |issue=2 |pages=117–153 |doi=10.1016/j.langsci.2006.12.018}}
&lt;!-- Cassidy1982
--&gt;* {{cite book |last=Cassidy |first=Frederic G. |chapter=Geographical Variation of English in the United States|lang=en|trans-chapter=Heograpikong Baryasyon ng Ingles sa Estados Unidos|editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|pages=177–210 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}}
&lt;!-- Cercignani1981
--&gt;* {{cite book |last=Cercignani |first=Fausto |title=Shakespeare's works and Elizabethan pronunciation|trans-title=Mga gawa ni Shakespeare at ang Isabel na pagbigkas|lang=en|date=1981 |publisher=Clarendon |url=https://books.google.com/books?id=_JBlAAAAMAAJ |jstor=3728688 |isbn=978-0-19-811937-1}}
&lt;!-- Clark2013
--&gt;* {{cite book |first1=Urszula |last1=Clark |first2=Esther |last2=Asprey |date=2013 |title=West Midlands English: Birmingham and the Black Country|trans-title=Ingles ng Kanlurang Midlands: Birmingham at ang Black Country|lang=en|publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-4169-7}}
&lt;!-- CollingwoodMyres1936
--&gt;* {{cite book |last1=Collingwood |first1=Robin George |author-link=R. G. Collingwood |last2=Myres |first2=J. N. L. |chapter=The Sources for the period: Angles, Saxons, and Jutes on the Continent |trans-chapter=Ang mga Pinagmulan para sa panahon: Mga Anglo, Saxon, at Jute sa Kontinente|title=Roman Britain and the English Settlements|trans-title=Romanong Britanya at ang mga Tirahang Ingles|volume=5 |publisher=Clarendon |location=Oxford, Inglatera|lang=en|date=1936 |lccn=37002621 |jstor=2143838}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Antonie |title=The Phonemes of English: A Phonemic Study of the Vowels and Consonants of Standard English |trans-title=Ang mga Ponema ng Ingles: Isang Ponemikong Pag-aaral sa mga Patinig at Katinig ng Pamantayang Ingles|lang=en|publisher=Springer |date=2012 |orig-date=1952 |isbn=978-94-010-2969-8}}
&lt;!-- CollinsMees2003
--&gt;* {{cite book |last1=Collins |first1=Beverley |last2=Mees |first2=Inger M. |year=2003 |orig-date=1981 |title=The Phonetics of English and Dutch|trans-title=Ang Ponetika ng Ingles at Olandes |edition=5 |place=Leiden, Olanda|lang=en |publisher=Brill |isbn=978-90-04-10340-5}}
&lt;!-- Connell2006
--&gt;* {{cite encyclopedia |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01655-2 |title=Nigeria: Language Situation|trans-title=Nigeria: Sitwasyon sa Wika|lang=en|encyclopedia=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics |date=2006 |last1=Connell |first1=B. A. |pages=635–637 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- ConradRubal-Lopez1996
--&gt;* {{cite book |last1=Conrad |first1=Andrew W. |last2=Rubal-Lopez |first2=Alma |title=Post-Imperial English: Status Change in Former British and American Colonies, 1940–1990|trans-title=Imperyong Ingles: Pagbabago sa Katayuan sa mga Dating Kolonya ng Britanya at Amerika, 1940–1990|lang=en|date=1996 |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-087218-7 |url=http://www.degruyter.com/viewbooktoc/product/143492 |page=261 |url-access=subscription}}
* {{cite book |last=Cruttenden |first=Alan |date=2014 |title=Gimson's Pronunciation of English|trans-title=Pagbigkas sa Ingles ng Gimson|edition=8 |lang=en|publisher=Routledge |isbn=978-1-4441-8309-2}}
&lt;!-- CrystalLanguageDeath2002
--&gt;* {{cite book |doi=10.1017/CBO9781139106856 |title=Language Death |url=https://archive.org/details/languagedeath0000crys |trans-title=Pagkamatay ng Wika|lang=en|date=2000 |last=Crystal |first=David |isbn=978-0-521-65321-3}}
&lt;!-- CrystalGlobalLanguage2003a
--&gt;* {{Cite book |last=Crystal |first=David |title=English as a Global Language |trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|lang=en|author-link=David Crystal |edition=2 |publisher=Cambridge University Press |page=69 |date=2003a |url=https://books.google.com/books?id=d6jPAKxTHRYC |isbn=978-0-521-53032-3}}
&lt;!-- CrystalEncyclopedia2003b
--&gt;* {{cite book |last=Crystal |first=David |title=Cambridge Encyclopedia of the English Language|trans-title=Ensiklopediya ng Cambridge ukol sa Wikang Ingles|author-link=David Crystal |edition=2|lang=en |publisher=Cambridge University Press |date=2003b |isbn=978-0-521-53033-0 |url=https://books.google.com/books?id=A3b3ngEACAAJ}}
&lt;!-- CrystalSubcontinent2004b
--&gt;* {{cite news |last=Crystal |first=David |title=Subcontinent Raises Its Voice|trans-title=Itinaas ng Subkontinente ang Kanyang Boses|lang=en|year=2004 |url=https://www.theguardian.com/education/2004/nov/19/tefl |newspaper=The Guardian |archive-date=17 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417171455/http://education.guardian.co.uk/tefl/story/0,,1355064,00.html |url-status=live}}
&lt;!-- DanielsBright1996
--&gt;* {{cite book |editor1-last=Daniels |editor1-first=Peter T. |editor2-last=Bright |editor2-first=William |title=The World's Writing Systems|trans-title=Ang mga Sistema ng Oagsulat ng Mundo|lang=en|url=https://books.google.com/books?id=621jAAAAMAAJ |date=1996 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507993-7}}
&lt;!-- Dehaene2009
--&gt;* {{cite book |last=Dehaene |first=Stanislas |title=Reading in the Brain: The Science and Evolution of a Human Invention|trans-title=Pagbabasa sa Utak: Ang Agham at Ebolusyon ng isang Imbensiyon ng Tao|lang=en|date=2009 |publisher=Viking |isbn=978-0-670-02110-9 |url=https://books.google.com/books?id=6Z2hjwEACAAJ}}
&lt;!-- DenningKesslerLeben2007
--&gt;* {{cite book |last1=Denning |first1=Keith |last2=Kessler |first2=Brett |last3=Leben |first3=William Ronald |title=English Vocabulary Elements|trans-title=Mga Elemento sa Bokabularyo ng Ingles|lang=en|date=17 February 2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-516803-7 |url=https://books.google.com/books?id=jz76l9RAccQC}}
&lt;!-- Deumert2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01294-3 |chapter=Migration and Language |trans-chapter=Migrasyon at Wika|title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Deumert |first1=A. |pages=129–133 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- Dixon 1982
--&gt;* {{cite journal |last=Dixon |first=R. M. W. |date=1982 |title=The grammar of English phrasal verbs|url=https://archive.org/details/australian-journal-of-linguistics_1982-06_2_1/page/1 |trans-title=Ang balarila ng mga pariralang pandiwa ng Ingles|lang=en|journal=Australian Journal of Linguistics |volume=2 |issue=1 |doi=10.1080/07268608208599280 |pages=1–42}}
&lt;!-- Donoghue2008
--&gt;* {{cite book |last=Donoghue |first=D. |title=Old English Literature: A Short Introduction|url=https://archive.org/details/oldenglishlitera0000dono |trans-title=Panitikan ng Lumang Ingles: Maikling Panimula|lang=en|publisher=Wiley |date=2008 |isbn=978-0-631-23486-9 |doi=10.1002/9780470776025 |editor-last=Donoghue |editor-first=Daniel}}
&lt;!-- Durrell2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/02189-1 |chapter=Germanic Languages|trans-chapter=Mga Wikang Hermaniko |title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Durrell |first1=M. |pages=53–55 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- Eagleson1982
--&gt;* {{cite book |last=Eagleson |first=Robert D. |chapter=English in Australia and New Zealand|trans-chapter=Ingles sa Australia at Nueva Selanda|lang=en|editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|lang=en|pages=415–438 |isbn=978-3-12-533872-2 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press}}
&lt;!-- Ethnologue
--&gt;* {{cite web |url=http://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size|trans-title=Buod batay sa laki ng wika |lang=en|website=Ethnologue: Languages of the World |ref={{harvid|Ethnologue|2010}} |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226040016/https://www.ethnologue.com/statistics/size |url-status=live}}
&lt;!-- European Commission2012
--&gt;* {{cite report |publisher=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages|trans-title=Mga Natatanging Eurobarometer 386: Mga Europeo at ang Kanilang Wika|lang=en|date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date=6 January 2016 |ref={{sfnref|European Commission|2012}}}}
&lt;!--FasoldConnor-Linton2014
--&gt;* {{cite book |editor1-last=Fasold |editor1-first=Ralph W. |editor2-last=Connor-Linton |editor2-first=Jeffrey |title=An Introduction to Language and Linguistics|trans-title=Panimula sa Wika at Lingguwistika |edition=2|lang=en|date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-06185-5}}
* {{cite journal |last1=Flemming |first1=Edward |last2=Johnson |first2=Stephanie |year=2007 |title=''Rosa's roses'': reduced vowels in American English |trans-title=''Mga rosas ni Rosa'': pagbawas sa mga patinig sa Amerikanong Ingles|lang=en|journal=[[Journal of the International Phonetic Association]] |volume=37 |issue=1 |pages=83–96 |doi=10.1017/S0025100306002817 |url=http://web.mit.edu/flemming/www/paper/rosasroses.pdf |citeseerx=10.1.1.536.1989 |s2cid=145535175 |archive-date=19 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919182406/http://web.mit.edu/flemming/www/paper/rosasroses.pdf |url-status=live}}
&lt;!-- Giegerich1992
--&gt;* {{cite book |title=English Phonology: An Introduction|url=https://archive.org/details/englishphonology0000gieg|trans-title=Ponolohiya ng Ingles: Panimula|lang=en |first=Heinz J. |last=Giegerich |publisher=Cambridge University Press |date=1992 |isbn=978-0-521-33603-1 |series=Cambridge Textbooks in Linguistics}}
&lt;!-- Gneuss2013
--&gt;* {{cite book |last=Gneuss |first=Helmut |chapter=The Old English Language|lang=en|trans-chapter=Ang Lumang Wikang Ingles |editor1-last=Godden |editor1-first=Malcolm |editor2-last=Lapidge |editor2-first=Michael |date=2013 |title=Cambridge Companion to Old English Literature|url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000malc |trans-title=Pantulong ng Cambridge ukol sa Panitikan ng Lumang Ingles|edition=2 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-15402-4 |pages=[https://archive.org/details/cambridgecompani0000malc/page/18 19]–49}}
&lt;!-- Görlach1991
--&gt;* {{cite book |last=Görlach |first=Manfred |title=Introduction to Early Modern English|lang=en|trans-title=Panimula sa Maagang Modernong Ingles|date=1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-32529-5}}
&lt;!-- Gordin2015
--&gt;* {{cite magazine |last=Gordin |first=Michael D. |title=Absolute English|trans-title=Ingles Lamang|lang=en |url=http://aeon.co/magazine/science/how-did-science-come-to-speak-only-english/ |magazine=[[Aeon (digital magazine)|Aeon]] |date=4 February 2015 |archive-date=7 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207162247/http://aeon.co/magazine/science/how-did-science-come-to-speak-only-english/ |url-status=dead}}
&lt;!-- GordonCampbellHay et al.2004
--&gt;* {{cite book |last1=Gordon |first1=Elizabeth |last2=Campbell |first2=Lyle |last3=Hay |first3=Jennifer |last4=Maclagan |first4=Margaret |last5=Sudbury |first5=Angela |last6=Trudgill |first6=Peter |author-link6=Peter Trudgill |date=2004 |title=New Zealand English: its origins and evolution|url=https://archive.org/details/newzealandenglis0000unse_b8r3 |trans-title=Ingles ng Nueva Selanda : mga pinagmulan at ebolusyon nito|lang=en|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-10895-9 |series=Studies in English Language |ref={{sfnref|Gordon|Campbell|Hay et al.|2004}}}}
&lt;!-- Gottlieb2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04455-2 |chapter=Linguistic Influence|trans-chapter=Impluwensiya ng Wika|title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Gottlieb |first1=H. |pages=196–206 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- Graddol2006
--&gt;* {{cite book |last=Graddol |first=David |title=English Next: Why global English may mean the end of 'English as a Foreign Language'|trans-title=Susunod Ingles: Bakit maaaring matapos ang 'Ingles bilang Banyagang Wika' dahil sa pandaigdigang Ingles|author-link=David Graddol |url=http://englishagenda.britishcouncil.org/sites/ec/files/books-english-next.pdf |lang=en|date=2006 |publisher=The British Council |archive-url=https://web.archive.org/web/20150212042939/http://englishagenda.britishcouncil.org/sites/ec/files/books-english-next.pdf |archive-date=12 February 2015}}
&lt;!-- Graddol2010
--&gt;* {{cite book |last=Graddol |first=David |title=English Next India: The future of English in India |trans-title=Susunod Ingles sa India: Ang hinaharap ng Ingles sa India|author-link=David Graddol |url=http://englishagenda.britishcouncil.org/sites/ec/files/books-english-next-india-2010.pdf|lang=en |date=2010 |publisher=The British Council |isbn=978-0-86355-627-2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150212042654/http://englishagenda.britishcouncil.org/sites/ec/files/books-english-next-india-2010.pdf |archive-date=12 February 2015}}
&lt;!-- GraddolLeithSwann et al.2007
--&gt;* {{cite book |editor1-last=Graddol |editor1-first=David |editor2-last=Leith |editor2-first=Dick |editor3-last=Swann |editor3-first=Joan |editor4-last=Rhys |editor4-first=Martin |editor5-last=Gillen |editor5-first=Julia |title=Changing English |trans-title=Nagbabagong Ingles|lang=en|url=http://www.routledge.com/books/details/9780415376792/ |date=2007 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-37679-2 |ref={{sfnref|Graddol|Leith|Swann et al.|2007}}}}
&lt;!--Green2002
--&gt;* {{cite book |last=Green |first=Lisa J. |date=2002 |title=African American English: a linguistic introduction |trans-title=Ingles ng Aprikanong Amerikano: panimula sa wika|lang=en|url=https://archive.org/details/isbn_9780521891387 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press}}
&lt;!-- Greenbaum
--&gt;* {{cite book |last1=Greenbaum |first1=S. |last2=Nelson |first2=G. |title=An introduction to English grammar |trans-title=Panimula sa balarila ng Ingles|lang=en|date=2002 |edition=2|publisher=Longman |isbn=978-0-582-43741-8}}
&lt;!-- Halliday &amp; Hasan 1976
--&gt;* {{cite book |last1=Halliday |first1=M. A. K. |last2=Hasan |first2=Ruqaiya |date=1976 |title=Cohesion in English |url=https://archive.org/details/cohesioninenglis0000hall |trans-title=Pagkakaisa sa Ingles|lang=en |publisher=Pearson |isbn=978-0-582-55041-4}}
&lt;!-- Harbert2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1017/CBO9780511755071 |title=The Germanic Languages |trans-title=Mga Wikang Hermaniko|lang=en|date=2006 |last1=Harbert |first1=Wayne |isbn=978-0-521-80825-5}}
&lt;!-- Hickey 2007
--&gt;* {{cite book |last=Hickey |first=R. |date=2007 |title=Irish English: History and present-day forms |url=https://archive.org/details/irishenglishhist0000hick |trans-title=Ingles ng Irlanda: Kasaysayan at mga kasalukuyang anyo|lang=en|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85299-9}}
&lt;!-- Hogg1992
--&gt;* {{cite book |date=1992 |chapter=The Place of English in Germanic and Indo-European|trans-title=Ang Lugar ng Ingles sa Hermaniko at Indo-Europeo|lang=en |title=Cambridge History of the English Language |trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles ng Cambridge|volume=1|editor-last=Hogg |editor-first=Richard M. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26474-7}}
** {{Harvc |last=Bammesberger |first=Alfred |year=1992 |chapter=The Place of English in Germanic and Indo-European |url=https://books.google.com/books?id=Y83EPUUWnQkC&amp;pg=PA26 |in=Hogg |pages=26–66}}
** {{Harvc |last=Hogg |first=Richard M. |chapter=Phonology and Morphology |in=Hogg |year=1992 |pages=67–168  |id={{sfnref|Hogg|1992a}}}}
** {{Harvc |last=Kastovsky |first=Dieter |chapter=Semantics and Morphology |in=Hogg |year=1992 |pages=290–408}}
** {{Harvc |last=Toon |first=Thomas E. |chapter=Old English Dialects |in=Hogg |year=1992 |pages=409–451}}
&lt;!-- HoggDenison2006
--&gt;* {{cite book |editor-last=Hogg |editor-first=Richard M. |editor-last2=Denison |editor-first2=David |title=A History of the English language |publisher=Cambridge University Press |date=2006 |isbn=978-0-521-71799-1}}
** {{Harvc |last=Crystal |first=David |chapter=English worldwide |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |pages=420–439}}
** {{Harvc |last=Fischer |first=Olga |last2=van der Wurff |first2=Wim |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |chapter=Syntax |pages=109–198}}
** {{Harvc |last=Hogg |first=Richard M. |last2=Denison |first2=David |in=Hogg |in2=Denison |chapter=Overview |pages=1–30 |year=2006 |id={{sfnref|Hogg|Denison|2006a}}}}
** {{Harvc |last=Hogg |first=Richard M. |chapter=English in Britain |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |pages=352–383}}
** {{Harvc |last=Kastovsky |first=Dieter |chapter=Vocabulary |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |pages=199–270}}
** {{Harvc |last=Lass |first=Roger |chapter=Phonology and Morphology |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |pages=43–108}}
** {{Harvc |last=Nevalainen |first=Terttu |last2=Tieken-Boon van Ostade |first2=Ingrid |chapter=Standardization |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |pages=271–311}}
&lt;!--How English evolved into a global language
--&gt;* {{cite news |title=How English evolved into a global language |trans-title=Paano naging pandaigdigang wika ang Ingles|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-12017753 |date=20 December 2010 |work=BBC News |lang=en |ref={{harvid|How English evolved into a global language|2010}} |archive-date=25 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925173407/http://www.bbc.co.uk/news/magazine-12017753 |url-status=live}}
&lt;!-- HuddlestonPullum2002
--&gt;* {{cite book |last1=Huddleston |first1=Rodney |last2=Pullum |first2=Geoffrey K. |title=Cambridge Grammar of the English Language |date=2002 |publisher=Cambridge University Press |trans-title=Balarila ng Wikang Ingles ng Cambridge|lang=en|isbn=978-0-521-43146-0 |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/languages-linguistics/grammar-and-syntax/cambridge-grammar-english-language}}
&lt;!-- Hughes &amp; Trudgill 1996
--&gt;* {{cite book |first1=Arthur |last1=Hughes |last2=Trudgill |first2=Peter |author-link2=Peter Trudgill |date=1996 |title=English Accents and Dialects |trans-title=Mga Asento at Dayalekto ng Ingles|lang=en|edition=3 |publisher=Arnold |isbn=978-0-340-61445-7}}
&lt;!-- International Civil Aviation Organization
--&gt;* {{cite web |title=Personnel Licensing FAQ |trans-title=Mga Madalas Itanong sa Personal na Lisensiya|lang=en|url=http://www.icao.int/safety/airnavigation/pages/peltrgfaq.aspx#anchor14 |publisher=International Civil Aviation Organization – Air Navigation Bureau |date=2011 |at=In which languages does a licence holder need to demonstrate proficiency? |quote=Controllers working on stations serving designated airports and routes used by international air services shall demonstrate language proficiency in English as well as in any other language(s) used by the station on the ground. |archive-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220003044/http://www.icao.int/safety/airnavigation/pages/peltrgfaq.aspx#anchor14 |url-status=live |ref={{sfnref|International Civil Aviation Organization|2011}}}}
&lt;!-- International Maritime Organization2011
--&gt;* {{cite web |publisher=International Maritime Organization |title=IMO Standard Marine Communication Phrases|lang=en|trans-title=Pamantayang Parirala sa Komunikasyon sa Dagat ng IMO|date=2011 |url=http://www.imo.org/OurWork/Safety/Navigation/Pages/StandardMarineCommunicationPhrases.aspx |archive-date=3 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111003233938/http://www.imo.org/OurWork/Safety/Navigation/Pages/StandardMarineCommunicationPhrases.aspx |url-status=dead |ref={{sfnref|International Maritime Organization|2011}}}}
&lt;!-- International Phonetics Association1999
--&gt;* {{Cite book |publisher=[[International Phonetic Association]], Cambridge University Press |author-link=International Phonetic Association |date=1999 |title=Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet |trans-title=Handbook ng Pandaigdigang Ponetikong Asosasyon: Gabay sa paggamit sa Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto|lang=en|isbn=978-0-521-65236-0 |ref={{sfnref|International Phonetic Association|1999}}}}
&lt;!-- Jambor2007
--&gt;* {{cite journal |last=Jambor |first=Paul Z. |title=English Language Imperialism: Points of View|lang=en|trans-title=Imperyalismo ng Wikang Ingles: Mga Pananaw|journal=Journal of English as an International Language |date=2007 |volume=2 |pages=103–123 |url=https://www.eilj.com/wp-content/uploads/2013/12/2-december%202007.pdf#page=103 |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211184023/https://www.eilj.com/wp-content/uploads/2013/12/2-december%202007.pdf#page=103 |url-status=live}}
&lt;!-- Jespersen 2007
--&gt;* {{cite book |last=Jespersen |first=Otto |title=The Philosophy of Grammar |chapter=Case: The number of English cases|lang=en|trans-title=Ang Pilosopiya ng Balarila|trans-chapter=Kaso: Ang bilang ng mga kaso sa Ingles|publisher=Routledge |orig-date=1924 |date=2007}}
&lt;!-- Kachru2006
--&gt;* {{cite encyclopedia |doi=10.1016/B0-08-044854-2/00645-3 |title=English: World Englishes|trans-title=Ingles: Mga Ingles ng Mundo|lang=en |encyclopedia=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics |date=2006 |last1=Kachru |first1=B. |pages=195–202 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- KönigvanderAuwera1994
--&gt;* {{cite book |editor-last=König |editor-first=Ekkehard |editor2-last=van der Auwera |editor2-first=Johan |title=The Germanic Languages|trans-title=Mga Hermanikong Wika|lang=en|date=1994 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-28079-2 |series=Routledge Language Family Descriptions |url=http://www.routledge.com/books/details/9780415280792/ |jstor=4176538}}
&lt;!-- König 1994
--&gt;* {{cite book |last=König |first=Ekkehard |chapter=English |pages=532–562 |editor1-last=König |editor1-first=Ekkehard |editor2-last=van der Auwera |editor2-first=Johan |title=The Germanic Languages|trans-title=Mga Hermanikong Wika|lang=en|date=1994 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-28079-2 |series=Routledge Language Family Descriptions |chapter-url=http://www.routledge.com/books/details/9780415280792/}}
&lt;!-- Labov 1972
--&gt;* {{cite book |last=Labov |first=W. |author-link=William Labov |date=1972 |title=Sociolinguistic patterns|trans-title=Mga patern sa sosyolingguwistika|lang=en|publisher=University of Pennsylvania Press |chapter=The Social Stratification of (r) in New York City Department Stores|trans-chapter=Ang Panlipunang Pagsasagrupo sa (r) sa mga Pamilihan ng Lungsod ng New York|pages=168–178 |doi=10.1007/978-1-349-25582-5_14 |isbn=978-0-333-61180-7 |s2cid=107967883}}
&lt;!-- Labov 2012
--&gt;* {{cite book |last=Labov |first=W. |date=2012 |title=Dialect Diversity in America: The Politics of Language Change |url=https://archive.org/details/dialectdiversity0000labo |trans-title=Dibersidad ng Dayalekto sa Amerika: Sng Politika ng Pagbabago ng Wika|lang=en|publisher=University of Virginia Press |chapter=About Language and Language Change|trans-chapter=Ukol sa Wika at Pagbabago ng Wika|isbn=978-0-8139-3327-6}}
&lt;!-- Lanham 1982
--&gt;* {{cite book |last=Lanham |first=L. W. |chapter=English in South Africa |trans-chapter=Ingles sa Timog Aprika|editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|lang=en|pages=324–352 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}}
&lt;!-- Lass2000
--&gt;* {{cite book |editor-first=Roger |editor-last=Lass |title=Cambridge History of the English Language|trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles ng Cambridge |lang=en|volume=3 |publisher=Cambridge University Press |date=2000}}
** {{Harvc |in=Lass |date=2000 |last=Lass |first=Roger |chapter=Phonology and Morphology |year=2000 |pages=56–186 |id={{sfnref|Lass|2000a}}}}
&lt;!-- Lass 2002
--&gt;* {{citation |last=Lass |first=Roger |chapter=South African English|trans-chapter=Ingles sa Timog Aprika|editor-last=Mesthrie |editor-first=Rajend |date=2002 |title=Language in South Africa|trans-title=Wika sa Timog Aprika|lang=en |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-79105-2}}
&lt;!-- Lawler2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04573-9 |chapter=Punctuation |trans-chapter=Bantas|title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Lawler |first1=J. |pages=290–291 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- Lawton 1982
--&gt;* {{cite book |last=Lawton |first=David L. |chapter=English in the Caribbean|trans-chapter=Ingles sa Karibe |editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|lang=en|pages=251–280 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}}
&lt;!-- Leech 2006
--&gt;* {{cite book |last=Leech |first=G. N. |author-link=Geoffrey Leech |date=2006 |title=A glossary of English grammar |url=https://archive.org/details/glossaryofenglis0000leec |trans-title=Glosaryo ng balarila ng Ingles|lang=en|publisher=Edinburgh University Press |isbn=0-7486-2406-6}}
&lt;!-- LeechHundtMairSmith2009
--&gt;* {{cite book |url=http://english.fullerton.edu/publications/clnarchives/2012winter/angus-chng%20contemp_eng.pdf |last1=Leech |first1=Geoffrey |last2=Hundt |first2=Marianne |last3=Mair |first3=Christian |last4=Smith |first4=Nicholas |title=Change in contemporary English: a grammatical study|trans-title=Pagbabago sa kontemporaryong Ingles: gramatikao na pag-aaral|lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=978-0-521-86722-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402140536/http://english.fullerton.edu/publications/clnarchives/2012winter/angus-chng%20contemp_eng.pdf |archive-date=2 April 2015 |url-status=live}}
&lt;!-- LevineCrocket1966
--&gt;* {{cite journal |last1=Levine |first1=L. |last2=Crockett |first2=H. J. |date=1966 |title=Speech Variation in a Piedmont Community: Postvocalic r*|trans-title=Baryasyon sa Pagbigkas sa isang Pamayanang Piedmont: Posbokalikong r*|lang=en|journal=Sociological Inquiry |volume=36 |issue=2 |pages=204–226 |doi=10.1111/j.1475-682x.1966.tb00625.x}}
&lt;!-- Li2003
--&gt;* {{cite journal |last1=Li |first1=David C. S. |title=Between English and Esperanto: what does it take to be a world language? |trans-title=Sa Pagitan ng Ingles at Esperanto: paano maging isang pandaigdigang wika?|lang=en|journal=International Journal of the Sociology of Language |issue=164 |pages=33–63 |date=2003 |issn=0165-2516 |doi=10.1515/ijsl.2003.055}}
&lt;!-- LimAnsaldo2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01701-6 |chapter=Singapore: Language Situation|trans-chapter=Singapura: Sitwasyon sa Wika|title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Lim |first1=L. |last2=Ansaldo |first2=U. |pages=387–389 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- Maclagan 2010
--&gt;* {{cite book |last=Maclagan |first=Margaret |chapter=The English(es) of New Zealand|trans-chapter=Ang (mga) Ingles ng Nueva Selanda|lang=en|editor-last=Kirkpatrick |editor-first=Andy |date=2010 |title=Routledge Handbook of World Englishes |trans-title=Handbook ng Routledge ukol sa mga Ingles ng Mundo|url=https://archive.org/details/routledgehandboo00kirk |url-access=limited |publisher=Routledge |pages=[https://archive.org/details/routledgehandboo00kirk/page/n173 151]–164 |isbn=978-0-203-84932-3}}
&lt;!--MacMahon 2006
--&gt;* {{cite book |last=MacMahon |first=M. K. |date=2006 |chapter=English Phonetics |trans-chapter=Ponetika ng Ingles|lang=en|editor1=Bas Aarts |editor-first2=April |editor-last2=McMahon |title=The Handbook of English Linguistics |trans-title=Ang Handbook ng Lingguwistika ng Ingles|location=Oxford, Inglatera|publisher=Blackwell |pages=359–382 |isbn=978-1-4051-6425-2}}
&lt;!-- Macquarie Dictionary2015
--&gt;* {{cite web |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |url=https://www.macquariedictionary.com.au/ |title=Macquarie Dictionary|lang=en |website=Australia's National Dictionary &amp; Thesaurus Online &amp;#124; Macquarie Dictionary |date=2015 |publisher=Macmillan Publishers Group Australia |url-access=registration |ref={{harvid|Macquarie Dictionary|2015}} |archive-date=21 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721141547/https://www.macquariedictionary.com.au/ |url-status=live}}
&lt;!-- Mair &amp; Leech 2006
--&gt;* {{cite book |last1=Mair |first1=C. |last2=Leech |first2=G. |date=2006 |chapter=Current Changes in English Syntax|trans-chapter=Mga Kasalukuyang Pagbabago sa Sintaksis ng Ingles|title=The Handbook of English Linguistics |trans-title=Ang Handbook ng Lingguwistika ng Ingles|lang=en|publisher=Blackwell |isbn=978-1-4051-6425-2}}
&lt;!-- Mair 2006
--&gt;* {{cite book |last=Mair |first=Christian |date=2006 |title=Twentieth-century English: History, variation and standardization|url=https://archive.org/details/twentiethcentury0000mair | trans-title=Ingles ng Ikadalawampung Siglo: Kasaysayan, baryasyon, at pagsasapamantayan|lang=en|publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S1360674307002420 |s2cid=120824612}}
&lt;!-- MazruiMazrui1998
--&gt;* {{cite book |last1=Mazrui |first1=Ali A. |last2=Mazrui |first2=Alamin |title=The Power of Babel: Language and Governance in the African Experience |lang=en|trans-title=Ang Kapangyarihan ng Babel: Wika at Pamamahala sa Karanasang Aprikano|date=1998 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-51429-1 |url=https://books.google.com/books?id=6lQTPxdYx8kC}}
&lt;!-- McArthur1992
--&gt;* {{cite book |editor-last=McArthur |editor-first=Tom |title=Oxford Companion to the English Language |trans-title=Pantulong ng Oxford sa Wikang Ingles|lang=en|publisher=Oxford University Press |date=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |doi=10.1093/acref/9780192800619.001.0001 |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00mcar}}
&lt;!-- McCrumMacNeilCran2003
--&gt;* {{Cite book |last1=McCrum |first1=Robert |last2=MacNeil |first2=Robert |last3=Cran |first3=William |title=The Story of English |url=https://archive.org/details/storyofenglish0000mccr_c8l9 |trans-title=Ang Kuwento ng Ingles|lang=en|location=London |date=2003 |edition=3 |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-200231-5}}
&lt;!-- McGuinness1997
--&gt;* {{cite book |last=McGuinness |first=Diane |title=Why Our Children Can't Read, and what We Can Do about it: A Scientific Revolution in Reading|trans-title=Bakit Hindi Makapagbasa ang Ating mga Anak, at Ano ang Magagawa Natin: Rebolusyong Maagham sa Pagbabasa|lang=en|author-link=Diane McGuinness |date=1997 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-684-83161-9 |url=https://books.google.com/books?id=F-q02ZBKh3wC}}
&lt;!-- Meierkord2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/00641-6 |chapter=Lingua Francas as Second Languages |trans-chapter=Mga Lingua Franca bilang mga Pangalawang Wika|title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Meierkord |first1=C. |pages=163–171 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- MerriamWebster2015
--&gt;* {{cite dictionary |title=English - Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary |entry=English |dictionary=Merriam Webster |date=26 February 2015 |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/English |ref={{harvid|Merriam Webster|2015}} |archive-date=25 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150325140932/http://www.merriam-webster.com/dictionary/english |url-status=live}}
&lt;!-- Methrie2006
--&gt;* {{cite journal |last1=Mesthrie |first1=Rajend |title=New Englishes and the native speaker debate|url=https://archive.org/details/sim_language-sciences_2010-11_32_6/page/594 |trans-title=Mga Bagong Ingles at ang debate sa katutubong mananalita|lang=en|journal=Language Sciences |date=November 2010 |volume=32 |issue=6 |pages=594–601 |doi=10.1016/j.langsci.2010.08.002}}
&lt;!-- Miller 2002
--&gt;* {{cite book |last=Miller |first=Jim |date=2002 |title=An Introduction to English Syntax |trans-title=Panimula sa Sintaksis ng Ingles|lang=en|publisher=Edinburgh University Press |isbn=0-7486-1254-8}}
&lt;!-- Montgomery
--&gt;* {{cite journal |last=Montgomery |first=M. |date=1993 |title=The Southern Accent—Alive and Well|trans-title=Ang Asento ng Katimugan–Buhay at Maayos|lang=en|journal=Southern Cultures |volume=1 |issue=1 |pages=47–64 |doi=10.1353/scu.1993.0006 |s2cid=143984864}}
&lt;!-- Mountford2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/05018-5 |chapter=English Spelling: Rationale|trans-chapter=Pagbabaybay sa Ingles: Paliwanag|lang=en|title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|date=2006 |last1=Mountford |first1=J. |pages=156–159 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- Mufwene2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01291-8 |chapter=Language Spread |trans-chapter=Pagkalat ng Wika|title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Mufwene |first1=S. S. |pages=613–616 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- Mugglestone2012
--&gt;* {{cite book |editor-last=Mugglestone |editor-first=Lynda |title=Oxford History of English|trans-title=Kasaysayan ng Ingles ng Oxford|publisher=Oxford University Press |date=2012 |orig-date=2006 |isbn=978-0-19-966016-2}}
** {{Harvc |in=Mugglestone |year=2012 |first=April |last=McMahon |pages=180–218 |c=Restructuring Renaissance English}}
** {{Harvc |in=Mugglestone |year=2012 |first=Matthew |last=Townend |pages=75–105 |c=Contacts and Conflicts: Latin, Norse, and French}}
* {{cite book |last=Müller |first=Stefan  |title=Grammatical theory |trans-title=Teorya sa balarila|lang=en|publisher=Language Science Press |date=2020 |isbn=978-3-96110-273-0}}
&lt;!-- Nation2001 needs more verification
--&gt;* {{Cite book |last=Nation |first=I. S. P. |title=Learning Vocabulary in Another Language|trans-title=Matuto ng Bokabularyo sa Ibang Wika|lang=en|author-link=Paul Nation |publisher=Cambridge University Press |date=2001 |url=https://books.google.com/books?id=sKqx8k8gYTkC |page=477 |isbn=978-0-521-80498-1}}
&lt;!-- National Records of Scotland2013
--&gt;* {{cite web |publisher=National Records of Scotland |title=Census 2011: Release 2A|lang=en |series=Scotland's Census 2011 |date=26 September 2013 |url=http://www.scotlandscensus.gov.uk/news/census-2011-release-2a |archive-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402152137/http://www.scotlandscensus.gov.uk/news/census-2011-release-2a |url-status=live |ref={{sfnref|National Records of Scotland|2013}}}}
&lt;!-- Neijt2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04574-0 |chapter=Spelling Reform |trans-chapter=Reporma sa Pagbaybay|lang=en|title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|date=2006 |last1=Neijt |first1=A. |pages=68–71 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- Northern Ireland Statistics and Research Agency2012
--&gt;* {{cite web |publisher=Northern Ireland Statistics and Research Agency |title=Census 2011: Key Statistics for Northern Ireland December 2012 |trans-title=Senso 2011: Mga Pangunahing Estadistika para sa Hilagang Irlanda Disyembre 2012|lang=en|periodical=Statistics Bulletin |date=2012 |url=http://www.nisra.gov.uk/Census/key_report_2011.pdf |at=Table KS207NI: Main Language |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121224033625/http://www.nisra.gov.uk/Census/key_report_2011.pdf |archive-date=24 December 2012 |ref={{sfnref|Northern Ireland Statistics and Research Agency|2012}}}}
&lt;!-- Northrup2013
--&gt;* {{cite book |last=Northrup |first=David |title=How English Became the Global Language|trans-title=Paano Naging Pandaigdigang Wika ang Ingles|lang=en|date=2013 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-30306-6 |url=https://books.google.com/books?id=YPAlPeB6IvQC}}
&lt;!-- O'Dwyer 2006
--&gt;* {{cite book |last=O'Dwyer |first=Bernard |title=Modern English Structures: Form, Function, and Position |trans-title=Estraktura ng Modernong Ingles: Anyo, Gamit, at Posisyon|lang=en|edition=2 |publisher=Broadview |publication-place=Canada |year=2006 |isbn=978-1-55111-763-8}}
&lt;!-- Office for National Statistics official census figures for England and Wales
--&gt;* {{cite web |publisher=Office for National Statistics |title=Language in England and Wales, 2011|trans-title=Mga Wika sa Inglatera at Gales, 2011|lang=en|date=4 March 2013 |periodical=2011 Census Analysis |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census-analysis/language-in-england-and-wales-2011/rpt---language-in-england-and-wales--2011.html|archive-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402115009/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census-analysis/language-in-england-and-wales-2011/rpt---language-in-england-and-wales--2011.html |url-status=live |ref={{sfnref|Office for National Statistics|2013}}}}
&lt;!-- OxfordLearner'sDictionary
--&gt;* {{cite web |title=Oxford Learner's Dictionaries |url=http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/ |access-date=25 February 2015 |publisher=Oxford |ref={{harvid|Oxford Learner's Dictionary|2015}} |archive-date=9 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209040312/http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/ |url-status=live|lang=en}}
&lt;!-- Patrick2006aJamaica
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01760-0 |chapter=Jamaica: Language Situation|trans-chapter=Hamayka: Sitwasyon ss Wika|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics |date=2006a |last1=Patrick |first1=P. L. |pages=88–90 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- Patrick2006bAAVE
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/05092-6 |chapter=English, African-American Vernacular|trans-chapter=Ingles, Aprikanong Amerikano Bernakular|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics |date=2006b |last1=Patrick |first1=P. L. |pages=159–163 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- Payne &amp; Huddleston 2002
--&gt;* {{cite book |last1=Payne |last2=Huddleston |first1=John |first2=Rodney |editor1-last=Huddleston |editor2-last=Pullum |editor1-first=R. |editor2-first=G. K. |date=2002 |title=Cambridge Grammar of English |url=https://archive.org/details/cambridgegrammar0000hudd |trans-title=Balarila ng Ingles ng Cambridge|lang=en|publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316423530.006 |isbn=978-0-521-43146-0}}
* {{cite book |last=Peters |first=Pam |title=The Cambridge Guide to English Usage|url=https://archive.org/details/cambridgeguideto00pete_0 |trans-title=Ang Gabay ng Cambridge sa Paggamit sa Ingles|lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2004 |isbn=978-0-521-62181-6}}
&lt;!-- Phillipson2004
--&gt;* {{cite book |last=Phillipson |first=Robert |title=English-Only Europe?: Challenging Language Policy|trans-title=Patakarang Ingles Lamang sa Europa? Paghamon sa Patakaran sa Wika|lang=en|date=28 April 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-44349-9 |url=https://books.google.com/books?id=9HiCAgAAQBAJ&amp;pg=PA47}}
&lt;!-- Richter2012
--&gt;* {{cite book |last=Richter |first=Ingo |chapter=Introduction |trans-chapter=Panimula|editor1-last=Richter |editor1-first=Dagmar |editor2-last=Richter |editor2-first=Ingo |editor3-last=Toivanen |editor3-first=Reeta |display-editors=3 |editor4-last=Ulasiuk |editor4-first=Iryna |title=Language Rights Revisited: The challenge of global migration and communication|trans-title=Pagbisita muli sa mga Karapatan sa Wika: Ang hamon ng pandaigdigang migrasyon at komunikasyon|lang=en|date=2012 |publisher=BWV Verlag |isbn=978-3-8305-2809-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3u9kBAAAQBAJ&amp;pg=PA29}}
&lt;!-- Roach1999
--&gt;* {{cite book |last=Roach |first=Peter |title=English Phonetics and Phonology|trans-title=Ponetika at Ponolohiya ng Ingles|lang=en|date=2009 |publisher=Cambridge |edition=4}}
&lt;!-- Robinson1992
--&gt;* {{cite book |last=Robinson |first=Orrin |author-link=Orrin W. Robinson |title=Old English and Its Closest Relatives: A Survey of the Earliest Germanic Languages |trans-title=Lumang Ingles at ang Pinakamalapit Nitong Kamag-anak: Sarbey sa mga Pinakaunang Wikang Hermaniko|lang=en|publisher=Stanford University Press |date=1992 |isbn=978-0-8047-2221-6 |url=https://archive.org/details/oldenglishitsclo0000robi |url-access=registration}}
&lt;!-- Romaine1982
--&gt;* {{cite book |last=Romaine |first=Suzanne |chapter=English in Scotland|trans-chapter=Ingles sa Eskosya|lang=en |editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language |trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|pages=56–83 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}}
&lt;!-- Romaine1999
--&gt;* {{cite book |title=Cambridge History of the English Language |trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles ng Cambridge|lang=en|volume=4|editor-last=Romaine |editor-first=Suzanne |publisher=Cambridge University Press |date=1999 |isbn=978-0-521-26477-8 |doi=10.1017/CHOL9780521264778.002}}
** {{Harvc |last=Algeo |first=John |chapter=Vocabulary |url=https://books.google.com/books?id=NxHuNOvwt7wC&amp;pg=PA57 |in=Romaine |year=1999 |pages=57–91}}
** {{Harvc |last=Romaine |first=Suzanne |chapter=Introduction |in=Romaine |year=1999 |pages=1–56 |id={{sfnref|Romaine|1999a}}}}
&lt;!-- Romaine2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/00646-5 |chapter=Language Policy in Multilingual Educational Contexts|trans-chapter=Patakaran sa Wika sa mga Konteksto ng Multilingwal na Edukasyon |title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|date=2006 |last=Romaine |first=Suzanne |pages=584–596 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- Routes of English
--&gt;* {{cite news |title=The Routes of English |trans-title=Ang Mga Ruta ng Ingles|lang=en|url=https://www.bbc.co.uk/radio4/routesofenglish/storysofar/programme4_6.shtml |date=1 August 2015 |work=BBC |ref={{harvid|The Routes of English}} |archive-date=24 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151024081346/http://www.bbc.co.uk/radio4/routesofenglish/storysofar/programme4_6.shtml |url-status=live}}
&lt;!-- Rowicka2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01848-4 |chapter=Canada: Language Situation |trans-chapter=Kanada: Sitwasyon sa Wika|lang=en|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics |date=2006 |last1=Rowicka |first1=G. J. |pages=194–195 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- Rubino2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01736-3 |chapter=Philippines: Language Situation |trans-chapter=Pilipinas: Sitwasyon sa Wika|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics |date=2006 |last1=Rubino |first1=C. |pages=323–326 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- Ryan2013 an official report of the United States Census
--&gt;* {{cite web |last=Ryan |first=Camille |title=Language Use in the United States: 2011|trans-title=Paggamit ng Wika sa Estados Unidos: 2011|lang=en|periodical=American Community Survey Reports |date=August 2013 |page=1 |url=https://www.census.gov/prod/2013pubs/acs-22.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205101044/http://www.census.gov/prod/2013pubs/acs-22.pdf |archive-date=5 February 2016 |url-status=dead}}
&lt;!-- Sailaja 2009
--&gt;* {{cite book |last=Sailaja |first=Pingali |title=Indian English|trans-title=Ingles ng India|lang=en |publisher=Edinburgh University Press |date=2009 |isbn=978-0-7486-2595-6 |series=Dialects of English |url=https://books.google.com/books?id=ntxWxuoRBiwC}}
&lt;!-- Schiffrin 1988
--&gt;* {{cite book |last=Schiffrin |first=Deborah |date=1988 |title=Discourse Markers|trans-title=Mga Pananda sa Diskurso|lang=en |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-35718-0 |series=Studies in Interactional Sociolinguistics |url=https://books.google.com/books?id=hs7J-WqPtPAC}}
&lt;!-- Schneider2007
--&gt;* {{cite book |last=Schneider |first=Edgar |title=Postcolonial English: Varieties Around the World|trans-title=Poskolonyal na Ingles: Mga Barayti sa Iba't-ibang Panig ng Mundo|lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2007 |isbn=978-0-521-53901-2 |url=https://books.google.com/books?id=QIE6zGSd8okC}}
&lt;!-- Schonweitz2001
--&gt;* {{cite journal |last=Schönweitz |first=Thomas |title=Gender and Postvocalic /r/ in the American South: A Detailed Socioregional Analysis |url=https://archive.org/details/sim_american-speech_fall-2001_76_3/page/258 |trans-title=Kasarian at ang Posbokalikong /r/ sa Katimugang Amerika: Detalyadong Sosyorehiyonal na Pagsusuri|lang=en|journal=American Speech |volume=76 |issue=3 |date=2001 |pages=259–285 |doi=10.1215/00031283-76-3-259 |s2cid=144403823}}
&lt;!-- Shaywitz2003
--&gt;* {{cite book |last=Shaywitz |first=Sally E. |title=Overcoming Dyslexia: A New and Complete Science-based Program for Reading Problems at Any Level |trans-title=Pagtagumpayan ang Dyslexia: Isang Bago at Kumpletong Programang Nakaayon sa Agham para sa mga Problema sa Pagbabasa|lang=en|date=2003 |publisher=A. A. Knopf |isbn=978-0-375-40012-4 |url=https://books.google.com/books?id=hXbZ1QInSF0C}}
&lt;!-- Smith2009
--&gt;* {{cite book |last=Smith |first=Jeremy J. |title=Old English: A Linguistic Introduction|trans-title=Lumang Ingles: Panimula sa Lingguwistika |lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=978-0-521-86677-4}}
&lt;!-- Statistics Canada2014
--&gt;* {{cite web |publisher=Statistics Canada |title=Population by mother tongue and age groups (total), 2011 counts, for Canada, provinces and territories |trans-title=Populasyon batay sa inang wika at grupo ng edad (kabuuan), bilang noong 2011, para sa Kanada, mga lalawigan, at teritoryo|lang=en|date=22 August 2014 |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/lang/Pages/highlight.cfm?TabID=1&amp;Lang=E&amp;Asc=0&amp;PRCode=01&amp;OrderBy=2&amp;View=1&amp;tableID=401&amp;queryID=1&amp;Age=1#TableSummary |archive-date=26 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726032921/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/lang/Pages/highlight.cfm?TabID=1&amp;Lang=E&amp;Asc=0&amp;PRCode=01&amp;OrderBy=2&amp;View=1&amp;tableID=401&amp;queryID=1&amp;Age=1#TableSummary |url-status=live |ref={{sfnref|Statistics Canada|2014}}}}
&lt;!-- Statistics New Zealand2014
--&gt;* {{cite web |publisher=Statistics New Zealand |title=2013 QuickStats About Culture and Identity|trans-title=2013 QuickStats ukol sa Kultura at Pagkakakilanlan|lang=en|date=April 2014 |url=http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/quickstats-culture-identity.pdf |page=23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115195639/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/quickstats-culture-identity.pdf |archive-date=15 January 2015 |ref={{sfnref|Statistics New Zealand|2014}}}}
&lt;!-- Statistics South Africa2012 official census of South Africa
--&gt;* {{cite book |publisher=Statistics South Africa |title=Census 2011: Census in Brief|lang=en |id=Report No. 03‑01‑41 |date=2012 |isbn=978-0-621-41388-5 |url=http://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |chapter=Population by first language spoken and province |ref={{sfnref|Statistics South Africa|2012}} |page=23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151113164744/http://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |archive-date=13 November 2015 |url-status=live |chapter-url=http://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf#page=28 |editor-first=Pali |editor-last=Lehohla |location=Pretoria}}
&lt;!-- Stiles2018
--&gt;* {{Cite book |last=Stiles |first=Patrick |date=2018 |title=Friesische Studien II: Beiträge des Föhrer Symposiums zur Friesischen Philologie vom 7.–8. April 1994 |trans-title=Araling Prisyano II: Mga Artikulo mula sa Föhr Symposium ukol sa Pilolohiyang Prisyano na ginanap noong ika-7 at ika-8 ng Abril 1994F0|url=https://www.academia.edu/37163852 |series=NOWELE Supplement Series |volume=12 |doi=10.1075/nss.12 |isbn=9789027272843 |language=de}}
&lt;!-- SvartikLeech2006
--&gt;* {{cite book |last1=Svartvik |first1=Jan |last2=Leech |first2=Geoffrey |title=English: One Tongue, Many Voices |trans-title=Ingles: Isang Dila, Maraming Boses|lang=en|date=2006 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-4039-1830-7 |url=https://archive.org/details/englishonetongue0000svar_y3z3 |url-access=registration}}
&lt;!-- Swan2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/05058-6 |chapter=English in the Present Day (Since ca. 1900)|trans-chapter=Ingles sa Kasalukuyang Panahon (simula c. 1900)|title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics|trans-title=Ensiklopediya  ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Swan |first1=M. |pages=149–156 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- Sweet1892
--&gt;* {{cite book |last=Sweet |first=Henry |title=A new English grammar |trans-title=Isang bagong balarilang Ingles|lang=en|url=https://archive.org/details/anewenglishgram01sweegoog |publisher=Cambridge University Press |date=2014 |orig-date=1892}}
&lt;!-- Thomas 2008
--&gt;* {{cite book |last=Thomas |first=Erik R. |date=2008 |chapter=Rural Southern white accents|trans-chapter=Mga asento ng mga puti sa rural na Katimugan|trans-title=Mga Barayti ng Ingles |title=Varieties of English |volume=2|lang=en |pages=87–114 |editor=Edgar W. Schneider |publisher=de Gruyter |doi=10.1515/9783110208405.1.87 |isbn=978-3-11-020840-5}}
&lt;!-- ThomasonKaufman1988
--&gt;* {{cite book |last1=Thomason |first1=Sarah G. |author-link=Sarah Thomason |last2=Kaufman |first2=Terrence |author-link2=Terrence Kaufman |title=Language Contact, Creolization and Genetic Linguistics |trans-title=Kontak sa Wika, Pagsasa-creole, at Lingguwistikang Henetiko|lang=en|url=https://archive.org/details/rosettaproject_afr_detail-2 |publisher=University of California Press |date=1988 |isbn=978-0-520-91279-3}}
&lt;!-- Toon1982
--&gt;* {{cite book |last=Toon |first=Thomas E. |chapter=Variation in Contemporary American English|trans-chapter=Baryasyon sa Kontemporaryong Amerikanong Ingles|lang=en|editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|pages=210–250 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}}
&lt;!-- TraskTrask2010
--&gt;* {{cite book |last=Trask |first=Robert Lawrence |author-link=Larry Trask |title=Why Do Languages Change?|trans-title=Bakit Nagbabago ang mfa Wika?|lang=en |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-83802-3 |url=https://books.google.com/books?id=9qoZzBgCmFMC}}
&lt;!-- Trudgill 1999
--&gt;* {{cite book |last=Trudgill |first=Peter |date=1999 |title=The Dialects of England|url=https://archive.org/details/dialectsofenglan0000trud_f6f5 |trans-title=Mga Dayalekto ng Inglatera|lang=en |edition=2 |publisher=Blackwell |location=Oxford |isbn=978-0-631-21815-9}}
&lt;!-- Trudgill2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01506-6 |chapter=Accent |trans-chapter=Asento|title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Trudgill |first1=P. |page=14 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- Trudgill &amp; Hannah 2002 replace with 2008 5th edition
--&gt;* {{cite book |last1=Trudgill |first1=Peter |first2=Jean |last2=Hannah |date=2002 |title=International English: A Guide to the Varieties of Standard English|trans-title=Pandaigdigang Ingles: Gabay sa mga Barayti ng Pamantayang Ingles|lang=en|edition=4 |location=London |publisher=Hodder |isbn=978-0-340-80834-4}}
&lt;!-- Trudgill &amp; Hannah 2008
--&gt;* {{cite book |last1=Trudgill |first1=Peter |first2=Jean |last2=Hannah |date=2008 |title=International English: A Guide to the Varieties of Standard English|trans-title=Pandaigdigang Ingles: Gabay sa mga Barayti ng Pamantayang Ingles|lang=en |edition=5 |location=London |publisher=Arnold |isbn=978-0-340-97161-1 |url=https://books.google.com/books?id=e8u8MR8MNaEC}}
&lt;!-- United Nations2008
--&gt;* {{cite web |publisher=United Nations |title=Everything You Always Wanted to Know About the United Nations|trans-title=Lahat ng mga Gusto Mong Malaman Tungkol sa Mga Nagkakaisang Bansa|lang=en|date=2010 |url=https://digitallibrary.un.org/record/705254/files/everything_un.pdf?ln=en |quote=The working languages at the UN Secretariat are English and French. |ref={{sfnref|United Nations|2010}}}}
&lt;!-- Versloot2017
--&gt;* {{Cite book |last=Versloot |first=Arjen P. |author-link=:fy:Arjen Versloot |chapter=Traces of a North Sea Germanic Idiom in the Fifth–Seventh Centuries AD|trans-chapter=Mga Bakas ng isang Dagat Hilagang Hermanikong Idiyoma noong Ikalima hanggang Ikapitong Siglo KP |pages=339–373 |url=https://www.cambridge.org/core/books/frisians-and-their-north-sea-neighbours/3E63327F4D3842542B0E1DD40129BE3B |title=Frisians and their North Sea Neighbours: From the Fifth Century to the Viking Age|trans-title=Mga Prisyano at ang Kanilang mga Kapitbahay sa Dagat Hilaga: Mula Ikalimang Siglo hanggang sa Panahon ng mga Viking|lang=en|date=2017 |publisher=Boydell &amp; Brewer |isbn=978-1-78744-063-0 |doi=10.1017/9781787440630 |url-access=subscription |editor-last1=Hines |editor-first1=John |editor-last2=IJssennagger |editor-first2=Nelleke |location=Woodbridge, Inglatera}}
&lt;!-- Wardhaugh2010
--&gt;* {{cite book |last=Wardhaugh |first=Ronald |title=An Introduction to Sociolinguistics|trans-title=Panimula sa Sosyolingguwistika |lang=en|edition=6 |publisher=Wiley-Blackwell |date=2010 |isbn=978-1-4051-8668-1 |series=Blackwell textbooks in Linguistics |volume=4}}
&lt;!-- Watts2011
--&gt;* {{cite book |last=Watts |first=Richard J. |title=Language Myths and the History of English|url=https://archive.org/details/languagemythshis0000watt_r7c2 |trans-title=Mga Mito sa Wika at ang Kasaysayan ng Ingles|lang=en|date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-532760-1 |doi=10.1093/acprof:oso/9780195327601.001.0001}}
&lt;!--Wells 1982
--&gt;* {{Accents of English}}
&lt;!-- Wojcik2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/05081-1 |chapter=Controlled Languages|trans-chapter=Mga Kontroladong Wika|lang=en |title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|date=2006 |last1=Wojcik |first1=R. H. |pages=139–142 |isbn=978-0-08-044854-1}}
&lt;!-- Wolfram2006
--&gt;* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04256-5 |chapter=Variation and Language: Overview|trans-chapter=Baryasyon at Wika: Buod|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|title=Encyclopedia of Language &amp; Linguistics |date=2006 |last1=Wolfram |first1=W. |pages=333–341 |isbn=978-0-08-044854-1|lang=en}}
{{refend}}

== Link sa labas ==
{{Library resources box |about=yes |by=no }}
* [http://www.lel.ed.ac.uk/research/gsound/Eng/Database/Phonetics/Englishes/Home/HomeMainFrameHolder.htm Mga asento ng wikang Ingles mula sa ibat-ibang panig ng mundo] (Pamantasan ng Edinburgh) – mga maiikling rekord ng pagbigkas sa 110 piling salitang Ingles sa 50 asento ng wika.
* [http://www.dialectsarchive.com/ International Dialects of English Archive] – mga rekord ng mga asento ng katutubo at pandaigdigang pananalitang L2 ng wikang Ingles.
*[http://www.britishcouncil.ph British Council Philippines]
*[http://www.tesol.ph TESOL Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402170304/http://www.tesol.ph/ |date=2015-04-02 }}

{{Mga wika ng Pilipinas}}
{{authority control}}

{{DEFAULTSORT:Ingles, Wikang}}
[[Kategorya:Mga wika ng Pilipinas]]
[[Kategorya:Wikang Ingles|*]]</text>
      <sha1>30q7w393aqn6m1gnhzpx5heby2yq395</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Agham</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1163</id>
    <revision>
      <id>2213180</id>
      <parentid>2212833</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83099" sha1="qmi3jm5jeora74g82x3hxe7ea58c37d" xml:space="preserve">{{use dmy dates}}
&lt;!-- Panatilihin ang tuldik sa unang banggit ng paksa. --&gt;{{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=300|direction=horizontal|image1=Students at the Science Battle 2017 in Tartu 1.jpg|image2=Milwaukee Public Museum November 2022 022 (Rainforest--Today's Scientist- In the Museum).jpg|image3=Students and workers wrap new CubeSats in SSPF.jpg|image4=Assistant Pharmacist.jpg|footer=Ilan sa mga gawain na isinasagawa sa mga larangan ng agham}}'''Aghám''' o '''siyénsiyá''' ang [[pamamaraang makaagham|sistematikong]] [[Pananaliksik|pagsasagawa at pagsasaayos]] sa [[kaalaman]] ng [[sangkatauhan]] sa pamamagitan ng mga masusubukang [[Ipotesis|hinuha]] (ipotesis) at [[hula]] (prediksiyon) tungkol sa [[uniberso|sanlibutan]].&lt;ref name=&quot;Heilbron2003&quot;&gt;{{cite book |last=Heilbron |first=J. L. |author-link=J. L. Heilbron |title=The Oxford Companion to the History of Modern Science |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_s7n3 |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-0-19-511229-0 |location=New York |pages=vii–x |language=en |trans-title=Ang Pantulong Oxford ukol sa Kasaysayan ng Modernong Agham |chapter=Preface |trans-chapter=Panimula |quote= |display-authors=etal}}&lt;/ref&gt; Sa kasalukuyang panahon, madalas na hinahati ito sa dalawa o tatlong sangay:&lt;ref name=&quot;Cohen2021&quot;&gt;{{cite book |last=Cohen |first=Eliel |url=https://www.routledge.com/The-University-and-its-Boundaries-Thriving-or-Surviving-in-the-21st-Century/Cohen/p/book/9780367562984 |title=The University and its Boundaries: Thriving or Surviving in the 21st Century |publisher=Routledge |year=2021 |isbn=978-0-367-56298-4 |location=New York |pages=14–41 |language=en |trans-title=Ang Pamantasan at ang Hangganan nito: Lumalago o Nanghihina sa Ika-21 Siglo |chapter=The boundary lens: theorising academic activity |trans-chapter=Ang lente ng hangganan: pagteorisa sa akademikong gawain |access-date=}}&lt;/ref&gt; ang mga [[likas na agham]] tulad ng [[pisika]], [[kimika]], at [[biolohiya]], na pinag-aaralan ang [[pisikal na mundo]], at mga [[agham pang-ugali]] tulad ng [[ekonomika]], [[sikolohiya]], at [[sosyolohiya]], na nakatuon naman sa mga [[indibidwal]] at [[lipunan]].&lt;ref name=&quot;Colander2019&quot;&gt;{{cite book |last1=Colander |first1=David C. |title=Social Science: An Introduction to the Study of Society |last2=Hunt |first2=Elgin F. |publisher=Routledge |year=2019 |edition=17 |location=New York |pages=1–22 |language=en |trans-title=Agham Panlipunan: Panimula sa Pag-aaral sa Lipunan |chapter=Social science and its methods |trans-chapter=Agham panlipunan at ang mga kaparaanan nito}}&lt;/ref&gt; Kinokonsidera din bilang ikatlong pangunahing sangay ang mga [[pormal na agham]] tulad ng [[matematika]], [[lohika]], at [[teoretikal na agham pangkompyuter]], na nakatuon naman sa mga [[sistemang pormal]] na pinamamahalaan ng mga [[aksoma]] at tuntunin;&lt;ref name=&quot;Löwe2002&quot;&gt;{{cite journal |last=Löwe |first=Benedikt |author-link=Benedikt Löwe |year=2002 |title=The formal sciences: their scope, their foundations, and their unity |trans-title=Mga pormal na agham: kanilang saklaw, pundasyon, at pagkakaisa |journal=Synthese |language=en |volume=133 |issue=1/2 |pages=5–11 |doi=10.1023/A:1020887832028 |issn=0039-7857 |s2cid=9272212}}&lt;/ref&gt; gayunpaman, hindi ito kinokonsidera bilang sangay ng ilang akademiko dahil sa paggamit nito ng [[deduktibong pagdadahilan]] imbes ng [[pamamaraang makaagham]] o mga [[empirikal na ebidensiya]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Nickles |first1=Thomas |title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem |publisher=The University of Chicago Press |year=2013 |page=104 |language=en |trans-title=Ang Pilosopiya ng Seudosiyensiya: Muling Pagkonsidera sa Problema ng Demarkasyon |chapter=The Problem of Demarcation |trans-chapter=Ang Problema ng Demarkasyon}}&lt;/ref&gt; Samantala, mga [[nalalapat na agham]] naman ang tawag sa mga agham na gumagamit aa kaalaman ng ibang bahagi ng agham para sa praktikal na mga bagay tulad ng [[inhinyeriya]] at [[medisina]].&lt;ref name=&quot;Bunge1966&quot;&gt;{{Cite book |last=Bunge |first=M. |title=Contributions to a Philosophy of Technology |publisher=Springer |year=1966 |isbn=978-94-010-2184-5 |editor-last=Rapp |editor-first=F. |location=Dordrecht |pages=19–39 |language=en |trans-title=Mga Ambag sa Pilosopiya ng Teknolohiya |chapter=Technology as Applied Science |trans-chapter=Teknolohiya bilang Nalalapat na Agham |doi=10.1007/978-94-010-2182-1_2 |s2cid=110332727}}&lt;/ref&gt;

Mahaba ang [[kasaysayan ng agham]], na nagsimula ayon sa kasalukuyang arkeolohiya sa [[sinaunang Ehipto]] at [[Mesopotamia]] noong [[Panahong Bronse]] tinatayang {{BCE|3000|link=yes}}. Malaki ang impluwensiya ng kanilang mga ambag sa [[astronomiya]], matematika, at medisina sa [[likas na pilosopiya]] ng [[Sinaunang Gresya|mga Griyego]], na sumubok na maipaliwanag ang mga pangyayari sa [[kalikasan]], habang nadebelop naman sa [[India]] ang [[Hindu-Arabong sistema ng pagbilang]].&lt;ref name=&quot;Grant20072&quot;&gt;{{cite book |last=Grant |first=Edward |title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=978-0-521-68957-1 |location=New York |pages=1–26 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Likas na Pilosopiya: Mula sa Sinaunang Mundo hanggang sa Ika-19 na Siglo |chapter=Ancient Egypt to Plato |trans-chapter=Sinaunang Ehipto hanggang kay Plato |chapter-url=https://archive.org/details/historynaturalph00gran/page/n16 |chapter-url-access=limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lindberg20072&quot;&gt;{{Cite book |last=Lindberg |first=David C. |title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context |url=https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5 |publisher=University of Chicago Press |year=2007 |isbn=978-0226482057 |edition=2 |language=en |trans-title=Ang simula ng Kanluraning agham: ang maagham na tradisyon ng Europa sa kontekstong pampilosopiya, panrelihiyon, at pang-institusyon}}&lt;/ref&gt; Bumagal ang [[pananaliksik]] sa agham sa [[Pagbagsak ng Imperyong Romano|pagbagsak]] ang [[Imperyong Romano]] na nagpatuloy  hanggang sa [[Gitnang Kapanahunan]], bagamat nakabawi naman ito pagsapit ng [[Renasimiyento ng ika-12 siglo]]. Marami sa mga manuskritong naisulat ng mga Griyego na nawala sa [[Kanlurang Europa]] ang naipreserba ng mga Muslim na iskolar noong [[Ginintuang Panahon ng Islam]],&lt;ref name=&quot;Lindberg20072&quot; /&gt; gayundin ng mga Bizantinong Griyego na nagpreserba sa mga ito mula sa [[Silangang Imperyong Romano|Imperyong Bizantino]] papunta sa mga bansa sa Kanlurang Europa na nagpasimula sa [[Renasimiyento]]. Sa panahong ito nagsimula ang paggamit sa pamamaraang makaagham, na resulta ng muling pagtaas ng interes sa likas na pilosopiya, at kalauna'y humantong sa [[Rebolusyong Makaagham]] noong ika-16 na siglo.&lt;ref name=&quot;Lindberg20072&quot; /&gt; Pagsapit naman ng ika-18 siglo, nagsimulang maging isang propesyon ang pag-aaral sa mga agham, kasabay ng paglitaw ng mga institusyon at ng pagiging pormal ng mga pag-aaral.&lt;ref&gt;{{cite book |title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science |publisher=University of Chicago Press |year=2003 |isbn=978-0-226-08928-7 |editor1-last=Cahan |editor1-first=David |language=en |trans-title=Mula Likas na Pilosopiya papuntang Agham: Pagsusulat sa Kasaysayan ng Agham noong Ika-19 na Siglo}}&lt;/ref&gt;

Sa kasalukuyan, nabubuo ang mga bagong kaalaman sa agham mula sa mga [[siyentipiko]] na may nilulutas na problema.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marder |first=Michael P. |url=https://www.cambridge.org/core/books/research-methods-for-science/1C04E5D747781B68C52A79EE86BF584B |title=Research Methods for Science |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-521-14584-8 |location=New York |pages=1–17 |language=en |trans-title=Mga Paraan sa Pananaliksik sa Agham |chapter=Curiosity and research |trans-chapter=Kuryosidad at pananaliksik |access-date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt; Kalimitan na isinasagawa ang pananaliksik ngayon sa mga malalaking grupo ng mga siyentipiko sa ilalim ng mga [[akademikong institusyon]], ahensiya ng gobyerno, at ng mga pribadong kumpanya. Ang kanilang mga gawa ang nagsisilbing basehan sa paggawa sa mga [[polisiya sa agham]] ng mga bansa.

== Etimolohiya ==
Nagmula ang salitang ''agham'' sa salitang [[Sanskrit]] na ''{{lang|sa|āgama}}'' ({{Langx|sa|आगम|translit=}}), na nangangahulugang &quot;pag-aaral&quot;, &quot;tradisyong pinagpasa-pasahan&quot;, o &quot;pinagmulan&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sanskritdictionary.com/?iencoding=iast&amp;q=%C4%81gama%22&amp;lang=sans&amp;action=Search|title=āgama|access-date=27 Marso 2025|website=Sanskrit Dictionary|language=en|archive-date=10 Mayo 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250510125736/https://sanskritdictionary.com/?q=%C4%81gama%22&amp;lang=sans&amp;action=Search&amp;iencoding=iast|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Tulad ng [[wikang Tagalog]], maraming salita sa ibang mga wika ng Pilipinas na nagmula dito ang nakarating sa kani-kanilang wika bilang ''agama'', na nangangahulugang &quot;[[relihiyon]]&quot; naman sa mga wika tulad ng [[wikang Maranao|Maranao]], [[wikang Tausug|Tausug]], at [[wikang Maguindanao|Maguindanao]]. Hindi malinaw kung paano narating ang modernong kahulugan ng naturang salitang ito sa wikang Tagalog, lalo na't iba ito sa kahulugan ng mga karatig-wika nito. Gayunpaman, malinaw na may lumang kahulugan ang salitang ito bilang isang [[pandiwa]] na nangangahulugang &quot;pag-alam sa tunay na [[katauhan]]&quot; ayon sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1613).&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Noceda |first=Juan José de |url=https://archive.org/details/vocabulariodelal00noce/page/n37/mode/2up?view=theater |title=Vocabulario de la lengua Tagala, trabaxado por varios sugetos doctos, y graves, y ultimamente añadido, corregido y coordinado |date= |publisher=Imprenta de la Compañia de Iesus |others=John Carter Brown Library |year=1754 |location=Maynila |pages=38 |language=es |trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog, ginawa ng mga aral at seryosong nag-aaral, na kamakailang dinagdag, tinama, at isinaayos}}&lt;/ref&gt; Bagamat di na ginagamit sa ganitong kahulugan, makikita ito sa mga salitang ''agam'' at ''agam-agam'', parehong nangangahulugang &quot;kutob&quot; o &quot;pagduda&quot;.

Samantala, nagmula naman ang salitang ''siyensiya'' sa [[salitang Kastila]] na ''{{lang|es|ciencia}}'', na nagmula naman sa [[lumang Wikang Kastila]] na ''{{lang|osp|çiençia}}''. Parehong nagmula ang salitang ito gayundin ng mga kaugnay na salita nito sa ibang mga [[wikang Romanse]] sa [[salitang Latin]] na ''{{lang|la|scientia}}'', ang anyong basal (sa pamamagitan ng hulaping ''-ia'') ng {{lang|la|sciēns}} (&quot;alam, eksperto&quot;), ang aktibong pangkasalukuyang partisipiyo ng {{lang|la|sciō}} (&quot;kaya (gawin), pag-unawa, alam&quot;). Ayon sa [[dalubwika]]ng si [[Michiel de Vaan]], maaaring nagmula ito sa isang salita sa [[protowikang Italiko]] na {{lang|ine-x-proto|skije-}} o {{lang|ine-x-proto|*skijo-}} (&quot;alam&quot;), na maaari namang nagmula sa salitang {{lang|ine-x-proto|*skh1-ie}}, {{lang|ine-x-proto|*skh1-io}} (&quot;maghiwa&quot;) sa [[protowikang Indo-Europeo]]. Ayon naman sa ''[[Lexikon der indogermanischen Verben]]'', isang diksiyonaryong pang-[[etimolohiya]] sa naturang [[protowika]], maaaring nagmula ang salitang ito bilang isang [[pagbabaligtad]] (''back-formation'') ng salitang Latin na {{lang|la|nescīre}} (&quot;hindi alam&quot;), na nagmula naman sa {{lang|ine-x-proto|*sekH}}, na na nagmula sa {{lang|ine-x-proto|*skh2-}}  (mula {{lang|ine-x-proto|*sḱʰeh2(i)-}}), na may kahulugan din na &quot;maghiwa&quot; o &quot;maghati&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |year=2008 |title=sciō |encyclopedia=Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages |url=https://archive.org/details/m-de-vaan-2008-etymological-dictionary-of-latin-and-the-other-italic-languages/page/544/ |last=Vaan |first=Michiel de |author-link=Michiel de Vaan |series=[[Indo-European Etymological Dictionary]] |pages=545 |language=en |trans-title= |isbn=978-90-04-16797-1}}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==
{{Main|Kasaysayan ng agham}}

=== Maagang kasaysayan ===
{{Main|Agham sa sinaunang mundo}}
[[File:Plimpton_322.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plimpton_322.jpg|alt=Clay tablet with markings, three columns for numbers and one for ordinals|thumb|Ang [[tabletang Plimpton 322]] na ginawa sa [[Babilonya]] at nagpapakita sa mga [[Tatluhan ni Pitagoras|tatluhan ni Pitagoras.]]]]
Walang pinagmulan ang agham. Hiwa-hiwalay itong nadebelop sa iba't-ibang panig ng mundo, bagamat kaunti lang ang alam ukol rito sa kasalukuyan.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Carruthers |first=Peter |title=The roots of scientific reasoning: infancy, modularity and the art of tracking |date=2 May 2002 |work=The Cognitive Basis of Science |pages=73–96 |editor-last=Carruthers |editor-first=Peter |trans-title=Ang pinagmulan ng maagham na pagdadahilan: simulain, modularidad, at ang sining ng pagsisiyasat |publisher=Cambridge University Press |language=en |doi=10.1017/cbo9780511613517.005 |isbn=978-0-521-81229-0 |editor2-last=Stich |editor2-first=Stephen |editor3-last=Siegal |editor3-first=Michael}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lombard |first1=Marlize |last2=Gärdenfors |first2=Peter |year=2017 |title=Tracking the Evolution of Causal Cognition in Humans |trans-title=Pagtunton sa Ebolusyon ng Pag-iisip ng Dahilan sa mga Tao |journal=Journal of Anthropological Sciences |language=en |volume=95 |issue=95 |pages=219–234 |doi=10.4436/JASS.95006 |issn=1827-4765 |pmid=28489015}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, halos sigurado ang mga iskolar na malaki ang naging gampanin ng [[Kababaihan sa agham|kababaihan sa maagang kasaysayan ng agham]],&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Graeber |first1=David |author-link1=David Graeber |title=The Dawn of Everything |title-link=The Dawn of Everything |last2=Wengrow |first2=David |author-link2=David Wengrow |year=2021 |page=[https://archive.org/details/dawnofeverything0000grae/page/n263 248] |language=en |trans-title=Ang Simula ng Lahat}}&lt;/ref&gt; bukod sa mga ritwal ng kani-kanilang mga [[rehiliyon]]. Ginagamit ng ilang iskolar ang katagang &quot;[[proto-agham]]&quot; upang ilarawan ang estado ng agham bago ang modernong konsepto nito,&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tuomela |first=Raimo |title=Rational Changes in Science |publisher=Springer |year=1987 |isbn=978-94-010-8181-8 |editor-last1=Pitt |editor-first1=J. C. |series=Boston Studies in the Philosophy of Science |volume=98 |location=Dordrecht, [[Olanda]] |pages=83–101 |language=en |trans-title=Mga Pagbabagong Rasyonal sa Agham |chapter=Science, Protoscience, and Pseudoscience |trans-chapter=Agham, Proto-agham, at Seudosiyensiya |doi=10.1007/978-94-009-3779-6_4 |editor-last2=Pera |editor-first2=M.}}&lt;/ref&gt; bagamat hindi lahat ng mga iskolar ay sang-ayon sa katagang ito.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Science for the West, Myth for the Rest? |encyclopedia=The Postcolonial Science and Technology Studies Reader |publisher=Duke University Press |location=Durham, [[Hilagang Karolina]], [[Estados Unidos]] |last=Scott |first=Colin |editor-last=Harding |editor-first=Sandra |pages=175–197 |language=en |trans-title=Agham sa Kanluran, Mito sa Iba? |doi=10.2307/j.ctv11g96cc.16 |isbn=978-0-8223-4936-5 |jstor=j.ctv11g96cc.16 |chapter=The Case of James Bay Cree Knowledge Construction |trans-chapter=Ang Kaso ng Paggawa ng Kaalaman ng mga James Bay Cree}}&lt;/ref&gt;

Matapos lumitaw ang mga pinakaunang sistema ng pagsulat sa iab't ibang panig ng mundo noong [[Panahong Bronse]], partikular na sa [[sinaunang Ehipto]] at [[Mesopotamia]], naging malinaw sa mga iskolar ang pagkakaroon ng mga panimulang pag-aaral ng mga sinaunang sibilisasyon sa agham.&lt;ref name=&quot;McIntosh2005&quot;&gt;{{cite book |last1=McIntosh |first1=Jane R. |author-link=Jane McIntosh |url=https://books.google.com/books?id=9veK7E2JwkUC&amp;q=science+in+ancient+Mesopotamia |title=Ancient Mesopotamia: New Perspectives |publisher=ABC-CLIO |year=2005 |isbn=978-1-57607-966-9 |location=Santa Barbara, [[California]], [[Estados Unidos]] |pages=273–276 |language=en |trans-title=Sinaunang Mesopotamia: Mga Bagong Pananaw |access-date=}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga ito ay ginawa sa kadahilanang praktikal, tulad ng [[medisina]], [[kalendaryo]], at [[heometriya]], bagamat may mga larangan din silang pinag-aralan dahil sa mga kadahilanang [[banal]] o [[Sobrenatural|supernatural]], kagaya ng [[astronomiya]].&lt;ref name=&quot;McIntosh2005&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Aaboe |first=Asger |author-link=Asger Aaboe |date=2 May 1974 |title=Scientific Astronomy in Antiquity |trans-title=Maagham na Astronomiya sa Sinaunang Panahon |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]] |language=en |volume=276 |issue=1257 |pages=21–42 |bibcode=1974RSPTA.276...21A |doi=10.1098/rsta.1974.0007 |jstor=74272 |s2cid=122508567}}&lt;/ref&gt;

=== Panahong klasikal ===
{{Main|Agham noong panahong klasikal}}
[[Talaksan:&quot;The School of Athens&quot; by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|thumb|Ang ''[[Paaralan ng Atenas]]'' (1509-11), ipininta ni [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]], at nagpapakita sa mga mahahalagang siyentipiko, pilosopo, at matematiko ng [[sinaunang Gresya]].]]
Noong panahong klasikal sa Europa, tipikal na mga mayayamang kalalakihan lang ang nakakapagdaos ng kani-kanilang imbestigasyon sa kalikasan, madalas dahil sa kagustuhang maipaliwanag ang mga pangyayari sa paligid nila.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Lehoux |first1=Daryn |title=Wrestling with Nature: From Omens to Science |publisher=University of Chicago Press |year=2011 |isbn=978-0-226-31783-0 |editor1-last=Shank |editor1-first=Michael |page=39 |language=en |trans-title=Pagbubuno sa Kalikasan: Mula Pamahiin papuntang Agham |chapter=Natural Knowledge in the Classical World |trans-chapter=Likas na Kaalaman sa Klasikal na Mundo |editor2-last=Numbers |editor2-first=Ronald |editor3-last=Harrison |editor3-first=Peter}}&lt;/ref&gt; Halimbawa, inilarawan ng mga pilosopong namuhay sa [[sinaunang Gresya]] bago ang panahon ni [[Sokrates]] ang mga pangyayari sa [[kalikasan]] bilang mga natural na paraan na idinisenyo ng [[Mitolohiyang Griyego|mga diyos]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Strauss |first1=Leo |url=https://books.google.com/books?id=cpx2j0TumyIC |title=An Introduction to Political Philosophy: Ten Essays by Leo Strauss |last2=Gildin |first2=Hilail |publisher=[[Wayne State University Press]] |year=1989 |isbn=978-0814319024 |page=209 |language=en |trans-title=Panimula sa Pilosopiyang Pampolitika: Sampung Sanaysay ni Leo Strauss |chapter=Progress or Return? The Contemporary Crisis in Western Education |trans-chapter=Progreso o Pagbalik? Ang Kontemporaryong Krisis sa Edukasyon ng Kanluran |access-date=}}&lt;/ref&gt; Samantala, ipinaliwanag naman ng mga pilosopong tagasunod ni [[Thales|Tales ng Miletus]] ang mga pangyayaring ito nang walang bahid ng supernatural.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=O'Grady |first1=Patricia F. |author-link=Patricia O'Grady |url=https://books.google.com/books?id=ZTUlDwAAQBAJ&amp;q=Thales+of+Miletus+first+scientist&amp;pg=PA245 |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-0-7546-0533-1 |location=[[New York]] |page=245 |language=en |trans-title=Tales ng Miletus: Mga Simulain ng Agham at Pilosopiya ng Kanluran |access-date=}}&lt;/ref&gt; Dinebelop naman ng mga tagasunod ni [[Pitagoras]] ang isang [[Pitagorasismo|mala-relihiyong sistema ng pilosopiya]] na sumesentro sa mga bilang.&lt;ref name=&quot;Burkert1972&quot;&gt;{{cite book |last=Burkert |first=Walter |author-link=Walter Burkert |url=https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&amp;q=Pythagoreanism |title=Lore and Science in Ancient Pythagoreanism |date=1 June 1972 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-53918-1 |location=Cambridge, [[Massachusetts]], [[Estados Unidos]] |language=en |trans-title=Alamat at Agham sa Sinaunang Pitagorasismo}}&lt;/ref&gt; Ang simulain ng ideya ng [[atomo]] bilang ang pinakamaliit na yunit ng realidad ay nagsimula naman sa mga ideya ng [[atomismo]] nina [[Democritus|Demokritus]] at [[Epikuro]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Pullman |first1=Bernard |url=https://books.google.com/books?id=IQs5hur-BpgC&amp;q=Leucippus+Democritus+atom&amp;pg=PA56 |title=The Atom in the History of Human Thought |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-515040-7 |pages=31–33 |language=en |trans-title=Ang Atomo sa Kasaysayan ng Kaisipan ng Tao |bibcode= |access-date=}}&lt;/ref&gt; Nagpokus naman si [[Hippocrates|Hipokrates]] sa pormal na pag-aaral sa medisina; dahil rito, siya ngayon ang itinuturing na &quot;ama ng medisina&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Leff |first1=Samuel |url=https://books.google.com/books?id=HjNrAAAAMAAJ |title=From Witchcraft to World Health |last2=Leff |first2=Vera |publisher=Macmillan |year=1956 |location=[[London]] |language=en |trans-title=Mula Kulam hanggang sa Pandaigdigang Kalusugan |access-date=}}&lt;/ref&gt;

Pinasimulan ni Sokrates ang imbestigasyon sa mga bagay-bagay sa pamamagitan ng unti-unting pagtanggal sa mga posibleng paliwanag patungkol sa isang bagay dahil sa [[kontradiksiyon]], hanggang sa maabot ang isang [[konklusyon]] na walang kontradiksiyon. Ang paraan na ito, na tinatawag na ngayon bilang ang [[paraang Sokratiko]], ay unang inilarawan ng kanyang estudyante na si [[Platon]] sa mga dayalogong isinulat nito.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Plato, Apology |trans-title=Platon, Apolohiya |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol.%3Apage%3D17 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129145253/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol.%3Apage%3D17 |archive-date=29 January 2018 |access-date= |page=17 |language=en}}&lt;/ref&gt; Noong {{BKP|ika-4 na siglo|link=yes}}, dinebelop ni [[Aristoteles]] ang isang sistematikong programa sa [[teleolohiya]].&lt;ref&gt;{{cite book |author1=[[Aristoteles]] |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0054%3Abekker%20page%3D1139b |title=Nicomachean Ethics |edition= |at=1139b |language=en |trans-title=Etikang Nikomakeno |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317140402/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc= |archive-date=17 March 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Iminungkahi naman ni [[Aristarco]] ang isang modelo ng kalangitan kung saan ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] ang nasa sentro ([[heliosentrismo]]).&lt;ref name=&quot;McClellan2015&quot;&gt;{{cite book |last1=McClellan |first1=James E. III |url=https://books.google.com/books?id=ah1ECwAAQBAJ&amp;q=Aristarchus+heliocentrism&amp;pg=PA99 |title=Science and Technology in World History: An Introduction |last2=Dorn |first2=Harold |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2015 |isbn=978-1-4214-1776-9 |location=Baltimore |pages=99–100 |access-date=20 October 2020}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, hindi ito nakakuha ng laganap na suporta dahil pinaniwalaan noon na labag ito sa mga batas ng pisika,&lt;ref name=&quot;McClellan20152&quot;&gt;{{cite book |last1=McClellan |first1=James E. III |url=https://books.google.com/books?id=ah1ECwAAQBAJ&amp;q=Aristarchus+heliocentrism&amp;pg=PA99 |title=Science and Technology in World History: An Introduction |last2=Dorn |first2=Harold |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2015 |isbn=978-1-4214-1776-9 |location=[[Baltimore]] |pages=99–100 |language=en |trans-title=Agham at Teknolohiya sa Kasaysayan ng Mundo: Panimula |access-date=}}&lt;/ref&gt; at mas tinanggap ang mungkahi ni [[Ptolomeo]] na modelo kung saan nasa sentro ang [[Daigdig]] ([[heosentrismo]]), na una niyang inilarawan sa kanyang aklat na ''[[Almagest]]''; ito ang nanaig na modelo ng sansinukob hanggang sa [[Renasimiyento]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Grasshoff |first=Gerd |title=The History of Ptolemy's Star Catalogue |publisher=Springer |year=1990 |isbn=978-1-4612-8788-9 |series=Studies in the History of Mathematics and Physical Sciences |volume=14 |location=[[New York]] |language=en |trans-title=Ang Kasaysayan ng Katalogo ng mga Bituin ni Ptolomeo |doi=10.1007/978-1-4612-4468-4}}&lt;/ref&gt; Samantala, malaki naman ang ambag ng matematikong si [[Arkimedes|Arkimedes ng Syracuse]], kabilang na sa [[paglutang]] ng mga bagay sa tubig. Isinulat naman ng Romanong si [[Matandang Plinio]] ang aklat na ''[[Likas na Kasaysayan (Plinio)|Likas na Kasaysayan]]''.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lawson |first1=Russell M. |url=https://books.google.com/books?id=1AY1ALzh9V0C&amp;q=Pliny+the+Elder+encyclopedia&amp;pg=PA190 |title=Science in the Ancient World: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2004 |isbn=978-1-85109-539-1 |location=Santa Barbara, [[California]], [[Estados Unidos]] |pages=190–191 |language=en |trans-title=Agham sa Sinaunang Mundo: Ensiklopedya |access-date=}}&lt;/ref&gt;

=== Gitnang Kapanahunan ===
[[Talaksan:Maqamat hariri.jpg|thumb|Ang [[Tahanan ng Karunungan]] sa [[Baghdad]], itinuturing na isa sa mga sentro ng kaalaman ng panahong ito. Nasira ito noong kasagsagan ng mga [[Pagkubkob sa Baghdad (1258)|pag-atake]] ng [[Imperyong Monggol|mga Mongol]] sa lungsod noong 1258.]]
Naging mabagal ang pag-usad ng agham sa Europa pagsapit ng [[Gitnang Kapanahunan]] mula noong [[Pagbagsak ng Imperyong Romano|bumagsak ang Imperyong Romano]].&lt;ref name=&quot;Lindberg20072&quot; /&gt; Gayunpaman, nagawang mapreserba ng ilang mga iskolar tulad ni [[Isidro ng Sevilla]] ang malaking bahagdan ng kaalaman noong panahong yon sa pamamagitan ng mano-manong pagkopya sa mga natitirang panitikan at pagtipon nito sa mga bolyum tulad ng 20 bolyum ng ''[[Etymologiae]]''.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Grant |first1=Edward |url=https://books.google.com/books?id=YyvmEyX6rZgC |title=The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional and Intellectual Contexts |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-56762-6 |series=Cambridge Studies in the History of Science |pages=7–17 |language=en |trans-title=Ang mga Pundasyon ng Modernong Agham sa Gitnang Kapanahunan: Kanilang mga Kontekstong Panrelihiyon, Pang-institusyon, at Intelektuwal |access-date=}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda naman, ang relatibong katatagan ng [[Silangang Imperyong Romano|Imperyong Bisantino]] noong panahong ito ang naging dahilan upang patuloy na magsagawa ng agham ang mga iskolar nito. Halimbawa, bagamat laganap ang mga [[Aristotelismo|ideya]] ni [[Aristoteles]] sa Europa kagaya ng heosentrismo at pisika, may mga ilang kritiko nito sa panahong ito tulad ni [[Juan Filopono]], na nagpakilala sa [[teorya ng impetus]], isang sinaunang teorya na sumubok ipaliwanag kung paano [[Mosyon|gumagalaw]] ang mga bagay. Ginamit ang kanyang kritisismo ng mga sumunod na iskolar hanggang sa pagsapit ng [[Renasimiyento]], nang ginamit ito ni [[Galileo Galilei]].&lt;ref name=&quot;Lindberg20072&quot; /&gt;

Madalas gamitin ang mga ideya ni Aristoteles sa pagpapaliwanag sa mga pangyayari sa paligid. Sentro sa mga ideya niya ang [[apat na sanhi]]: materyal, pormal, paggalaw, at huling sanhi.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |year=2019 |title=Aristotle on Causality |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/aristotle-causality/#FouCau |access-date= |last=Falcon |first=Andrea |editor-last=Zalta |editor-first=Edward |edition= |language=en |trans-title=Aristoteles sa Kasanhian |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009032459/https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/aristotle-causality/#FouCau |archive-date=9 October 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Kristiyano (madalas [[Nestorianismo]] at [[Miapisismo]]) ang karamihan sa mga nakapagpreserba sa mga sinaunang panitikan, na nagsalin sa iba't-ibang wika. Sa ilalim ng mga [[Dinastiyang Abasida|Abasida]], pinahusay pa ang salin sa wikang Arabo ng mga Arabong siyentipiko.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grant |first=Edward |url=https://archive.org/details/historynaturalph00gran |title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=978-0-521-68957-1 |pages=[https://archive.org/details/historynaturalph00gran/page/n77 62–67] |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Likas na Pilosopiya: Mula sa Sinaunang Mundo hanggang Ika-19 na Siglo |chapter=Islam and the eastward shift of Aristotelian natural philosophy |trans-chapter=Islam at ang pasilangang paglipat ng likas na pilosopiya ni Aristoteles |url-access=limited}}&lt;/ref&gt; Sa kabisera nito ng [[Baghdad]] makikita ang [[Tahanan ng Karunungan]], isa sa mga pinakamalalaking aklatan ng panahong ito at nagpatuloy hanggang sa [[Pagkubkob sa Baghdad (1258)|pagsalakay]] ng [[Imperyong Mongol|mga Mongol]] sa naturang lungsod noong 1258. Sa karatig na [[Imperyong Sasanida]] naman itinatag ang [[Akademiya ng Gondashipur]], na itinuturing bilang isa sa mga pinakamahahalagang institusyon ng [[medisina]] ng sinaunang mundo. Pinasimulan naman ni [[Alhazen]] ang mga eksperimento bilang pangkumpirma sa isang hinuha, na kanyang ginamit sa mga eksperimento niya ukol sa [[paningin]]. Samantala, isinulat naman ni [[Avicenna]] ang ''[[Kanon ng Medisina]]'', isang komprehensibong ensiklopedya ng medisina na itinuturing bilang isa sa mga pinakamahahalagang aklat sa larangan sa panahong ito.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fisher |first=W. B. |title=The Cambridge history of Iran |date=1968–1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20093-6 |language=en |trans-title=Ang Kasaysayan ng Iran ng Cambridge}}&lt;/ref&gt;

Noong 1088, itinatag ang [[Unibersidad ng Bolonia|Pamantasan ng Bolonia]] sa [[Italya]], ang pinakaunang [[pamantasan]] sa Europa at aktibo magpahanggang ngayon.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Russell |first=Josiah C. |year=1959 |title=Gratian, Irnerius, and the Early Schools of Bologna |url=https://archive.org/details/sim_mississippi-quarterly_fall-1959_12_4/page/n14 |trans-title=Gratian, Ireneo, at ang mga Pinakaunang Paaralan ng Bolonia |journal=[[The Mississippi Quarterly]] |language=en |volume=12 |issue=4 |pages=168–188 |jstor=26473232 |quote=}}&lt;/ref&gt; Nagsimulang maglitawan ang mga institusyon at pamantasan sa kontinente, na nagpasimula sa [[Renasimiyento ng ika-12 siglo]] at nagbigay-daan sa pagtaas ng pangangailangan sa mga salin sa [[wikang Latin]] ng mga sinaunang teksto at aklat.&lt;ref name=&quot;Lindberg20072&quot; /&gt; Lumaganap ang [[eskolastika]] sa Europa, at nagsimula ang mga iskolar na magkalap ng mga kaalaman sa maraming larangan.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=St. Albertus Magnus |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Albertus-Magnus |access-date= |language=en |trans-title=San Alberto Magno |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028045424/https://www.britannica.com/biography/Saint-Albertus-Magnus |archive-date=28 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Noong ika-13 siglo, inilathala ni [[Mondino de Luzzi]] ang unang aklat ukol sa [[anatomiya]] base sa mga pagbukas ng mga iskolar sa [[Bolonia]] sa mga katawan ng mga [[bangkay]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Numbers |first=Ronald |url=http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674057418 |title=Galileo Goes to Jail and Other Myths about Science and Religion |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0-674-03327-6 |page=45 |language=en |trans-title=Nakulong si Galileo at Iba pang mga Mito ukol sa Agham at Relihiyon |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120190509/https://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674057418 |archive-date=20 January 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Renasimiyento ===
{{Main|Rebolusyong Makaagham}}
[[File:De_Revolutionibus_manuscript_p9b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:De_Revolutionibus_manuscript_p9b.jpg|alt=Drawing of planets' orbit around the Sun|thumb|Pagguhit ni [[Nicolaus Copernicus]] sa ideya ng [[heliosentrismo]] sa kanyang aklat na ''[[De revolutionibus orbium coelestium]].'']]
Malaki ang naging ambag ng mga pag-abante sa larangan ng [[optika]] sa paglunsad ng [[Renasimiyento]] sa Europa, tulad ng [[teleskopyo]] at ang [[camera obscura]]. Sa simula nito, inilatag ng mga pilosopong tulad ni [[Roger Bacon]], [[Vitelio|Vitello]], at [[John Peckham]] ang [[ontolohiya]] ng realidad na nakikita ng mga mata; humantong ito sa ideya ng [[perspektibismo]], na ginamit sa sining upang kopyahin ang kanilang nakikita sa kalikasan.&lt;ref name=&quot;Smith2001&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=A. Mark |title=Alhacen's Theory of Visual Perception: A Critical Edition |title-link=De Aspectibus |publisher=[[American Philosophical Society]] |year=2001 |isbn=978-0-87169-914-5 |series=Transactions of the American Philosophical Society |volume=91 |location=[[Philadelphia]], Estados Unidos |language=en |trans-title=Teorya ng Biswal na Persepsyon ni Alhacen: Kritikal na Edisyon |issue=4–5}}&lt;/ref&gt; Samantala, noong ika-16 na siglo, inilatag ng paring siyentipiko na si [[Nicolaus Copernicus]] ang modelong [[heliosentrismo]] kung saan nasa gitna ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] at umiikot ang [[Daigdig]] dito. Bagamat taliwas ito sa nananaig na modelong [[heosentrismo]] sa panahong ito, ang pagtuklas ni [[Johannes Kepler]] sa mga [[Mga batas mosyon ng mga planeta ni Kepler|batas ng paggalaw ng mga planeta]] at ang mga ambag ni [[Galileo Galilei]] sa larangan ang nagpatunay kalaunan sa katotohanan ng heliosentrismo.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Goldstein |first1=Bernard R. |year=2016 |title=Copernicus and the Origin of his Heliocentric System |trans-title=Si Copernicus at ang Pinagmulan ng kanyang Sistemang Heliosentro |url=http://pdfs.semanticscholar.org/e610/194b7b608cab49e034a542017213d827fb70.pdf |url-status=dead |journal=Journal for the History of Astronomy |language=en |volume=33 |issue=3 |pages=219–235 |doi=10.1177/002182860203300301 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412211013/http://pdfs.semanticscholar.org/e610/194b7b608cab49e034a542017213d827fb70.pdf |archive-date=12 April 2020 |access-date= |s2cid=118351058}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Koestler |first=Arthur |author-link=Arthur Koestler |url=https://archive.org/details/sleepwalkershist00koes_0/page/1 |title=The Sleepwalkers: A History of Man's Changing Vision of the Universe |publisher=Penguin |year=1990 |isbn=0-14-019246-8 |location=[[Londres]], Reyno Unido |page=[https://archive.org/details/sleepwalkershist00koes_0/page/1 1] |language=en |trans-title=Ang Mga Naglalakad nang Tulog: Kasaysayan ng Nagbabagong Pagtanaw ng Sangkatauhan sa Sansinukob |orig-date=1959}}&lt;/ref&gt; Ang pagkaimbento sa [[Limbagin|limbagan]] ang nagpabilis sa pagkalat ng impormasyon, kabilang na yung mga kinokonsiderang ipinagbabawal o hindi sumasang-ayon sa mga ideya ng panahong yon.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Gingerich |first=Owen |year=1975 |title=Copernicus and the Impact of Printing |trans-title=Si Copernicus at ang Epekto ng Paglilimbag |journal=Vistas in Astronomy |language=en |volume=17 |issue=1 |pages=201–218 |bibcode=1975VA.....17..201G |doi=10.1016/0083-6656(75)90061-6}}&lt;/ref&gt; Nagsimula namang kuwestyunin ng mga pilosopong siyentipiko tulad ni [[Francis Bacon]] at [[Rene Descartes]] ang mga ideya ni Aristoteles; pumabor sila sa paggamit ng mga eksperimento imbes ng kontemplasyon sa pag-aaral sa kalikasan.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Davis |first1=Philip J. |title=Descartes' Dream: The World According to Mathematics |url=https://archive.org/details/descartesdreamwo0000davi |last2=Hersh |first2=Reuben |publisher=[[Harcourt Brace Jovanovich]] |year=1986 |location=[[Cambridge]], [[Massachusetts]], [[Estados Unidos]] |language=en |trans-title=Ang Pangarap ni Descartes: Ang Mundo ayon sa Matematika}}&lt;/ref&gt; 

=== Kaliwanagan ===
{{Main|Agham sa Panahon ng Kaliwanagan}}
[[File:Newton's_Principia_title_page.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Newton's_Principia_title_page.png|thumb|Ang [[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'']] ni [[Isaac Newton]], na unang inilimbag noong 1687.]]
Sa simula ng [[Panahon ng Kaliwanagan]], nilimbag ni Isaac Newton ang [[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'']], isa sa mga kinokonsiderang pinakamahahalagang aklat ng [[pisika]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gribbin |first=John |title=Science: A History 1543–2001 |publisher=Allen Lane |year=2002 |isbn=978-0-7139-9503-9 |page=241 |language=en |trans-title=Agham: Isang Kasaysayan 1543–2001 |quote=}}&lt;/ref&gt; Samantala, lumayo ang mga siyentipiko mula sa mga turo ni Aristoteles, kagaya ni [[Gottfried Leibniz|Gottfried Wilhelm Leibniz]], na tiningnan ang mga bagay bilang sumusunod sa mga batas ng kalikasan, hindi dahil may mga layunin ang mga ito.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gottfried Leibniz – Biography |trans-title=Gottfried Leibniz – Talambuhay |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Leibniz/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711221621/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Leibniz.html |archive-date=11 Hulyo 2017 |access-date= |website=Maths History |language=en}}&lt;/ref&gt; Dinomina ng mga grupong nakatuon sa agham ang pag-aaral sa mga larangan sa panahong ito, di tulad ng mga nagdaang panahon kung saan nasa mga pamantasan nakasentro ang mga pag-aaral. Naging mabilis naman ang pag-unsad ng samu't saring mga larangan sa panahong ito, partikular na ang medisina, pisika, at biolohiya.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=van Horn Melton |first=James |url=https://www.cambridge.org/core/books/rise-of-the-public-in-enlightenment-europe/BA532085A260114CD430D9A059BD96EF |title=The Rise of the Public in Enlightenment Europe |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0511819421 |pages=82–83 |language=en |trans-title=Ang Pag-angat ng Publiko sa Europa noong [Panahon ng] Kaliwanagan |doi=10.1017/CBO9780511819421 |access-date= |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120143805/https://www.cambridge.org/core/books/rise-of-the-public-in-enlightenment-europe/BA532085A260114CD430D9A059BD96EF |archive-date=20 January 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Sinimulan ni [[Carl Linnaeus|Carolus Linnaeus]] na pagpangkatin ang lahat ng buhay, na ngayo'y bahagi na ng larangan ng [[taksonomiya]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Calisher |first1=CH |author1-link=Charles Calisher |year=2007 |title=Taxonomy: what's in a name? Doesn't a rose by any other name smell as sweet? |trans-title=Taksonomiya: ano'ng meron sa pangalan? Sintamis ba ang amoy ng rosas sa ibang pangalan? |journal=Croatian Medical Journal |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=268–270 |pmc=2080517 |pmid=17436393}}&lt;/ref&gt; Sa panahong ito nadiskubre at napag-aralan ang [[magnetismo]] at [[Daloy ng kuryente|kuryente]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Darrigol |first1=Olivier |url=https://archive.org/details/electrodynamicsf0000darr |title=Electrodynamics from Ampère to Einstein |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=0198505949 |location=New York |language=en |trans-title=Elektrodinamika mula kay Ampère hanggang kay Einstein |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; Mabilis din ang pag-unsad sa kaalaman sa [[kimika]], [[ekonomika]], [[sosyolohiya]], at [[lipunan]]. Noong 1776, inilathala ni [[Adam Smith]] ang ''[[The Wealth of Nations|Kayamanan ng mga Bansa]]'', na kinokonsiderang pinakaunang aklat ng modernong ekonomika.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fry |first=Michael |url=https://archive.org/details/adamsmithslegacy0000unse |title=Adam Smith's Legacy: His Place in the Development of Modern Economics |publisher=[[Routledge]] |others= |year=1992 |isbn=978-0-415-06164-3 |language=en |trans-title=Legasiya ni Adam Smith: Ang Kanyang Lugar sa Pagdebelop ng Modernong Ekonomika |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

=== Ika-19 na siglo ===
Nagsimulang magkaroon ng mga katangian na masasabing &quot;moderno&quot; ang mga larangan pagsapit ng ika-19 na siglo. Kabilang sa mga ito ang pagiging isang ganap na propesyon ng [[siyentipiko]], gayundin ang pagbilis ng [[industriyalisasyon]] ng mga bansa. Nagsimulang magsilitawan ang mga [[Kathang-isip na pang-agham|sanaysay at panitikan]] na may kinalaman sa agham, gayundin ang mga pinakaunang [[Diyaryong akademiko|akademikong dyornal]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Magkahiwalay na iminungkahi nina [[Charles Darwin]] at [[Alfred Russel Wallace]] ang teorya ng ebolusyon sa pamamagitan ng [[likas na pagpili]], na nagpapaliwanag kung paano at saan nagmula ang mga hayop at halaman. Inilatag ito nang husto ni Darwin sa kanyang aklat na ''[[On the Origin of Species|Ukol sa Pinagmulan ng mga Espesye]]'' (1859).&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Padian |first=Kevin |year=2008 |title=Darwin's enduring legacy |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-02-07_451_7179/page/632 |trans-title=Ang nananaig na legasiya ni Darwin |journal=Nature |language=en |volume=451 |issue=7179 |pages=632–634 |bibcode=2008Natur.451..632P |doi=10.1038/451632a |pmid=18256649 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Samantala, unang naipaliwanag ni [[Gregor Mendel]] ang mga prinsipyo ng [[Pagmamana ng katangian|mana sa mga buhay]], na nagpasimula sa larangan ng [[henetika]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Henig |first=Robin Marantz |author-link=Robin Marantz Henig |url=https://archive.org/details/monkingardenlost00heni |title=The monk in the garden: the lost and found genius of Gregor Mendel, the father of genetics |year=2000 |pages=134–138 |language=en |trans-title=Ang monghe sa hardin: ang nawala ngunit nakitang kahenyuhan ni Gregor Mendel, ang ama ng henetika}}&lt;/ref&gt; Itinatag naman ni [[Wilhelm Wundt]] ang pinakaunang laboratoryo para sa [[sikolohiya]] noong 1879.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leahey |first=Thomas Hardy |title=A History of Psychology: From Antiquity to Modernity |url=https://archive.org/details/historyofpsychol0000thom |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-138-65242-2 |edition=8 |location=[[New York]] |pages=[https://archive.org/details/historyofpsychol0000thom/page/219 219]–253 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Sikolohiya: Mula Sinaunang Panahon hanggang sa Ngayon |chapter=The psychology of consciousness |trans-chapter=Ang sikolohiys ng kamalayan}}&lt;/ref&gt; Iminungkahi ni John Dalton ang [[Teorya ng atomo|teorya]] ng [[atomo]] mula sa ideya ng sinaunang Griyegong pilosopong si [[Democritus|Demokrito]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rocke |first1=Alan J. |year=2005 |title=In Search of El Dorado: John Dalton and the Origins of the Atomic Theory |url=https://archive.org/details/sim_social-research_spring-2005_72_1/page/124 |trans-title=Ang Paghahanap sa El Dorado: Si John Dalton at ang mga Pinagmulan ng Teoryang Atomiko |journal=Social Research |language=en |volume=72 |issue=1 |pages=125–158 |doi=10.1353/sor.2005.0003 |jstor=40972005 |s2cid=141350239}}&lt;/ref&gt;

Nabuo rin sa siglong ito ang [[Elektromagnetismo|teorya ng elektromagnetika]], na nagpakita sa mga sitwasyong hindi madaling maipaliwanag sa [[Mga batas ng mosyon ni Newton|pisikang inilahad ni Newton]]. Samantala, ang aksidenteng pagkadiskubre naman ni [[Wilhelm Roentgen]] sa mga [[x-ray]] ang nagpasimula sa isang serye ng mga pagdiskubre sa iba't ibang anyo ng [[radyasyon]] at [[radyoaktibidad]], partikular na kay [[Marie Curie]] at ng asawa niyang si [[Pierre Curie]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mould |first=Richard F. |title=A century of X-rays and radioactivity in medicine: with emphasis on photographic records of the early years |publisher=Inst. of Physics Publ. |year=1995 |isbn=978-0-7503-0224-1 |edition= |location=[[Bristol]], Reyno Unido |page=12 |language=en |trans-title=Isang siglo ng mga x-ray at radyoaktibidad sa medisina: na may diin sa mga naitalang larawan sa mga unang taon}}&lt;/ref&gt; Si Roentgen ang unang nakatanggap ng [[Gantimpalang Nobel]], at si Marie Curie naman ang unang babaeng nanalo sa naturang premyo at ang unang nakatanggap ng dalawang magkahiwalay na parangal sa magkaibang larangan.&lt;ref name=&quot;Estreicher1938&quot;&gt;{{cite book |last=Estreicher |first=Tadeusz |author-link=Tadeusz Estreicher |title=Polski słownik biograficzny, vol. 4 |title-link=Polski słownik biograficzny |year=1938 |page=113 |language=pl |chapter=Curie, Maria ze Skłodowskich}}&lt;/ref&gt; Nagtapos ang siglo sa pagkadiskubre sa [[elektron]], isang [[subatomikong partikulo]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Thomson |first=J. J. |year=1897 |title=Cathode Rays |journal=[[Philosophical Magazine]] |language=en |volume=44 |issue=269 |pages=293–316 |doi=10.1080/14786449708621070}}&lt;/ref&gt;

=== Ika-20 siglo ===
{{Main|Agham noong ika-20 siglo}}
[[File:Carte_trou_ozone_Antarctique.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Carte_trou_ozone_Antarctique.jpg|alt=Graph showing lower ozone concentration at the South Pole|thumb|Ang [[Pagkaubos ng osono|butas sa osono]] sa [[Antartika]] noong 1987.]]
Pinahusay ng mga [[Antibiyotiko|antibiotiko]] at [[Pataba|artipisyal na pataba]] ang kalidad ng pamumuhay ng mga tao sa buong mundo.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Goyotte |first=Dolores |year=2017 |title=The Surgical Legacy of World War II |trans-title=Ang Legasiyang Surhikal ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig |url=https://www.ast.org/ceonline/articles/402/files/assets/common/downloads/publication.pdf |url-status=live |journal=The Surgical Technologist |language=en |volume=109 |pages=257–264 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505180530/https://www.ast.org/ceonline/articles/402/files/assets/common/downloads/publication.pdf |archive-date=5 May 2021 |access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Erisman |first1=Jan Willem |last2=Sutton |first2=M. A. |last3=Galloway |first3=J. |last4=Klimont |first4=Z. |last5=Winiwarter |first5=W. |date=October 2008 |title=How a century of ammonia synthesis changed the world |trans-title=Paano binago ng isang siglo ng sintesis sa ammonia ang mundo |url=http://www.physics.ohio-state.edu/~wilkins/energy/Resources/Essays/ngeo325.pdf.xpdf |url-status=dead |journal=[[Nature Geoscience]] |language=en |volume=1 |issue=10 |pages=636–639 |bibcode=2008NatGe...1..636E |doi=10.1038/ngeo325 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723223052/http://www.physics.ohio-state.edu/~wilkins/energy/Resources/Essays/ngeo325.pdf.xpdf |archive-date=23 July 2010 |access-date= |s2cid=94880859}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, sa siglong ito nagsimulang tingnan ng mga siyentipiko ang mga isyu sa kalikasan na dulot ng tao, kagaya ng [[polusyon]], [[Pagbabago ng klima|pag-init ng Daigdig]], at ang [[Pagkaubos ng osono|pagbaba ng osono sa atmospera]], at humantong sa pagsimula sa pag-aaral ng agham pangkalikasan bilang isang ganap na larangan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Emmett |first1=Robert |last2=Zelko |first2=Frank |year=2014 |title=Minding the Gap: Working Across Disciplines in Environmental Studies |trans-title=Pagpapaliit sa Pagitan: Pagtrabaho sa Maraming Disiplina sa Araling Pangkalikasan |url=http://www.environmentandsociety.org/perspectives/2014/2/minding-gap-working-across-disciplines-environmental-studies |journal=Environment &amp; Society Portal |series=RCC Perspectives no. 2 |language=en |doi=10.5282/rcc/6313 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121054306/https://www.environmentandsociety.org/perspectives/2014/2/minding-gap-working-across-disciplines-environmental-studies |archive-date=21 January 2022 |editor-last1=Emmett |editor-first1=Rob |editor-last2=Zelko |editor-first2=Frank}}&lt;/ref&gt;

Dahil sa dalawang digmaang pandaigdig sa siglong ito at ang sumunod na [[Digmaang Malamig|digmaang malamig]], bumilis ang pananaliksik at tumaas ang pagpopondo sa agham ng mga pamahalaan ng mundo.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Furner |first=Jonathan |date=1 June 2003 |title=Little Book, Big Book: Before and After Little Science, Big Science |url=https://archive.org/details/journal-of-librarianship-and-information-science_2003-06_35_2/page/115 |trans-title=Maliit na Aklat, Malaking Aklat: Bago at Pagkatapos ng Maliit na Agham, Malaking Agham |journal=Journal of Librarianship and Information Science |language=en |volume=35 |issue=2 |pages=115–125 |doi=10.1177/0961000603352006 |s2cid=34844169}}&lt;/ref&gt; Halimbawa, nagsimula ang [[Karerang Pangkalawakan|Karera sa Kalawakan]] dahil sa kompetisyon ng [[Estados Unidos]] at [[Unyong Sobyet]] matapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]; humantong ito kalaunan sa paglunsad ng pinakaunang [[Satelayt|artipisyal na satelayt]], ang [[Sputnik]] ng Unyong Sobyet gayundin ang pagpapadala ng mga [[astronauta]] sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] ng Estados Unidos simula noong 1969, nang lumapag sa kalupaan ng Buwan ang [[Apollo 11]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kraft |first1=Chris |author-link1=Christopher C. Kraft, Jr. |url=https://archive.org/details/flight00chri |title=Flight: My Life in Mission Control |last2=Schefter |first2=James |publisher=Dutton |year=2001 |isbn=0-525-94571-7 |location=New York |pages=3–5 |language=en |trans-title=Paglipad: Ang Buhay Ko sa Mission Control}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, nagdulot rin ito ng pagdami ng mga [[Sandata ng malawakang pagkawasak|sandatang kayang makapinsala sa isang malawak na lugar]], tulad ng [[sandatang nukleyar]], na unang ginamit (at ang tanging paggamit sa kasalukuyan) sa digmaan noong 1945, nang [[Pagbombang nukleyar sa Hiroshima at Nagasaki|ginamit ito]] ng Estados Unidos kontra sa [[Imperyo ng Hapon|Imperyong Hapon]] sa mga lungsod ng [[Hiroshima]] at [[Nagasaki]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kahn |first=Herman |author-link=Herman Kahn |title=Thinking about the Unthinkable |url=https://archive.org/details/thinkingaboutunt0000kahn |publisher=Horizon |year=1962 |language=en |trans-title=Pag-isip sa Hindi Maiisip}}&lt;/ref&gt;

Dumami rin ang [[kababaihan sa agham]], bagamat nananatili pa rin ang mga isyu sa kasarian magpahanggang ngayon sa ilang mga larangan.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rosser |first=Sue V. |title=Breaking into the Lab: Engineering Progress for Women in Science |url=https://archive.org/details/breakingintolabe0000ross |date=12 March 2012 |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-7645-2 |page=[https://archive.org/details/breakingintolabe0000ross/page/7 7] |language=en |trans-title=Pagpasok sa mga Laboratoryo: Pagsasagawa sa Progreso para sa Kababaihan sa Agham}}&lt;/ref&gt; Samantala, nadiskubre ang [[cosmic microwave background]] noong 1964,&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Penzias |first=A. A. |year=2006 |title=The origin of elements |trans-title=Ang pinagmulan ng mga elemento |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/penzias-lecture.pdf |url-status=live |journal=Science |language=en |publisher=[[Nobel Foundation]] |volume=205 |issue=4406 |pages=549–554 |doi=10.1126/science.205.4406.549 |pmid=17729659 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110117225210/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/penzias-lecture.pdf |archive-date=17 January 2011 |access-date=}}&lt;/ref&gt; isang matinding ebidensiyang pumapabor sa [[Big Bang|teorya ng Big Bang]] na unang iminungkahi ng [[Belhika|Belhikanong]] pari na si [[Georges Lemaître]] noong 1931.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Weinberg |first=S. |url=https://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0/page/495 |title=Gravitation and Cosmology |publisher=John Whitney &amp; Sons |year=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |pages=[https://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0/page/495 464–495] |language=en |trans-title=Grabitasyon at Kosmolohiya |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; Nagawang maipagsama ang teorya ng [[Ebolusyon|ebolusyon ni Darwin]] sa [[Pagmamanang Mendeliano|henetika ni Mendel]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Futuyma |first1=Douglas J. |title=Evolution |url=https://archive.org/details/evolution0000futu_j9h3 |last2=Kirkpatrick |first2=Mark |publisher=Sinauer |year=2017 |isbn=978-1605356051 |edition=4 |pages=[https://archive.org/details/evolution0000futu_j9h3/page/n21 3]–26 |language=en |trans-title=Ebolusyon |chapter=Evolutionary Biology |trans-chapter=Biolohiyang Ebolusyonal}}&lt;/ref&gt; Samantala, ang [[teorya ng pangkalahatang relatibidad]] na unang inilatag ni [[Albert Einstein]] noong unang dekada ng siglo ay napatunayan sa sumunod na dekada; nagpasimula ito sa larangan ng [[Mekanikang quantum|mekanikang kwantum]] upang ilarawan ang pisikang nagaganap sa mga napakaliit na haba, oras, at grabidad. Ang pagkaimbento sa mga [[integradong sirkito]] ang isa sa mga nagpabilis sa komunikasyon sa mundo, at nagpasimula sa isang rebolusyon sa larangan ng [[teknolohiyang pang-impormasyon]] tulad halimbawa ng mga [[kompyuter]], [[smartphone]], at [[internet]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=von Bertalanffy |first1=Ludwig |year=1972 |title=The History and Status of General Systems Theory |url=https://archive.org/details/sim_academy-of-management-journal_1972-12_15_4/page/n12 |trans-title=Ang Kasaysayan at Estado ng Teorya ng mga Pangkalahatang Sistema |journal=The Academy of Management Journal |language=en |volume=15 |issue=4 |pages=407–426 |jstor=255139}}&lt;/ref&gt;

=== Ika-21 siglo ===
[[File:Apjlab0e85f4_EHT-images-M87-four-teams.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Apjlab0e85f4_EHT-images-M87-four-teams.jpg|alt=|thumb|350x350px|Apat sa mga larawan ng [[itim na butas]] sa gitnang ng [[galaksiyang M87]] na nakuhanan sa apat na lokasyon.]]
Nakumpleto ang [[Proyektong Henoma ng Tao]] noong 2003 matapos ng 13 taong pag-aaral upang imapa at tukuyin ang lahat ng mga [[Hene (biyolohiya)|hene]] ng [[henoma ng tao]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Naidoo |first1=Nasheen |last2=Pawitan |first2=Yudi |last3=Soong |first3=Richie |last4=Cooper |first4=David N. |last5=Ku |first5=Chee-Seng |date=October 2011 |title=Human genetics and genomics a decade after the release of the draft sequence of the human genome |trans-title=Henetika ng tao at henomika isang dekada pagkatapos ng paglabas sa unang sekwensiya ng henoma ng tao |journal=Human Genomics |language=en |volume=5 |issue=6 |pages=577–622 |doi=10.1186/1479-7364-5-6-577 |pmc=3525251 |pmid=22155605 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Samantala, nagawa ng isang grupo ng mga siyentipiko mula sa [[Hapon]] noong 2006 na maibalik ang mga matatandang [[selula]] patungo sa panimulang anyo nito ([[selulang madre]]).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rashid |first1=S. Tamir |last2=Alexander |first2=Graeme J. M. |date=March 2013 |title=Induced pluripotent stem cells: from Nobel Prizes to clinical applications |trans-title=Inudyok na pluripotenteng selulang madre: mula sa mga Premyong Nobel hanggang sa mga aplikasyong klinikal |journal=Journal of Hepatology |language=en |volume=58 |issue=3 |pages=625–629 |doi=10.1016/j.jhep.2012.10.026 |issn=1600-0641 |pmid=23131523 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Natuklasan at nakumpirma ang pag-iral ng partikulong [[Higgs boson]] noong 2013, na nagpakumpleto sa mga partikulong hinuha ng [[Pamantayang Modelo]] ng pisika.&lt;ref&gt;{{cite press release|last=O'Luanaigh|first=C.|date=14 March 2013|title=New results indicate that new particle is a Higgs boson|publisher=[[CERN]]|url=http://home.web.cern.ch/about/updates/2013/03/new-results-indicate-new-particle-higgs-boson|access-date=|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151020000722/http://home.web.cern.ch/about/updates/2013/03/new-results-indicate-new-particle-higgs-boson|archive-date=20 October 2015|trans-title=Ipinapakita ng mga bagong resulta na ang bagong partikulo ay isang Higgs boson|lang=en}}&lt;/ref&gt; Noong 2015 naman, [[Unang pagsagap sa alon ng grabitasyon|nasagap]] ang mga pinakaunang [[alon ng grabitasyon]] na inilarawan ng pangkalahatang relatibidad noong nagdaang siglo.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cho |first1=Adrian |year=2017 |title=Merging neutron stars generate gravitational waves and a celestial light show |trans-title=Gumagawa ng mga alon ng grabitasyon at ng isang pangkalawakang palabas ng liwanag ang mga nagsasanib na bituing neutron |journal=Science |language=en |doi=10.1126/science.aar2149}}&lt;/ref&gt; Samantala, direktang nakuhanan ng larawan sa unang pagkakataon ang isang [[itim na butas]] sa pamamagitan ng [[Event Horizon Telescope|isang pandaigdigang kolaborasyon]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 April 2019 |title=Media Advisory: First Results from the Event Horizon Telescope to be Presented on April 10th |trans-title=Abiso sa Midya: Ipepresenta sa Ika-10 ng Abril ang mga Unang Resulta mula sa Event Horizon Telescope |url=https://eventhorizontelescope.org/blog/media-advisory-first-results-event-horizon-telescope-be-presented-april-10th |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420135254/https://eventhorizontelescope.org/blog/media-advisory-first-results-event-horizon-telescope-be-presented-april-10th |archive-date=20 April 2019 |access-date= |publisher=[[Event Horizon Telescope]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Sangay ==
{{Main|Sangay ng agham}}Kalimitang hinahati ang agham sa apat na sangay: [[Pormal na agham|pormal]], [[Likas na agham|likas]], [[Agham panlipunan|panlipunan]], at [[Nalalapat na agham|nalalapat]].

=== Pormal na agham ===
{{Main|Pormal na agham}}
[[Pormal na agham]] ang sangay ng agham na nakatuon sa mga [[sistemang pormal]], tulad ng [[matematika]], [[lohika]], [[estadistika]], at [[teoretikal na agham pangkompyuter]]. Di tulad ng ibang mga sangay ng agham, gumagamit ng mga [[Tuntunin ng imperensiya|tuntunin]] at [[Katuturan|kahulugan]] ang mga pormal na agham imbes na mga [[empirikal na ebidensiya]]; dahil dito, minsan din silang hindi itinuturing na mga ganap na agham.

Ilan sa mga pangunahing sangay nito ang mga sumusunod:

* [[Lohika]] ang pag-aaral sa mga tuntunin ng imperensiya, mga relasyon na humahantong sa isang [[konklusyon]] base sa mga [[sanhi]]. Sa malawak na kahulugan, ito ang pagsusuri sa mga [[argumento]]. Ginugrupo ito madalas sa [[pilosopiya]] at [[matematika]], bagamat ginagamit na rin ito sa [[agham pang-isipan]], [[agham pangkompyuter]], [[lingguwistika]], at [[sikolohiya]].
* [[Matematika]] ang pag-aaral sa mga bilang, estraktura, ekwasyon, hugis at iba pang mga bagay na basal. Kalimitan itong itinuturing bilang hiwalay sa agham dahil sa lawak ng saklaw nito, o di kaya'y ginagawang kasingkahulugan ng pormal na agham, kung ituring man ito bilang sangay ng agham. [[Aritmetika]], [[alhebra]], [[heometriya]], at [[kalkulo]] ang ilan sa mga pangunahing sangay nito.
* [[Estadistika]] ang pag-aaral, pagkolekta, at pagsusuri sa mga nakalap na [[datos]]. Madalas itong tumutukoy sa pagsasagawa ng mga [[sarbey]] at [[panayam]], gayundin ng mga [[eksperimento]]. 
* [[Teoretikal na agham pangkompyuter]] ang bahagi ng [[agham pangkompyuter]] na nakatuon sa [[komputasyon]] at [[pagkukuwenta]]. Ilan sa mga larangang pumapailalim dito ay ang [[teorya ng automata]], [[artipisyal na katalinuhan]], [[teorya ng impormasyon]], at [[kriptograpiya]].

=== Likas na agham ===
{{Main|Likas na agham}}
[[Likas na agham]] ang mga agham na nakatuon sa [[kalikasan]] at sa pisikal na mundo kabilang na ang mga likas na pangyayari. Kalimitan itong nahahati sa dalawa: buhay at pisikal. [[Biolohiya]] ang pag-aaral sa [[buhay]], samantalang nahahati naman ang pisikal na agham sa apat na pangunahing sangay: [[pisika]], [[kimika]], [[astronomiya]], at [[agham pandaigdig]].

* [[Pisika]] ang pag-aaral sa [[materya]], mga [[pangunahing partikulo|partikulo]] nito, at ang mga ugali nito sa [[espasyo-panahon|espasyo at panahon]], [[enerhiya]], at [[puwersa]]. Isa ito sa mga pangunahing larangan ng agham, at isa rin sa mga pinakamatatanda.
* [[Kimika]] ang pag-aaral sa pagbabagong nagaganap sa mga materya, lalo na ang komposisyon nito, reaksyon, ugali, estraktura, at  katangian nito. Kabilang sa mga pinag-aaralan sa kimika ang mga [[sustansiyang kemikal|sustansiya]], [[atomo]], at [[molekulo]].
* [[Astronomiya]] ang pag-aaral sa mga bagay sa [[kalawakan]], kabilang na ang mga [[planeta]], [[bituin]], [[galaksiya]], [[nebula]], at [[itim na butas]]. Sa madaling salita, astronomiya ang pag-aaral sa mga bagay sa labas ng [[atmospera]] ng Daigdig. Kabilang rin sa larangan ang [[kosmolohiya]], ang larangan na nakatuon sa [[uniberso|sanlibutan]] sa pangkalahatan.
* [[Agham pandaigdig]] ang katawagan para sa mga agham na nakatuon sa pag-aaral sa [[Daigdig]] at ang mga nagaganap na penomena at proseso sa loob nito.
** [[Meteorolohiya]] ang pag-aaral sa [[atmospera|himpapawid]] ng Daigdig at sa [[lagay ng panahon]].
** [[Oseanograpiya]] ang pag-aaral sa [[idrospera|katubigan]] ng Daigdig, partikular na ang [[karagatan]], ang heograpiya, pisika, kimika, at biolohiya nito. 
** [[Heolohiya]] ang pag-aaral sa [[heospera|kalupaan]] ng Daigdig, kabilang na ang mga prosesong tulad ng [[paggalaw ng mga kontinente]], mga [[bato (heolohiya)|bato]] nito, at ang mga [[siklo ng bato|pagbabago]] sa mga ito sa paglipas ng panahon.
* [[Biolohiya]] ang pag-aaral sa lahat ng [[buhay]] sa Daigdig, kabilang na ang mga [[organismo]]. Kasama sa malawak na pag-aaral na ito ang pananaliksik  ukol sa [[pinagmulan ng buhay]], [[ebolusyon]], at ang pagkalat nito. Sentro sa pag-aaral ang [[selula]], [[hene]], [[homeostatis]], at ang antas ng organisasyon ng buhay, na saklaw ng [[taksonomiya]].
** [[Mikrobiolohiya]] ang pag-aaral sa mga [[mikrobyo]], kabilang ang mga [[birus]], [[protista]], [[fungus]], at [[parasito]].
** [[Botanika]] ang pag-aaral sa mga [[halaman]], kabilang na ang mga prosesong nagaganap sa mga ito tulad halimbawa ng [[potosintesis]].
** [[Soolohiya]] ang pag-aaral sa mga [[hayop]], kabilang na ang mga prosesong nagaganap sa mga ito. Kalimitang hindi isinasama sa pag-aaral ang mga [[tao]], ngunit hindi sa lahat ng pagkakataon.
** [[Ekolohiya]] ang pag-aaral sa mga nagaganap na interaksyon at proseso sa mga [[ekosistema]], lalo na sa kabuuang [[biospera]] ng Daigdig.

=== Agham panlipunan ===
{{Main|Agham panlipunan}}[[Agham panlipunan]] ang mga agham na may pangunahing pokus sa [[tao]] at sa mga [[lipunan]] ng tao. Una itong ginamit upang tumukoy sa ngayo'y sosyolohiya bago ang ika-18 siglo. Nahahati ang larangan sa dalawang pangunahing pananaw: [[positibismo]] na gumagamit ng mga pamamaraang kagaya ng sa [[agham pangkalikasan]], at [[antipositibismo]] na gumagamit naman ng mga simbolikong interpretasyon at kritisismo upang pag-aralan ang mga lipunan.
* [[Antropolohiya]] ang agham na nakapokus sa mga tao, kabilang na ang mga [[kaugalian]], [[kultura]], at ibang mga aspeto na naghihiwalay sa mga tao mula sa ibang mga hayop.
* [[Araling pangkomunikasyon]] ang agham na nakatuon sa proseso ng [[komunikasyon]] sa pagitan ng mga tao, parehong [[Lingguwistika|pasalita]] at [[Pagsusulat|pasulat]], kabilang na ang sikolohiya ng pakikipag-usap at ang paglalapat ng [[kahulugan]] sa mga simbolo tulad ng mga [[titik]], [[salita]], [[Senyas ng kamay|senyas]], at [[meme]].
* [[Ekonomika]] ang agham na nag-aaral sa produksiyon at daloy ng [[yaman]]. Kalimitan itong inilalarawan bilang ang pag-aaral sa relasyon ng [[kailangan]] at [[Kakapusan (ekonomiya)|kakapusan]], at ang ugali ng tao pagdating sa [[Salapi|pera]]. Nahahati ito sa dalawang pangunahing sangay: [[Makroekonomiya|makroekonomika]] na nag-aaral sa pangkalahatan, at [[Mikroekonomiya|mikroekonomika]] na nag-aaral naman sa isang partikular na grupo tulad ng [[pamilya]] o [[pamayanan]].
* [[Edukasyon]] ang larangan na nakatuon sa paglipat ng [[kaalaman]] ukol sa isang larangan patungo sa iba. Kabilang dito ang [[pedagohiya]], ang teoretikal nitong anyo.
* [[Heograpiya]] ang agham na nakatuon sa pag-aaral sa [[litospera|kalupaan]] ng Daigdig, partikular na ang ibabaw nito. Isa itong malawak na larangan na saklaw din ang pag-aaral sa ginagalawang kapaligiran ng mga tao.
* [[Kasaysayan]] ang pag-aaral sa [[nakaraan]] ng sangkatauhan. Kalimitang tumutukoy ito sa mga naisulat na pangyayari, bagamat saklaw rin ng pag-aaral ang mga pangyayari bago naimbento ang pagsusulat sa ilalim ng katawagang &quot;[[prehistorya]]&quot;.
* [[Batas]] ang larangan na nakatuon naman sa mga tuntunin na isinakodigo ng mga tao sa isang lugar.
* [[Lingguwistika]] ang pag-aaral sa mga [[wika]] ng tao, kabilang na ang mga proseso sa pagbuo at pagkamatay ng mga wika, at ang mekanismo ng paggawa ng tunog na nagiging salitang naiintindihan ng iba.
* [[Agham pampolitika]] ang maagham na pag-aaral sa [[politika]] ng isang lugar, at paano nakakaapekto ang mga [[ideolohiya]] at desisyon ng mga pinuno sa mga nasasakupan nito.
* [[Sikolohiya]] ang agham na nakatuon sa [[isip|pag-isip]], partikular na ang mga mekanismo ng isip na nakakaapekto sa mga pang-araw-araw na gawain ng mga tao.
* [[Sosyolohiya]] ang maagham na pag-aaral sa mga [[lipunan]], lalo na sa mga grupo ng tao. Kabilang dito ang pag-aaral sa mga pamayanan, samahan, pamilya, at iba pang mga estrakturang sosyal.

=== Nalalapat na agham ===
{{Main|Nalalapat na agham}}
[[Nalalapat na agham]] ang tawag sa mga agham na gumagamit sa kaalaman mula sa ibang mga sangay ng agham sa praktikal na paraan. Madalas itong inihahambing sa ibang mga agham dahil sa paggamit nito ng kaalaman imbes na gumawa o kumalap ng kaalaman katulad sa ibang mga sangay.

* [[Agrikultura]] ang agham ng pagtatanim at pagpapanatili sa mga ani upang maging pagkain. Tinatawag din ito bilang ''agrosiyensiya'', lalo na sa mga konteksto kung saan sinasama ang ibang mga paraan ng pagkalap ng pagkain kagaya ng [[pangingisda]] at [[pangangaso]].
* [[Arkitektura]] ang larangan na nakatuon sa pagdisenyo sa mga [[gusali]] at istrakturang tinitirhan o ginagamit ng mga tao.
* [[Elektronika]] ang larangan na nakatuon naman sa paggamit sa [[kuryente]] upang makabuo ng mga bagay-bagay, tulad ng mga [[integradong sirkito]] at [[kompyuter]].
* [[Inhinyeriya]] ang agham na nakatuon sa pagbuo sa mga gusali, imprastraktura, at istraktura na ginagamit at tinitirhan ng mga tao.
* [[Agham pangkapaligiran]] ang agham na nakatuon sa [[kapaligiran]] at paano ito mapapangalagaan.
* [[Medisina]] ang agham ng panggagamot, kabilang na ang pagpapagaling, pagtuklas sa mga [[karamdaman]], at pagdisenyo sa nararapat na [[lunas]] at reseta para sa isang pasyente.

== Pananaliksik ==
{{main|Pananaliksik}}
Nagsasagawa ang mga siyentipiko ng [[pananaliksik]] upang makakuha ng kaalaman. Kalimitan itong hinahati sa dalawang anyo: [[pangunahing pananaliksik|pangunahin]] na nakatuon sa pagkalap ng kaalaman sa ngalan ng agham at kadalasa'y walang praktikal na gamit, at [[nalalapat na pananaliksik|nalalapat]], na nakatuon naman sa pagkalap ng kaalaman na may layunin na magamit ito sa praktikal na gamit.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dawkins |first=Richard |author-link=Richard Dawkins |date=10 May 2006 |title=To Live at All Is Miracle Enough |trans-title=Isang Himala na Buhay Tayo |url=http://richarddawkins.net/articles/91 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119113522/http://richarddawkins.net/articles/91 |archive-date=19 January 2012 |access-date= |publisher=RichardDawkins.net |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Pamamaraang makaagham ===
{{main|Pamamaraang makaagham}}
[[Talaksan:The_Scientific_Method.svg|thumb|Mga pangunahing hakbang sa [[pamamaraang makaagham]].]]
Ginagamit sa pananaliksik ang [[pamamaraang makaagham]], na may layunin na [[obhetibo (agham)|obhetibong]] maipaliwanag ang mga pangyayari sa [[kalikasan]] sa paraang [[magagawa muli]].&lt;ref name=&quot;di Francia1976&quot;&gt;{{cite book |last=di Francia |first=Giuliano Toraldo |chapter=The method of physics |trans-chapter=Ang paraan ng pisika|trans-title=Ang Imbestigasyon sa Pisikal na Mundo |lang=en|title=The Investigation of the Physical World |publisher=Cambridge University Press |year=1976 |pages=1–52 |isbn=978-0-521-29925-1}}&lt;/ref&gt; Sa pagsasagawa nito, may mga pangunahing kalagayan na itinuturing bilang totoo; sa madaling salita, may [[realidad]] na nararanasan ng lahat na dinidiktahan ng mga [[likas na batas]]. Natuklasan ang mga ito sa pamamagitan ng sistematikong [[obserbasyon]] at [[eksperimento]].&lt;ref name=&quot;Heilbron2003&quot; /&gt; Mahalaga ang [[matematika]] sa pagsasagawa sa mga [[hinuha]] at [[teorya]], dahil ginagamit ito sa pagkalkula, pagsasagawa ng mga modelo, at pagkolekta sa mga tiyak na [[sukat]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Popper |first=Karl R. |url=https://archive.org/details/logicscientificd00popp_574 |title=The Logic of Scientific Discovery |publisher=Routledge |year=2002e |isbn=978-0-415-27844-7 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/logicscientificd00popp_574/page/n133 3]–26 |language=en |trans-title=Ang Lohika ng Maagham na Pagtuklas |chapter=The problem of the empirical basis |trans-chapter=Ang problema ng empirikal na basehan |orig-date=1959 |url-access=limited}}&lt;/ref&gt; Kapwa ding mahalaga ang larangan ng [[estadistika]], na siyang nakatuon naman sa pagsusuri sa mga nakalap na [[datos]], na ginagamit naman ng mga siyentipiko upang matukoy kung mapagkakatiwalaan o mahalaga ba ang mga resultang nakalap mula sa mga eksperimento.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Diggle |first1=Peter J. |author-link=Peter Diggle |title=Statistics and Scientific Method: An Introduction for Students and Researchers |url=https://archive.org/details/statisticsscient0000digg |last2=Chetwynd |first2=Amanda G. |author2-link=Amanda Chetwynd |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0199543182 |pages=[https://archive.org/details/statisticsscient0000digg/page/n17 1]–2 |language=en |trans-title=Estadistika at ang Pamamaraang Makaagham: Panimula para sa mga Estudyante at Mananaliksik}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Fata_Morgana_Example_Detail.jpg|thumb|Isa sa mga iniiwasan ng pamamaraang makaagham ang mga maling konklusyon dahil sa limitasyon ng tao. Halimbawa, nagmimistulang lumulutang sa ere ang [[barko]]ng ito dahil sa ilusyon ng ''[[fata morgana]]''.]]

Nagsisimula ang pamamaraang makaagham sa pagsasagawa ng isang [[palaisipan]] o [[palagay]] bilang posibleng paliwanag sa isang naobserbahang pangyayari. Susubukang patunayan (o kabaligtaran depende sa [[disenyo ng eksperimento]]) ang isang palagay o paliwanag sa pamamagitan ng pagsasagawa ng mga [[eksperimento]] upang maiwasan sa mga bitag ng konklusyon tulad ng [[bitag ng korelasyon]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Aldrich |first=John |year=1995 |title=Correlations Genuine and Spurious in Pearson and Yule |url=https://archive.org/details/sim_statistical-science_1995-11_10_4/page/364 |trans-title=Mga Korelasyong Totoo at Nagkataon Lang sa Pearson and Yule |journal=Statistical Science |language=en |volume=10 |issue=4 |pages=364–376 |doi=10.1214/ss/1177009870 |jstor=2246135 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, may mga ilang larangan na nangangailangan lamang ng palagay na obserbasyon dahil sa limitasyon ng tao, tulad halimbawa sa pagpapalagay sa hitsura ng isang planeta sa labas ng [[Sistemang Solar]] sa larangan ng [[astronomiya]], o di kaya'y sa hitsura ng mga napakaliit na bagay sa larangan naman ng [[mekanikang kwantum]].

Binabago minsan ang isang palagay kung hindi ito sumasalamin sa mga resulta, at magiging bahagi ito ng isang [[teorya]] kung ito ay napatunayang tama. Inilalarawan ng isang teorya ang mga magkakaparehong obserbasyong isinagawa, mula sa iba't-ibang mga palagay sa paglipas ng panahon. Maaari ding magkaroon ito ng kaakibat na [[pagmomodelong maagham|modelo]] na siyang gagamiting kinatawan ng mga siyentipiko upang ilarawan ang isang bahagi ng realidad.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Nola |first1=Robert |title=Philosophy, science, education and culture |last2=Irzik |first2=Gürol |publisher=Springer |year=2005 |isbn=978-1-4020-3769-6 |series= |volume=28 |pages=207–230 |language=en |trans-title=Pilosopiya, agham, edukasyon, at kultura}}&lt;/ref&gt;

Isa sa mga pinakamahalagang isyu sa pagsasagawa sa pananaliksik ay ang pagkiling ng mga siyentipiko tungo sa isang partikular na resulta.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Pease |first=Craig |date=6 September 2006 |title=Deliberate bias: Conflict creates bad science |trans-title=Sinadyang pagkiling: Gumagawa ng pangit na agham ang tunggalian |url=http://law-and-science.net/Science4BLJ/Scientific_Method/Deliberate.bias/Text.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619154617/http://law-and-science.net/Science4BLJ/Scientific_Method/Deliberate.bias/Text.htm |archive-date=19 June 2010 |website=Science for Business, Law and Journalism |publisher=Vermont Law School |language=en}}&lt;/ref&gt; Bagamat hindi maiaalis ang pagkiling na ito, nililimitahan ito ng pagproseso sa [[disenyo ng eksperimento]] at [[peer review]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Krimsky |first=Sheldon |url=https://archive.org/details/scienceinprivate0000krim |title=Science in the Private Interest: Has the Lure of Profits Corrupted the Virtue of Biomedical Research |publisher=Rowman &amp; Littlefield |year=2003 |isbn=978-0-7425-1479-9 |language=en |trans-title=Agham sa Pribadong Interes: Kinorap ba ng Pagnanasang Kumita ang mga Birtud sa Biomedikal na Pananaliksik?}}&lt;/ref&gt; Matapos ito, inilalathala ang mga resulta sa isang [[akademikong dyornal|siyentipikong dyornal]]. Tipikal din na dumadaan muna sa isa pang hakbang ang ilang mga pananaliksik upang masigurong tama ito, sa pamamagitan ng pag-ulit muli sa naturang eksperimento ng ibang grupo ng mga siyentipiko.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ziman |first=John |title=Reliable knowledge: An exploration of the grounds for belief in science |publisher=Cambridge University Press |year=1978c |isbn=978-0-521-22087-3 |pages=[https://archive.org/details/reliableknowledg00john/page/42 42–76] |language=en |trans-title=Mapagkakatiwalaang kaalaman: Paglalakbay sa mga basehan ng paniniwala sa agham |chapter=Common observation |trans-chapter=Karaniwang obserbasyon |chapter-url=https://archive.org/details/reliableknowledg00john/page/42}}&lt;/ref&gt;

=== Paglalathala ===
{{main|Paglalathalang maagham}}
[[Talaksan:Nature_cover,_November_4,_1869.jpg|thumb|Ang unang pahina ng unang edisyon ng ''[[Nature (akademikong dyornal)|Nature]]'' noong 1869.]]

Inilalathala ang mga pananaliksik sa mga larangan sa agham sa mga [[akademikong dyornal]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ziman |first=J. M. |author-link=John Ziman |year=1980 |title=The proliferation of scientific literature: a natural process |url=https://archive.org/details/sim_science_1980-04-25_208_4442/page/368 |trans-title=Ang pag-usbong ng panitikang maagham: isang likas na proseso |journal=Science |language=en |volume=208 |issue=4442 |pages=369–371 |bibcode=1980Sci...208..369Z |doi=10.1126/science.7367863 |pmid=7367863}}&lt;/ref&gt; Dinodokumento sa mga ito ang mga resulta at nalaman ng mga grupo ng mga siyentipiko o mga institusyon. Pinakamatanda sa mga ito ang dyornal na ''[[Journal des sçavans]]'' sa [[Pransiya]] at ang ''[[Philosophical Transactions]]'' sa [[Reyno Unido]] noong 1665. Simula noon, dahan-dahang dumami ang mga dyornal sa mundo; ayon sa isang pagtataya noong 1981, nasa 11,500 dyornal ang aktibo.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Subramanyam |first1=Krishna |title=Scientific and Technical Information Resources |last2=Subramanyam |first2=Bhadriraju |publisher=CRC Press |year=1981 |isbn=978-0-8247-8297-9 |language=en |trans-title=Mga Mapagkukunan ng Impormasyong Maagham at Teknikal}}&lt;/ref&gt;

Bagamat may mga dyornal na tumatanggap ng mga pananaliksik sa samu't saring mga larangan, tipikal na nakatuon lamang sa isang larangan ang karamihan sa mga ito. Sa kasalukuyang panahon, naging karaniwan na ang mga balita at anunsyo ukol sa mga bagong kaalaman at natuklasan sa mga larangan.&lt;ref name=&quot;Bush1945&quot;&gt;{{cite web |last=Bush |first=Vannevar |date=July 1945 |title=Science the Endless Frontier |trans-title=Agham ang Walang Hanggang Hangganan |url=https://www.nsf.gov/od/lpa/nsf50/vbush1945.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221306/https://www.nsf.gov/od/lpa/nsf50/vbush1945.htm |archive-date=7 November 2016 |access-date= |publisher=National Science Foundation |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Hamon ===
{{main|Kritisismo sa agham|Pagkiling ng akademya}}
Kasalukuyang nasa isang [[krisis sa paggaya]] ang maraming mga larangan ng agham, lalo na sa mga agham panlipunan at pambuhay. Napag-alaman sa maraming mga pag-aaral na isinagawa noong ika-21 siglo na marami sa mga nalathalang pananaliksik ay [[magagawa muli|hindi kayang maulit]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Schooler |first1=J. W. |year=2014 |title=Metascience could rescue the 'replication crisis' |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2014-11-06_515_7525/page/n19 |trans-title=Posibleng masalba ng meta-agham ang 'krisis sa paggaya' |journal=Nature |language=en |volume=515 |issue=7525 |page=9 |bibcode=2014Natur.515....9S |doi=10.1038/515009a |pmid=25373639 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Unang ginawa ang naturang salita noong dekada 2010s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pashler |first1=Harold |last2=Wagenmakers |first2=Eric Jan |year=2012 |title=Editors' Introduction to the Special Section on Replicability in Psychological Science: A Crisis of Confidence? |trans-title=Panimula ng mga patnugot ukol sa Espesyal na Bahagi sa Pagkamagagaya sa mga Agham Pangkaisipan: Isang Krisis sa Tiwala? |journal=Perspectives on Psychological Science |language=en |volume=7 |issue=6 |pages=528–530 |doi=10.1177/1745691612465253 |pmid=26168108 |doi-access=free |s2cid=26361121}}&lt;/ref&gt; noong sumikat ang naturang problema. Mahalagang bahagi ng [[meta-agham]] ang paglutas sa krisis, na may layuning pataasin ang kalidad ng lahat ng mga pananaliksik sa agham nang walang masyadong itinatapon.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Ioannidis |first1=John P. A. |last2=Fanelli |first2=Daniele |last3=Dunne |first3=Debbie Drake |last4=Goodman |first4=Steven N. |date=2 October 2015 |title=Meta-research: Evaluation and Improvement of Research Methods and Practices |trans-title=Metapananaliksik: Ebalwasyon at Pagpapahusay sa mga Pamamaraan at Gawain sa Pananaliksik |journal=PLOS Biology |language=en |volume=13 |issue=10 |pages=–1002264 |doi=10.1371/journal.pbio.1002264 |issn=1545-7885 |pmc=4592065 |pmid=26431313 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

Samantala, [[seudosiyensiya]] naman ang tawag sa mga pananaliksik na nagpapanggap na bahagi ng agham, kagaya halimbawa ng [[astrolohiya]]. Ayon kay [[Richard Feynman]], ''[[Kultong Kargo|cargo cult]]'' ang tawag sa mga agham kung saan naniniwalang ang mga mananaliksik na tama at walang butas ang kanilang pananaliksik, pero hindi nila kayang tanggapin ang mga kritisismo at kamalian na tinukoy ng iba ukol sa kanilang mga resulta.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Feynman |first=Richard |author-link=Richard Feynman |year=1974 |title=Cargo Cult Science |trans-title=Agham na Cargo Cult |url=http://neurotheory.columbia.edu/~ken/cargo_cult.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050304032544/http://neurotheory.columbia.edu/~ken/cargo_cult.html |archive-date=4 March 2005 |access-date= |website=Center for Theoretical Neuroscience |publisher=Columbia University |language=en}}&lt;/ref&gt;

Bukod dito, problema din sa agham ang [[pagkiling]] ng mga mananaliksik. Itinuturing na &quot;pangit na agham&quot; ang agham na may mabuting layunin ngunit hindi tama, hindi kumpleto, o di kaya'y masyadong pinasimple. Meron ding mga kaso ng [[panloloko sa agham]], kung saan sadyang naglalathala ang mga mananaliksik ng mga maling datos at resulta, o di kaya'y bigyan ng kredit ang maling tao ukol sa isang natuklasan halimbawa.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Coping with fraud |trans-title=Pagkaya sa panloloko |url=http://www.publicationethics.org.uk/reports/1999/1999pdf3.pdf |journal=The COPE Report 1999 |language=en |pages=11–18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928151119/http://www.publicationethics.org.uk/reports/1999/1999pdf3.pdf |archive-date=28 September 2007 |access-date= |quote=}}&lt;/ref&gt;

== Pilosopiya ==
{{main|Pilosopiya ng agham}}

[[Talaksan:Epicycle_and_deferent.svg|thumb|Ayon kay [[Thomas Kuhn]], normal lang ang pagdagdag ng [[episiklo]] sa [[heosentrismo]], samantalang rebolusyonaryo naman ang ideya na [[heliosentrismo|umiikot ang Daigdig sa Araw]] dahil direktang taliwas ito sa nananaig na pananaw.]]

Maraming mga paaralan ng [[pilosopiya ng agham]]. Pinakasikat sa mga ito ang posisyon ng [[empirisismo]], na naniniwalang nabubuo ang kaalaman sa pamamagitan isang proseso na kinabibilangan ng obserbasyon, kung saan teorya ang paliwanag sa mga obserbasyon. Saklaw nito ang [[induktibismo]], ang posisyon na nagpapaliwanag sa kung paano kayang maipaliwanag ng mga teorya ang mga pangyayari gamit lamang ang limitadong pangkat ng mga empirikal na ebidensiya. Bukod dito, ginagamit rin ang ideya ang [[Bayesianismo]], na gumagamit ng risonableng pagtataya ukol sa mga obserbasyon, at [[pamamaraang hipotetikong deduktibo]], isang mungkahi sa [[pamamaraang makaagham]] kung saan gagawa muna ng isang palagay na maaaring mali at siyang papatunayan tama o mali sa pamamagitan ng mga eksperimento.&lt;ref name=&quot;Godfrey-Smith2003a&quot;&gt;{{cite book |last=Godfrey-Smith |first=Peter |url=https://archive.org/details/theoryrealityint00godf |title=Theory and Reality: An Introduction to the Philosophy of Science |publisher=University of Chicago |year=2003c |isbn=978-0-226-30062-7 |pages=[https://archive.org/details/theoryrealityint00godf/page/n53 39]–56 |language=en |trans-title=Teorya at Realidad: Panimula sa Pilosopiya ng Agham |chapter= |trans-chapter= |url-access=limited}}&lt;/ref&gt;

Kabaligtaran naman ng empirisismo ang [[rasyonalismo]], na naniniwala naman sa ideyang nabubuo ang kaalaman sa isipan ng tao, hindi dahil sa obserbasyon. Kabilang rito ang [[kritikal na rasyonalismo]] na unang pinasimulan ni [[Karl Popper]]. Lubos siyang kumokontra sa pananaw ng empirisismo ukol sa paggawa ng kaalaman. Ayon sa kanya, hindi nabubuo ang kaalaman dahil sa obserbasyon, kundi dahil sa obserbasyon dahil may teoryang gustong patunayan o kabaligtaran.&lt;ref name=&quot;Godfrey-Smith2003a&quot; /&gt; Samantala, ayon naman sa [[instrumentalismo]], pawang mga instrumento lamang ang mga teorya na siyang ginagamit upang ipaliwanag ang mga likas na pangyayari sa kalikasan. Mahalaga lang sa pananaw na ito ang sanhi at bunga; dapat isantabi ang lohika.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Newton-Smith |first=W. H. |url=https://archive.org/details/rationalityofsci0000newt |title=The Rationality of Science |publisher=Routledge |year=1994 |isbn=978-0-7100-0913-5 |location=London |page=[https://archive.org/details/rationalityofsci0000newt/page/30 30] |language=en |trans-title=Ang Rasyonalidad ng Agham |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

Ayon kay [[Thomas Kuhn]], nagaganap ang obserbasyon at ebalwasyon sa isang paradigma, lohikal na pananaw sa mundo na konsistent din sa mga obserbasyong isinagawa. Ayon sa kanya, &quot;normal na agham&quot; ang agham na nagaganap sa loob ng kasalukuyang paradigma, o sa madaling salita, konsistent sa kasalukuyang pananaw. Masasabing rebolusyonaryong agham naman ang isang bagay kung ito ay taliwas sa paradigma. Halimbawa, ang pagdagdag ng [[episiklo]] upang ipaliwanag ang paggalaw ng mga planeta sa ilalim ng modelong [[heosentrismo]] ay matatawag na &quot;normal&quot; sa pananaw na yon, dahil hindi naman ito kumokontra sa ideya ng heosentrismo. Kaya naman, rebolusyonaryo ang ideya ng [[heliosentrismo]] dahil direktang taliwas ito sa ideya ng naturang paradigma.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |year=2013 |title=Thomas Kuhn |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2013/entries/thomas-kuhn/ |access-date=26 October 2015 |last=Bird |first=Alexander |editor1-last=Zalta |editor1-first=Edward N. |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715191833/https://plato.stanford.edu/archives/fall2013/entries/thomas-kuhn/ |archive-date=15 July 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
* [[Kaalaman]]
* [[Pamamaraang makaagham]]
* [[Pananaliksik]]
* [[Seudosiyensiya]]
* [[Siyentipiko]]

== Sanggunian ==
{{reflist}}

{{Philosophy of science}}
{{Science and technology studies}}

[[Kategorya:Agham|*]]
[[Kategorya:Mga disiplinang pang-akademiya]]
[[Kategorya:Mga pangunahing paksa]]</text>
      <sha1>qmi3jm5jeora74g82x3hxe7ea58c37d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kultura</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1165</id>
    <revision>
      <id>2213125</id>
      <parentid>2173493</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27994" sha1="67dry6qv6czskbsscbiye820cfd8p9g" xml:space="preserve">&lt;!-- Panatilihin ang tuldik sa unang banggit sa paksa. --&gt;
'''Kultúra''' o '''kalinangán''' ang kabuuang katawagan sa mga [[kaisipan]], [[kaugalian]], [[tradisyon]], at [[gawi]] ng isang [[lipunan]].&lt;ref name=&quot;tylor1871&quot;&gt;{{cite book|last=Tylor|first=Edward|author-link=Edward Burnett Tylor|year=1871|title=Primitive Culture|trans-title=Primitibong Kultura|volume=1|location=[[New York]], [[Estados Unidos]]|publisher=J.P. Putnam's Son|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://diksiyonaryo.ph/search/kalina-ngan|title=kalina-ngan|website=Diksyonaryo.ph|access-date=18 Setyembre 2022}}&lt;/ref&gt; Itinuturing itong isa sa mga sentrong konsepto sa [[larangan]] ng [[antropolohiya]], kung saan hinahanap at pinag-aaralan ng mga antropologo ang mga pagkakaiba ng mga kultura gayundin sa mga pagkakapareho nila – ang [[pandaigdigang kultura]] ({{lang-en|universal culture}}), tulad ng [[sining]], [[musika]], [[sayaw]], [[ritwal]], [[rehiliyon]], at [[teknolohiya]]. Nahahati sa dalawa ang kultura: [[materyalismong pangkultura (araling pangkultura)|materyal]] tulad ng [[pananamit]] at [[tahanan]] at di-materyal tulad ng [[politika]] at [[mitolohiya]].&lt;ref name=&quot;Macionis, Gerber and 2010 53&quot;&gt;{{Cite book|title=Sociology|url=https://archive.org/details/sociology0007maci|trans-title=Sosyolohiya|last1=Macionis|first1=John J|last2=Gerber|first2=Linda Marie|date=2011|publisher=Pearson Prentice Hall|oclc=652430995|isbn=978-0-13-700161-3|location=[[Toronto]], [[Canada]]|language=en|page=[https://archive.org/details/sociology0007maci/page/53 53]}}&lt;/ref&gt;

{{multiple image
 | align = right
 | perrow = 2
 | total_width = 280
 | direction = horizontal 
 | image1 = 
T'nalak weaving Tboli.jpg
 | image2 = Kid in Masskara.jpg
 | image3 = Sri_Mariamman_Temple_Singapore_3_amk.jpg
 | image4 = Ritt zum Kufenstechen.jpg
 | footer = Mga iba't-ibang aspeto ng mga kultura sa mundo.
}}

Samantala, sa [[araling pantao]], maaari ding tumutukoy ang kultura sa antas ng pagiging sopistikado ng isang indibidwal sa [[kasiningan]], [[agham]], [[edukasyon]], o gawi. Ginagamit ito bilang isang uri ng klasipikasyon para tukuyin ang antas ng isang [[sibilisasyon]]. Makikita ang ganitong pananaw sa kultura sa mga [[hiyarkiyang panlipunan|lipunang may hiyarkiya]], na madalas hinahati sa dalawa: ang [[mataas na kultura]] ng mga may-kaya at ang [[mababang kultura]] tulad ng [[kulturang popular]] ng masa. Samantala, umusbong naman ang [[kulturang pangmasa]] pagsapit ng [[ika-20 siglo]], kasabay ng pagbilis sa produksiyon ng mga bagay na epekto ng [[Rebolusyong Industriyal]], na nagbigay-daan naman upang umusbong din ang [[kulturang pangkonsyumer]].

Iba't-iba ang mga pananaw sa [[araling pangkultura]] ang gampanin ng kultura sa lipunan. Halimbawa, kinakatuwiran sa [[Marxismo]] at [[teoryang kritikal]] na ginagamit ang kultura bilang isang kagamitan para manipulahin ang [[proletariat]] at gumawa ng isang [[pekeng diwa]]. Samantala, sa [[agham panlipunan]] naman, ipinagpalagay na ang kultura ng tao ay nagmula sa pangangailangang materyal ng tao na resulta ng [[ebolusyon ng tao|ebolusyon]] nito.

Kultura rin ang tawag sa [[kaalaman]] na nakuha sa paglipas ng panahon. Sa ganitong pananaw, layunin ng [[multikulturalismo]] ang mapayapang pagkakaroon ng iba't ibang kultura sa isang lugar. [[Monokulturalismo]] naman ang kabaligtaran nito. Samantala, ginagamit din ang salitang &quot;kultura&quot; para tukuyin ang mga mas tiyak na gawain sa isang mas malaking kultura, tulad halimbawa ng mga [[subkultura]] o [[kontrakultura]]. Sa larangan ng [[antropolohiyang pangkultura]], ayon sa [[relatibismong pangkultura]], hindi mararanggo ang mga kultura sa kahit anong paraan dahil kailangang pag-aralan ang mga ito ayon sa pananaw ng kulturang yon.

May mga institusyon na naglalayon na protektahan ang mga kulturang nanganganib mawala. Ang [[UNESCO]] ay ang sangay ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]] na may layuning protektahan at pangalagaan ang mga kultura at [[pamanang pangkultura|pamana]] ng mga kasaping bansa nito. Ang [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at Kasiningan]] ang katumbas na komisyon nito sa Pilipinas.

== Etimolohiya ==
Galing ang salitang &quot;kalinangan&quot; mula sa salitang-ugat na &quot;linang&quot; (&quot;pagpapaunlad&quot;).&lt;ref name=&quot;kalinangan&quot;/&gt; Ang salitang ito ay ginagamit madalas sa [[agrikultura]] upang tumukoy sa isang lupa o bukid na handa na'ng taniman.&lt;ref name=&quot;kalinangan&quot;&gt;{{cite web|url=https://diksiyonaryo.ph/search/linang|title=linang|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=17 Setyembre 2022}}&lt;/ref&gt; Ang koneksyong ito sa agrikultura ay kapareho din sa etimolohiya para sa salitang &quot;kultura&quot;. Galing sa [[wikang Kastila|salitang Kastila]] na ''cultura'' ang &quot;kultura&quot;. Nagmula ito sa [[wikang Latin|salitang Latin]] na unang ginamit ng [[Mga Romano|Romanong]] [[orador]] na si [[Cicero]] sa kanyang ''[[Tusculanae Disputationes]]'', kung saan niya sinulat ang &quot;''cultura animi''&quot; ('paglinang sa kaluluwa'),&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0ZcOAAAAQAAJ&amp;pg=PA273|title=Tusculanes de Cicerón|last1=Cicero|first1=Marcus Tullius|last2=Bouhier|author-link1=Cicero|first2=Jean|date=1812|publisher=J. Gaude|location=[[Nismes]], [[Pransiya]]|oclc=457735057|page=273|language=fr|access-date=19 Setyembre 2022|archive-date=2 Setyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902230800/https://books.google.com/books?id=0ZcOAAAAQAAJ&amp;pg=PA273|url-status=live}}&lt;/ref&gt; isang [[metapora]] sa agrikultura para sa pagdebelop ng isang kaluluwang pampilosopiya, na kinikilala sa [[teleolohiya]] bilang ang pinakamataas na posibleng antas sa pagdebelop bilang tao. Noong 1986, kinatuwiran ng pilosopong si [[Edward S. Casey]] na ang salitang Ingles na ''culture'' ay mula sa Gitnang wikang Ingles para sa isang lugar na handa na'ng taniman, na galing ang salitang yon sa mga salitang Latin na ''colere'' ('linang'), at ''cultus'' ('kulto').&lt;ref name=&quot;sorrells&quot;&gt;{{cite book|last1=Sorrells|first1=Kathryn|title=Intercultural Communication: Globalization and Social Justice|trans-title=Interkultural na Komunikasyon: Globalisasyon at Katarungang Panlipunan|date=2015|publisher=Sage|location=[[Los Angeles]], [[Estados Unidos]]|isbn=978-1-4129-2744-4|url-access=registration|url=https://archive.org/details/interculturalcom0000sorr|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Ayon sa kanya:

{{blockquote|text=Para maging makultura, para magkaroon ng kultura, kailangang tirhan muna nang matagal-tagal ang isang lugar para linangin ito nang husto, maging responsable para rito, tumugon, at pangalagaan ito.{{efn|{{lang-en|To be cultural, to have a culture, is to inhabit a place sufficiently intensely to cultivate it—to be responsible for it, to respond to it, to attend to it caringly.}}}}&lt;ref name=&quot;sorrells&quot;/&gt;}}

Ang ganitong pananaw ay isinakonteksto sa modernong panahon ng pilosopong si [[Samuel Pufendorf]], kung saan sinabi niya na hindi [[pilosopiya]] ang likas na pagkaperpekto ng tao. Ayon sa kanya, gayundin sa mga sumunod na manunulat pagkatapos niya, tumutukoy ang kultura sa &quot;lahat ng mga bagay na nalalampasan ng sangkatauhan mula sa kanilang orihinal na [[barbarismo]], at dahil sa kanyang katalinuhan, nagiging buo silang tao.&quot;&lt;ref name=&quot;velkley&quot;&gt;{{Cite book|title=Being after Rousseau: philosophy and culture in question|trans-title=Ang Diwa pagkatapos ni Rousseau: tanong sa pilosopiya at kultura|last=Velkley|first=Richard L.|author-link=Richard Velkley|date=2002|publisher=University of Chicago Press|oclc=47930775|isbn=978-0-226-85256-0|chapter=The Tension in the Beautiful: On Culture and Civilization in Rousseau and German Philosophy|trans-chapter=Ang Tensyon sa Kagandahan: Ukol sa Kultura ni Rousseau at sa Pilosopiyang Aleman|pages=11–30|location=[[Chicago]], [[Estados Unidos]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ayon kay [[Richard Velkley]]:

{{blockquote|text=...[ang kultura ay] may orihinal na kahulugan na 'paglinang sa kaluluwa o kaisipan', at nakuha ang mga mas bagong modernong kahulugan sa mga isinulat ng mga iskolar na [[Alemanya|Aleman]] noong ika-18 siglo, na nasa iba't-ibang antas ng pagdebelop sa kritisismo ni [Jean-Jacques] [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]] sa &quot;[[moderno]]ng [[liberalismo]] at sa [Panahon ng] [[Panahon ng Kaliwanagan|Kaliwanagan]]&quot;. Kaya naman, madalas ipinagpapalagay ng mga may-akdang ito ang pagkakaiba ng 'kultura' at 'kultibasyon', kahit na hindi [nila] direktang sinabi.{{efn|{{lang-en|...originally meant the cultivation of the soul or mind, acquires most of its later modern meaning in the writings of the 18th-century German thinkers, who were on various levels developing Rousseau's criticism of &quot;modern liberalism and Enlightenment.&quot; Thus a contrast between &quot;culture&quot; and &quot;civilization&quot; is usually implied in these authors, even when not expressed as such.}}}}&lt;ref name=&quot;velkley&quot;/&gt;}}

Ayon naman sa antropologong si [[E.B. Tylor]]:

{{blockquote|text=Yan [kultura] yung komplikadong kabuuan na kinabibilangan ng kaalaman, paniniwala, sining, moralidad, batas, gawi, at iba pang mga kapabilidad at kaugalian na nakuha ng tao bilang miyembro ng isang lipunan.{{efn|{{lang-en|that complex whole which includes knowledge, belief, art, morals, law, custom and any other capabilities and habits acquired by man as a member of society.}}}}}}

Sa parehong pananaw naman sa kasalukuyang panahon:

{{blockquote|text=Binibigyang-kahulugan ang kultura bilang ang dominyong panlipunan na nagbibigay-diin sa mga gawi, diskurso, at ekspresyong materyal na, sa paglipas ng panahon, nagpapahayag sa pagpapatuloy at hindi pagpapatuloy ng kahulugang panlipunan ng isang buhay na karaniwang hawak-hawak.{{efn|{{lang-en|Culture is defined as a social domain that emphasizes the practices, discourses and material expressions, which, over time, express the continuities and discontinuities of social meaning of a life held in common.}}}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/9294719|title=Urban Sustainability in Theory and Practice: Circles of Sustainability|trans-title=Pagpapanatiling Urban sa Teorya at Gawi: Mga Kabilugan ng Pagpapanatili|lang=en|last1=James|first1=Paul|last2=Magee|first2=Liam|last3=Scerri|first3=Andy|last4=Steger|first4=Manfred|date=2015|isbn=978-1-138-02572-1|oclc=942553107|page=53|publisher=Routledge|location=[[London]], [[Reyno Unido]]|access-date=19 Setyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170626015736/http://www.academia.edu/9294719/Urban_Sustainability_in_Theory_and_Practice_Circles_of_Sustainability_2015_|archive-date=26 Hunyo 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

Ayon naman sa ''[[Cambridge English Dictionary]]'', kultura ang &quot;kaparaanan ng buhay, lalo na yung mga pangkalahatang gawi at paniniwala, ng isang partikular na grupo ng tao sa isang partikular na panahon.&quot;{{efn|{{lang-en|the way of life, especially the general customs and beliefs, of a particular group of people at a particular time.}}}}&lt;ref name=&quot;dict_cult&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/culture|title=Meaning of &quot;culture&quot;|trans-title=Kahulugan ng &quot;kultura&quot;|work=Cambridge English Dictionary|access-date=19 Setyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20150815114957/http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/culture|archive-date=15 August 2015|url-status=live|lang=en}}&lt;/ref&gt;  Ipinagpapalagay naman sa [[teorya ng pamamahala sa takot]] ({{lang-en|terror management theory}}) na ang kultura ay isang serye ng mga gawain at pananaw sa mundo na nagbibigay sa mga tao ng basehan para tingnan ang kanilang mga sarili bilang isang &quot;taong may halaga sa isang mundong may kahulugan&quot; — ibig sabihin, pag-angat sa mga sarili nila mula sa mga aspetong pisikal ng pag-iral, para tanggihan ang kawalang-halaga ng isang hayop at kamatayan na napansin ng ''[[Homo sapiens]]'' nang nakakuha sila ng mas malalaking utak.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Thirty Years of Terror Management Theory|trans-title=Tatlumpung Taon ng Teorya ng Pamamahala sa Takot|lang=en|volume=52|last1=Pyszczynski|first1=Tom|last2=Solomon|first2=Sheldon|last3=Greenberg|first3=Jeff|pages=1–70|doi=10.1016/bs.aesp.2015.03.001|series=Advances in Experimental Social Psychology|year=2015|isbn=978-0-12-802247-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=g_9dAgAAQBAJ|title=Handbook of Experimental Existential Psychology|trans-title=Handbook ng Eksperimental na Sikolohiya ng Pag-iral|last1=Greenberg|first1=Jeff|last2=Koole|first2=Sander L.|last3=Pyszczynski|first3=Tom|year=2013|publisher=Guilford Publications|isbn=978-1-4625-1479-3|access-date=19 Setyembre 2022|archive-date=31 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231020831/https://books.google.com/books?id=g_9dAgAAQBAJ|url-status=live|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Pagbabago ==
{{main|Pagbabago ng kultura}}
[[File:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|thumb|Ang pagsikat ng bandang [[The Beatles]] noong dekada 1960s ang nagpabago sa mundo ng musika. Bukod dito, ang [[Epekto ng The Beatles sa kultura|kanilang epekto sa pandaigdigang kultura]] ay ramdam pa rin hanggang ngayon.]]
Patuloy na nagbabago ang isang kultura. Ayon sa mga nakalap sa [[arkeolohiya]], ang kapasidad na ito ng sangkatauhan ay umusbong mga bandang 500,000 hanggang 170,000 bago ang kasalukuyan.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Lind|first1=J.|last2=Lindenfors|first2=P.|last3=Ghirlanda|first3=S.|last4=Lidén|first4=K.|last5=Enquist|first5=M.|date=7 Mayo 2013|title=Dating human cultural capacity using phylogenetic principles|trans-title=Pagpepetsa aa kapasidad ng sangkatauhan sa kultura gamit ang mga prinsipyong pilohenetiko|lang=en|journal=Scientific Reports|volume=3|issue=1|page=1785|doi=10.1038/srep01785|issn=2045-2322|pmc=3646280|pmid=23648831|bibcode=2013NatSR...3E1785L}}&lt;/ref&gt; Iba-iba ang paraan ng pagbabagong ito. Tinukoy ni [[Raimon Panikkar]] ang 29 sa mga paraang ito; kabilang rito ang [[inobasyon]], [[rebolusyon]], at [[modernisasyon]] o ang pagyakap ng mga kultura sa mga paniniwala at gawi na umusbong noong [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa Europa, tulad ng [[agham]] at [[demokrasya]].&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Religious Pluralism: An Indian Christian Perspective|trans-title=Pluralismong Panrehiliyon: Isang Perspektibong Indiyanong Kristiyano|lang=en|last=Panikkar|first=Raimon|editor-last=Pathil|editor-first=Kuncheria|date=1991|publisher=[[Society for Promoting Christian Knowledge|ISPCK]]|isbn=978-81-7214-005-2|oclc=25410539|pages=252–99}}&lt;/ref&gt; Samantala, mula sa mga ginawa nina [[Umberto Eco]], [[Pierre Bourdieu]], at [[Jeffrey Alexander]], iminungkahi naman ni [[Rein Raud]] ang isang modelo ng pagbabago sa kultura na nakabase sa pag-angkin at pagkamit, na hinuhusgahan batay sa kanilang kognitibong kasapatan ({{lang-en|cognitive adequacy}}) at posibleng iendorso ng simbolikong otoridad ng kultura ng isang lipunan.&lt;ref name=&quot;meaning-in-action&quot;&gt;{{Cite book|title=Meaning in Action: Outline of an Integral Theory of Culture|trans-title=Kahulugan sa Gawain: Balangkas ng isang Mahalagang Teorya ng Kultura|lang=en|last=Rein|first=Raud|publisher=[[Polity (palimbagan)|Polity]]|location=[[Cambridge]], [[Reyno Unido]]|isbn=978-1-5095-1124-2|oclc=944339574|date =29 Agosto 2016}}&lt;/ref&gt;

[[File:Louise Weiss.jpg|thumb|Si [[Louise Weiss]] kasama ang iba pang mga nanawagan upang makaboto ang kababaihan sa Pransiya noong 1935. Ang pag-usbong ng [[peminismo]] noong ika-20 siglo ang nagpabago sa pagtingin ng mga kultura sa kasarian.]]

Nakadepende ang pagbabagong ito sa mga puwersa sa loob at labas ng isang kultura na posibleng nanghihikayat o kumokontra. Nauugnay ang mga ito sa mga kaganapan sa lipunan at sa kalikasan, na siyang nagdidikta sa pagpapakalat sa mga bagong ideya at gawi sa kasalukuyang kultura.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://anthro.palomar.edu/change/change_2.htm|title=Culture Change: Processes of Change|trans-title=Pagbabago sa Kultura: Mga Proseso ng Pagbabago|lang=en|last=O'Neil|first=Dennis|date=2006|website=Culture Change|publisher=Palomar College|access-date=8 Oktubre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027181934/http://anthro.palomar.edu/change/change_2.htm|archive-date=27 Oktubre 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ilan sa mga halimbawa ng mga pwersang ito ang alitan sa lipunan gayundin ang pag-usbong ng mga makabagong teknolohiya, na parehong kayang magpabago sa kasalukuyang pananaw ng isang lipunan. Ang pag-usbong ng [[peminismo]] sa Estados Unidos simula noong kagitnaan ng ika-20 siglo ay isang halimbawa ng pagbabagong ito, na nagresulta sa pagbago sa pananaw ng mga lipunan sa kasarian. Samantala, ang pagtatapos naman ng [[panahon ng yelo]] ang naging dahilan upang unti-unting magbago ang mga sinaunang kultura ng ito mula sa pangangaso papunta sa pagtatanim, na humantong kalaunan naman sa [[Rebolusyong Neolitiko]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Pringle|first=Heather|date=20 Nobyembre 1998|title=The Slow Birth of Agriculture|url=https://archive.org/details/sim_science_1998-11-20_282_5393/page/1446|trans-title=Ang Mabagal na Kapanganakan ng Agrikultura|lang=en|journal=[[Science (dyornal)|Science]]|volume=282|issue=5393|page=1446|doi=10.1126/science.282.5393.1446|s2cid=128522781|issn=0036-8075}}&lt;/ref&gt;

Lumilipat ang mga ideya ng isang kultura papunta sa iba sa pamamagitan ng dalawang pangunahing proseso: [[Pagpapakalat ng kultura|pagkalat]] ({{lang-en|diffusion}}) at [[akulturasyon]] ({{lang-en|acculturation}}). Sa pagkalat, ang ideya ng isang kultura ay &quot;kumakalat&quot; papunta sa iba. Halimbawa nito ang pagbubukas ng [[Tsina]] sa mga produkto ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]] noong huling bahagi ng ika-20 siglo.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.eater.com/2018/3/20/16973532/mcdonalds-starbucks-kfc-china-pizza-hut-growth-sales |title=Why China Loves American Chain Restaurants So Much|trans-title=Bakit Sobrang Mahal ng Tsina ang mga Chain Restaurant ng Amerika |last=Wei |first=Clarissa |date=20 Marso 2018 |website=Eater |access-date=15 Oktubre 2022|archive-date=30 Marso 2019|lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330023616/https://www.eater.com/2018/3/20/16973532/mcdonalds-starbucks-kfc-china-pizza-hut-growth-sales |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Posibleng hindi sumama ang kahulugan ng ideya ng kultura sa pinasok nitong bagong kultura; halimbawa nito ang ideya ng [[Pasko]], na nawalan ng kahulugang panrehiliyon sa mga hindi [[Kristiyano]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Christmas|title=Christmas|trans-title=Pasko|last=Hillerbrand|first=Hans J.|website=[[Britannica]]|access-date=15 Oktubre 2022|lang=en}}&lt;/ref&gt; Samantala, sa akulturasyon naman, ang isang kultura ay unti-unting pinapalitan ng isang mas dominanteng kultura, tulad halimbawa ng pagpasok at pananakop ng mga Europeo sa [[Kaamerikahan]], [[Aprika]], at [[Asya]] noong [[Panahon ng Pagtuklas]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/cultural-imperialism|title=cultural imperialism|trans-title=imperyalismong kultural|last=Tobin|first=Theresa Weynand|access-date=15 Oktubre 2022|website=[[Britannica]]|lang=en}}&lt;/ref&gt; Madalas itong nagaganap dahil sa [[asimilasyon]] ng mga indibidwal sa dominanteng kultura, o di kaya dahil sa paghahalo at pagsasama ng dalawa o higit pang kultura dahil sa [[globalisasyon]] o kaparehong proseso.&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=International Journal of Intercultural Relations|volume=32|issue=4|date=Enero 2008|pages=328-336|title=Globalisation and acculturation|trans-title=Globalisasyon at akulturasyon|last=Berry|first=J.W.|doi=10.1016/j.ijintrel.2008.04.001|lang=en|access-date=15 Oktubre 2022|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0147176708000230|via=Science Direct}}&lt;/ref&gt;

== Diskurso ==
=== Romantisismong Aleman ===

[[File: Johann gottfried herder.jpg|thumb|upright|Nanawagan ang pilosopong Aleman na si [[Johann Herder]] na pansinin ang mga kultura ng mga bansa.]]

Gumawa ang pilosopong Aleman na si [[Immanuel Kant]] ng isang pang-indibidwal na kahulugan ng &quot;kaliwanagan&quot; ({{lang-en|enlightenment}}) na parehas sa konsepto ng ''[[bildung]]'': &quot;Kaliwanagan ang paglayas ng tao mula sa kanyang kahilawan&quot;.{{efn|{{lang-en|Enlightenment is man's emergence from his self-inflicted immaturity.}}}} Ayon sa kanya, galing ang kahilawan na ito hindi dahil sa kawalan ng pag-unawa, pero mula sa kawalan ng tapang na malayang mag-isip. Laban rito, hayagan niyang sinabi ang mga katagang &quot;''Sapere Aude!''&quot; ({{lit|Mangahas matuto!}}). Bilang tugon kay Kant, kinatwiran naman ng maraming mga pilosopong Aleman kabilang na si [[Johann Gottfried Herder]] na ang [[pagkamalikhain]] ng tao ay kasinghalaga ng [[rasyonalismo]] nito. Bukod dito, pinalawig pa ni Herder ang kahulugan ng ''bildung''; ayon sa kanya, ''bildung'' ang kabuuan ng mga karanasan na nagbibigay ng isang malinaw na pagkakakilanlan at pagkakaroon ng isang malinaw na tadhana sa isang lipunan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.philosophy.uncc.edu/mleldrid/SAAP/USC/pbt1.html|title=The German Bildung Tradition|trans-title=Ang Tradisyon ng Bildung ng Alemanya|last=Eldridge|first=Michael|publisher=[[UNC Charlotte]]|access-date=18 Oktubre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20090123162257/http://www.philosophy.uncc.edu/mleldrid/SAAP/USC/pbt1.html|archive-date=23 Enero 2009|url-status=dead|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Noong 1795, nanawagan naman ang pilosopong taga-[[Prusya]] na si [[Wilhelm von Humboldt]] na magkaroon ng isang antropolohiya na kayang pagsamahin ang mga interes nina Kant at Herder. Noong panahon ng [[Romantisismo]], nagdebelop ang mga iskolar mula Alemanya ng isang ideya ng kultura kung saan kabilang ang lahat – ang ''Weltanschauung'' ({{lit|[[pagtingin sa mundo]]}}; {{lang-en|worldview}}).&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Humboldt, Worldview, and Language|trans-title=Humboldt, Pagtingin sa Mundo, at Wika|lang=en|last=Underhill|first=James W.|publisher=Edinburgh University Press|year=2009|location=[[Edinburgh]], [[Reyno Unido]]}}&lt;/ref&gt; Nagmula ito sa mga kilusan ng [[nasyonalismo]] na may layunin na ipag-isa ang mga maliliit na prinsipalidad sa ngayo'y [[Alemanya]] at laban sa [[Imperyong Austria-Unggaryo]]. Ayon dito, ang pagtingin sa mundo ng isang kultura ay hindi masusukat o makukumpara sa pagtingin sa mundo ng iba. Bagamat mas malaya, pinapayagan pa rin ng pananaw na ito ang pag-uuri sa mga kultura bilang &quot;sibilisado&quot; at &quot;primitibo&quot;.

[[File:Adolf Bastian.jpg|thumb|left|upright|Nagmungkahi si [[Adolf Bastian]] ng isang pangkalahatang modelo ng kultura, na naging basehan sa modernong pag-unawa sa konsepto.]]

Noong 1860, ipinahayag ni [[Adolf Bastian]] ang &quot;pagkakaisang sikolohikal ng sangkatauhan&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Adolf Bastian and the psychic unity of mankind|trans-title=Adolf Bastian at ang pagkakaisang sikolohikal ng sangkatauhan|lang=en|last=Köpping|first=Klaus-Peter|date=2005|publisher=Lit Verlag|isbn=978-3-8258-3989-5|oclc=977343058}}&lt;/ref&gt;  Iminungkahi niya ang isang maagham na pagkukumpara sa lahat ng mga kultura ng mundo para patunayan na naglalaman ang bawat kultura ng mga payak na magkakaparehong elemento. Ayon sa kanya, may grupo ng mga &quot;payak na ideya&quot; ({{lang-de|Elementargedanken}}) na ginagamit ng lahat ng mga lipunan ng tao; nagkakaiba lang ang mga kultura at katutubong ideya ({{lang-de|Völkergedanken}}) nito dahil sa mga lokal na pagbabago sa grupong ito.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://todayinsci.com/B/Bastian_Adolf/BastianAdolf.htm|title=Biography of Adolf Bastian, ethnologist|trans-title=Biograpiya ni Adolf Bastian, etnologo|lang=en|last=Ellis|first=Ian|website=Today in Science History|access-date=18 Oktubre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170806215336/https://todayinsci.com/B/Bastian_Adolf/BastianAdolf.htm|archive-date=6 Agosto 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang pananaw na ito ang naging batayan ng modernong pag-unawa sa konsepto ng kultura, at pinalawig pa nang husto ng mga sumunod kay Bastian, tulad ni [[Franz Boas]].&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last=Liron|first=Tal|title=Franz Boas and the discovery of culture|trans-title=Franz Boas at ang pagtuklas sa kultura|date=2003|url=http://home.uchicago.edu/~tliron/boas/boas.pdf|oclc=52888196|language=en|access-date=18 Oktubre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102111430/http://home.uchicago.edu/~tliron/boas/boas.pdf|archive-date=2 Enero 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Romantisismong Ingles ===

Noong ika-19 na siglo, ginamit ng mga [[humanista]]ng [[Inglatera|Ingles]] tulad ng [[makata]]ng si [[Matthew Arnold]] ang salitang &quot;kultura&quot; upang tumukoy sa tinatamasang pagkadalisay ng isang indibidwal na tao, na halos pareho sa konsepto ng ''bildung''. Ayon sa kanya, &quot;...kultura ang pagtamasa sa ating kabuuang pagkaperpekto sa pamamagitan ng pag-alam sa lahat, ang pinakamatitinding naisip at nasabi sa mundo&quot;.

Sa praktikal na paggamit, tumutukoy ang &quot;kultura&quot; sa mga bagay na gustong gawin o matamasa ng ''[[elite]]'', tulad halimbawa ng [[sining]], [[musikang klasikal]], at [[lutong haute|lutong ''haute'']]. Dahil dito, naiugnay ang salitang &quot;kultura&quot; sa buhay ng mga taong nasa mga lungsod, na kalauna'y tumukoy na rin sa kabuuan ng isang sibilisasyon. Bukod dito, naging interesado ang mga iskolar noong panahon ng [[Romantisismo]] sa mga [[kuwentong-bayan]], na naging dahilan upang magkaroon ng isang klasipikasyon ng mga kultura: &quot;[[mataas na kultura]]&quot; ng mga mayayaman at &quot;[[mababang kultura]]&quot; ng mga mahihirap. Sumasalamin ang klasipikasyong ito sa realidad ng buhay ng mga tao sa Europa noong panahon na yon.

Kinumpara ni Matthew Arnold ang kultura sa [[anarkiya]]. Gayunpaman, kinumpara naman ng mga pilosopong sina [[Thomas Hobbes]] at [[Jean-Jacques Rousseau]] ang kultura sa &quot;estado ng kalikasan&quot;. Ayon kina Hobbes at Rousseau, namumuhay sa &quot;estado ng kalikasan&quot; ang mga [[katutubong Amerikano]] habang [[Kolonisasyon sa Kaamerikahan ng mga Europeo|sinasakop sila ng mga Europeo]]. Nagbigay-daan ang pananaw na ito upang mabuo ang ideya ng pagiging &quot;sibilisado&quot; at &quot;hindi sibilisado&quot;. Ayon dito, may mga ilang kulturang mas sibilisado kesa sa iba, at may mga ilan naman na mas makultura naman kesa sa iba. Kalaunan, ang pagkakaibang ito ang naging pundasyon ng mga teorya ng [[Darwinismong panlipunan]] ni [[Herbert Spencer]] at [[ebolusyong kultural]] ni [[Lewis Henry Morgan]] noong huling bahagi ng ika-19 na siglo. Tulad ng pagkakaiba ng mataas at mababang kultura, ang konsepto ng pagiging &quot;sibilisado&quot; o hindi ay sumasalamin sa tunggalian ng mga mananakop na Europeo at ang kanilang mga nasasakupang kolonya.

Tinanggap ng mga iskolar sa Europa ang pananaw na ito ni Rousseau ukol sa klasipikasyon ng mga kultura bilang &quot;mataas&quot; at &quot;mababa&quot;. Gayunpaman, nakita ng ilan na korapsyon at hindi natural ang pagkadalisay at pagiging sopistikado ng mga matataas na kultura, na nagiging balakid sa pagnanasa ng tao na marating ang likas na pagkatao nito. Halimbawa, mas pinaboran ng mga iskolar nito ang [[musikang pambayan]] (na ginagawa ng mga pesante, taga-probinsya, at mga hindi nakapag-aral) kesa sa musikang klasikal. Ayon sa kanila, tapat, totoo, at sumasalamin ang musikang pambayan sa likas na pamumuhay ng isang tao, at parang artipisyal at isang paninira sa pamumuhay na ito ang musikang klasikal. Sa ganitong pananaw rin ipinapakita ng mga iskolar nito ang [[mga katutubo]] bilang mga &quot;[[mararangal na barbaro]]&quot; ({{lang-en|noble savages}}) na namumuhay nang likas at [[otentisidad|totoo]], hindi tulad ng korap at komplikadong [[kapitalismo|kapitalistang]] sistema ng pamumuhay sa [[Kanluraning Mundo|Kanluran]].

Noong 1870, ginamit ng [[antropolohiya|antropologong]] si [[Edward Tylor]] ang ideya ng isang mataas at mababang kultura upang ipaliwanag ang [[Pinagmulan ng mga rehiliyon|ebolusyon]] ng [[rehiliyon]]. Ayon sa kanyang teorya, nagsisimula ang mga rehiliyong mula sa pagiging [[Politeismo|politeistiko]] (maraming [[diyos]]) papuntang [[Monoteismo|monoteistiko]] (iisang diyos). Bukod dito, binigyang kahulugan niya ang kultura bilang isang malawak na koleksyon ng mga gawain na makikita sa lahat ng mga [[lipunan]] ng tao. Ang pananaw na ito ay tinanggap ng marami, at ginamit na basehan para sa modernong pag-unawa sa kultura at rehiliyon.

== Talababa ==
{{notelist}}

== Sanggunian ==

{{reflist}}

[[Kategorya:Kultura|*]]
[[Kategorya:Mga pangunahing paksa]]</text>
      <sha1>67dry6qv6czskbsscbiye820cfd8p9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ilocos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1169</id>
    <revision>
      <id>2213248</id>
      <parentid>2206364</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T06:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61955" sha1="mo0s6cc3ib3pemafuyh532xoo41npg7" xml:space="preserve">{{infobox settlement
| official_name = Rehiyong Ilocos
| other_name = Rehiyon I
| settlement_type = [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]]
| image_skyline = {{Photomontage
 | photo1a = Bangui Windmills, East View, Ilocos Norte, Philippines - panoramio.jpg{{!}} Bangui Wind Farm in Bangui, Ilocos Norte
 | photo2a = Calle Crisologo, Vigan Ilocos Sur.JPG{{!}} Calle Crisologo in Vigan, Ilocos Sur
 | photo2b = DingrasChurch1.JPG{{!}}Dingras Church in Dingras, Ilocos Norte
 | photo3a = Macho Temple view from hill.jpg{{!}} Ma-Cho Temple in San Fernando, La Union
 | photo3b = Hundred Island.jpg{{!}} Hundred Islands National Park in Alaminos, Pangasinan
 | size = 250
 | position = center
 | spacing = 2
 | color = transparent
 | border = 0
 | foot_montage = Taas pababa: [[Bangui Wind Farm]]&lt;br /&gt; [[Vigan|Kalye Crisologo]], [[Simbahan ng Dingras]]&lt;br /&gt;[[Templo ng Ma-Cho]], [[Hundred Islands National Park]] 
}}
| image_alt = 
| image_caption = 
| image_flag = 
| flag_size = 120x80px
| image_seal = 
| seal_size = 100x80px
| image_map = {{PH wikidata|image_map}}
| map_caption = Lokasyon sa Pilipinas
| nickname = 
| motto = 
| coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}}
| subdivision_type = Bansa
| subdivision_name = {{PHL}}
| subdivision_type1 = [[Mga kapuluan ng Pilipinas|Kapuluan]]
| subdivision_name1 = [[Luzon]]
| seat_type = Sentrong panrehiyon
| seat = [[San Fernando, La Union]]
| leader_title = 
| leader_name =
| area_total_km2 = 13,012.60
| area_footnotes = 
| population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}}
| population_total = {{PH wikidata|population_total}}
| population_footnotes = {{PH census|2015}}
| population_density_km2 = auto
| timezone = [[Pamantayang Oras ng Pilipinas|PST]]
| utc_offset = +8
| iso_code = PH-01
| blank3_name = [[Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|HDI]] (2017)
| blank3_info = 0.756&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot; /&gt; – &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;mataas&lt;/span&gt; 
| blank_name_sec1 = [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Mga lalawigan]]
| blank_info_sec1 = {{Collapsible list
 | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke;
 | title = 4
 | [[Ilocos Norte]]
 | [[Ilocos Sur]]
 | [[La Union]]
 | [[Pangasinan]]
 }}
| blank1_name_sec1 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Mga lungsod]]
| blank1_info_sec1 = {{Collapsible list
 | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke;
 | title = 9
 | [[Alaminos, Pangasinan|Alaminos]]
 | [[Batac]]
 | [[Candon]]
 | [[Dagupan]]
 | [[Laoag]]
 | [[San Carlos, Pangasinan|San Carlos]]
 | [[San Fernando, La Union|San Fernando]]
 | [[Urdaneta, Pangasinan|Urdaneta]]
 | [[Vigan]]
 }}
| blank2_name_sec1 = [[Mga bayan sa Pilipinas|Mga bayan]]
| blank2_info_sec1 = 116
| blank3_name_sec1 = [[Barangay|Mga barangay]]
| blank3_info_sec1 = 3,265
| blank4_name_sec1 = [[Kapulungan ng Kinatawan ng Pilipinas|Mga distritong kongresyonal]]
| blank4_info_sec1 = 12
| demographics_type1 = Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao
| demographics1_title1 = [[Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|HDI]] (2018)
| demographics1_info1 = 0.719&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|access-date=March 13, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{color|#0c0|high}} · [[Talaan ng mga lalawigan ng Pilipinas ayon sa HDI|Pang-lima]]
| blank_name_sec2 = [[Mga wika ng Pilipinas|Mga wika]]
| blank_info_sec2 = {{hlist | item-style=white-space:nowrap; | [[Wikang Iloko|Iloko]] | [[Wikang Pangasinan|Pangasinan]] | [[Wikang Bolinao|Bolinao]] | [[Wikang Ingles sa Pilipinas|Ingles]] | [[Wikang Filipino|Filipino]] }}
| website = 
}}

Ang '''Rehiyon ng Ilocos''',{{efn|{{lang-en|Ilocos Region}}; {{lang-ilo|Rehion/Deppaar ti Ilocos}}; {{lang-pag|Sagor na Baybay na Luzon}}}} kilala rin sa pagtatakda nito na '''Rehiyon I''', ay isang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyong administratibo]] ng Pilipinas na makikita sa hilagang-kanlurang bahagi ng [[Luzon]]. May apat na [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ito: [[Ilocos Norte]], [[Ilocos Sur]], [[La Union]], at [[Pangasinan]], at isang malayang lungsod: [[Dagupan]]. Pinapaligiran ito ng mga rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]] at [[Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera]] sa silangan at [[Gitnang Luzon]] sa timog. Nasa kanluran naman nito ang [[Dagat Kanlurang Pilipinas]]. Ang sentrong panrehiyon nito ay ang [[San Fernando, La Union|San Fernando]] sa La Union. Ilan sa mga lungsod na nandito ang mga lungsod ng [[Vigan]] sa Ilocos Sur at [[Laoag]] sa Ilocos Norte, gayundin ang [[Alaminos]] at [[San Catlos, Pangasinan|San Carlos]] sa Pangasinan.

==austronesia Family Group Language ==
*Malaysia Indonesia Taiwan 


==Tropiko Moonson climate==
 *ilocos Sur 

==Tropiko Kancer climate ==
*Ilocos norte 

Ayon sa senso noong 2020, higit limang milyong katao ang nakatira sa rehiyon, at may densidad na 410 katao kada kilometro kuwadrado. [[Wikang Ilokano]] at [[wikang Pangasinense]] ang mga madalas gamiting wika sa rehiyon, ayon sa senso noong 2000.

== Heograpiya ==
[[Talaksan:City of San Fernando.jpg|thumb|Isang tanawin sa San Fernando, La Union]]
Ang Rehiyong Ilocos ay matatagpuan sa isang makipot na katapatagan sa pagitan ng [[Kabundukan ng Cordillera]], [[Dagat Timog Tsina]], hilagang bahagi ng kapatagan ng Gitnang Luzon, at hilagang silangang bahagi ng [[Bulubundukin ng Zambales]].

Matatagpuan dito ang [[Golpo ng Lingayen]], ang pinakatanyag na anyong tubig sa rehiyon na naglalaman ng [[Hundred Islands National Park]]. Matatagpuan naman sa hilaga ang [[Kipot ng Luzon]].

Ang [[Ilog ng Agno]] ay bumabagtas mula [[Benguet]] hanggang [[Pangasinan]], na umaagos sa isang malapad na delta sa [[Lingayen, Pangasinan|Lingayen]] at [[Dagupan]] bago umagos sa Golpo ng Lingayen.

=== Paghahating pampangasiwaan ===
[[Talaksan:Ph ilocos.png|thumb|upright|Mapang politikal ng Ilocos]]

Ang Rehiyong Ilocos ay binubuo ng 4 mga [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]], 1 malayang nakapaloob na [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]], 8 nakapaloob na mga lungsod, 116 [[Mga bayan ng Pilipinas|bayan]], at 3,265 mga [[barangay]].&lt;ref name=&quot;NSCB&quot;&gt;{{cite web|title=List of Regions|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listreg.asp|publisher=National Statistical Coordination Board|accessdate=Enero 9, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081013150956/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listreg.asp|archivedate=Oktubre 13, 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Lalawigan
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Kabisera
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 | Lawak&lt;ref name=&quot;PSA-NSCB-ProvinceList&quot;&gt;{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Provinces|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp|website=[[Philippine Statistics Authority]] |accessdate=March 30, 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp|archivedate=January 11, 2013}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 | Kapal ng populasyon
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Mga lungsod
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Mga bayan
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Mga barangay
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; colspan=2 |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none none solid solid;&quot; | km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | sq mi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none none solid solid;&quot; | /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | /sq mi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Ilocos Norte]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Laoag]]
| {{percent and number|593081|5026128|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|3,467.89|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|593081/3,467.89|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 2
| 21
| [[Talaan ng mga barangay sa Ilocos Norte|557]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Ilocos Sur]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Vigan]]
| {{percent and number|689668|5026128|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|2,596.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|689668/2,596.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 2
| 32
| [[Talaan ng mga barangay sa Ilocos Sur|768]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[La Union]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Fernando, La Union|San Fernando]]
| {{percent and number|786653|5026128|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|1,497.70|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|786653/1,497.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1
| 19
| [[Talaan ng mga barangay sa La Union|576]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Pangasinan]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lingayen]]
| {{percent and number|2956726|5026128|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|5,451.01|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|2956726/5,451.01|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 4
| 44
| [[Talaan ng mga barangay sa Pangasinan|1,364]]
|-class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; colspan=3 | Total
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | 5,026,128
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | 13,012.60
! scope=&quot;col&quot; | {{convert|13,012.60|km2|disp=number|2}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{sigfig|5026128/13,012.60|2}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{convert|{{sigfig|5026128/13,012.60|2}}|PD/km2|disp=number}}
! scope=&quot;col&quot; | 9
! scope=&quot;col&quot; | 116
! scope=&quot;col&quot; | 3,265
|-class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;&quot;
| style=&quot;padding-left:1em;&quot; colspan=13 |
• Kasama sa mga bilang para sa Pangasinan ang malayang nakapaloob na lungsod ng [[Dagupan]].
|}

{{unbulleted list
| {{Color box|#BFF5FF|†|border=darkgray}} {{font|Sentrong panrehiyon|size=90%}}
}}

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Lungsod/Bayan
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Lawak&lt;ref name=&quot;PSA-CitiesList&quot;&gt;{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=March 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=April 29, 2011 }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Kapal ng populasyon
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Klase
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Income class
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Lalawigan
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden hidden solid solid;&quot; | km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden solid solid hidden;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{nowrap|sq mi}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden hidden solid solid;&quot; | /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden solid solid hidden;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{nowrap|/sq mi}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Adams, Ilocos Norte|Adams]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 1,792
| {{convert|159.31|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|1792/159.31|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Agno, Pangasinan|Agno]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 28,052
| {{convert|169.75|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|28052/169.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Agoo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 63,692
| {{convert|52.84|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|63692/52.84|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Aguilar, Pangasinan|Aguilar]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 41,463
| {{convert|195.07|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|41463/195.07|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Alaminos, Pangasinan|Alaminos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 89,708
| {{convert|164.26|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|89708/164.26|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob na Lungsod
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Alcala, Pangasinan|Alcala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 43,402
| {{convert|45.71|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|43402/45.71|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Alilem]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 6,695
| {{convert|119.33|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|6695/119.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Anda, Pangasinan|Anda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 39,504
| {{convert|74.55|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|39504/74.55|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Aringay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 47,458
| {{convert|84.54|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|47458/84.54|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Asingan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 57,355
| {{convert|66.64|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|57355/66.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bacarra]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 32,215
| {{convert|65.32|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|32215/65.32|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bacnotan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 42,078
| {{convert|76.60|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|42078/76.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Badoc]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 31,616
| {{convert|76.68|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|31616/76.68|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bagulin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 13,456
| {{convert|107.33|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|13456/107.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Balaoan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 39,188
| {{convert|68.70|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|39188/68.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Balungao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 31,106
| {{convert|73.25|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|31106/73.25|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Banayoyo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 7,748
| {{convert|24.63|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|7748/24.63|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bangar, La Union|Bangar]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 35,947
| {{convert|37.36|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|35947/37.36|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bangui, Ilocos Norte|Bangui]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 14,672
| {{convert|112.98|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|14672/112.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bani, Pangasinan|Bani]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 50,306
| {{convert|179.65|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|50306/179.65|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Banna, Ilocos Norte|Banna]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 19,438
| {{convert|92.73|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|19438/92.73|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bantay, Ilocos Sur|Bantay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 35,731
| {{convert|76.60|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|35731/76.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Basista]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 32,959
| {{convert|24.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|32959/24.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Batac]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 55,201
| {{convert|161.06|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|55201/161.06|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob na Lungsod
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bauang]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 75,032
| {{convert|73.15|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|75032/73.15|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bautista, Pangasinan|Bautista]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 32,307
| {{convert|46.33|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|32307/46.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bayambang]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 118,205
| {{convert|143.94|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|118205/143.95|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Binalonan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 54,555
| {{convert|47.57|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|54,55/47.57|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Binmaley]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 83,052
| {{convert|118.50|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|83052/118.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bolinao, Pangasinan|Bolinao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 82,084
| {{convert|197.22|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|82084/197.22|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bugallon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 67,348
| {{convert|189.64|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|67348/189.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Burgos, Ilocos Norte|Burgos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 9,777
| {{convert|128.90|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|9777/128.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Burgos, Ilocos Sur|Burgos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 12,224
| {{convert|44.38|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|12224/44.38|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Burgos, La Union|Burgos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 8,067
| {{convert|70.80|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|8067/70.80|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Burgos, Pangasinan|Burgos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 21,637
| {{convert|131.32|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|21637/131.32|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Caba, La Union|Caba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 22,039
| {{convert|46.31|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|22039/46.31|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Cabugao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 37,501
| {{convert|95.56|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|37501/95.56|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Calasiao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 95,154
| {{convert|48.36|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|95154/48.36|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Candon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 60,623
| {{convert|103.28|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|60623/103.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob na Lungsod
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Caoayan, Ilocos Sur|Caoayan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 19,861
| {{convert|17.42|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|19861/17.42|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Carasi]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 1,567
| {{convert|82.97|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|1567/82.97|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Cervantes, Ilocos Sur|Cervantes]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 17,211
| {{convert|234.70|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|17211/234.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Currimao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 12,184
| {{convert|34.08|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|12184/34.08|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Dagupan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 171,271
| {{convert|44.47|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|171271/44.47|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Independent Nakapaloob na Lungsod
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Dasol]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 29,110
| {{convert|166.60|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|29110/166.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Dingras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 38,562
| {{convert|96.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|38562/96.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Dumalneg]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 2,947
| {{convert|88.48|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|2947/88.48|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Galimuyod]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 10,748
| {{convert|34.40|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|10748/34.40|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Gregorio del Pilar, Ilocos Sur|Gregorio del Pilar]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4,875
| {{convert|41.66|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|4875/41.66|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Infanta, Pangasinan|Infanta]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 24,584
| {{convert|254.29|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|24584/254.29|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Labrador, Pangasinan|Labrador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 23,201
| {{convert|90.99|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|23201/90.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Laoac, Pangasinan|Laoac]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 31,497
| {{convert|40.50|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|31497/40.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Laoag]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 111,125
| {{convert|116.08|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|111125/116.08|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob na Lungsod
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Lidlidda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4,647
| {{convert|33.84|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|4647/33.84|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Lingayen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 103,278
| {{convert|62.76|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|103278/62.76|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Luna, La Union|Luna]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 35,802
| {{convert|42.90|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|35802/42.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Mabini, Pangasinan|Mabini]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 24,765
| {{convert|291.01|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|24765/291.01|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Magsingal]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 30,792
| {{convert|84.98|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|30792/84.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Malasiqui]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 130,275
| {{convert|131.37|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|130275/131.37|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Manaoag]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 69,497
| {{convert|55.95|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|69497/55.95|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Mangaldan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 106,331
| {{convert|48.47|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|106331/48.47|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Mangatarem]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 73,241
| {{convert|317.50|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|73241/317.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Mapandan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 37,059
| {{convert|30.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|37059/30.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Marcos, Ilocos Norte|Marcos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 17,777
| {{convert|72.77|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|17777/72.77|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Nagbukel]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 5,259
| {{convert|43.12|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|5259/43.12|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Naguilian, La Union|Naguilian]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 54,221
| {{convert|104.60|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|54221/104.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Narvacan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 44,006
| {{convert|122.21|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|44006/122.21|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Natividad, Pangasinan|Natividad]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 24,299
| {{convert|134.36|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|24299/134.36|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Nueva Era, Ilocos Norte|Nueva Era]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 9,506
| {{convert|515.02|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|9506/515.02|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Pagudpud]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 23,770
| {{convert|194.90|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|23770/194.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Paoay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 24,866
| {{convert|76.24|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|24866/76.24|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Pasuquin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 28,980
| {{convert|210.54|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|28980/210.54|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Piddig]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 21,497
| {{convert|216.20|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|21497/216.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Pinili]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 17,300
| {{convert|89.48|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|17300/89.48|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Pozorrubio, Pangasinan|Pozorrubio]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 69,555
| {{convert|134.60|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|69555/134.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Pugo, La Union|Pugo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 19,690
| {{convert|62.84|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|19690/62.84|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Quirino, Ilocos Sur|Quirino]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 8,573
| {{convert|240.10|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|8573/240.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Rosales, Pangasinan|Rosales]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 63,081
| {{convert|66.39|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|63081/66.39|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Rosario, La Union|Rosario]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 55,458
| {{convert|73.98|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|55458/73.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Salcedo, Ilocos Sur|Salcedo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 11,288
| {{convert|103.44|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|11288/103.44|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Carlos, Pangasinan|San Carlos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 188,571
| {{convert|169.03|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|188571/169.03|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob na Lungsod
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Emilio, Ilocos Sur|San Emilio]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 7,407
| {{convert|141.44|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|7407/141.44|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Esteban, Ilocos Sur|San Esteban]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 8,349
| {{convert|19.62|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|8349/19.62|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Fabian, Pangasinan|San Fabian]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 83,025
| {{convert|81.28|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|83025/81.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#BFF5FF;border-right:0;&quot; |† [[San Fernando, La Union|San Fernando]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 121,812
| {{convert|102.72|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|121812/102.72|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob na Lungsod
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Gabriel, La Union|San Gabriel]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 18,172
| {{convert|129.87|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|18172/129.87|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Ildefonso, Ilocos Sur|San Ildefonso]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 7,787
| {{convert|11.35|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|7787/11.35|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Jacinto, Pangasinan|San Jacinto]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 40,848
| {{convert|44.18|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|40848/44.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Juan, Ilocos Sur|San Juan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 26,411
| {{convert|64.37|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|26411/64.37|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Juan, La Union|San Juan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 37,188
| {{convert|57.12|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|37188/57.12|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Manuel, Pangasinan|San Manuel]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 52,939
| {{convert|129.18|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|52939/129.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Nicolas, Ilocos Norte|San Nicolas]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 36,736
| {{convert|40.18|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|36736/40.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Nicolas, Pangasinan|San Nicolas]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 35,574
| {{convert|210.20|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|35574/210.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Quintin, Pangasinan|San Quintin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 32,945
| {{convert|115.90|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|32945/115.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Vicente, Ilocos Sur|San Vicente]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 12,758
| {{convert|12.60|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|12758/12.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santa, Ilocos Sur|Santa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 15,340
| {{convert|109.10|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|15340/109.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santa Barbara, Pangasinan|Santa Barbara]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 82,012
| {{convert|61.37|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|82012/61.37|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santa Catalina, Ilocos Sur|Santa Catalina]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 13,945
| {{convert|9.68|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|13945/9.68|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santa Cruz, Ilocos Sur|Santa Cruz]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 39,868
| {{convert|88.78|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|39868/88.78|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santa Lucia, Ilocos Sur|Santa Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 25,402
| {{convert|49.72|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|25402/49.72|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santa Maria, Ilocos Sur|Santa Maria]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 30,321
| {{convert|63.31|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|30321/63.31|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santa Maria, Pangasinan|Santa Maria]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 33,038
| {{convert|69.50|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|33038/69.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santiago, Ilocos Sur|Santiago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 18,759
| {{convert|46.36|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|18759/46.36|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santo Domingo, Ilocos Sur|Santo Domingo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 27,975
| {{convert|55.49|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|27975/55.49|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santo Tomas, La Union|Santo Tomas]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 39,092
| {{convert|64.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|39092/64.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santo Tomas, Pangasinan|Santo Tomas]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 15,022
| {{convert|12.99|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|15022/12.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santol, La Union|Santol]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 12,476
| {{convert|93.70|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|12476/93.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Sarrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 25,212
| {{convert|57.39|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|25212/57.39|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Sigay, Ilocos Sur|Sigay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 2,737
| {{convert|81.55|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|2737/81.55|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Sinait]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 25,640
| {{convert|65.56|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|25640/65.56|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Sison, Pangasinan|Sison]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 47,518
| {{convert|81.88|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|47518/81.88|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Solsona, Ilocos Norte|Solsona]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 24,121
| {{convert|166.23|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|24121/166.23|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Sual, Pangasinan|Sual]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 34,149
| {{convert|130.16|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|34149/130.16|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Sudipen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 17,056
| {{convert|97.59|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|17056/97.59|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Sugpon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4,585
| {{convert|57.11|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|4585/57.11|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Suyo, Ilocos Sur|Suyo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 11,446
| {{convert|124.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|11446/124.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Tagudin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 39,277
| {{convert|151.19|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|39277/151.19|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Tayug]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 43,149
| {{convert|51.24|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|43149/51.24|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Tubao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 28,729
| {{convert|50.75|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|28729/50.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Umingan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 73,252
| {{convert|258.43|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|73252/258.43|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Urbiztondo, Pangasinan|Urbiztondo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 50,170
| {{convert|81.80|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|50170/81.80|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Urdaneta]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 132,940
| {{convert|100.26|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|132940/100.26|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob na Lungsod
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Vigan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 53,879
| {{convert|25.12|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|53879/25.12|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob na Lungsod
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Villasis]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 62,333
| {{convert|75.83|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|62333/75.83|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Vintar]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 32,220
| {{convert|614.35|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|32220/614.35|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|}

== Demograpiko ==
{{Philippine Census
| title= Sensus ng populasyon&lt;br /&gt;ng Rehiyong Ilocos
| 1980 = 
| 1990 = 3550642
| 2000 = 4200478
| 2010 = 4748372
| 2015 = 5026128
| footnote= Pinagmulan: Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas&lt;ref name=NSO&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf|title=Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities|work=2010 Census and Housing Population|publisher=Philippine Statistics Authority|accessdate=Agosto 9, 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928012059/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf|archivedate=Setyembre 28, 2013}}&lt;/ref&gt;
}}

Tahanan sa [[mga Ilokano]] ang mga makasaysayang lalawigan ng Ilocos. Ayon sa sensus noong taong 2000, ang rehiyon ay binubuo ng 66% ng mga Ilokano, 27% ng mga Pangasinense, at 3% ng mga Tagalog.&lt;ref name=&quot;NSO-2000Census&quot;&gt;{{cite web|title=Ilocos Region: To Reach Five Millionth Mark in Nine Years (Results from the 2000 Census of Population and Housing, NSO); Table 8. Language/Dialect Generally Spoken in the Households: Ilocos Region, 2000|url=https://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2003/pr0319tx.html|website=Philippine Statistics Authority|accessdate=Marso 29, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030428182416/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2003/pr0319tx.html|archivedate=Abril 28, 2003|date=Enero 31, 2003}}&lt;/ref&gt;

Tahanan naman para sa mga Pangasinense ang lalawigan ng Pangasinan. Ang populasyon ng Pangasinan ay bumubuo sa humigit kumulang 60% ng buong populasyon ng rehiyon. Nagsimula ang mga Ilocano na dayuhin ang Pangasinan noong ikalabing-siyam na siglo.&lt;ref&gt;Rosario Mendoza Cortes, Pangasinan, 1801-1900: The Beginnings of Modernization&lt;/ref&gt; Ang Pangasinan ay dating parte ng Gitnang Luzon ngunit inilipat ito sa Ilocos noong nilagdaan ng Pangulong Marcos ang Kautusan ng Pangulo Blg. 1 noong 1972. Kasama din ang mga komunidad ng mga Tingguian at Isneg sa rehiyon na nakatira sa may paanan ng mga bundok ng Cordillera.

Karamihan sa mga mamamayan ay Katoliko ngunit may mga Protestante din katulad ng mga Apligayan sa bandang hilaga ng rehiyon. Ang iba ay mga miyembro ng Iglesia ni Cristo, Mormon at iba pa.

Mayroon ding mga nakakubling paniniwalang animistiko lalo na sa mga pook na rural. Pangunahing mga [[Budismo|Budista]], [[Taoismo|Taoista]] at [[Hindu]] ang mga [[Tsinong Pilipino|Tsino]] at [[Indiyano]] na namamalagi sa maliit na mga pamayanang pangkalakalan sa rehiyon.{{citation needed|date=Setyembre 2007}}

== Talababa ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga kawing panlabas ==
{{Commons category}}
* {{OSM relation|1552186}}
* [http://iloko.tripod.com/Ilocano.html Ilocano: Ti Pagsasao ti Amianan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010302185140/http://iloko.tripod.com/Ilocano.html |date=2001-03-02 }}

{{Ilocos}}
{{Rehiyon ng Pilipinas}}
{{Philippines political divisions}}

[[Kategorya:Ilocos| ]]
[[Kategorya:Mga rehiyon ng Pilipinas]]
[[Kategorya:Luzon]]</text>
      <sha1>mo0s6cc3ib3pemafuyh532xoo41npg7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213250</id>
      <parentid>2213248</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T06:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tropiko Moonson climate */ Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61954" sha1="qxeov0ibtcfyv0nsx4a5ir5ndilx103" xml:space="preserve">{{infobox settlement
| official_name = Rehiyong Ilocos
| other_name = Rehiyon I
| settlement_type = [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]]
| image_skyline = {{Photomontage
 | photo1a = Bangui Windmills, East View, Ilocos Norte, Philippines - panoramio.jpg{{!}} Bangui Wind Farm in Bangui, Ilocos Norte
 | photo2a = Calle Crisologo, Vigan Ilocos Sur.JPG{{!}} Calle Crisologo in Vigan, Ilocos Sur
 | photo2b = DingrasChurch1.JPG{{!}}Dingras Church in Dingras, Ilocos Norte
 | photo3a = Macho Temple view from hill.jpg{{!}} Ma-Cho Temple in San Fernando, La Union
 | photo3b = Hundred Island.jpg{{!}} Hundred Islands National Park in Alaminos, Pangasinan
 | size = 250
 | position = center
 | spacing = 2
 | color = transparent
 | border = 0
 | foot_montage = Taas pababa: [[Bangui Wind Farm]]&lt;br /&gt; [[Vigan|Kalye Crisologo]], [[Simbahan ng Dingras]]&lt;br /&gt;[[Templo ng Ma-Cho]], [[Hundred Islands National Park]] 
}}
| image_alt = 
| image_caption = 
| image_flag = 
| flag_size = 120x80px
| image_seal = 
| seal_size = 100x80px
| image_map = {{PH wikidata|image_map}}
| map_caption = Lokasyon sa Pilipinas
| nickname = 
| motto = 
| coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}}
| subdivision_type = Bansa
| subdivision_name = {{PHL}}
| subdivision_type1 = [[Mga kapuluan ng Pilipinas|Kapuluan]]
| subdivision_name1 = [[Luzon]]
| seat_type = Sentrong panrehiyon
| seat = [[San Fernando, La Union]]
| leader_title = 
| leader_name =
| area_total_km2 = 13,012.60
| area_footnotes = 
| population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}}
| population_total = {{PH wikidata|population_total}}
| population_footnotes = {{PH census|2015}}
| population_density_km2 = auto
| timezone = [[Pamantayang Oras ng Pilipinas|PST]]
| utc_offset = +8
| iso_code = PH-01
| blank3_name = [[Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|HDI]] (2017)
| blank3_info = 0.756&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot; /&gt; – &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;mataas&lt;/span&gt; 
| blank_name_sec1 = [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Mga lalawigan]]
| blank_info_sec1 = {{Collapsible list
 | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke;
 | title = 4
 | [[Ilocos Norte]]
 | [[Ilocos Sur]]
 | [[La Union]]
 | [[Pangasinan]]
 }}
| blank1_name_sec1 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Mga lungsod]]
| blank1_info_sec1 = {{Collapsible list
 | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke;
 | title = 9
 | [[Alaminos, Pangasinan|Alaminos]]
 | [[Batac]]
 | [[Candon]]
 | [[Dagupan]]
 | [[Laoag]]
 | [[San Carlos, Pangasinan|San Carlos]]
 | [[San Fernando, La Union|San Fernando]]
 | [[Urdaneta, Pangasinan|Urdaneta]]
 | [[Vigan]]
 }}
| blank2_name_sec1 = [[Mga bayan sa Pilipinas|Mga bayan]]
| blank2_info_sec1 = 116
| blank3_name_sec1 = [[Barangay|Mga barangay]]
| blank3_info_sec1 = 3,265
| blank4_name_sec1 = [[Kapulungan ng Kinatawan ng Pilipinas|Mga distritong kongresyonal]]
| blank4_info_sec1 = 12
| demographics_type1 = Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao
| demographics1_title1 = [[Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|HDI]] (2018)
| demographics1_info1 = 0.719&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|access-date=March 13, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{color|#0c0|high}} · [[Talaan ng mga lalawigan ng Pilipinas ayon sa HDI|Pang-lima]]
| blank_name_sec2 = [[Mga wika ng Pilipinas|Mga wika]]
| blank_info_sec2 = {{hlist | item-style=white-space:nowrap; | [[Wikang Iloko|Iloko]] | [[Wikang Pangasinan|Pangasinan]] | [[Wikang Bolinao|Bolinao]] | [[Wikang Ingles sa Pilipinas|Ingles]] | [[Wikang Filipino|Filipino]] }}
| website = 
}}

Ang '''Rehiyon ng Ilocos''',{{efn|{{lang-en|Ilocos Region}}; {{lang-ilo|Rehion/Deppaar ti Ilocos}}; {{lang-pag|Sagor na Baybay na Luzon}}}} kilala rin sa pagtatakda nito na '''Rehiyon I''', ay isang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyong administratibo]] ng Pilipinas na makikita sa hilagang-kanlurang bahagi ng [[Luzon]]. May apat na [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ito: [[Ilocos Norte]], [[Ilocos Sur]], [[La Union]], at [[Pangasinan]], at isang malayang lungsod: [[Dagupan]]. Pinapaligiran ito ng mga rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]] at [[Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera]] sa silangan at [[Gitnang Luzon]] sa timog. Nasa kanluran naman nito ang [[Dagat Kanlurang Pilipinas]]. Ang sentrong panrehiyon nito ay ang [[San Fernando, La Union|San Fernando]] sa La Union. Ilan sa mga lungsod na nandito ang mga lungsod ng [[Vigan]] sa Ilocos Sur at [[Laoag]] sa Ilocos Norte, gayundin ang [[Alaminos]] at [[San Catlos, Pangasinan|San Carlos]] sa Pangasinan.

==austronesia Family Group Language ==
*Malaysia Indonesia Taiwan 


==Tropiko Moonson climate /Ilocos Sur ==

==Tropiko Kancer climate ==
*Ilocos norte 

Ayon sa senso noong 2020, higit limang milyong katao ang nakatira sa rehiyon, at may densidad na 410 katao kada kilometro kuwadrado. [[Wikang Ilokano]] at [[wikang Pangasinense]] ang mga madalas gamiting wika sa rehiyon, ayon sa senso noong 2000.

== Heograpiya ==
[[Talaksan:City of San Fernando.jpg|thumb|Isang tanawin sa San Fernando, La Union]]
Ang Rehiyong Ilocos ay matatagpuan sa isang makipot na katapatagan sa pagitan ng [[Kabundukan ng Cordillera]], [[Dagat Timog Tsina]], hilagang bahagi ng kapatagan ng Gitnang Luzon, at hilagang silangang bahagi ng [[Bulubundukin ng Zambales]].

Matatagpuan dito ang [[Golpo ng Lingayen]], ang pinakatanyag na anyong tubig sa rehiyon na naglalaman ng [[Hundred Islands National Park]]. Matatagpuan naman sa hilaga ang [[Kipot ng Luzon]].

Ang [[Ilog ng Agno]] ay bumabagtas mula [[Benguet]] hanggang [[Pangasinan]], na umaagos sa isang malapad na delta sa [[Lingayen, Pangasinan|Lingayen]] at [[Dagupan]] bago umagos sa Golpo ng Lingayen.

=== Paghahating pampangasiwaan ===
[[Talaksan:Ph ilocos.png|thumb|upright|Mapang politikal ng Ilocos]]

Ang Rehiyong Ilocos ay binubuo ng 4 mga [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]], 1 malayang nakapaloob na [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]], 8 nakapaloob na mga lungsod, 116 [[Mga bayan ng Pilipinas|bayan]], at 3,265 mga [[barangay]].&lt;ref name=&quot;NSCB&quot;&gt;{{cite web|title=List of Regions|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listreg.asp|publisher=National Statistical Coordination Board|accessdate=Enero 9, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081013150956/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listreg.asp|archivedate=Oktubre 13, 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Lalawigan
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Kabisera
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 | Lawak&lt;ref name=&quot;PSA-NSCB-ProvinceList&quot;&gt;{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Provinces|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp|website=[[Philippine Statistics Authority]] |accessdate=March 30, 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp|archivedate=January 11, 2013}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 | Kapal ng populasyon
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Mga lungsod
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Mga bayan
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Mga barangay
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; colspan=2 |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none none solid solid;&quot; | km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | sq mi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none none solid solid;&quot; | /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | /sq mi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Ilocos Norte]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Laoag]]
| {{percent and number|593081|5026128|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|3,467.89|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|593081/3,467.89|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 2
| 21
| [[Talaan ng mga barangay sa Ilocos Norte|557]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Ilocos Sur]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Vigan]]
| {{percent and number|689668|5026128|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|2,596.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|689668/2,596.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 2
| 32
| [[Talaan ng mga barangay sa Ilocos Sur|768]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[La Union]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Fernando, La Union|San Fernando]]
| {{percent and number|786653|5026128|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|1,497.70|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|786653/1,497.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1
| 19
| [[Talaan ng mga barangay sa La Union|576]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Pangasinan]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lingayen]]
| {{percent and number|2956726|5026128|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|5,451.01|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|2956726/5,451.01|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 4
| 44
| [[Talaan ng mga barangay sa Pangasinan|1,364]]
|-class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; colspan=3 | Total
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | 5,026,128
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | 13,012.60
! scope=&quot;col&quot; | {{convert|13,012.60|km2|disp=number|2}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{sigfig|5026128/13,012.60|2}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{convert|{{sigfig|5026128/13,012.60|2}}|PD/km2|disp=number}}
! scope=&quot;col&quot; | 9
! scope=&quot;col&quot; | 116
! scope=&quot;col&quot; | 3,265
|-class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;&quot;
| style=&quot;padding-left:1em;&quot; colspan=13 |
• Kasama sa mga bilang para sa Pangasinan ang malayang nakapaloob na lungsod ng [[Dagupan]].
|}

{{unbulleted list
| {{Color box|#BFF5FF|†|border=darkgray}} {{font|Sentrong panrehiyon|size=90%}}
}}

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Lungsod/Bayan
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Lawak&lt;ref name=&quot;PSA-CitiesList&quot;&gt;{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=March 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=April 29, 2011 }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Kapal ng populasyon
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Klase
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Income class
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Lalawigan
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden hidden solid solid;&quot; | km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden solid solid hidden;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{nowrap|sq mi}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden hidden solid solid;&quot; | /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden solid solid hidden;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{nowrap|/sq mi}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Adams, Ilocos Norte|Adams]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 1,792
| {{convert|159.31|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|1792/159.31|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Agno, Pangasinan|Agno]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 28,052
| {{convert|169.75|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|28052/169.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Agoo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 63,692
| {{convert|52.84|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|63692/52.84|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Aguilar, Pangasinan|Aguilar]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 41,463
| {{convert|195.07|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|41463/195.07|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Alaminos, Pangasinan|Alaminos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 89,708
| {{convert|164.26|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|89708/164.26|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob na Lungsod
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Alcala, Pangasinan|Alcala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 43,402
| {{convert|45.71|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|43402/45.71|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Alilem]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 6,695
| {{convert|119.33|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|6695/119.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Anda, Pangasinan|Anda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 39,504
| {{convert|74.55|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|39504/74.55|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Aringay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 47,458
| {{convert|84.54|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|47458/84.54|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Asingan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 57,355
| {{convert|66.64|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|57355/66.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bacarra]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 32,215
| {{convert|65.32|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|32215/65.32|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bacnotan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 42,078
| {{convert|76.60|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|42078/76.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Badoc]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 31,616
| {{convert|76.68|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|31616/76.68|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bagulin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 13,456
| {{convert|107.33|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|13456/107.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Balaoan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 39,188
| {{convert|68.70|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|39188/68.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Balungao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 31,106
| {{convert|73.25|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|31106/73.25|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Banayoyo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 7,748
| {{convert|24.63|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|7748/24.63|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bangar, La Union|Bangar]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 35,947
| {{convert|37.36|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|35947/37.36|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bangui, Ilocos Norte|Bangui]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 14,672
| {{convert|112.98|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|14672/112.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bani, Pangasinan|Bani]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 50,306
| {{convert|179.65|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|50306/179.65|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Banna, Ilocos Norte|Banna]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 19,438
| {{convert|92.73|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|19438/92.73|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bantay, Ilocos Sur|Bantay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 35,731
| {{convert|76.60|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|35731/76.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Basista]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 32,959
| {{convert|24.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|32959/24.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Batac]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 55,201
| {{convert|161.06|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|55201/161.06|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob na Lungsod
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bauang]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 75,032
| {{convert|73.15|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|75032/73.15|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bautista, Pangasinan|Bautista]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 32,307
| {{convert|46.33|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|32307/46.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bayambang]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 118,205
| {{convert|143.94|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|118205/143.95|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Binalonan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 54,555
| {{convert|47.57|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|54,55/47.57|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Binmaley]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 83,052
| {{convert|118.50|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|83052/118.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bolinao, Pangasinan|Bolinao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 82,084
| {{convert|197.22|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|82084/197.22|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Bugallon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 67,348
| {{convert|189.64|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|67348/189.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Burgos, Ilocos Norte|Burgos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 9,777
| {{convert|128.90|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|9777/128.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Burgos, Ilocos Sur|Burgos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 12,224
| {{convert|44.38|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|12224/44.38|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Burgos, La Union|Burgos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 8,067
| {{convert|70.80|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|8067/70.80|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Burgos, Pangasinan|Burgos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 21,637
| {{convert|131.32|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|21637/131.32|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Caba, La Union|Caba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 22,039
| {{convert|46.31|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|22039/46.31|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Cabugao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 37,501
| {{convert|95.56|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|37501/95.56|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Calasiao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 95,154
| {{convert|48.36|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|95154/48.36|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Candon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 60,623
| {{convert|103.28|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|60623/103.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob na Lungsod
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Caoayan, Ilocos Sur|Caoayan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 19,861
| {{convert|17.42|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|19861/17.42|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Carasi]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 1,567
| {{convert|82.97|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|1567/82.97|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Cervantes, Ilocos Sur|Cervantes]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 17,211
| {{convert|234.70|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|17211/234.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Currimao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 12,184
| {{convert|34.08|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|12184/34.08|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Dagupan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 171,271
| {{convert|44.47|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|171271/44.47|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Independent Nakapaloob na Lungsod
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Dasol]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 29,110
| {{convert|166.60|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|29110/166.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Dingras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 38,562
| {{convert|96.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|38562/96.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Dumalneg]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 2,947
| {{convert|88.48|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|2947/88.48|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Galimuyod]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 10,748
| {{convert|34.40|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|10748/34.40|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Gregorio del Pilar, Ilocos Sur|Gregorio del Pilar]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4,875
| {{convert|41.66|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|4875/41.66|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Infanta, Pangasinan|Infanta]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 24,584
| {{convert|254.29|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|24584/254.29|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Labrador, Pangasinan|Labrador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 23,201
| {{convert|90.99|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|23201/90.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Laoac, Pangasinan|Laoac]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 31,497
| {{convert|40.50|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|31497/40.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Laoag]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 111,125
| {{convert|116.08|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|111125/116.08|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob na Lungsod
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Lidlidda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4,647
| {{convert|33.84|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|4647/33.84|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Lingayen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 103,278
| {{convert|62.76|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|103278/62.76|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Luna, La Union|Luna]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 35,802
| {{convert|42.90|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|35802/42.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Mabini, Pangasinan|Mabini]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 24,765
| {{convert|291.01|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|24765/291.01|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Magsingal]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 30,792
| {{convert|84.98|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|30792/84.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Malasiqui]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 130,275
| {{convert|131.37|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|130275/131.37|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Manaoag]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 69,497
| {{convert|55.95|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|69497/55.95|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Mangaldan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 106,331
| {{convert|48.47|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|106331/48.47|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Mangatarem]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 73,241
| {{convert|317.50|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|73241/317.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Mapandan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 37,059
| {{convert|30.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|37059/30.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Marcos, Ilocos Norte|Marcos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 17,777
| {{convert|72.77|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|17777/72.77|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Nagbukel]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 5,259
| {{convert|43.12|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|5259/43.12|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Naguilian, La Union|Naguilian]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 54,221
| {{convert|104.60|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|54221/104.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Narvacan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 44,006
| {{convert|122.21|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|44006/122.21|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Natividad, Pangasinan|Natividad]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 24,299
| {{convert|134.36|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|24299/134.36|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Nueva Era, Ilocos Norte|Nueva Era]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 9,506
| {{convert|515.02|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|9506/515.02|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Pagudpud]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 23,770
| {{convert|194.90|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|23770/194.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Paoay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 24,866
| {{convert|76.24|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|24866/76.24|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Pasuquin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 28,980
| {{convert|210.54|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|28980/210.54|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Piddig]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 21,497
| {{convert|216.20|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|21497/216.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Pinili]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 17,300
| {{convert|89.48|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|17300/89.48|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Pozorrubio, Pangasinan|Pozorrubio]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 69,555
| {{convert|134.60|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|69555/134.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Pugo, La Union|Pugo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 19,690
| {{convert|62.84|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|19690/62.84|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Quirino, Ilocos Sur|Quirino]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 8,573
| {{convert|240.10|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|8573/240.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Rosales, Pangasinan|Rosales]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 63,081
| {{convert|66.39|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|63081/66.39|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Rosario, La Union|Rosario]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 55,458
| {{convert|73.98|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|55458/73.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Salcedo, Ilocos Sur|Salcedo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 11,288
| {{convert|103.44|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|11288/103.44|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Carlos, Pangasinan|San Carlos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 188,571
| {{convert|169.03|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|188571/169.03|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob na Lungsod
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Emilio, Ilocos Sur|San Emilio]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 7,407
| {{convert|141.44|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|7407/141.44|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Esteban, Ilocos Sur|San Esteban]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 8,349
| {{convert|19.62|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|8349/19.62|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Fabian, Pangasinan|San Fabian]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 83,025
| {{convert|81.28|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|83025/81.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#BFF5FF;border-right:0;&quot; |† [[San Fernando, La Union|San Fernando]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 121,812
| {{convert|102.72|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|121812/102.72|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob na Lungsod
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Gabriel, La Union|San Gabriel]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 18,172
| {{convert|129.87|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|18172/129.87|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Ildefonso, Ilocos Sur|San Ildefonso]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 7,787
| {{convert|11.35|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|7787/11.35|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Jacinto, Pangasinan|San Jacinto]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 40,848
| {{convert|44.18|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|40848/44.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Juan, Ilocos Sur|San Juan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 26,411
| {{convert|64.37|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|26411/64.37|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Juan, La Union|San Juan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 37,188
| {{convert|57.12|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|37188/57.12|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Manuel, Pangasinan|San Manuel]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 52,939
| {{convert|129.18|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|52939/129.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Nicolas, Ilocos Norte|San Nicolas]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 36,736
| {{convert|40.18|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|36736/40.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Nicolas, Pangasinan|San Nicolas]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 35,574
| {{convert|210.20|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|35574/210.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Quintin, Pangasinan|San Quintin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 32,945
| {{convert|115.90|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|32945/115.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Vicente, Ilocos Sur|San Vicente]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 12,758
| {{convert|12.60|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|12758/12.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santa, Ilocos Sur|Santa]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 15,340
| {{convert|109.10|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|15340/109.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santa Barbara, Pangasinan|Santa Barbara]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 82,012
| {{convert|61.37|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|82012/61.37|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santa Catalina, Ilocos Sur|Santa Catalina]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 13,945
| {{convert|9.68|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|13945/9.68|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santa Cruz, Ilocos Sur|Santa Cruz]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 39,868
| {{convert|88.78|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|39868/88.78|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santa Lucia, Ilocos Sur|Santa Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 25,402
| {{convert|49.72|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|25402/49.72|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santa Maria, Ilocos Sur|Santa Maria]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 30,321
| {{convert|63.31|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|30321/63.31|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santa Maria, Pangasinan|Santa Maria]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 33,038
| {{convert|69.50|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|33038/69.50|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santiago, Ilocos Sur|Santiago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 18,759
| {{convert|46.36|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|18759/46.36|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santo Domingo, Ilocos Sur|Santo Domingo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 27,975
| {{convert|55.49|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|27975/55.49|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santo Tomas, La Union|Santo Tomas]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 39,092
| {{convert|64.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|39092/64.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santo Tomas, Pangasinan|Santo Tomas]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 15,022
| {{convert|12.99|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|15022/12.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Santol, La Union|Santol]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 12,476
| {{convert|93.70|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|12476/93.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Sarrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 25,212
| {{convert|57.39|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|25212/57.39|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Sigay, Ilocos Sur|Sigay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 2,737
| {{convert|81.55|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|2737/81.55|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Sinait]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 25,640
| {{convert|65.56|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|25640/65.56|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Sison, Pangasinan|Sison]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 47,518
| {{convert|81.88|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|47518/81.88|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Solsona, Ilocos Norte|Solsona]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 24,121
| {{convert|166.23|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|24121/166.23|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Sual, Pangasinan|Sual]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 34,149
| {{convert|130.16|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|34149/130.16|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Sudipen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 17,056
| {{convert|97.59|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|17056/97.59|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Sugpon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4,585
| {{convert|57.11|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|4585/57.11|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Suyo, Ilocos Sur|Suyo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 11,446
| {{convert|124.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|11446/124.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Tagudin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 39,277
| {{convert|151.19|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|39277/151.19|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Tayug]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 43,149
| {{convert|51.24|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|43149/51.24|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Tubao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 28,729
| {{convert|50.75|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|28729/50.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[La Union]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Umingan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 73,252
| {{convert|258.43|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|73252/258.43|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Urbiztondo, Pangasinan|Urbiztondo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 50,170
| {{convert|81.80|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|50170/81.80|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikatlo
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Urdaneta]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 132,940
| {{convert|100.26|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|132940/100.26|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob na Lungsod
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Vigan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 53,879
| {{convert|25.12|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|53879/25.12|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob na Lungsod
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Villasis]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 62,333
| {{convert|75.83|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|62333/75.83|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-una
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Pangasinan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Vintar]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 32,220
| {{convert|614.35|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|32220/614.35|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Bayan
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-lima
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ilocos Norte]]
|}

== Demograpiko ==
{{Philippine Census
| title= Sensus ng populasyon&lt;br /&gt;ng Rehiyong Ilocos
| 1980 = 
| 1990 = 3550642
| 2000 = 4200478
| 2010 = 4748372
| 2015 = 5026128
| footnote= Pinagmulan: Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas&lt;ref name=NSO&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf|title=Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities|work=2010 Census and Housing Population|publisher=Philippine Statistics Authority|accessdate=Agosto 9, 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928012059/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Population%20and%20Annual%20Growth%20Rates%20for%20The%20Philippines%20and%20Its%20Regions%2C%20Provinces%2C%20and%20Highly%20Urbanized%20Cities%20Based%20on%201990%2C%202000%2C%20and%202010%20Censuses.pdf|archivedate=Setyembre 28, 2013}}&lt;/ref&gt;
}}

Tahanan sa [[mga Ilokano]] ang mga makasaysayang lalawigan ng Ilocos. Ayon sa sensus noong taong 2000, ang rehiyon ay binubuo ng 66% ng mga Ilokano, 27% ng mga Pangasinense, at 3% ng mga Tagalog.&lt;ref name=&quot;NSO-2000Census&quot;&gt;{{cite web|title=Ilocos Region: To Reach Five Millionth Mark in Nine Years (Results from the 2000 Census of Population and Housing, NSO); Table 8. Language/Dialect Generally Spoken in the Households: Ilocos Region, 2000|url=https://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2003/pr0319tx.html|website=Philippine Statistics Authority|accessdate=Marso 29, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030428182416/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2003/pr0319tx.html|archivedate=Abril 28, 2003|date=Enero 31, 2003}}&lt;/ref&gt;

Tahanan naman para sa mga Pangasinense ang lalawigan ng Pangasinan. Ang populasyon ng Pangasinan ay bumubuo sa humigit kumulang 60% ng buong populasyon ng rehiyon. Nagsimula ang mga Ilocano na dayuhin ang Pangasinan noong ikalabing-siyam na siglo.&lt;ref&gt;Rosario Mendoza Cortes, Pangasinan, 1801-1900: The Beginnings of Modernization&lt;/ref&gt; Ang Pangasinan ay dating parte ng Gitnang Luzon ngunit inilipat ito sa Ilocos noong nilagdaan ng Pangulong Marcos ang Kautusan ng Pangulo Blg. 1 noong 1972. Kasama din ang mga komunidad ng mga Tingguian at Isneg sa rehiyon na nakatira sa may paanan ng mga bundok ng Cordillera.

Karamihan sa mga mamamayan ay Katoliko ngunit may mga Protestante din katulad ng mga Apligayan sa bandang hilaga ng rehiyon. Ang iba ay mga miyembro ng Iglesia ni Cristo, Mormon at iba pa.

Mayroon ding mga nakakubling paniniwalang animistiko lalo na sa mga pook na rural. Pangunahing mga [[Budismo|Budista]], [[Taoismo|Taoista]] at [[Hindu]] ang mga [[Tsinong Pilipino|Tsino]] at [[Indiyano]] na namamalagi sa maliit na mga pamayanang pangkalakalan sa rehiyon.{{citation needed|date=Setyembre 2007}}

== Talababa ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga kawing panlabas ==
{{Commons category}}
* {{OSM relation|1552186}}
* [http://iloko.tripod.com/Ilocano.html Ilocano: Ti Pagsasao ti Amianan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010302185140/http://iloko.tripod.com/Ilocano.html |date=2001-03-02 }}

{{Ilocos}}
{{Rehiyon ng Pilipinas}}
{{Philippines political divisions}}

[[Kategorya:Ilocos| ]]
[[Kategorya:Mga rehiyon ng Pilipinas]]
[[Kategorya:Luzon]]</text>
      <sha1>qxeov0ibtcfyv0nsx4a5ir5ndilx103</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Teknolohiya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1229</id>
    <revision>
      <id>2213183</id>
      <parentid>2212704</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87524" sha1="755ts5tnuj5b7ogc6auvi2q2d8df1tt" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=Hulyo 2024}}
&lt;!-- Panatilihin ang tuldik sa unang banggit sa paksa. --&gt;[[File:Dampfturbine_Montage01.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dampfturbine_Montage01.jpg|alt=Photo of technicians working on a steam turbine|thumb|Isang [[turbinang pinasisingawan]], halimbawa ng modernong teknolohiya sa [[enerhiya]].]]
'''Téknolohíya'''{{efn|ibang katawagan: '''aghímuan'''&lt;ref&gt;{{Maugnayin|salita=aghímuan|pahina=77}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|website=KWF Diksiyonáryo ng Wikang Filipíno|publisher=[[Komisyon sa Wikang Filipino]]|title=téknolohíya|access-date=11 Hulyo 2024|url=https://kwfdiksiyonaryo.ph/}}&lt;/ref&gt; ang paglapat sa [[kaalaman]] sa praktikal na paraan, lalo na sa paraang [[Pagkamauulit|nauulit]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Skolnikoff |first=Eugene B. |title=The Elusive Transformation: Science, Technology, and the Evolution of International Politics |url=https://archive.org/details/elusivetransform0000skol |publisher=[[Princeton University Press]] |year=1993 |isbn=0-691-08631-1 |page=[https://archive.org/details/elusivetransform0000skol/page/13 13] |language=en |trans-title=Ang Mailap na Transpormasyon: Agham, Teknolohiya, at ang Ebolusyon ng Pandaigdigang Politika |chapter=The Setting |trans-chapter=Ang Lugar |jstor=j.ctt7rpm1 |lccn=92022141 |oclc=26128186 |quote=}}&lt;/ref&gt; Sa karaniwang diskurso, maaari ring tumukoy ang salita sa mga produktong resulta ng paglalapat na ito,&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mitcham |first=Carl |author-link=Carl Mitcham |title=Thinking Through Technology: The Path Between Engineering and Philosophy |url=https://archive.org/details/thinkingthrought0000mitc |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=1994 |isbn=0-226-53196-1 |language=en |trans-title=Pag-iisip sa Teknolohiya: Ang Daan sa Pagitan ng Inhinyera at Pilosopiya |lccn=93044581 |oclc=29518988}}&lt;/ref&gt; kagaya ng mga pisikal na bagay tulad ng [[kagamitan]] at [[makina]], at di-pisikal tulad ng [[software]]. Mahalaga ang papel ng teknolohiya sa maraming larangan, at madalas teknolohiya ang resulta ng mga ito, kagaya ng sa [[agham]] at [[inhinyera]].

Nakakapagpabago ang pag-usad ng teknolohiya sa direksiyon ng [[lipunan]]. Kabilang sa mga pinakaunang teknolohiya ng mga tao ay ang mga [[kagamitang bato|kagamitang yari sa bato]] at ang [[pagkontrol sa apoy ng mga sinaunang tao|pagkontrol sa apoy]], na parehong nagpabilis sa [[sukat ng utak|paglaki]] ng [[utak ng tao]], na humantong kalaunan sa pag-usbong ng mga [[wika]] noong [[Pleistoseno|Panahon ng Yelo]]. Lumawak ang malalakbay ng mga tao nang maimbento ang [[gulong]] noong [[Panahon ng Bronse]], na nagpasimula sa paggawa sa mga mas komplikadong makina. Pagkatapos nito, ilan sa mga mahahalagang imbensiyon ng tao ay ang [[limbagan]], [[makinang pinasisingawan]], [[sasakyan]], at ang [[internet]], na nagpasimula sa [[ekonomiyang makakaalaman]].

Bagamat direktang nakakaambag sa [[paglago ng ekonomiya]], sanhi rin ang teknolohiya ng [[polusyon]] at [[pagkaubos ng yaman]]. Nakakaapekto rin ito sa lipunan sa negatibong paraan, kagaya ng [[kawalang-trabaho dulot ng teknolohiya]] dahil sa [[otomasyon]]. Bilang result nito, nagkaroon ng mga debate sa [[politika at teknolohiya|politika]] at pilosopiya ukol sa gampanin ng teknolohiya, ang [[etika ng teknolohiya|etika]] nito, gayundin ang paghahanap sa mga paraan upang mabawasan ang mga masasamang epekto nito.

== Etimolohiya ==
Nagmula ang salitang &quot;teknolohiya&quot; sa [[wikang Espanyol]] na ''tecnología''.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Nagmula ito sa salitang Griyego na ''tekhnología'' ({{lang-gr|Τεχνολογία}}, {{literal|kaalaman sa sining}}), na ginamit noong [[Renasimiyento]] sa kahulugang &quot;sistematikong pagtrato&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |year=1989 |title=technology |encyclopedia=The Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |editor1-last=Simpson |editor1-first=J. |language=en |trans-title=teknolohiya |isbn=978-0198611868 |editor2-last=Weiner |editor2-first=Edmund}}&lt;/ref&gt; Sa kahulugan nito sa [[sinaunang wikang Griyego]], saklaw ng salita ang [[kaalaman]] sa paano gawin ang mga bagay-bagay, tulad halimbawa ng sa [[arkitektura]].&lt;ref&gt;{{cite book |author=Aristoteles |author-link=Aristoteles |title=The Nicomachean Ethics |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0-19-921361-0 |editor-last=Brown |editor-first=Lesley |series=Oxford World's Classics |page=105 |language=en |translator-last=Ross |translator-first=David |trans-title=Etikang Nikomakea |lccn=2009005379 |oclc=246896490}}&lt;/ref&gt;

Simula noong ika-19 na siglo sa [[Europa]], nagsimulang gamitin ang mga salitang ''Teknik'' (mula [[wikang Aleman]]) at ''technique'' (mula [[wikang Pranses]]) upang tumukoy sa &quot;pagsasagawa sa isang bagay&quot;. Kasama sa mga tinutukoy ng mga salitang ito ang mga teknikal na sining katulad ng [[sayaw]], [[nabigasyon]], at [[paglilimbag]]; walang kinalaman ang paggamit sa kagamitan o instrumento upang matawag na ''Teknik'' o ''technique'' ang isang gawain.{{Sfn|Salomon|1984|pages=114–115}} Sa panahong ito, tumutukoy ang salitang ''technologie'' sa isang [[akademikong disiplina]] na nag-aaral sa &quot;mga kaparaanan ng sining at paggawa&quot;, o di kaya sa politikal na disiplinang &quot;nakatuon sa pagsasabatas sa mga gawain ng sining at paggawa&quot;.{{Sfn|Salomon|1984|page=117}} Dahil wala sa [[wikang Ingles]] ang pagkakaibang ito sa mga salita, pareho itong naisalin bilang ''technology'', ang kahulugan na ginagamit din sa wikang Tagalog. Bihira noon ang paggamit sa salitang Ingles sa ganitong kahulugan, at madalas itong tumutukoy sa disiplina, kagaya ng kaso ng [[Massachusetts Institute of Technology]].&lt;ref name=&quot;jstor40061169&quot;&gt;{{Cite journal |last=Schatzberg |first=Eric |year=2006 |title=&quot;Technik&quot; Comes to America: Changing Meanings of &quot;Technology&quot; before 1930 |trans-title=Pumasok sa Amerika ang &quot;Technik&quot;: Pagbabago sa Kahulugan ng &quot;Teknolohiya&quot; bago ang 1930 |url=https://www.jstor.org/stable/40061169 |url-status=live |journal=Technology and Culture |language=en |volume=47 |issue=3 |pages=486–512 |doi=10.1353/tech.2006.0201 |issn=0040-165X |jstor=40061169 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910165857/https://www.jstor.org/stable/40061169 |archive-date=10 Setyembre 2022 |access-date= |s2cid=143784033}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, pagsapit ng ika-20 siglo at ang [[Ikalawang Rebolusyong Industriyal]], nawala na ang pagiging disiplina ng teknolohiya at nanatili ang kasalukuyan nitong kahulugan na tumutukoy sa praktikal na paraan upang sistematikong magamit ang kaalaman.&lt;ref&gt;{{harvnb|Salomon|1984|page=119}}: &quot;With the industrial revolution and the important part England played in it, the word technology was to lose this meaning as the subject or thrust of a branch of education, as first in English and then in other languages it embodied all technical activity based on the application of science to practical ends.&quot;&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==
{{main|Kasaysayan ng teknolohiya|Kronolohiya ng mga makasaysayang imbensiyon}}
=== Prehistoriko ===
{{main|Prehistorikong teknolohiya}}
[[File:Faustkeil_Nachbau,_2020_PD_a-7.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Faustkeil_Nachbau,_2020_PD_a-7.jpg|alt=refer to caption|thumb|Isang halimbawa ng [[de-kamay na palakol]].]]
Nagawa ng mga unang [[hominid]] na gumamit ng mga [[kagamitan]] sa pamamagitan ng obserbasyon o [[paulit-ulit na pagsubok]] ({{lang-en|trial and error}}).&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Schiffer |first=M. B. |title=The Archaeology of Science |publisher=Springer International Publishing |year=2013 |isbn=978-3319000770 |series=Manuals in Archaeological Method, Theory and Technique |volume=9 |place=Heidelberg |pages=185–198 |language=en |trans-title=Ang Arkeolohiya ng Agham |chapter=Discovery Processes: Trial Models |trans-chapter=Mga Proseso sa Pagtuklas: Mga Modelo ng Pagsubok |doi=10.1007/978-3-319-00077-0_13 |access-date= |chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-00077-0_13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184259/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-00077-0_13 |archive-date=4 Oktubre 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Tinatayang 2 milyong taon ang nakaraan, nalaman nila kung paano gumawa ng mga [[kagamitang yari sa bato]] sa pamamagitan ng paghampas sa mga tuklap ng mga maliliit na bato upang makagawa ng isang [[de-kamay na palakol]] ({{lang-en|hand axe}}).&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author=Museong Britaniko |author-link=Museong Britaniko |title=Our earliest technology? |trans-title=Ang ating pinakamaagang teknolohiya? |url=https://smarthistory.org/our-earliest-technology/#:~:text=Made%20nearly%20two%20million%20years,deposits%20in%20Olduvai%20Gorge,%20Tanzania. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902015829/https://smarthistory.org/our-earliest-technology/#:~:text=Made%20nearly%20two%20million%20years,deposits%20in%20Olduvai%20Gorge,%20Tanzania. |archive-date=2 Setyembre 2022 |access-date= |website=smarthistory.org |language=en}}&lt;/ref&gt; Napahusay ito bandang 75,000 taon ang nakaraan, nang ginamit nila ang proseso ng pagtuklap sa bato sa [[pagbabawas sa bato|pamamagitan ng pagbabawas]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Minogue |first=K. |date=28 Oktubre 2010 |title=Stone Age Toolmakers Surprisingly Sophisticated |trans-title=Sopistikado pala ang mga Mangagawa ng Kagamitan noong Panahon ng Bato |url=https://www.science.org/content/article/stone-age-toolmakers-surprisingly-sophisticated |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910174555/https://www.science.org/content/article/stone-age-toolmakers-surprisingly-sophisticated |archive-date=10 Setyembre 2022 |access-date= |website=science.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang [[pagtuklas sa apoy]] ng mga sinaunang tao ang kinokonsidera ng marami, tulad ni [[Charles Darwin]], bilang ang pinakamahalagang imbensiyon ng sangkatauhan.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Crump |first=Thomas |title=A Brief History of Science |publisher=[[Constable &amp; Robinson]] |year=2001 |isbn=978-1841192352 |page=9 |language=en |trans-title=Maikling Kasaysayan ng Agham}}&lt;/ref&gt; Ayon sa [[arkeolohiya]], tinatayang gumagamit na ang mga tao ng [[apoy]] noon pang 1.5 milyong taon ang nakaraan.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gowlett |first1=J. A. J. |last2=Wrangham |first2=R. W. |date=1 Marso 2013 |title=Earliest fire in Africa: towards the convergence of archaeological evidence and the cooking hypothesis |trans-title=Pinakamaagang apoy sa Aprika: tungo sa pagsasalubong ng mga ebidensiya sa arkeolohiya at ang hinuha ng pagluluto |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2012.756754 |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |language=en |volume=48 |issue=1 |pages=5–30 |doi=10.1080/0067270X.2012.756754 |issn=0067-270X |s2cid=163033909}}&lt;/ref&gt; Dahil sa apoy, na nagagawa sa pamamagitan ng paggamit sa [[kahoy]] at [[uling]], nagawa ng mga sinaunang tao na mailuto ang mga pagkain nila. Nagresulta ito sa pagtaas sa sustansiyang kinakain ng mga tao gayundin ang paglawak ng mga pwedeng kainin nila dahil hindi na limitado sila sa oras bago masira ang pagkain.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Stahl |first=Ann B. |author-link= |year=1984 |title=Hominid dietary selection before fire |url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_1984-04_25_2/page/151 |trans-title=Mga mapipiling pagkain ng mga hominid bago ang apoy |journal=[[Current Anthropology]] |language=en |volume=25 |issue=2 |pages=151–68 |doi=10.1086/203106 |jstor=2742818 |s2cid=84337150}}&lt;/ref&gt; Ito ang sentrong paksa ng [[pagktuklas sa apoy|hinuha ng pagluto]], na nagsasabing dahil sa abilidad ng pagluto sa mga pagkain, lumaki ang [[sukat ng utak]] ng mga tao, bagamat hindi lahat ng mga siyentipiko ay pabor sa ideyang ito.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Wrangham |first=R. |date=1 Agosto 2017 |title=Control of Fire in the Paleolithic: Evaluating the Cooking Hypothesis |trans-title=Pagkontrol sa Apoy noong Paleolitiko: Pagsusuri sa Hinuha ng Pagluluto |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/692113 |url-status=live |journal=Current Anthropology |language=en |volume=58 |issue=S16 |pages=S303–S313 |doi=10.1086/692113 |issn=0011-3204 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910190830/https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/692113 |archive-date=10 Setyembre 2022 |access-date= |s2cid=148798286}}&lt;/ref&gt; May mga nakita ring [[dapog]] ({{lang-en|hearth}}) na tinatayang nagamit noong 790,000 taon ang nakaraan. Naniniwala ang mga siyentipiko na sa mga lugar na ito nagsimula ang [[pakikihalubilo]] ng mga tao at nagresulta sa pag-usbong ng mga pinakaunang [[wika]].&lt;ref name=&quot;worldcat1124046527&quot;&gt;{{Cite book |last= |first= |url=http://worldcat.org/oclc/1124046527 |title=Lucy to Language: the Benchmark Papers |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0199652594 |editor-last=Dunbar |editor-first=R. I. M. |language=en |trans-title=Mula [[Lucy (Australopithecus)|Lucy]] hanggang Wika: ang mga Papel Pang-benchmark |oclc=1124046527 |access-date=10 September 2022 |editor-last2=Gamble |editor-first2=C. |editor-last3=Gowlett |editor-first3=J. A. J. |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814044201/http://worldcat.org/oclc/1124046527 |archive-date=14 August 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Bukod dito, ilan sa mga sinaunang teknolohiyang nagawa sa panahong [[Paleolitiko]] ang [[pananamit]] at [[bahay]]. Hindi nagkakasundo ang mga siyentipiko ukol sa kung kailan naimbento ang mga ito, bagamat may mga ebidensiya sa arkeolohiya na nagtuturo sa mga damit na tinatayang nagawa noong 90,000 hanggang 120,000 taon ang nakaraan,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hallett |first1=Emily Y. |last2=Marean |first2=Curtis W. |last3=Steele |first3=Teresa E. |last4=Álvarez-Fernández |first4=Esteban |last5=Jacobs |first5=Zenobia |author5-link=Zenobia Jacobs |last6=Cerasoni |first6=Jacopo Niccolò |last7=Aldeias |first7=Vera |last8=Scerri |first8=Eleanor M. L. |last9=Olszewski |first9=Deborah I. |last10=Hajraoui |first10=Mohamed Abdeljalil El |last11=Dibble |first11=Harold L. |date=24 Setyembre 2021 |title=A worked bone assemblage from 120,000–90,000 year old deposits at Contrebandiers Cave, Atlantic Coast, Morocco |trans-title=Assemblage ng mga ginamit na buto mula sa mga depositong 120,000–90,000 taong gulang sa Kuweba ng Contrebandiers, Baybayin ng Atlantiko, Morocco |journal=iScience |language=en |volume=24 |issue=9 |page=102988 |bibcode=2021iSci...24j2988H |doi=10.1016/j.isci.2021.102988 |issn=2589-0042 |pmc=8478944 |pmid=34622180}}&lt;/ref&gt; at mga bahay na tinirhan noong tinatayang 450,000 taon ang nakaraan.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Shaar |first1=Ron |last2=Matmon |first2=Ari |last3=Horwitz |first3=Liora K. |last4=Ebert |first4=Yael |last5=Chazan |first5=Michael |last6=Arnold |first6=M. |last7=Aumaître |first7=G. |last8=Bourlès |first8=D. |last9=Keddadouche |first9=K. |date=1 Mayo 2021 |title=Magnetostratigraphy and cosmogenic dating of Wonderwerk Cave: New constraints for the chronology of the South African Earlier Stone Age |trans-title=Magnetostratigrapiya at kosmohenikong pagpepetsa sa Kuweba ng Wonderwerk: Mga bagong paghihigpit para sa kronolohiya ng Maagang Panahon ng Bato sa Timog Aprika |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379121001141 |journal=Quaternary Science Reviews |language=en |volume=259 |page=106907 |bibcode=2021QSRv..25906907S |doi=10.1016/j.quascirev.2021.106907 |issn=0277-3791 |s2cid=234833092}}&lt;/ref&gt; Sa paglipas ng Paleolitiko, lalong naging sopistikado ang mga bahay; simula pa noong tinatayang 380,000 taon ang nakaraan, nagtatayo na ang mga tao ng mga pansamantalang pamamahay.&lt;ref&gt;{{cite web |author=O'Neil, Dennis |title=Evolution of Modern Humans: Archaic Homo sapiens Culture |trans-title=Ebolusyon ng mga Modernong Tao: Sinaunang Kultura ng Homo sapiens |url=http://anthro.palomar.edu/homo2/mod_homo_3.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070404130017/http://anthro.palomar.edu/homo2/mod_homo_3.htm |archive-date=4 Abril 2007 |access-date= |publisher=[[Palomar College]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa damit, lalo na yung mga yari sa balat ng mga hayop, nagawa ng mga tao na makapasok sa mga mas malalamig na rehiyon. Nagsimulang [[Migrasyon ng mga sinaunang tao|lumabas]] ang mga tao mula sa [[Aprika]] bandang 200,000 taon ang nakaraan, at nagsimulang lumipat sa [[Eurasya]] bago sila kumalat sa iba't ibang panig ng mundo.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Harvati |first1=Katerina |author-link=Katerina Harvati |last2=Röding |first2=Carolin |last3=Bosman |first3=Abel M. |last4=Karakostis |first4=Fotios A. |last5=Grün |first5=Rainer |last6=Stringer |first6=Chris |last7=Karkanas |first7=Panagiotis |last8=Thompson |first8=Nicholas C. |last9=Koutoulidis |first9=Vassilis |last10=Moulopoulos |first10=Lia A. |last11=Gorgoulis |first11=Vassilis G. |year=2019 |title=Apidima Cave fossils provide earliest evidence of Homo sapiens in Eurasia |trans-title=Nagbibigay ang mga fossil sa Kuweba ng Apidima ng pinakamaagang ebidensiya ng mga Homo sapiens sa Eurasya |url=https://zenodo.org/record/6646855 |url-status=live |journal=Nature |language=en |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=571 |issue=7766 |pages=500–504 |doi=10.1038/s41586-019-1376-z |issn=0028-0836 |pmid=31292546 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801132212/https://zenodo.org/record/6646855 |archive-date=1 Agosto 2022 |access-date= |last12=Kouloukoussa |first12=Mirsini |s2cid=195873640}}&lt;/ref&gt;

=== Neolitiko ===
{{main|Rebolusyong Neolitiko}}
[[File:Néolithique_0001.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:N%C3%A9olithique_0001.jpg|alt=Photo of Neolithic tools on display|thumb|Mga [[Artepakto|artepaktong]] nahukay mula sa [[Neolitiko|Panahong Neolitiko]], kabilang ang mga pinakinis na mga kagamitang bato gayundin sa ilang mga [[palamuti]].]]
Bumilis ang pag-usad ng teknolohiya pagsapit ng [[Rebolusyong Neolitiko]], na kilala rin sa tawag na Unang Rebolusyong Agrikultural, at nagpakomplikado sa mga lipunan bilang resulta.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=2D8OBwAAQBAJ&amp;dq=neolithic+revolution+social+organization&amp;pg=PA3 |title=Life in Neolithic Farming Communities: Social Organization, Identity, and Differentiation |publisher=Springer New York |year=2002 |isbn=9780306471667 |editor-last=Kuijt |editor-first=i. |series=Fundamental Issues in Archaeology |language=en |trans-title=Buhay sa mga Nagsasakang Pamayanan ng Neolitiko: Organisasyong Panlipunan, Pagkakakilanlan, at Pagkakaiba |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184244/https://books.google.com/books?id=2D8OBwAAQBAJ&amp;dq=neolithic+revolution+social+organization&amp;pg=PA3 |archive-date=4 Oktubre 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Dahil sa pagkaimbento ng [[palakol na bato]] noong panahong [[Mesolitiko]] at pinakinis sa panahong Neolitiko, napabilis ang malawakang [[pagkalbo ng kagubatan|pangangahoy]] at [[pagsasaka]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Coghlan |first=H. H. |date=1943 |title=The Evolution of the Axe from Prehistoric to Roman Times |trans-title=Ebolusyon ng Palakol mula Sinaunang Panahon hanggang sa Panahon ng mga Romano |url=https://www.jstor.org/stable/2844356 |url-status=live |journal=The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland |language=en |volume=73 |issue=1/2 |pages=27–56 |doi=10.2307/2844356 |issn=0307-3114 |jstor=2844356 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926011626/https://www.jstor.org/stable/2844356 |archive-date=26 Setyembre 2022 |access-date=}}&lt;/ref&gt; Naging posible ang pagsuporta sa malaking populasyon sa iisang lugar dahil sa pag-usbong ng [[agrikultura]] at [[sedentismo]]. Dumami ang mga anak kada pamilya, na mahirap magawa sa mga [[taong pagala-gala|lipunang pagala-gala]]. Kumpara sa mga [[hunter-gatherer|lipunang nangangaso]], mas may gamit ang mga bata sa pagsasaka.&lt;ref name=&quot;20060104sciencedaily&quot;&gt;{{Cite news |last=University of Chicago Press Journals |date=4 Enero 2006 |title=The First Baby Boom: Skeletal Evidence Shows Abrupt Worldwide Increase In Birth Rate During Neolithic Period |language=en |trans-title=Ang Unang Baby Boom: Ipinapakita ng mga Kalansay na Ebidensiya ang Biglaang Pagtaas ng Antas ng Panganganak noong Panahong Neolitiko |work=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2006/01/060103114116.htm |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108133752/https://www.sciencedaily.com/releases/2006/01/060103114116.htm |archive-date=8 Nobyembre 2016}}&lt;/ref&gt;

Ang paglobo ng populasyon at yaman sa panahong ito ang nagbigay-daan sa [[paghahati sa trabaho]].&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ferraro, Gary P. |url=https://books.google.com/books?id=isGyuX9motEC&amp;q=labor+neolithic+population&amp;pg=PA163 |title=Cultural Anthropology: An Applied Perspective |publisher=[[The Thomson Corporation]] |year=2006 |isbn=978-0495030393 |language=en |trans-title=Antropolohiyang Kultural: Nalalapat na Pananaw |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331145412/https://books.google.com/books?id=isGyuX9motEC&amp;q=labor+neolithic+population&amp;pg=PA163 |archive-date=31 Marso 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Bagamat hindi alam sa kasalukuyan ang pinakasanhi ng pag-usbong ng mga pinakaunang [[lungsod]] sa mundo kagaya ng [[Uruk]], gayundin sa mga pinakaunang sibilisasyon tulad ng [[Sumer]], ipinagpapalagay na ang kasabay na pag-usbong ng hiyarkiyang panlipunan gayundin ang espesyalisasyon sa trabaho, [[kalakalan]], [[digmaan]], at ang pangangailangan ng pagsasagawa ng mga kolektibong aksyon tulad ng [[irigasyon]] ang nagbigay-daan upang umusbong ang mga lungsod na ito.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Patterson, Gordon M. |url=https://books.google.com/books?id=8pKKwlEcpwYC&amp;q=labor+surplus+neolithic+population&amp;pg=PA7 |title=The Essentials of Ancient History |publisher=Research &amp; Education Association |year=1992 |isbn=978-0878917044 |language=en |trans-title=Mga Pangangailangan ng Sinaunang Kasaysayan |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331145419/https://books.google.com/books?id=8pKKwlEcpwYC&amp;q=labor+surplus+neolithic+population&amp;pg=PA7 |archive-date=31 Marso 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Nagbigay-daan naman ang pagkaimbento sa [[pagsusulat]] sa paglawak ng kaalamang kultural at literatura, gayundin ang pagtatala sa [[kasaysayan]] at ang pagsisimula ng [[agham]] at [[pananaliksik]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goody |first=J. |title=The Logic of Writing and the Organization of Society |url=https://archive.org/details/logicofwritingor0000good |date=1986 |publisher=[[Cambridge University Press]] |language=en |trans-title=Ang Lohika ng Pagsusulat at ang Organisasyon ng Lipunan}}&lt;/ref&gt;

Sa panahon ding ito napahusay ang mga [[pandayan]], at nagpahintulot sa [[pagbububo]] at [[pagpapanday]] sa unang pagkakataon ang [[ginto]], [[pilak]], [[tanso]], at [[tingga]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Cramb |first=Alan W |year=1964 |title=A Short History of Metals |trans-title=Maikling Kasaysayan ng mga Metal |journal=Nature |language=en |volume=203 |issue=4943 |page=337 |bibcode=1964Natur.203Q.337T |doi=10.1038/203337a0 |doi-access=free |s2cid=382712}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng tinatayang {{BKP|10,000|link=y}}, naging malinaw sa mga sinaunang lipunan ang kalidad ng mga kagamitang yari sa tanso kesa sa mga bato. Bagamat hindi karaniwang makikita ang purong tanso, laganap ang anyo nito sa mga batong mineral, na madaling nakukuha sa pamamagitan ng simpleng pagsunog gamit ang [[uling]]. Kalaunan, nadiskubre nila ang mga [[balahak]] tulad ng [[bronse]] at [[brasa]] bandang {{BKP|4000}}. Unang ginamit naman ang mga balahak na [[bakal]] tulas ng [[asero]] noong bandang {{BKP|1800}}.&lt;ref name=&quot;hindu001200903261&quot;&gt;{{Cite news |date=26 Marso 2009 |title=Ironware piece unearthed from Turkey found to be oldest steel |language=en |trans-title=Piraso ng kagamitang bakal na nahukay sa Turkey ang pinakamatandang asero |work=The Hindu |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200903261611.htm |url-status=dead |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329111924/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200903261611.htm |archive-date=29 Marso 2009}}&lt;/ref&gt;

=== Sinauna ===
{{main|Sinaunang teknolohiya}}
[[File:Ljubljana Marshes Wheel with axle (oldest wooden wheel yet discovered).jpg|thumb|upright|Ang gulong na nakita sa [[Latian ng Ljubljana]] sa [[Eslobenya]], ang pinakamatandang natuklasan sa kasalukuyan.]]
Matapos makontrol ng mga tao ang apoy, natuklasan din nila ang ibang mga anyo ng enerhiya. Pinakauna sa mga ito, ang enerhiyang galing sa [[hangin]] sa pamamagitan ng paggamit ng mga [[layag]] sa mga [[barkong may layag|barko]]; tinatayang ginawa ang pinakamatandang halimbawa nito, isang bangkang ginamit sa [[Ilog Nilo]], noong {{BKP|7000}}.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=The oldest representation of a Nile boat |trans-title=Ang pinakalumang representasyon ng isang bangka [sa] Nilo |journal=Antiquity |language=en |volume=81 |author1-first=Donatella |author1-last=Usai |author2-first=Sandro |author2-last=Salvatori}}&lt;/ref&gt; Alam na ng mga nakatira sa paligid ng naturang ilog ang [[Pag-apaw ng Ilog Nilo|taunang pagbaha]] sa mga baybayin nito simula pa noong sinaunang panahon sa lugar, bilang irigasyon para sa kanilang mga pananim. Gumamit din sila kalaunan ng mga daanan ng tubig na sinadyang gawin upang maidirekta ang tubig nang mas maayos at mas mainam.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Postel |first=Sandra |author-link=Sandra Postel |url=http://www.waterhistory.org/histories/nile/t1.html |title=Pillar of Sand: Can the Irrigation Miracle Last? |date=1999 |publisher=W.W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393319378 |language=en |trans-title=Sandigan ng Buhangin: Tatagal ba Kaya ang Himala ng Irigasyon? |chapter=Egypt's Nile Valley Basin Irrigation |trans-chapter=Irigasyon sa Saluhan ng Lambak Nilo ng Ehipto |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119022630/http://www.waterhistory.org/histories/nile/t1.html |archive-date=19 November 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Samantala, gumawa naman ng sistema ng mga kanal ang mga nasa [[Sumer]] at [[Mesopotamia]] na umaagos patungo sa [[Ilog Eufrates]] at [[Ilog Tigris|Tigris]] para din sa irigasyon.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Crawford |first=Harriet |author-link=Harriet Crawford |url=https://books.google.com/books?id=qSOYAAAAQBAJ&amp;q=Sumerian+irrigation&amp;pg=PA35 |title=The Sumerian World |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0203096604 |location=New York &amp; London |pages=34–43 |language=en |trans-title=Ang Mundo ng Sumer |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205005423/https://books.google.com/books?id=qSOYAAAAQBAJ&amp;q=Sumerian+irrigation&amp;pg=PA35 |archive-date=5 December 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Itinuturing din bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensiyon ng tao, tinatayang magkahiwalay na naimbento ang [[gulong]] sa iba't ibang panig ng mundo sa halos pare-parehong panahon. Ayon sa mga ebidensiya sa arkeolohiya, naimbento ang gulong nang sabay sa [[gitnang Europa]], Mesopotamia, at sa hilagang [[Kaukasyo]] sa pamamagitan ng [[kulturang Maykop]], noong tinatayang {{BKP|5500}} bilang pinakamaaga, hanggang {{BKP|3300}} bilang pinakahuli, bagamat nagkakasundo ang marami sa {{BKP|4000}}.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Potts |first=D.T. |title=A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East |year=2012 |page=285 |language=en |trans-title=Katulong sa Arkeolohiya ng Sinaunang Malapit na Silangan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Childe |first=V. Gordon |title=New Light on the Most Ancient East |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.215014 |year=1928 |page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.215014/page/n129 110] |language=en |trans-title=Bagong Paliwanag sa Pinakasinaunang Silangan}}&lt;/ref&gt; Tinatayang iginuhit ang mga pinakamatatandang depiksiyon ng mga karwaheng may gulong noong {{BKP|3500}}.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Anthony |first=David A. |title=The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World |url=https://archive.org/details/horsewheellangua0000anth |publisher=Princeton University Press |year=2007 |isbn=978-0691058870 |location=Princeton |page=[https://archive.org/details/horsewheellangua0000anth/page/67 67] |language=en |trans-title=Ang Kabayo, Gulong, at Wika: Paano Hinulma ng mga Nangangabayo ng Panahon ng Bronse mula sa Steppe ng Eurasya ang Modernong Mundo}}&lt;/ref&gt; Noong 2003, nahukay sa [[Latian ng Ljubljana]] sa [[Eslobenya]] ang pinakamatandang gulong sa kasalukuyan.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gasser |first=Aleksander |date=March 2003 |title=World's Oldest Wheel Found in Slovenia |trans-title=Natagpuan sa Eslobenya ang Pinakamatandang Gulong sa Mundo |url=http://www.ukom.gov.si/en/media_room/background_information/culture/worlds_oldest_wheel_found_in_slovenia/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826021129/http://www.ukom.gov.si/en/media_room/background_information/culture/worlds_oldest_wheel_found_in_slovenia/ |archive-date=26 August 2016 |access-date= |publisher=Republic of Slovenia Government Communication Office |language=en}}&lt;/ref&gt;

Rebolusyonaryo sa kalakalan at pakikipagdigma ang pagkaimbento sa gulong. Mabilis na nadiskubre kalaunan na makakabuhat ng mga mas mabibigat na mga bagay ang mga karaheng nakagulong. Ginamit at posibleng naimbento rin sa Sumer ang [[gulong pampalayok]] ({{lang-en|potter's wheel}});&lt;ref name=&quot;Kramer1963&quot;&gt;{{cite book |last=Kramer |first=Samuel Noah |url=https://books.google.com/books?id=IuxIdug8DBUC |title=The Sumerians: Their History, Culture, and Character |date=1963 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226452388 |location=Chicago |page=290 |language=en |trans-title=Ang mga Taga-Sumer: Kanilang Kasaysayan, Kultura, at Karakter |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808201642/http://books.google.com/books/about/The_Sumerians.html?id=IuxIdug8DBUC |archive-date=8 August 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; nahukay sa lungsod ng [[Ur]] ang isang buong gulong pampalayok na tinatayang ginawa noong {{BKP|3429}}, at meron ding mga mas matatandang piraso ng mga mas lumang gulong pampalayok sa parehong lugar.&lt;ref name=&quot;Moorey1994&quot;&gt;{{cite book |last=Moorey |first=Peter Roger Stuart |url=https://books.google.com/books?id=P_Ixuott4doC |title=Ancient Mesopotamian Materials and Industries: The Archaeological Evidence |date=1999 |publisher=Eisenbrauns |isbn=978-1575060422 |location=Indiana |page=146 |language=en |trans-title=Mga Sinaunang Materyales at Industriya ng Mesopotamia: Ebidensiya sa Arkeolohiya |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017215042/https://books.google.com/books/about/Ancient_Mesopotamian_Materials_and_Indus.html?id=P_Ixuott4doC |archive-date=17 October 2017 |url-status=live |orig-year=1994}}&lt;/ref&gt; Bagamat nakakagawa ito ng mga [[palayok]] nang maramihan at mabilisan, mas naging rebolusyonaryo ang paggamit ng gulong bilang paraan ng paggawa ng enerhiya, tulad ng mga [[mulino]]. Unang ginamit ang mga karwaheng may dalawang gulong sa [[Iran]] at Mesopotamia bandang {{BKP|3000}}.&lt;ref name=&quot;Lay1992&quot;&gt;{{cite book |last=Lay |first=M G |title=Ways of the World |publisher=Primavera Press |year=1992 |isbn=978-1875368051 |location=Sydney |page=28 |language=en |trans-title=Mga Gawi ng Mundo}}&lt;/ref&gt;

Tinatayang ginawa noong {{BKP|4000}} ang mga pinakamatatandang [[daanan]]g gawa sa bato sa lungsod ng Ur, gayundin sa mga daanang gawa sa kahoy patungo sa mga [[latian]] ng [[Glastonbury]] sa [[Inglatera]]. Ang pinakamahabang daanan na nakita sa panahong ito ay ginawa noong {{BKP|3500}}, at may habang aabot nang 2.4 kilometro mula sa [[Golpo ng Persia]] patungong [[Dagat Mediteraneo]], bagamat hindi ito patag at bahagyang inayos lang. Bandang {{BKP|2000}}, gumawa ang mga [[Minoano]] sa isla ng [[Creta]] ng isang 50 kilometrong daanan mula sa palasyo ng [[Gortyn]] sa katimugang bahagi ng isla patungo sa kabundukan hanggang sa palasyo ng [[Knossos]] sa hilaga. Di tulad ng naunang daanan, nakapatag ito.&lt;ref name=&quot;Gregersen2012&quot;&gt;{{cite book |last1=Gregersen |first1=Erik |url=https://books.google.com/books?id=ldSbAAAAQBAJ&amp;q=paved+road+in+Ur&amp;pg=PA130 |title=The Complete History of Wheeled Transportation: From Cars and Trucks to Buses and Bikes |date=2012 |publisher=Britannica Educational Publishing |isbn=978-1615307012 |location=New York |page=130 |language=en |trans-title=Ang Kumpletong Kasaysayan ng De-gulong na Transportasyon: Mula Kotse at Trak hanggang Bus at Bisikleta |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331145500/https://books.google.com/books?id=ldSbAAAAQBAJ&amp;q=paved+road+in+Ur&amp;pg=PA130 |archive-date=31 March 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Pont du Gard BLS.jpg|thumb|upright=1.3|Ang paagusan ng [[Pont du Gard]] sa [[Pransiya]], isa sa mga pinakasikat na paagusan na ginawa ng [[Imperyong Romano|mga Romano]].]]
May [[tubig-gripo]] ang mga kabahayan ng mga Minoano. Halimbawa nito ang isang [[banyera]] sa palasyo ng Knossos na halos kapareho ng mga modernong iterasyon nito. Meron din silang mga [[kubeta]] na nabubuhusan ng tubig.&lt;ref name=&quot;Eslamian2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Eslamian |first1=Saeid |url=https://books.google.com/books?id=USXcBQAAQBAJ&amp;q=Minoan+flush+toilet&amp;pg=PA174 |title=Handbook of Engineering Hydrology: Environmental Hydrology and Water Management |date=2014 |publisher=CRC Press |isbn=978-1466552500 |location=Florida |pages=171–175 |language=en |trans-title=Handbook ng Inhinyerang Hidrolohiya: Hidrolohiyang Pangkalikasan at Pamamahala sa Tubig |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210095408/https://books.google.com/books?id=USXcBQAAQBAJ&amp;q=Minoan+flush+toilet&amp;pg=PA174 |archive-date=10 December 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Meron ding ganito sa [[sinaunang Roma]], lalo na sa kanilang mga pampublikong palikuran, na posible dahil sa matinding sistema ng mga [[imburnal]]. Pinakamahalaga sa mga ito ang [[Cloaca Maxima]] sa [[Roma]], na unang itinayo noong {{BKP|ika-6 na siglo}} at ginagamit pa rin magpahanggang ngayon.&lt;ref name=&quot;Lechner2012&quot;&gt;{{cite book |last1=Lechner |first1=Norbert |url=https://books.google.com/books?id=0loW1G-Q5f4C&amp;q=Minoan+flush+toilet&amp;pg=PA106 |title=Plumbing, Electricity, Acoustics: Sustainable Design Methods for Architecture |date=2012 |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |isbn=978-1118014752 |location=New Jersey, Estados Unidos |page=106 |language=en |trans-title=Pagtutubero, Kuryente, Akustika: Mga Kaparaanan sa Nasusustentong Disenyo para sa Arkitektura |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331145421/https://books.google.com/books?id=0loW1G-Q5f4C&amp;q=Minoan+flush+toilet&amp;pg=PA106 |archive-date=31 March 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Kilala ang mga Romano sa kanilang sistema ng mga [[paagusan]] na itinayo sa iba't-ibang bahagi ng kanilang imperyo. Itinayo ang una sa mga ito noong {{BKP|312}}, at nagtayo pa sila ng karagdagang sampu hanggang noong {{CE|226|link=y}}. Sumatotal, nagtayo ang mga Romano ng mga paagusan na may kabuuang haba ng 450 kilometro, bagamat di tataas sa 70 kilometro lang ang nakaangat sa lupa at sinusuportahan ng mga [[tulay]] at [[arko]].&lt;ref name=&quot;Aicher1995&quot;&gt;{{cite book |last1=Aicher |first1=Peter J. |url=https://books.google.com/books?id=IEa04PmWXq0C&amp;q=Pont+du+Gard |title=Guide to the Aqueducts of Ancient Rome |date=1995 |publisher=Bolchazy-Carducci Publishers, Inc. |isbn=978-0865162822 |location=Illinois |page=6 |language=en |trans-title=Gabay sa mga Paagusan ng Sinaunang Roma |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205010425/https://books.google.com/books?id=IEa04PmWXq0C&amp;q=Pont+du+Gard |archive-date=5 December 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Premoderno ===
{{main|Teknolohiyang medyebal|Teknolohiya ng Renasimiyento}}
Nagpatuloy ang mga inobasyon pagsapit ng [[Gitnang Kapanahunan]] dahil sa produksiyon ng [[sutla]] sa Asya at kalaunan sa Europa. Pinagsama ang mga [[simpleng makina]] tulad ng [[dalawit]], [[tornilyo]], at [[kalo]] upang makagawa ng mga mas komplikadong makina, tulad ng [[karetilya]], [[mulino]], at [[orasan]].&lt;ref&gt;{{Cite book |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315588605 |title=Innovation and Creativity in Late Medieval and Early Modern European Cities |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-1317116530 |editor-last=Davids |editor-first=K. |language=en |trans-title=Inobasyon at Pagkamalikhain sa mga Huling Medyebal hanggang Maagang Modernong Lungsod ng Europa |doi=10.4324/9781315588605 |access-date= |editor-last2=De Munck |editor-first2=B. |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184255/https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781315588605/innovation-creativity-late-medieval-early-modern-european-cities-karel-davids-bert-de-munck |archive-date=4 October 2022 |url-status=live |s2cid=148764971}}&lt;/ref&gt; Sa panahon ding ito nagsimulang umusbong ang mga [[pamantasan]] sa Europa, tulad ng [[Unibersidad ng Oxford]] at [[Unibersidad ng Cambridge|Cambridge]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=HnQNVPbnrDgC |title=Universities and Schooling in Medieval Society |last2= |first2= |last3= |first3= |date=2000 |publisher=BRILL |isbn=978-9004113510 |editor-last=Courtenay |editor-first=W. J. |language=en |trans-title=Mga Pamantasan at Pag-aaral sa Lipunang Medyebal |access-date= |editor-last2=Miethke |editor-first2=J. |editor-last3=Priest |editor-first3=D. B. |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184252/https://books.google.com/books?id=HnQNVPbnrDgC |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Itinuturing bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensiyon ng tao, ang bersyon ng [[limbagan]] na ginawa ni [[Johannes Gutenberg]] sa [[Alemanya]] ang nagpabilis sa paggawa ng mga [[aklat]] sa Europa. Bagamat may mga naunang bersyon ng limbagan na naimbento sa [[Silangang Asya]] bago ito, ang imbensiyon ni Gutenberg ang itinuturong dahilan ng mga iskolar bilang ang nagpasimula sa pagkalat ng mga makabagong kaisipan sa kontinente at humantong sa [[Renasimiyento]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Deming |first=D. |url= |title=Science and Technology in World History |publisher=McFarland |year=2014 |isbn=978-0786490868 |volume=3 |language=en |trans-title=Agham at Teknolohiya sa Kasaysayan ng Mundo}}&lt;/ref&gt;

=== Moderno ===
{{main|Rebolusyong Industriyal|Ikalawang Rebolusyong Industriyal|Panahon ng Impormasyon}}
[[File:1925 Ford Model T touring.jpg|thumb|Ang [[Ford Model T]], ang kauna-unahang komersyal na kotse, unang lumabas noong 1908.]]
Nagsimula ang [[Rebolusyong Industriyal]] sa [[Reyno Unido]], kung saan unang naimbento ang [[makinang pinasisingawan]] na nagpabilis sa trabaho sa maraming larangan kagaya ng [[metalurhiya]], [[pagmimina]], [[agrikultura]], at [[pagmamanupaktura]], gayundin sa pag-usbong ng mga unang [[pabrika]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Stearns |first=P. N. |url=https://archive.org/details/industrialrevolu0000pete|title=The Industrial Revolution in World History |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0813347295 |language=en |trans-title=Ang Rebolusyong Industriyal sa Kasaysayan ng Mundo}}&lt;/ref&gt; Nadebelop sa panahong ito ang marami sa mga teknolohiyang may direktang epekto sa kasalukuyang panahon, kagaya ng [[imburnal]], [[kuryente]], [[Bumbilya|bombilya]], [[motor]], [[riles]], at [[kotse]]. Nagdulot ito ng malawak na pag-unlad sa mga larangan ng agham, lalo na sa [[medisina]], [[kimika]], [[pisika]], at [[inhinyera]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mokyr |first=J. |year=2000 |title=The Second Industrial Revolution, 1870–1914 |trans-title=Ang Ikalawang Rebolusyong Industriyal, 1870-1914 |url=https://faculty.wcas.northwestern.edu/jmokyr/castronovo.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910210450/https://faculty.wcas.northwestern.edu/jmokyr/castronovo.pdf |archive-date=10 September 2022 |access-date= |language=en}}&lt;/ref&gt; Kasabay nito, lumawak ang mga lungsod, na humantong sa pagtatayo sa mga pinakaunang mga [[skyscraper]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Black |first=B. C. |url=https://books.google.com/books?id=NPJjEAAAQBAJ |title=To Have and Have Not: Energy in World History |publisher=Rowman &amp; Littlefield |year=2022 |isbn=978-1538105047 |language=en |trans-title=Magkaroon o Hindi: Enerhiya sa Kasaysayan ng Mundo |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184800/https://books.google.com/books?id=NPJjEAAAQBAJ |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Sentro rin sa panahong ito ang pag-unlad ng [[komunikasyon]] sa malalayong lugar, tulad ng [[telegrapo]], [[telepono]], [[radyo]], at [[telebisyon]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Albion |first=Robert G. |date=1 January 1933 |title=The Communication Revolution, 1760–1933 |trans-title=Ang Rebolusyon sa Komunikasyon, 1760-1933 |url=https://doi.org/10.1179/tns.1933.002 |url-status=live |journal=Transactions of the Newcomen Society |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=13–25 |doi=10.1179/tns.1933.002 |issn=0372-0187 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184825/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1179/tns.1933.002 |archive-date=4 October 2022 |access-date=}}&lt;/ref&gt;

[[File:Computer lab showing desktop PCs warwick.jpg|thumb|Mga [[kompyuter]] na [[desktop]] sa isang laboratoryo.]]
Lalo pang bumilis ang paglago ng teknolohiya pagsapit ng ika-20 siglo. Sa pisika, ang pagtuklas sa [[pisyong nukleyar]] ang nagpasimula sa [[Panahong Atomiko]] at ang pag-imbento sa mga [[sandatang nukleyar|sandata]] at [[lakas nukleyar]]. Pinabilis ng [[kompyuter]] ang pagproseso sa mga datos. Bagamat sa simula ay hadlang ang laki na inookupa ng mga pinakaunang kompyuter tulad ng [[ENIAC]] dahil sa mga [[tubong basyo]] ({{lang-en|vacuum tubes}}), ang pag-unlad ng agham ng [[pisikang kwantum]] ang nagpahintulot upang maibento ang mga [[transistor]] simula noong 1947 at nnagpaliit sa mga kompyuter upang magamit ng masa Samantala, lalo pang napabilis ang pangmaalayuang komunikasyon sa tulong ng [[Fiber Optics|fiber optics]], na kalaunan ay nagresulta sa pagsisimula ng [[Panahon ng Impormasyon]] at ang [[internet]]. Nagsimula naman ang [[Panahon ng Kalawakan]] sa paglunsad ng [[Sputnik 1]] ng [[Unyong Sobyet]] noong 1957 at sa kaakibat nitong [[Karerang Pangkalawakan|karera]] sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Estados Unidos]], at sa mga [[Paglipad sa kalawakang pantao|misyong may tauhan]] sa orbit ng [[Daigdig]] at [[Paglapag sa buwan|paglapag sa Buwan]] kalaunan na ginawa ng [[Programang Apollo|misyong Apollo]] ng Estados Unidos sa sumunod na dekada. Nagkaroon din ng mga [[estasyong pangkalawakan]] tulad ng ''[[Mir]]'' noong 1986 hanggang 2001, [[International Space Station|ISS]] noong 1998, at gayundin sa ''[[Tiangong]]'' ng [[Tsina]] noong 2021. Nagsimula rin ang paghahanap sa [[Buhay sa labas ng Daigdig|mga senyales ng buhay sa labas ng Daigdig]], partikular na ang [[SETI]], na gumagamit ng mga [[teleskopyong de-radyo]] upang maghanap ng mga ganitong senyales sa mga malalayong [[bituin]]. Samantala, sa medisina, nagkaroon din ng mga bagong teknolohiya para sa pagsusuri (tulad ng [[CT scan|CT]], [[PET scan|PET]], at [[MRI scan]]), pagtrato (tulad ng [[makinang pang-dialysis]], [[defibrillator]], [[pacemaker]], at mga bagong [[gamot]] at [[bakuna]]), at pananaliksik (tulad ng pagko-clone ng [[interferon]] at sa mga [[DNA microarray]]).&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Agar |first=J. |url=https://books.google.com/books?id=e2TrhBB_4fYC |title=Science in the 20th Century and Beyond |publisher=Polity |year=2012 |isbn=978-0745634692 |language=en |trans-title=Agham sa Ika-20 Siglo at Hinaharap |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184804/https://books.google.com/books?id=e2TrhBB_4fYC |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Epekto ==
{{Main|Teknolohiya at lipunan}}

=== Lipunan ===
==== Trabaho ====

Teknolohiya ang pinakamalaking sanhi ng pag-unlad ng ekonomiya sa paglipas ng panahon.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Solow |first=Robert M. |date=1957 |title=Technical Change and the Aggregate Production Function |trans-title=Teknikal na Pagbabago at ang Aggregate na Punsiyon ng Produksiyon |url=https://www.jstor.org/stable/1926047 |url-status=live |journal=The Review of Economics and Statistics |language=en |volume=39 |issue=3 |pages=312–320 |doi=10.2307/1926047 |issn=0034-6535 |jstor=1926047 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115022751/https://www.jstor.org/stable/1926047 |archive-date=15 January 2023 |access-date=}}&lt;/ref&gt; Pinalaki nito ang produkto na nagagawa ng mga tao. Naghatid ito ng [[otomasyon]] lalo na sa mga paulit-ulit na gawain, at bagamat pinalitan nito ang ilang mga trabaho, nagresulta rin ito sa pagdami ng mga trabahong may matataas na suweldo.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Autor |first=D. H. |year=2015 |title=Why Are There Still So Many Jobs? The History and Future of Workplace |trans-title=Bakit Andami pa ring mga Trabaho? Ang Kasaysayan at Hinaharap ng Pinagtatrabahuhan |url=https://economics.mit.edu/files/11563 |journal=Journal of Economic Perspectives |language=en |volume=29 |pages=3–30 |doi=10.1257/jep.29.3.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901060615/http://economics.mit.edu/files/11563 |archive-date=1 September 2022 |doi-access=free |number=3}}&lt;/ref&gt; Ayon sa mga pag-aaral, hindi ganong katindi ang [[Kawalang trabaho|kawalang-trabaho]] dulot ng mga [[kompyuter]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bessen |first=J. E. |date=3 October 2016 |title=How Computer Automation Affects Occupations: Technology, Jobs, and Skills |trans-title=Paano Nakakaapekto ang Otomasyon ng Kompyuter sa mga Trabaho: Teknolohiya, Trabaho, at Kakayahan |url=https://scholarship.law.bu.edu/faculty_scholarship/813 |url-status=live |journal=Economic Perspectives on Employment &amp; Labor Law EJournal. |language=en |location=New York |volume=15{{hyphen}}49 |doi=10.2139/ssrn.2690435 |ssrn=2690435 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310050823/https://scholarship.law.bu.edu/faculty_scholarship/813/ |archive-date=10 March 2024 |access-date= |s2cid=29968989}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, hindi sigurado ang mga eksperto kung ganito rin ang kaso sa [[artipisyal na katalinuhan]] (AI), na umarangkada sa dekada 2020s. Dahil bago pa ang teknolohiyang ito, pinagdedebatehan ng mga ekonomista ang tunay na epekto nito sa mga trabaho ng tao. Noong 2017, walang nakuhang konsensus sa isang sarbey sa mga ekonomista ukol sa kawalang-trabahong dulot ng AI sa hinaharap.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 June 2017 |title=Robots and Artificial Intelligence |trans-title=Mga Robot at Artipisyal na Katalinuhan |url=https://www.igmchicago.org/surveys/robots-and-artificial-intelligence/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920171212/https://www.igmchicago.org/surveys/robots-and-artificial-intelligence/ |archive-date=20 September 2022 |access-date= |website=igmchicago.org |publisher=[[Initiative on Global Markets]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ayon sa isang ulat noong 2020 ng [[World Economic Forum]], inaasahang papalitan ng AI ang 85 milyong trabaho pagsapit ng 2025, bagamat inaasahan din itong gagawa ng 97 milyong trabaho sa parehong panahon.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 2020 |title=The Future of Jobs Report 2020 |trans-title=Ang Ulat sa Hinaharap ng mga Trabaho 2020 |url=https://www3.weforum.org/docs/WEF_Future_of_Jobs_2020.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115173909/https://www3.weforum.org/docs/WEF_Future_of_Jobs_2020.pdf |archive-date=15 January 2023 |access-date= |website=www3.weforum.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Seguridad ====
Kasabay ng pag-unlad ng teknolohiya, nagsimula rin ang pag-aalala sa pagkapribado at seguridad ng mga gumagamit nito. Maraming tao ang nagbabayad ngayon online, kagaya sa [[Gcash]] at [[Maya (pagbayad)|Maya]] sa Pilipinas, gayundin sa [[PayPal]] at [[Alipay]] sa pandaigdigan. Bagamat may seguridad ang mga ito, napapasok pa rin ito ng mga kriminal.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |last1=Rosenberg |first1=Elizabeth |author1-link=Elizabeth Rosenberg |last2=Harrell |first2=Peter E. |last3=Shiffman |first3=Gary M. |last4=Dorshimer |first4=Sam |date=2019 |title=Financial Technology and National Security |trans-title=Teknolohiyang Pinansiyal at Pambansang Seguridad |url=https://www.jstor.org/stable/resrep20404 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119140345/https://www.jstor.org/stable/resrep20404 |archive-date=19 January 2023 |access-date= |publisher=Center for a New American Security |language=en}}&lt;/ref&gt; Halimbawa, ginamit ng mga hacker mula sa [[Hilagang Korea]] ang [[Tumbler ng kripto|mixer]] na [[Blender.io]] upang itago ang kanilang mga transaksyon sa [[kripto]], na nagkakahalaga nang {{USD|20.5 milyon}}, mula sa larong ''[[Axie Infinity]]'', at nakanakaw nang di bababa sa {{USD|600 milyon}} mula sa mga may-ari ng naturang laro. Dahil dito, pinarusahan ng [[Kagawaran ng Pananalapi ng Estados Unidos]] ang Blender.io, ang kauna-unahang aksyon laban sa isang mixer, upang mapigilan ang mga ganitong gawain.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 May 2022 |title=U.S. takes aim at North Korean crypto laundering |trans-title=Inasinta ng Amerika ang laundering ng kripto ng Hilagang Korea |url=https://www.nbcnews.com/tech/crypto/us-takes-aim-north-korean-crypto-laundering-rcna27660 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119140345/https://www.nbcnews.com/tech/crypto/us-takes-aim-north-korean-crypto-laundering-rcna27660 |archive-date=19 January 2023 |access-date= |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; Kinukuwestiyon din ang pagkapribado ng mga kripto, gayundin sa transparency at pagkamatatag nito.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

=== Kalikasan ===
Gumagawa ng parehong positibo at negatibong epekto sa kalikasan ang teknolohiya. Madalas, teknolohiya rin ang gagawa ng paraan upang mapababa ang epekto nito sa kalikasan na siyang gumagawa rin nito. Halimbawa, sinasagot ng mga makabagong teknolohiya ang pagbawas sa [[polusyon]] na ginawa rin ng ibang teknolohiya.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Austin |first1=David |last2=Macauley |first2=Molly K. |author2-link=Molly K. Macauley |date=1 December 2001 |title=Cutting Through Environmental Issues: Technology as a double-edged sword |trans-title=Pagputol sa mga Isyu sa Kalikasan: Teknolohiya bilang isang espadang kabilaang matalim |url=https://www.brookings.edu/articles/cutting-through-environmental-issues-technology-as-a-double-edged-sword/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209002853/https://www.brookings.edu/articles/cutting-through-environmental-issues-technology-as-a-double-edged-sword/ |archive-date=9 February 2023 |access-date= |website=Brookings |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa pag-usad ng teknolohiya, tumataas din ang paglabas ng mga [[Greenhouse gas|gas na greenhouse]], tulad ng [[metano]] at [[karbong dioksido]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chaudhry |first1=Imran Sharif |last2=Ali |first2=Sajid |last3=Bhatti |first3=Shaukat Hussain |last4=Anser |first4=Muhammad Khalid |last5=Khan |first5=Ahmad Imran |last6=Nazar |first6=Raima |date=October 2021 |title=Dynamic common correlated effects of technological innovations and institutional performance on environmental quality: Evidence from East-Asia and Pacific countries |trans-title=Pangkaraniwang dinamikong magkaugnay na mga epekto ng mga inobasyong teknolohikal at institusyonal na pagganap sa kalidad ng kalikasan: Ebidensiya mula sa mga bansa sa Silangang Asya at Pasipiko |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1462901121001921 |url-status=live |journal=Environmental Science &amp; Policy |language=en |volume=124 |issue=Environmental Science &amp; Policy |pages=313–323 |bibcode=2021ESPol.124..313C |doi=10.1016/j.envsci.2021.07.007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214142841/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1462901121001921 |archive-date=14 February 2023 |access-date= |via=Elsevier Science Direct}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, ganito ang resulta ng teknolohiya simula pa noon; halimbawa ang paggamit ng [[Imperyong Inca]] ng mga nakakalasong kemikal sa [[pagpapanday]], na lumalabas sa himpapawid gayundin sa mga ilog.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smol |first=J. P. |url=https://www.worldcat.org/oclc/476272945 |title=Pollution of Lakes and Rivers : a Paleoenvironmental Perspective. |date=2009 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1444307573 |edition=2 |location=Chichester, Reyno Unido |page=135 |language=en |trans-title=Polusyon sa mga Lawa at Ilog: Isang Perspektibong Paleoenvironmental. |oclc=476272945 |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429043125/https://search.worldcat.org/title/476272945 |archive-date=29 April 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Pilosopiya ==
{{main|Pilosopiya ng teknolohiya}}Pilosopiya ng teknolohiya ang sangay ng pilosopiya na nakatuon sa pag-aaral sa &quot;gawain ng pagdidisenyo at paggawa sa mga artepakto&quot;  at ang &quot;kalikasan ng paggawa sa mga bagay-bagay&quot;. Naging disiplina ito noon lamang dalawang siglo ang nakaraan, at lumawak pa nang husto pagsapit ng dekada 1970s.  Sentro din sa pag-aaral ang kahulugan ng pilosopiya at ang epekto nito sa [[lipunan]] at [[kultura]].&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite encyclopedia |year=2018 |title= |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date= |editor-last=Zalta |editor-first=E. N. |edition= |language=en |trans-title=Ang Ensiklopedya ng Pilosopiya ng Stanford |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911061556/https://plato.stanford.edu/archives/fall2018/entries/technology/ |archive-date=11 September 2022 |last2=Lokhorst |first2=G.-J. |last3=van de Poel |first3=I. |last1=Franssen |first1=M. |chapter=Philosophy of Technology |chapter-url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2018/entries/technology/ |url-status=live |trans-chapter=Pilosopiya ng Teknolohiya}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |last1=de Vries |first1=M. J. |url=https://books.google.com/books?id=EOmPCgAAQBAJ |title=Philosophy of Technology : An Introduction for Technology and Business Students |last2=Verkerk |first2=M. J. |last3=Hoogland |first3=J. |last4=van der Stoep |first4=J. |publisher=Taylor &amp; Francis |year=2015 |isbn=978-1317445715 |location=[[Reyno Unido]] |language=en |trans-title=Pilosopiya ng Teknolohiya: Panimula para sa mga Estudyante ng Teknolohiya at Negosyo |oclc=907132694 |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184227/https://www.google.com/books/edition/Philosophy_of_Technology/EOmPCgAAQBAJ |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Unang tiningnan ng mga pilosopo ang teknolohiya bilang ekstensiyon ng tao na ginagaya o pinapahusay ang kakayahang pisikal o mental nito.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Brey |first=P. |year=2000 |editor-last=Mitcham |editor-first=C. |title=Theories of Technology as Extension of Human Faculties |trans-title=Mga Teorya ng Teknolohiya bilang Ekstensiyon ng Kakayahan ng Tao |journal=Metaphysics, Epistemology, and Technology. Research in Philosophy and Technology |language=en |volume=19}}&lt;/ref&gt; Ayon kay [[Karl Marx]], teknolohiya ang kagamitan ginagamit ng mga [[Kapitalismo|kapitalista]] upang abusuhin ang [[Proletaryado|proletaryo]], bagamat naniniwala rin siya na isa itong puwersa na magpapalaya sa huli sa mga tao matapos nitong malinisan ng mga deporma ng lipunan. Nagpokus naman ang mga pilosopong tulad ni [[José Ortega y Gasset|José Ortega]] mula sa ekonomika at politika papunta sa &quot;pang-araw-araw na pamumuhay sa kulturang teknomateryal&quot;, at nagsasabi na maaari ding maapektuhan ng teknolohiya ang mga [[Burgesya|burgis]] &quot;na siyang kumokontrol sa mga ito&quot;. Samantala, lumayo naman ang mga pilosopong tulad nina [[Don Ihde]] at [[Albert Borgmann]] mula sa pananaw na ito, at nagpokus sa [[empirisismo]] ng teknolohiya, at kinonsidera kung paano dapat mamuhay ang mga tao kasama ng teknolohiya.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

Sumesentro sa dalawang pangunahing argumento ang mga pinakaunang pag-aaral sa teknolohiya: [[determinismong teknolohikal]] at [[Konstruksiyong panlipunan ng teknolohiya|konstruksiyong panlipunan]]. Ayon sa determinismong teknolohikal, hindi maiiwasan ang pagbabago sa lipunan na hatid ng teknolohiya. Kaugnay sa ideyang ito ang otonomiyang teknolohikal, na nagsasabi na may sinusunod na likas na progreso ang teknolohiya na hindi kailanman mapipigilan. Samantala, salungat naman ang konstruksiyon panlipunan, na nagsasabing walang sinusunod na progreso ang teknolohiya, at nakadepende lang ito sa kultura, batas, politika, at insentibo sa ekonomiya. Sa modernong panahon, pinag-aaralan ng mga pilosopo ang mga [[sistemang sosyoteknikal]], mga pagsasama ng tao, bagay, gawain, at kahulugan, at sinusuri ang mga halaga ng desisyon na nagdidikta sa magiging takbo ng teknolohiya.&lt;ref name=&quot;:92&quot;&gt;{{Cite book |last1=Johnson |first1=Deborah G. |url=https://books.google.com/books?id=iN6MEAAAQBAJ |title=Technology and Society: Building Our Sociotechnical Future |last2=Wetmore |first2=Jameson M. |date=2021 |publisher=MIT Press |isbn=978-0262539968 |edition=2 |language=en |trans-title=Teknolohiya at Lipunan: Pagbuo sa Ating Sosyoteknikal na Hinaharap |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429043232/https://books.google.com/books?id=iN6MEAAAQBAJ |archive-date=29 April 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Inihiwalay naman ng kritikong si [[Neil Postman]] ang mga lipunang gumagamit ng kagamitan mula sa mga lipunang teknolohikal at mula sa aniya'y mga &quot;teknopolyo&quot; ({{Lang-en|technopoly}}), lipunan na mas kumikiling sa ideolohiya ng progreso sa agham at teknolohiya kesa sa mga nakagawian, paniniwala, at pananaw sa mundo ng kultura.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Postman |first=Neil |title=Technopoly: The Surrender of Culture to Technology |url=https://archive.org/details/technopolysurren00post |publisher=Vintage |year=1993 |location=New York |language=en |trans-title=Teknopolyo: Ang Pagsuko ng Kultura sa Teknolohiya}}&lt;/ref&gt; Ayon naman kina [[Herbert Marcuse]] at [[John Zerzan]], mauuwi kalaunan ang isang lipunang teknolohikal sa pagkasira ng kalayaan at kalusugang sikolohikal.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Marcuse |first=H. |url=https://books.google.com/books?id=WoKGAgAAQBAJ |title=Technology, War and Fascism: Collected Papers of Herbert Marcuse |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1134774661 |volume=1 |language=en |trans-title=Teknolohiya, Digmaan, at Pasismo: Koleksyon ng mga Papeles ni Herbert Marcuse |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184809/https://books.google.com/books?id=WoKGAgAAQBAJ |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Etika ==
{{main|Etika ng teknolohiya}}
Pinag-aaralan sa [[etika ng teknolohiya]] ang implikasyon ng teknolohiya sa lipunan, mabuti man o masama. Isa itong malawak na sangay ng [[etika]] na may layunin na tumingin ng mga paraan para mapababa ang mga masasamang epekto ng teknolohiya sa sangkatauhan.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hansson |first=Sven Ove |url=https://books.google.com/books?id=YeLaDwAAQBAJ&amp;dq=technology+ethics&amp;pg=PR7 |title=The Ethics of Technology: Methods and Approaches |publisher=Rowman &amp; Littlefield |year=2017 |isbn=978-1783486595 |language=en |trans-title=Ang Etika ng Teknolohiya: Paraan at Pagtingin |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184810/https://books.google.com/books?id=YeLaDwAAQBAJ&amp;dq=technology+ethics&amp;pg=PR7 |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga debate sa larangan ang etika ng paggamit sa mga [[organismong henetikong binago]] (GMO), ang paggamit sa mga sundalong [[robot]], [[kiling ng algoritmo]], at ang isyu ng [[pag-ayon sa AI]] ayon sa kagustuhan ng mga gumawa nito.&lt;ref name=&quot;Al-Rodhan&quot;&gt;{{Cite web |last=Al-Rodhan |first=Nayef |title=The Many Ethical Implications of Emerging Technologies |trans-title=Ang Maraming Etikal na Implikasyon ng mga Papausbong na Teknolohiya |url=https://www.scientificamerican.com/article/the-many-ethical-implications-of-emerging-technologies/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170408081948/https://www.scientificamerican.com/article/the-many-ethical-implications-of-emerging-technologies/ |archive-date=8 April 2017 |access-date= |website=Scientific American |language=en}}&lt;/ref&gt; Marami rin itong sangay, tulad ng [[bioetika]], ang etika sa mga teknolohiyang bunga ng [[bioteknolohiya]], [[siberetika]], ang etika ng mga gawain sa [[internet]], at [[nanoetika]], ang etika ng paggamit sa mga teknolohiyang bunga ng [[nanoteknolohiya]].&lt;ref name=&quot;Luppicini, R. 20082&quot;&gt;{{cite book |last=Luppicini |first=R. |title=Handbook of Research on Technoethics |publisher=Idea Group Publishing |year=2008 |editor1=Luppicini |location=Hershey, Estados Unidos |language=en |trans-title=Handbook sa Pananaliksik sa Teknoetika |chapter=The emerging field of Technoethics |trans-chapter=Ang umuusbong na larangan ng Teknoetika |editor2=R. Adell}}&lt;/ref&gt;

== Hinaharap ==
{{main|Araling panghinaharap}}
Saklaw ng [[araling panghinaharap]] ang pag-aaral sa mga posibleng tahakin na hinaharap ng sangkatauhan base sa mga nagaganap sa kasalukuyan. Gumagamit ang mga mananaliksik ng mga pagsusuring kwalitatibo at kwantitatibo sa mga nakaraan at kasalukuyang pangyayari upang makagawa ng mga hinuha patungkol sa posibleng hinaharap, lalo na sa teknolohiya. Inspirasyon sa larangang ito ang dyanrang [[scifi]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Bell |first=W. |url=https://books.google.com/books?id=ILJ_pfMgLqsC |title=Foundations of Futures Studies |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-1412823791 |volume=1 |language=en |trans-title=Mga Pundasyon ng Araling Panghinaharap |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185315/https://books.google.com/books?id=ILJ_pfMgLqsC |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Banta ===
{{main|Banta ng pandaigdigang sakuna}}
Sinusuri ng mga mananaliksik ang banta ng [[pagkaubos]] ng sangkatauhan sa hinaharap dahil sa isang pandaigdigang sakuna upang maagapan o mapigilan ito nang maaga.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite journal |last=Gottlieb |first=J. |date=1 May 2022 |title=Discounting, Buck-Passing, and Existential Risk Mitigation: The Case of Space Colonization |trans-title=Diskwento, Buckpass, at Eksistensiyal na Mitigasyon ng Banta: Ang Kaso ng Kolonisasyon sa Kalawakan |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0265964622000121 |journal=Space Policy |language=en |volume=60 |page=101486 |bibcode=2022SpPol..6001486G |doi=10.1016/j.spacepol.2022.101486 |issn=0265-9646 |s2cid=247718992}}&lt;/ref&gt; Malaki ang gampanin ng teknolohiya sa bantang ito, mabuti man o masama.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Bostrom |first1=Nick |url=https://books.google.com/books?id=sTkfAQAAQBAJ |title=Global Catastrophic Risks |last2=Cirkovic |first2=Milan M. |publisher=OUP Oxford |year=2011 |isbn=978-0199606504 |language=en |trans-title=Mga Pandaigdigang Banta ng Sakuna |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185315/https://books.google.com/books?id=sTkfAQAAQBAJ |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ayon sa pilosopong si [[Nick Bostrom]] noong 2019, nasa isang delikadong mundo ang mga tao kung saan siguradong may uusbong na teknolohiya na makakasira sa mga sibilisasyon, tulad halimbawa ng isang [[pandemya]]ng sinadyang gawin ng mga [[bioterorista]], o [[karera sa armas|paunahan sa mga makabagong armas]] at ang pagtakwil sa [[doktrina ng parehong pagkasira]] (MAD).&lt;ref name=&quot;Bostrom 2019&quot;&gt;{{Cite journal |last=Bostrom |first=Nick |date=6 September 2019 |title=The Vulnerable World Hypothesis |trans-title=Ang Hinuhang Nanganganib na Mundo |journal=Global Policy |language=en |volume=10 |issue=4 |pages=455–476 |doi=10.1111/1758-5899.12718 |issn=1758-5880 |doi-access=free |s2cid=203169705}}&lt;/ref&gt;

=== Papausbong na teknolohiya ===
{{main|Papausbong na teknolohiya}}
Tinatawag na mga [[papausbong na teknolohiya]] ang mga makabagong teknolohiya na hindi pa naisasakatuparan nang buo at eksperimental pa lang sa kasalukuyan. Kabilang sa mga ito ang [[nanoteknolohiya]], [[robotika]], at [[AI]].

Ayon kay [[Ray Kurzweil]] noong 2005, magsisimula ang susunod na rebolusyon sa teknolohiya sa [[henetika]], nanoteknolohiya, at lalo na sa robotika, na inaasahan niyang pinakamalaking aambag sa rebolusyon ito.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kurzweil |first=Ray |title=The Singularity is Near |url=https://archive.org/details/singularityisnea2006kurz |publisher=Penguin |year=2005 |isbn=978-1101218884 |language=en |trans-title=Malapit na ang Singularidad |chapter=GNR: Three Overlapping Revolutions |trans-chapter=GNR: Tatlong Nagaganap na Rebolusyon}}&lt;/ref&gt; Magagawa ng mga tao sa tulong ng [[inhinyerang henetiko]] na manduhan ang direksiyon ng ebolusyon ng tao, sa prosesong tinatawag na [[direktang ebolusyon]]. Gayunpaman, hindi pabor ang ilang mga eksperto patungkol rito, lalo na sa isyu ng etika at ang pagkilala sa [[sarili]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kompridis |first=N. |year=2009 |title=Technology's challenge to democracy: What of the human |trans-title=Hamon ng teknolohiya sa demokrasya: Paano ang pagkatao |url=http://www.parrhesiajournal.org/parrhesia08/parrhesia08_kompridis.pdf |url-status=live |journal=Parrhesia |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=20–33 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185314/http://www.parrhesiajournal.org/parrhesia08/parrhesia08_kompridis.pdf |archive-date=4 October 2022 |access-date=}}&lt;/ref&gt; Sa nanoteknolohiya naman, magagawa naman ng mga tao na manipulahin ang pundamental na istraktura ng mga bagay-bagay hanggang sa antas ng [[molekula]] at maging [[atom|atomiko]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Poole |first1=C. P. Jr. |author1-link=Charles P. Poole |url=https://books.google.com/books?id=XfzgEoY9SNkC |title=Introduction to Nanotechnology |last2=Owens |first2=F. J. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2003 |isbn=978-0471079354 |language=en |trans-title=Panimula sa Nanoteknolohiya}}&lt;/ref&gt; Inaasahan na may malaking gamit sa [[medisina]] ang mga ''nanobot'', lalo na sa pagsugpo sa mga sakit na mahirap malabanan tulad ng [[kanser]], at maaari ding makagawa ng bagong [[Organo (anatomiya)|organo]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vince |first=G. |date=3 July 2003 |title=Nanotechnology may create new organs |trans-title=Posibleng makagawa ng mga bagong organo ang nanoteknolohiya |url=https://www.newscientist.com/article/dn3916-nanotechnology-may-create-new-organs/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911220109/https://www.newscientist.com/article/dn3916-nanotechnology-may-create-new-organs/ |archive-date=11 September 2022 |access-date= |website=New Scientist |language=en}}&lt;/ref&gt; Samantala, magagamit naman ang mga nagkukusang robot ({{lang-en|autonomous robot}}) sa mga sitwasyong delikado sa buhay ng mga tao, tulad ng pagsira sa mga [[pampasabog]], [[digmaan]], at maging sa [[search and rescue]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Lee |first1=Sukhan |url=https://books.google.com/books?id=65-q7fi9yrcC&amp;dq=progress+in+robotics&amp;pg=PA4 |title=Recent Progress in Robotics: Viable Robotic Service to Human: An Edition of the Selected Papers from the 13th International Conference on Advanced Robotics |last2=Suh |first2=Il Hong |publisher=Springer Science &amp; Business Media |year=2008 |isbn=978-3540767282 |page=3 |language=en |trans-title=Kamakailang Progreso sa Robotika: Mainam na Serbisyong Robot sa Tao: Edisyon ng mga Napiling Papel mula sa ika-13 Pandaigdigang Kumperensiya sa Advanced na Robotika |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185316/https://books.google.com/books?id=65-q7fi9yrcC&amp;dq=progress+in+robotics&amp;pg=PA4 |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Bagamat may mga nagagamit na'ng mga AI sa kasalukuyan, hindi pa umaabot ang mga ito sa antas ng [[pangkalahatang artipisyal na katalinuhan]] (AGI), isang AI na kayang gawin ang kahit anong gawaing iutos. Hati an opinyon ang mga eksperto ukol sa kung kailan mararating ng mga AI ito, pero noong 2018, inaasahan na mas mura ang paggamit ng AI sa mga gawain kesa sa mga tao pagsapit ng 2063, at otomasyon sa lahat ng mga trabaho ng tao pagsapit ng 2140.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grace |first1=K. |last2=Salvatier |first2=J. |last3=Dafoe |first3=A. |last4=Zhang |first4=B. |last5=Evans |first5=O. |date=31 July 2018 |title=Viewpoint: When Will AI Exceed Human Performance? Evidence from AI Experts |trans-title=Pananaw: Kailan Kaya Malalampasan ng AI ang Kakayahan ng Tao? Ebidensiya mula sa mga Eksperto sa AI |url=https://jair.org/index.php/jair/article/view/11222 |url-status=live |journal=Journal of Artificial Intelligence Research |language=en |volume=62 |pages=729–754 |doi=10.1613/jair.1.11222 |issn=1076-9757 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185317/https://jair.org/index.php/jair/article/view/11222 |archive-date=4 October 2022 |access-date= |doi-access=free |s2cid=8746462}}&lt;/ref&gt;

== Kilusan ==
Umusbong ang iba't-ibang mga pananaw sa paggamit sa teknolohiya pagsapit ng pag-arangkada ng [[Rebolusyong Industriyal]]. Sa [[Reyno Unido]], lumitaw ang kilusang [[Ludismo]], na kumokontra sa paggamit ng teknolohiya sa paghahabi.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Jones |first=Steven E. |url=https://books.google.com/books?id=VPBZANKoOHkC |title=Against Technology: From the Luddites to Neo-Luddism |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1135522391 |language=en |trans-title=Kontra Teknolohiya: Mula Ludismo hanggang Neoludismo |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185317/https://books.google.com/books?id=VPBZANKoOHkC |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Samantala, kasabay ng [[Kontrakultura ng dekada 1960s|kontrakultura]] na unang umusbong sa [[Estados Unidos]], nagsimula ring dumami ang mga ayaw sa modernong pamumuhay sa mga lungsod at nanawagan ng [[Teknolohiyang naaayon|naaayon o limitadong paggamit ng teknolohiya]]. Noong sumunod na dekada, nagsagawa ng isang serye ng mga pambobomba ang Amerikanong teroristang si [[Ted Kaczynski]], kilala rin sa taguri niyang &quot;Unabomber&quot;, bilang pagkontra sa labis na paggamit ng teknolohiya ng mga tao, na isinulat niya sa isang sanaysay, ''[[Lipunang Industriyal at ang Hinaharap Nito]]''.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fleming |first1=Sean |date=7 May 2021 |title=The Unabomber and the origins of anti-tech radicalism |trans-title=Si Unabomber at ang pinagmulan ng radikalismong kontra teknolohiya |journal=Journal of Political Ideologies |language=en |volume=27 |issue=2 |pages=207–225 |doi=10.1080/13569317.2021.1921940 |issn=1356-9317 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;{{efn|{{lang-en|Industrial Society and Its Future}}}}

Sa kabilang banda, tinitingnan din ang teknolohiya bilang isang puwersa na magreresulta sa isang [[utopia]], isang lipunan na itinuturing na perpekto kung saan lahat ng layaw ay natutugunan. Ayon sa pananaw na ito, [[kabutihan|mabuti]] ang teknolohiya, na maghahatid ng ekonomiyang walang [[kakapusan (ekonomiya)|kakapusan]] at [[Pagpapahaba ng buhay|magpapahaba sa buhay ng tao]], bukod pa ibang mga mithiin ng sangkatauhan. Kabilang sa mga kilusang nasa ilalim nito ang [[transhumanismo]] at [[singularitaryanismo]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Blackford |first1=R. |url=https://books.google.com/books?id=2XinlAEACAAJ |title=H±: Transhumanism and Its Critics |last2=Bostrom |first2=N. |last3=Dupuy |first3=J.-P. |date=2011 |publisher=Metanexus Institute |isbn=978-1456815653 |language=en |trans-title=H±: Transhumanismo at ang mga Kritiko nito |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185317/https://books.google.com/books?id=2XinlAEACAAJ |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Sa ibang mga hayop ==
{{main|Paggamit ng kagamitan bukod sa tao|Mga istrakturang gawang-hayop}}
[[File:Gorilla tool use cropped.jpg|thumb|Isang [[gorilya]] na gumagamit ng sanga upang sukatin ang kanyang dinadaanang tubig.]]
Bukod sa mga tao, gumagamit din ng kagamitan ang ilang mga espesye ng hayop. Inakala noon ng mga siyentipiko na natatangi ang paggamit ng kagamitan sa mga ''[[Homo]]'', ang henus ng modernong tao;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Oakley |first=K. P. |year=1976 |title=Man the Tool-Maker |trans-title=Tao ang Gumagawa ng Gamit |journal=Nature |language=en |volume=199 |issue=4898 |pages=1042–1043 |bibcode=1963Natur.199U1042. |doi=10.1038/1991042e0 |isbn=978-0226612706 |s2cid=4298952}}&lt;/ref&gt; nakontra ang pananaw na ito nang madiskubre na gumagamit din ng mga kagamitan ang ilang klase ng mga [[unggoy]], [[chimpanzee]], at ibang mga [[primates]] gayundin sa mga [[lumba-lumba]] at [[uwak]].&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Sagan, Carl |author1-link=Carl Sagan |author2=Druyan, Ann |author2-link=Ann Druyan |author3=Leakey, Richard |author3-link=Ann Druyan |title=Chimpanzee Tool Use |trans-title=Paggamit ng mga Chimpanzee ng mga Kagamitan |url=http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb//anthro2003/origins/hominid_journey/optional3.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060921062716/http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/origins/hominid_journey/optional3.html &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt; |archive-date=21 September 2006 |access-date= |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;20050607bbc&quot;&gt;{{Cite news |last=Rincon |first=Paul |date=7 June 2005 |title=Sponging dolphins learn from mum |language=en |trans-title=Natuto sa nanay ang nag-iisponga na lumba-lumba |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4613709.stm |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204093731/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4613709.stm |archive-date=4 December 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nbcnews211353662&quot;&gt;{{Cite news |last=Schmid |first=Randolph E. |date=4 October 2007 |title=Crows use tools to find food |language=en |trans-title=Gumamit ng mga kagamitan ang mga uwak para makahanap ng pagkain |publisher=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna21135366 |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20170310185618/http://www.nbcnews.com/id/21135366/#.WCYQR9IrLIU |archive-date=10 March 2017}}&lt;/ref&gt;   Halimbawa, napatunayan sa pananaliksik na gumagamit ang mga chimpanzee ng mga kagamitan sa pangongolekta at sanga upang tusukin ang mga punso ng mga [[anay]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=McGrew |first=W. C |title=Chimpanzee Material Culture |url=https://archive.org/details/chimpanzeemateri0000mcgr |publisher=Cambridge Univ. Press |year=1992 |isbn=978-0521423717 |location=Cambridge u.a. |language=en |trans-title=Materyal na kultura ng mga chimpanzee}}&lt;/ref&gt; Gumagamit naman ang mga ''[[Pan troglodytes verus]]'' (kanlurang chimpanzee) at mga ''[[Cebinae]]'' ng mga batong pamukpok upang magbukas ng mga [[nuwes]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Boesch |first=Christophe |author2=Boesch, Hedwige |year=1984 |title=Mental map in wild chimpanzees: An analysis of hammer transports for nut cracking |url=https://archive.org/details/primates_1984-04_25_2/page/160 |trans-title=Mapang mental ng mga chimpanzee sa kalikasan: Pagsusuri sa paggamit ng pamukpok sa pagbubukas ng nuwes |journal=[[Primates (dyornal)|Primates]] |language=en |volume=25 |issue=2 |pages=160–170 |doi=10.1007/BF02382388 |s2cid=24073884}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;20090115newscientist&quot;&gt;{{Cite news |last=Brahic |first=Catherine |date=15 January 2009 |title=Nut-cracking monkeys find the right tool for the job |language=en |trans-title=Nakahanap ng tamang gamit ang mga unggoy na nagbubukas ng nuwes |work=New Scientist |url=https://www.newscientist.com/article/dn16426-nut-cracking-monkeys-find-the-right-tool-for-the-job/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115142232/https://www.newscientist.com/article/dn16426-nut-cracking-monkeys-find-the-right-tool-for-the-job/ |archive-date=15 November 2016}}&lt;/ref&gt; Samantala, gumagawa naman ng mga [[dam]] ang mga [[kastor]], na may malaking epekto sa mga lokal na [[ekosistema]] sa mga ilog at sapa na binabahayan nito.&lt;ref&gt;{{Cite conference|last1=Müller|first1=G.|last2=Watling|first2=J.|date=24 June 2016|title=The engineering in beaver dams|url=https://eprints.soton.ac.uk/400282/|conference=River Flow 2016: Eighth International Conference on Fluvial Hydraulics|location=[[St. Louis]], Estados Unidos|publisher=University of Southampton Institutional Research Repository|access-date=|archive-date=24 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220924081921/https://eprints.soton.ac.uk/400282/|url-status=live|lang=en|trans-title=Ang inhinyera sa dam ng kastor}}&lt;/ref&gt;

== Sa popular na kultura ==
{{Main|Scifi}}
Sentrong paksa sa [[scifi]] ang pagtalakay sa relasyon ng tao sa teknolohiya, mabuti man o masama. Madalas itong nagkukuwento sa teknolohiya ng hinaharap, o di kaya'y isang pantasya na ipinapaliwanag ng mga konsepto sa agham. Ilan sa mga sikat na mga literaturang scifi ay ang ''[[Frankenstein]]'' (1818) ni [[Mary Shelley]], ''[[Dalawampung Libong mga Liga sa Ilalim ng Dagat|Twenty Thousand Leagues Under the Sea]]'' (1870) ni [[Jules Verne]], ''[[The War of the Worlds]]'' (1898) ni [[H.G. Wells]], at ''[[Dune]]'' (1965) ni [[Frank Herbert]]. Samantala, isa rin dyanra sa pelikula at animasyon ang scifi; ilan sa mga sikat na halimbawa ang ''[[Star Wars]]'' at ''[[Star Trek]]''.

== Tingnan din ==

* [[Agham]]
* [[High tech|Hi-tech]]
* [[Inhenyeriya|Inhinyera]]
* [[Imbensiyon]]

== Talababa ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;
==Sanggunian==

=== Pagsipi ===
{{reflist}}

=== Pinagkunan ===
{{refbegin|30em}}
* {{Cite journal |last=Baum |first=S. D. |date=1 May 2009 |title=Cost–benefit analysis of space exploration: Some ethical considerations|trans-title=Pagsusuri sa gastos at pakinabang sa paglalakbay sa kalawakan: Ilang mga konsiderasyon sa etika|lang=en|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0265964609000198 |url-status=live |journal=Space Policy |volume=25 |issue=2 |pages=75–80 |bibcode=2009SpPol..25...75B |doi=10.1016/j.spacepol.2009.02.008 |issn=0265-9646 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429041700/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0265964609000198 |archive-date=29 April 2024 | s2cid=5930045}}
* {{Cite web |last=Bernstein |first=Jared |date=7 October 2014 |title=It's Not a Skills Gap That's Holding Wages Down: It's the Weak Economy, Among Other Things|lang=en|trans-title=Hindi Pagitan ng Kakayahan ang Nagpapababa sa mga Sahod: Mahina kasi ang Ekonomiya, Bukod sa Ibang mga Bagay|url=https://prospect.org/api/content/fd7bf37d-d89e-5e04-b361-5f43c6ba8a25/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429043623/https://pandg.tapad.com/tag?us_privacy=1YNY&amp;referrer_url=&amp;page_url=https%3A%2F%2Fprospect.org%2Feconomy%2Fskills-gap-holding-wages-down-weak-economy-among-things |archive-date=29 April 2024 |website=The American Prospect}}
* {{Cite book |last1=Dietrich |first1=O. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-48402-0_5 |title=Feast, Famine or Fighting? |lang=en|trans-title=Pagkain, Kagutuman, o Paglaban?|last2=Notroff |first2=J. |last3=Schmidt |first3=J. |publisher=Springer International Publishing |year=2017 |isbn=978-3319484020 |editor-last=Chacon |editor-first=R. J. |series=Studies in Human Ecology and Adaptation |volume=8 |place=Cham |pages=91–132 |chapter=Feasting, Social Complexity, and the Emergence of the Early Neolithic of Upper Mesopotamia: A View from Göbekli Tepe|trans-chapter=Pagkain, Komplikadong Lipunan, at ang Pag-usbong ng Maagang Neolitiko ng Hilagang Mesopotamia: Pagtingin mula sa Göbekli Tepe|doi=10.1007/978-3-319-48402-0_5 |editor2-last=Mendoza |editor2-first=R. G. |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429042148/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-48402-0_5 |archive-date=29 April 2024 |url-status=live}}
* {{cite book |last1=Cohen |first1=Benjamin |title=Technoscience and Environmental Justice: Expert Cultures in a Grassroots Movement|lang=en|trans-title=Teknoagham at Katarungang Pangkalikasan: Mga Ekspertong Kultura sa isang Kilusang Grassroots|last2=Ottinger |first2=Gwen |date=2011 |publisher=[[MIT Press]] |isbn=978-0262015790 |editor-last1=Ottinger |editor-first1=Gwen |pages=1–18 |editor-last2=Cohen |editor-first2=Benjamin}}
* {{Cite book |last=Heidegger |first=Martin |title=The Question Concerning Technology and Other Essays |url=https://archive.org/details/questionconcerni00heid |trans-title=Ang Tanong ukol sa Teknolohiya at Ibang mga Sanaysay|lang=en|publisher=HarperCollins |year=1977 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/questionconcerni00heid/page/24 25]–26 |translator-last=Lovitt |translator-first=W. |chapter=The Question Concerning Technology|trans-chapter=Ang Tanong ukol sa Teknolohiya}}
* {{cite book |last1=Huesemann |first1=M.H. |url=http://www.newtechnologyandsociety.org/ |title=Technofix: Why Technology Won't Save Us or the Environment|lang=en|trans-title=Technofix: Bakit Hindi Tayo Masasalba ng Teknolohiya mula sa Kalikasan|last2=Huesemann |first2=J.A. |date=2011 |publisher=New Society Publishers |isbn=978-0865717046 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802194018/http://www.newtechnologyandsociety.org/ |archive-date=2 August 2019 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Kelly |first=K. |author-link=Kevin Kelly (editor) |title=What Technology Wants |url=https://archive.org/details/whattechnologywa00 |lang=en|trans-title=Anong Gusto ng Teknolohiya|date=2010 |publisher=[[Viking Press]] |isbn=978-0670022151 |location=New York}}
* {{cite journal |last=Kremer |first=M. |author-link=Michael Kremer |year=1993 |title=Population Growth and Technological Change: One Million B.C. to 1990 |lang=en|trans-title=Paglobo ng Populasyon at ang Pagbabago sa Teknolohiya: Mula Isang Milyon BKP hanggang 1990|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-journal-of-economics_1993-08_108_3/page/681 |journal=[[Quarterly Journal of Economics]] |volume=108 |issue=3 |pages=681–716 |doi=10.2307/2118405 |issn=0033-5533 |jstor=2118405 |s2cid=139085606}}
* {{Cite book |last=Kuijt |first=I. |url=https://books.google.com/books?id=2D8OBwAAQBAJ&amp;dq=neolithic+revolution+social+organization&amp;pg=PA3 |title=Life in Neolithic Farming Communities: Social Organization, Identity, and Differentiation |lang=en|trans-title=Buhay sa mga Pamayanan ng mga Magsasaka ng Neolitiko: Organisasyon ng Lipunan, Pagkakakilanlan, at Pagkakaiba|publisher=Springer Science &amp; Business Media |year=2006 |isbn=978-0306471667  |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429034748/https://books.google.com/books?id=2D8OBwAAQBAJ&amp;dq=neolithic+revolution+social+organization&amp;pg=PA3#v=onepage&amp;q=neolithic%20revolution%20social%20organization&amp;f=false |archive-date=29 April 2024 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Morozov |first=Evgeny |url=https://archive.org/details/tosaveeverything0000moro |title=To Save Everything, Click Here: The Folly of Technological Solutionism |lang=en|trans-title=Para Masalba ang Lahat, Pindutin Ito: Ang Folly ng Solusyonismong Teknolohikal|publisher=PublicAffairs |year=2013 |isbn=978-1610391399 |location=New York |url-access=registration}}
* {{cite book |last=Mumford |first=L. |author-link=Lewis Mumford |title=Technics and Civilization|lang=en|trans-title=Technics at Sibilisasyon |url=https://archive.org/details/technicsciviliza0000mumf_y3l5 |date=2010 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226550275}}
* {{Cite book |last=Ord |first=T. |url=https://books.google.com/books?id=3aSiDwAAQBAJ |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity|lang=en|trans-title=Ang Simula: Banta sa Pag-iral at ang Hinaharap  ng Sangkatauhan|publisher=Hachette Books |year=2020 |isbn=978-0316484893  |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429042206/https://books.google.com/books?id=3aSiDwAAQBAJ |archive-date=29 April 2024 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Rhodes |first=R. |author-link=Richard Rhodes |title=Visions of Technology: A Century of Vital Debate about Machines, Systems, and the Human World |lang=en|trans-title=Mga Pangitain ng Teknolohiya: Isang Siglo ng Kinakailangang Debate ukol sa mga Makina, Sistema, at ang Mundo ng Tao|url=https://archive.org/details/visionsoftechnol0000unse_a9l3 |date=2000 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=0-684-86311-1}}
* {{cite journal |last=Salomon |first=Jean-Jacques |year=1984 |title=What is technology? The issue of its origins and definitions |lang=en|trans-title=Ano ang teknolohiya? Ang isyu ng pinagmulan nito at ang mga kahulugan|journal=History and Technology |volume=1 |issue=2 |pages=113–156 |doi=10.1080/07341518408581618 |issn=0734-1512 |eissn=1477-2620 |lccn=88656216 |oclc=8682103}}
* {{Cite journal |last=Schuurman |first=E. |year=1997 |title=Philosophical and Ethical Problems of Technicism and Genetic Engineering|lang=en|trans-title=Mga Problemang Pilosopikal at Etikal ng Teknikismo at Inhinyerang Henetiko |url=https://scholar.lib.vt.edu/ejournals/SPT/v3n1/schuurman.html |url-status=live |journal=Society for Philosophy and Technology Quarterly Electronic Journal |volume=3 |issue=1 |pages=27–44 |doi=10.5840/techne19973111 |issn=1091-8264 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911090553/https://scholar.lib.vt.edu/ejournals/SPT/v3n1/schuurman.html |archive-date=11 September 2022}}
* {{Cite journal |last1=Shaar |first1=R. |last2=Matmon |first2=A. |last3=Horwitz |first3=L. K. |last4=Ebert |first4=Y. |last5=Chazan |first5=M. |last6=Arnold |first6=M. |last7=Aumaître |first7=G. |last8=Bourlès |first8=D. |last9=Keddadouche |first9=K. |date=1 May 2021 |title=Magnetostratigraphy and cosmogenic dating of Wonderwerk Cave: New constraints for the chronology of the South African Earlier Stone Age|lang=en|trans-title=Magnetostratigrapiya at ang pagpepetsang kosmoheniko ng Kuweba ng Wonderwerk: Mga bagong paghihigpit sa kronolohiya ng Maagang  Panahon ng Bato sa Timog Aprika|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379121001141 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=259 |page=106907 |bibcode=2021QSRv..25906907S |doi=10.1016/j.quascirev.2021.106907 |issn=0277-3791 |s2cid=234833092}}
* {{cite book |last=Sharma |first=M. R. |url=https://books.google.com/books?id=P_O0q-LMbiQC&amp;pg=PA6 |title=A Treatise on Science Technology and Society |lang=en|trans-title=Ukol sa Agham, Teknolohiya, at Lipunan|date=2020 |publisher=Laxmi Publications Pvt Limited |isbn=978-8131806678  |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417100334/https://books.google.com/books?id=P_O0q-LMbiQC&amp;pg=PA6 |archive-date=17 April 2021 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Teich |first=A.H. |title=Technology and the Future|lang=en|trans-title=Teknolohiya at ang Hinaharap|url=https://archive.org/details/technologyfuture0011unse |date=2008 |publisher=Wadsworth Publishing |isbn=978-0495570523 |edition=11}}
* {{cite magazine|last=Tooze|first=A.|author-link=Adam Tooze|title=Democracy and Its Discontents|lang=en|trans-title=Demokrasya at ang mga Diskuntento Nito|magazine=[[The New York Review of Books]]|volume=LXVI|number=10|date=6 June 2019|pages=52–53, 56–57|url=https://www.nybooks.com/articles/2019/06/06/democracy-and-its-discontents/|issn=0028-7504|access-date=1 January 2024|archive-date=1 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231201202423/https://www.nybooks.com/articles/2019/06/06/democracy-and-its-discontents/|url-status=live}}
* {{Cite journal |last=Turchin |first=A. |year=2018 |title=Approaches to the Prevention of Global Catastrophic Risks|lang=en|trans-title=Mga Pagtingin sa Pagpigil sa mga Banta ng Pandaigdigang Sakuna|url=https://philpapers.org/rec/TURATT-6 |url-status=live |journal=Human Prospect |volume=7 |issue=2 |pages=52–65 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911094554/https://philpapers.org/rec/TURATT-6 |archive-date=11 September 2022  |s2cid=135224906}}
* {{cite book |last=Wright |first=R.T. |title=Technology|url=https://archive.org/details/technologydesign0000ryan |lang=en|trans-title=Teknolohiya |date=2008 |publisher=Goodheart-Wilcox Company |isbn=978-1590707180 |edition=5}}
{{refend}}
{{Technology topics}}
{{Levels of technological manipulation of matter}}
{{Science and technology studies}}
[[Kategorya:Teknolohiya|*]]
[[Kategorya:Mga pangunahing paksa]]</text>
      <sha1>755ts5tnuj5b7ogc6auvi2q2d8df1tt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kasaysayan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1317</id>
    <revision>
      <id>2213190</id>
      <parentid>2204841</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39173" sha1="00fq80o8xogwniieonu1ujhv9n7u5jb" xml:space="preserve">{{Redirect-distinguish|historya|istorya}}
{{About|larangan|kasaysayan ng tao|kasaysayan ng mundo|kasaysayan ng planeta|kasaysayan ng daigdig}}
[[File:Marble_bust_of_Herodotos_MET_DT11742_(cropped).jpg|thumb|Si [[Herodoto]] ang itinuturing na &quot;Ama ng Kasaysayan.&quot;]]
'''Kasaysáyan'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=kasaysayan - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/kasaysayan |access-date=13 Abril 2024 |website=diksiyonaryo.ph}}&lt;/ref&gt;{{efn|''ibang katawagan:'' '''histórya'''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=historya - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/historya |access-date=13 Abril 2024 |website=diksiyonaryo.ph}}&lt;/ref&gt;}} ang sistematikong pag-aaral at pagtatala sa [[nakaraan]]. Madalas tumutukoy ito sa nakaraan matapos ang pagkaimbento sa [[pagsulat]]; ang panahon bago ang puntong ito ay tinatawag naman na [[prehistorya]]. Para malaman ng mga [[historyador]] ang mga kaganapan sa nakaraan, naghahanap sila at pinag-aaralan ang [[mapagkukunang pangkasaysayan|mga mapagkukunang]] nila ng impormasyon, tulad ng mga nakasulat na dokumento, pasalitang paglalarawan, [[sining]], at materyal na [[artipakto]], gayundin ang mga iniwang bakas sa [[kalikasan]].&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last=Arnold |first=John H. |title=History: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/historyveryshort00arno_0 |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=019285352X |location=New York |language=en |trans-title=Kasaysayan: Isang Maikling Pagpapakilala}}&lt;/ref&gt; Dahil patuloy na gumagalaw ang [[oras]], hindi makukumpleto ang kasaysayan, at hindi kailanman makukuha ng mga historyador ang kumpletong larawan patungkol sa isang pangyayari nang walang [[kiling]].

Isang [[larangan]] ang kasaysayan na gumagamit ng [[naratibo]] upang mailarawan, maipaliwanag, kwestyunin, at suriin ang mga pangyayari sa nakaraan, pati na rin ang pag-imbestiga sa kahalagahan at ang sanhi at bunga ng naturang pangyayari sa isang lugar o sa mundo. Pinagdedebatehan ng mga historyador ang [[historyograpiya|kalikasan ng kasaysayan]], at ang silbi nito sa paghugis sa mga problema sa kasalukuyan.&lt;ref name=&quot;evans1&quot;&gt;{{cite web |author=Richard J. Evans |year=2001 |title=The Two Faces of E.H. Carr |trans-title=en |url=http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809211116/http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html |archive-date=9 Agosto 2011 |access-date=13 Abril 2024 |website=History in Focus |publisher=University of London |language=Ang Dalawang Mukha ni E. H. Carr}}&lt;/ref&gt; 

Madalas ginugrupo bilang mga [[pamanang kultural]] ang mga kuwentong karaniwan sa isang kultura, tulad halimbawa ng mga [[kuwentong-bayan]] kagaya ng kay [[Haring Arturo]] sa Britanya at ang kuwento ng [[Sampung Datu ng Borneo]] sa Pilipinas.&lt;ref name=&quot;Low1&quot;&gt;{{cite book |last=Lowenthal |first=David |url=https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/63 |title=Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |publisher=New York University Press |year=2000 |isbn=978-0814781418 |editor=Peter N. Stearns |location=New York &amp; London |page=63 |language=en |trans-title=Pag-intindi, Pagturo, at Pagtuto sa Kasaysayan, Pambansa at Pandaigdigang Perspektibo |chapter=Dilemmas and Delights of Learning History |trans-chapter=Mga Dilema at Kasiyahan sa Pagkatuto sa Kasaysayan |editor2=Peters Seixas |editor3=Sam Wineburg |chapter-url=https://archive.org/details/knowingteachingl00samw}}&lt;/ref&gt; Iba ang kasaysayan mula sa [[mito]] dahil sa pagkakaroon nito ng mga [[ebidensiya]]ng mapapatunayan. Malawak ang modernong pag-aaral ng kasaysayan, mula sa malalawak na paksa tulad ng [[kasaysayan ng sangkatauhan]] hanggang sa mga napakatiyak tulad ng kasaysayan ng isang lungsod. Bahagi ito ngayon ng kurikulum ng maraming mga bansa sa mundo, at tinuturo bilang asignatura sa mababa at mataas na edukasyon, gayundin bilang isang kursong inaalok ng mga pamantasan.

Si [[Herodoto]] ang kinokonsiderang &quot;Ama ng Kasaysayan&quot; dahil siya ang itinuturing na unang historyador ng [[Kanluraning Mundo]].&lt;ref name=&quot;fordham&quot;&gt;{{cite web |last1=Halsall |first1=Paul |title=Herodotus|trans-title=Herodoto |url=https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/eb11-herodotus.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127014859/https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/eb11-herodotus.asp |archive-date=27 Nobyembre 2020 |access-date=13 Abril 2024 |website=Internet History Sourcebooks Project |publisher=Fordham University |language=en |ref=fordham}}&lt;/ref&gt; Kinekredit siya pati na rin ang kontemporaryo niyang si [[Tucidides]] bilang mga nagpasimula sa kasaysayan bilang isang lehitimong pag-aaral sa Europa. Samantala, sa [[Silanganing Mundo]], nakasulat sa ''[[Mga Tala ng Tagsibol at Taglagas]]'' ang opisyal na 241 taong kasaysayan ng [[Estado ng Lu]] (ngayo'y bahagi ng [[Tsina]]), bagamat maliit na bahagi na lang nito ang nananatili sa kasalukuyan.

== Etimolohiya ==
[[Talaksan:History-Dielman-Highsmith.jpeg|thumb|''History'' (&quot;Kasaysayan&quot;) ni [[Frederick Dielman]] (1896)]]
Galing sa &quot;[[sanaysay]]&quot; (&quot;kuwento&quot;) ang salitang &quot;kasaysayan,&quot; na nagmula naman sa salitang &quot;saysay&quot; (&quot;pahayag&quot;).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Ang pagkakaroon ng [[Panlapi|panlaping]] [[Kabilaan (uri ng panlapi)|kabilaan]] na &quot;ka-...-an&quot; sa salita ang nagpapahiwatig na isa itong [[Pangngalan|pangngalang]] [[Kolektibong pangngalan|kolektibo]], sa kahulugang &quot;koleksyon ng mga kuwento.&quot; Samantala, galing naman sa [[wikang Kastila]] ang salitang &quot;historya&quot;.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Nagmula naman ito sa [[sinaunang wikang Griyego]] na ''historía'' ({{lang-grc|ἱστορία|translit=historíā|lit=paliwanag}}).&lt;ref name=&quot;JosephJanda&quot;&gt;{{Cite book |title=The Handbook of Historical Linguistics |publisher=Blackwell Publishing |year=2008 |isbn=978-1405127479 |editor1-last=Joseph |editor1-first=Brian |page=163 |language=en |trans-title=Handbook ng Lingguwistikang Pangkasaysayan |editor2-last=Janda |editor2-first=Richard |orig-year=2004}}&lt;/ref&gt; Sa ganitong pananaw isinulat ni [[Aristoteles]] ang kanyang akdang ''[[Kasaysayan ng mga Hayop]]''.&lt;ref name=&quot;Ferrater-Mora&quot;&gt;{{Cite book |last=Ferrater-Mora |first=José |title=Diccionario de Filosofia |publisher=Editorial Ariel |year=1994 |location=Barcelona |language=es |trans-title=Diksiyonaryo ng Pilosopiya}}&lt;/ref&gt; Ang ninunong salita nito, {{lang|grc|ἵστωρ}}, ay makikita sa [[Himno ni Homer|mga himno]] ni [[Homer]], kay [[Heraklito]], sa panunumpa ng mga [[Ephebos|e''phebos'']] ng [[Atenas]], at sa mga kasulatang sa rehiyon ng [[Boeotia]]; ginamit ito sa pananaw na &quot;manghusga.&quot; Hiniram ang salitang ito sa [[wikang Latin]] bilang ''historia'' (&quot;imbestigasyon&quot;, &quot;paliwanag&quot;, o &quot;naratibo&quot;), na kalaunan ay hiniram din ng [[mga wikang Romanse]] katulad ng wikang Kastila, [[Wikang Pranses|Pranses]], at [[Wikang Ingles|Ingles]]. Nagmula sa [[wikang Anglo-Norman]] ang salitang Ingles na ''history'', kung saan una itong lumabas sa [[Gitnang Ingles]] sa pananaw na &quot;kuwento&quot;; ang modernong salitang Ingles na ''story'' ay nagmula rin sa salitang ito.&lt;ref name=&quot;OED Online. Oxford University Press 2014&quot;&gt;{{Cite dictionary |title=history, n. |encyclopedia=OED Online |publisher=Oxford University Press |date=9 Marso 2015 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang modernong kahulugan ng ''history'' ay nagmula sa [[Renasimiyento]], kung saan ginamit ni [[Francis Bacon]] ang kahulugan nito sa wikang Griyego upang ilarawan ang [[likas na kasaysayan]].&lt;ref name=&quot;OED Online. Oxford University Press 2014&quot; /&gt;

== Prehistorya ==
{{Main|Prehistorya}}
[[Talaksan:Extract from Inskripsyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna.jpg|alt=Ang Inskripsiyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna.|thumb|Ang [[Inskripsiyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna]] ay ang pinakamatandang rekord na nakasulat sa Pilipinas. Tinatayang ginawa ito noong {{KP|900}}.]]
Ginagamit ang punto ng pagkaimbento sa [[Pagsusulat|pagsulat]] bilang ang simula ng kasaysayan ng isang lugar. Ito ay dahil kinakailangan ng pisikal na ebidensiya ang kasaysayan, at hindi ito matutupad nang walang rekord na nakasulat, tulad halimbawa ng mga [[hiroglipiko]] sa [[sinaunang Ehipto]]. Ang panahon bago ito ay tinatawag na [[prehistorya]] ({{Literal na pagsasalin|bago ang kasaysayan}}). Hindi pantay-pantay kung kailan nagsimula ang kasaysayan at nagtapos ang prehistorya, dahil sa iba't ibang punto ng panahon naimbento ang pagsulat sa iba't ibang kabihasnan. Bukod dito, ginagamit rin ang salitang prehistorya upang tukuin ang panahon bago ang unang beripikadong rekord na nakasulat. Halimbawa, ang [[Inskripsiyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna]] ay tinatayang nagawa noong {{CE|900}}.&lt;ref name=&quot;Postma&quot;&gt;{{Cite journal |last=Postma |first=Antoon |date=1992 |title=The Laguna Copper-Plate Inscription: Text and Commentary |trans-title=Ang Inskripsyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna: Teksto at Komentaryo |url=http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/1033/1018 |journal=Philippine Studies |language=en |publisher=[[Pamantasan ng Ateneo de Manila]] |volume=40 |issue=2 |pages=182–203 |jstor=42633308 |access-date=2024-04-15 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208053836/http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/1033/1018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; kaya naman ito ang ginagamit na batayan sa hangganan ng [[kasaysayan ng Pilipinas]] at ang [[Prehistorya ng Pilipinas|prehistorya nito]]. Mas maagang nagsimula ang kasaysayan sa ibang lugar, lalo na sa mga lambak-ilog ng [[Mesopotamya|Tigris-Euphrates]], [[Kabihasnan ng Lambak ng Indo|Indus]], at [[Kabihasnang Tsina|Yangtze]], kung saan may mga nakasulat na'ng rekord simula pa noong {{BKP|5000}}.

== Historiograpiya ==
{{Main|Historiograpiya}}
[[Talaksan:POxy v0017 n2099 a 01 hires.jpg|alt=Mga retaso ng ika-2 siglong papiro ng Ang Kasaysayan ni Herodoto.|thumb|Mga retaso ng ika-2 siglong [[Papiro|papirong]] kopya ng [[Ang Kasaysayan|''Ang Kasaysayan'']] ni [[Herodoto]].]]
[[Historiograpiya]] ang tawag sa pag-aaral sa mga paraan na ginagamit ng mga historyador sa pagsusuri sa kasaysayan. Maaari rin itong tumukoy sa koleksyon ng mga magkakatulad na gawa patungkol sa isang paksa. Kadalasang patungkol ito sa paksa; halimbawa, ang [[historiograpiya ng Pilipinas]] at ng [[Historyograpiya ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig|Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Maaari rin itong patungkol sa isang bahagi ng pag-aaral sa kasaysayan, tulad halimbawa ng [[kasaysayang pampulitika]] at [[kasaysayang panlipunan]]. Simula noong ika-19 na siglo, ang pag-aaral sa historyograpiya ay binigyang-pansin, bagamat may mga iilang panitikang nagawa bago ito. Pinakasikat sa mga ito ang [[Ang Kasaysayan|''Ang Kasaysayan'']] ni [[Herodoto]] at [[Mga Tala ng Dakilang Historyador|''Mga Tala ng Dakilang Historyador'']] o ''Shiji'', na ginawa ni [[Sima Qian]]. Noong ika-20 siglo, nagsimula namang isama ng mga historyador ang pananaw na panlipunan sa kanilang mga historiograpiya, tulad ng [[politika]], [[ekonomiya]], at [[kultura]].&lt;ref name=&quot;iggers&quot;&gt;{{cite book |author=Georg G. Iggers |title=Historiography in the Twentieth Century: From Scientific Objectivity to the Postmodern Challenge |year=2005 |url=https://archive.org/details/historiographyin0000igge_m8z6 |isbn=978-0819567666 |page=[https://archive.org/details/historiographyin0000igge_m8z6/page/1 1]-4 |trans-title=Historyograpiya sa Ikadalawampung Siglo: Mula Maagham na Kawalang-kilingan papunta sa Hamon ng Posmodernismo |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Kaparaanan ==
{{Main|Pamamaraang pangkasaysayan}}
[[Talaksan:Ancientlibraryalex.jpg|thumb|Isang depiksyon sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]].]]
Sa [[Europa]], nagsimula ang pagdebelop sa mga kaparaanan simula noong panahon ni [[Herodoto]], kung saan isinulat niya ang [[Histories|''Mga Kasaysayan'']] ukol sa [[Digmaang Griyego-Persyano]]. Para dito, tinagurian siyang &quot;Ama ng Kasaysayan.&quot; Samantala, isinulat naman ni [[Tucidides]], isang kontemporaryo ni Herodoto, ang [[Kasaysayan ng Digmaang Peloponesia|''Kasaysayan ng Digmaang Peloponisos'']]. Di tulad ni Herodoto, itinuring ni Tucidides na produkto ang kasaysayan ng mga gawain at mga piniling landas ng sangkatauhan, hindi isang resulta ng [[Sobrenatural|supernatural]] na pangyayari.&lt;ref name=&quot;lamberg-karlovsky-p5&quot;&gt;{{cite book |author1=Lamberg-Karlovsky, C.C. |title=Ancient Civilizations: The Near East and Mesoamerica |url=https://archive.org/details/ancientcivilizat0000lamb_f5k0 |author2=Jeremy A. Sabloff |publisher=Benjamin-Cummings Publishing |year=1979 |isbn=9780881338348 |page=[https://archive.org/details/ancientcivilizat0000lamb_f5k0/page/5 5]}}&lt;/ref&gt; Binigyang-diin niya ang kronolohiya ng mga pangyayari nang walang pagkiling. Naniwala ang mga historyador ng [[sinaunang Gresya]], kabilang silang dalawa, sa ideya na [[Pag-ulit ng kasaysayan|umuulit]] ang kasaysayan.&lt;ref name=&quot;lamberg-karlovsky-p6&quot;&gt;{{cite book |author1=Lamberg-Karlovsky, C.C. |title=Ancient Civilizations: The Near East and Mesoamerica |url=https://archive.org/details/ancientcivilizat0000lamb_f5k0 |author2=Jeremy A. Sabloff |publisher=Benjamin-Cummings Publishing |year=1979 |isbn=9780881338348 |page=[https://archive.org/details/ancientcivilizat0000lamb_f5k0/page/6 6] |language=en |trans-title=Mga Sinaunang Kabihasnan: Ang Malapit na Silangan at Mesoamerika}}&lt;/ref&gt;

Samantala, sopistikado na ang larangan ng [[historyograpiya]] sa [[sinaunang Tsina]]. Nagsimula ito sa historyador ng korte na si [[Sima Qian]], ang may-akda ng ''[[Mga Tala ng Dakilang Historyador]]'' (''Shiji''). Pagsapit naman ng [[Gitnang Kapanahunan]] sa Europa, naging maimpluwensya ang mga gawa ni [[Agustin ng Hipona]] sa mundo ng Kristiyanismo at ng kaisipang Kanluranin. Madalas pinag-aaralan ang kasaysayan sa panahong ito sa pananaw ng relihiyon. Nagbago ito pagsapit ng ika-19 na siglo, nang nagsimulang magpokus ang mga historyador sa pilosopiya tulad ng kay [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], at naging mas sekular.&lt;ref name=&quot;graham-ch1&quot;&gt;{{cite book |author=Graham |first=Gordon |title=The Shape of the Past |url=https://archive.org/details/shapeofpast0000grah |publisher=[[University of Oxford]] |year=1997 |language=en |trans-title=Ang Hugis ng Nakaraan |chapter=Chapter 1 |trans-chapter=Kabanata 1}}&lt;/ref&gt;

Sa aklat na ''[[Muqaddimah]]'' (1377), nagbabala ang may-akda nitong si [[Ibn Khaldun]] sa pitong kamalian ginagawa diumano ng mga historyador. Ayon sa kanya, magulo ang nakaraan kaya dapat itong masusing pag-aralan. Kontra siya sa mga nakatalang supernatural na haka-haka at sa hindi paggamit ng datos ng kasaysayan. Nagmungkahi siya ng kaparaanan sa pag-aaral sa kasaysayan na katulad halos ng [[pamamaraang makaagham]] na maiimbento sa Europa sa mga sumunod na siglo. Ito ang nagbigay-daan sa kritikal na pag-aaral sa gampanin ng propaganda, estado, komunikasyon, at sistematikong pagkiling sa kasaysayan; dahil rito, itinuturing siyang &quot;ama ng historyograpiya&quot;.&lt;ref name=&quot;Mowlana&quot;&gt;{{Cite journal |last=Mowlana |first=H. |year=2001 |title=Information in the Arab World |trans-title=Impormasyon sa Mundong Arabo |journal=Cooperation South Journal |language=en |volume=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enan&quot;&gt;{{Cite book |last=Enan |first=Muhammed Abdullah |title=Ibn Khaldun: His Life and Works |publisher=The Other Press |year=2007 |isbn=9789839541533 |page=v |language=en |trans-title=Ibn Khaldun: Kanyang Buhay at Gawa}}&lt;/ref&gt;

Sa Kanluraning Mundo, nagsimulang madebelop ang modernong historyograpiya noong ika-17 at ika-18 siglo sa Pransiya at Alemanya. Bagamat may mga historyador sa panahong ito na nangangahad na gawing maagham ang pag-aaral sa kasaysayan, tulad ni [[Henry Thomas Buckle]], laganap ang ideya ni [[Leopold von Ranke]] patungkol sa larangan sa panahong ito. Ayon kay Ranke, dapat maingat na kolektahin ang mga datos ng kasaysayan, at suriin ito nang kritikal at mabuti.&lt;ref&gt;''Muse of History'', p 147.&lt;/ref&gt; Pagsapit ng ika-20 siglo, nagsimulang lumayo ang mga historyador sa pagtrato sa kasaysayan bilang mga pangyayari na resulta ng mga &quot;[[Teorya ng dakilang tao|dakilang tao]]&quot; o pokus sa mga mala-[[Epiko|epikong]] sanaysay patungkol sa isang bansa sa lente ng [[nasyonalismo]]. Imbes, nagpokus na sila sa aspetong panlipunan ng kasaysayan. Nagbigay-daan ito upang ituring bilang isang [[agham panlipunan]] ang kasaysayan, di kagaya noon na isang [[sining]] ang tingin sa larangan.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ostrovski |first=Max |title=The Hyperbole of the World Order |publisher=Rowman &amp; Littlefield |year=2006 |location=Lanham |language=en |trans-title=Ang Hyperbole ng Kaayusang Pandaigdig}}&lt;/ref&gt;

== Sangay ==

=== Periodisasyon ===
{{Main|Periodisasyon}}
Madalas hatiin ng mga historyador ang kasaysayan sa mga maliliit na bloke ng panahon. Binibigyan nila ng mga pangalan ito (hal. [[Panahon ng Pagtuklas]], [[Gitnang Kapanahunan]]) upang mas mapadali ang pagtukoy sa isang partikular na pangyayari.&lt;ref name=&quot;Marwick-p169&quot;&gt;{{cite book |author=Marwick |first=Arthur |title=The Nature of History |url=https://archive.org/details/natureofhistory0000unse |publisher=The Macmillan Press LTD |year=1970 |page=[https://archive.org/details/natureofhistory0000unse/page/168 169] |language=en |trans-title=Ang Kalikasan ng Kasaysayan}}&lt;/ref&gt; Bagamat may mga pangkalahatang pangalan ang binibigay sa mga panahon sa kasaysayan ng mundo, hindi ito pare-pareho sa iba't ibang panig ng mundo. Ginagamit madalas ang [[siglo]] at [[dekada]] sa pagpepetsa sa mga bloke, depende sa ginagamit na [[Panahon ng kalendaryo|sistema]] (hal. KP sa [[Karaniwang Panahon]] at BKP sa [[Karaniwang Panahon (kalendaryong Gregoryano)|Bago ang Karaniwang Panahon]]). Ginagamit din ang periodisasyon sa [[prehistorya]], bagamat saklaw ito ng [[arkeolohiya]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lucas |first=Gavin |title=The Archaeology of Time |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=0415311977 |location=Oxon |pages=50 |language=en |trans-title=Ang Arkeolohiya ng Panahon}}&lt;/ref&gt;

=== Heograpiya ===
Simula ng pag-aaral ng kasaysayan ang pagpili sa partikular na lugar na magiging saklaw ng pag-aaralan. Halimbawa, kasaysayan ng isang kontinente, bansa, o lungsod. Mahalaga ito upang mabigyan ng konteksto ang mga pangyayari. Malaking bagay ang panahon, lokasyon ng tubig at ang kalupaan ng lugar sa pag-aaral sa mga pangyayaring naganap doon. Halimbawa, nagsimula ang mga unang sibilisasyon malapit sa mga ilog, tulad ng [[Ilog Nilo]], na nagbigay-daan upang magkaroon dito ng isang malakas na sibilisasyon sa lugar. Dahil sa taunang pagbaha, hindi masyadong kailangan ng maraming magsasaka, kaya naman nagkaroon ng ibang mga trabaho.

Narito ang mga pahina patungkol sa mga kasaysayan sa mga kontinente ng mundo:

* [[Kasaysayan ng Aprika]]
* [[Kasaysayan ng Asya]]
* [[Kasaysayan ng Europa]]
* [[Kasaysayan ng Hilagang Amerika]]
* [[Kasaysayan ng Oceania]]
* [[Kasaysayan ng Timog Amerika]]

=== Politikal ===
{{Main|Kasaysayang politikal}}Saklaw ng kasaysayang politikal ang pag-aaral sa politika ng isang lugar, at ang epekto nito sa pangkalahatang kasaysayan sa lugar. Pinag-aaralan dito ang mga organisasyon at operasyon ng kapangyarihan sa mga lipunan.

Si [[Leopold von Ranke]] ang nagpasimula sa maagham na pag-aaral sa kasaysayan ng politika. Mahalagang aspeto ang [[ideolohiya]] sa pag-aaral, at nakapokus ito madalas sa mga pinuno at mahahalagang tao at ang kanilang desisyon. Gayunpaman, mula dekada 1960s, nagsimulang humina ang pag-aaral dahil sa mga pag-angat ng ibang mga katulad na larangan tulad ng kasaysayang panlipunan at kultural, na nagpokus naman sa lipunan.

=== Militar ===
{{Main|Kasaysayang militar}}
[[Talaksan:Bataille Lizaine.jpg|thumb|Ang [[Digmaang Prangko-Pruso]], digmaan sa pagitan ng [[Ikalawang Imperyong Pranses|Imperyo ng Pransiya]] at [[Konpederasyon ng Hilagang Alemanya|Hilagang Alemanya]]. Ang naturang digmaan ang nagpabagsak sa huling imperyo ng Pransiya at ang pagsisimula ng [[Ikatlong Republika ng Pransiya|ikatlong republika]], at nagbigay-daan ito sa pagkabuo ng modernong [[Alemanya]].]]
Pinag-aaralan sa [[kasaysayang militar]] ang [[digmaan]], estratehiya, labanan, sandata, at ang sikolohiya ng pakikipaglaban. Saklaw din nito ang pag-aaral sa mga doktrina, taktika, at dahilan ng pakikipagdigmaan. Bagamat nakapokus ang pag-aaral sa mga heneral at komander ng mga labanan, sa modernong panahon, nagpopokus ang mga historyador sa mga sundalong lumaban at ang epekto ng mga digmaan sa kasalukuyan at hinaharap.

=== Relihiyon ===
{{Main|Kasaysayan ng relihiyon}}Mahalagang tema sa mga historyador ang pag-aaral sa kasaysayan ng mga rehiliyon. Matagal na'ng nakatala ang depiksyon ng relihiyon ng sangkatauhan. Gayunpaman, ang konsepto ng &quot;relihiyon&quot; ay nabuo noong ika-16 at ika-17 siglo. Pinag-aralan ng mga iskolar ang mga banal na teksto ng mga relihiyon, tulad ng [[Bibliya]] at [[Koran]]. Malaki ang saklaw ng pag-aaral, mula sa kaligirang politikal nito hanggang sa [[teolohiya]] at [[liturhiya]].

=== Panlipunan ===
{{Main|Kasaysayang panlipunan}}Ang [[kasaysayang panlipunan]] ay ang sangay ng kasaysayan na nakatuon sa ordinaryong tao. Dinodokumento nito ang buhay ng mga lipunan mula sa konteksto ng kabuuang kasaysayan ng lugar. Una itong sumikat noong dekada 1960s kasabay ng mga pagbabagong naganap sa dekadang yon, bagamat ang pinagmulan nito ay maaaring nagsimula pa isang siglo bago ito. Bago ang dekadang ito, tipikal na tinutukoy ng kasaysayang panlipunan ang mga popular na kilusan na kontra sa may kapangyarihan, tulad halimbawa ng [[populismo]].

=== Kultura ===
{{Main|Kasaysayang kultural}}[[Kasaysayang kultural]] ang sangay ng kasaysayan na nakatuon sa kultura ng isang lugar o lipunan. Malawak ang saklaw nito, at kabilang sa mga sangay na nasa ilalim nito ang [[kasaysayan ng sining]] at [[Kasaysayang ng musika|musika]]. Bukod dito, sakop din nito ang pagtatala sa mga seremonya, paniniwala, at kaugalian ng mga tao sa isang lipunan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=Siyung |last2=Alley |first2=Fatihiya |date=Agosto 2019 |title=Learning from the historical culture of American people for the current society |trans-title=Kaalaman mula sa historikal na kultura ng lahing Amerikano para sa kasalukuyang lipunan |url=https://doi.org/10.21744/lingcure.v3n1.14 |journal=Linguistics and Culture Review |language=en |volume=3 |issue=1 |pages=32-47 |access-date=14 Mayo 2024}}&lt;/ref&gt;

=== Diplomasya ===
{{Main|Kasaysayang diplomatiko}}Nakatuon ang [[kasaysayang diplomatiko]] sa relasyon ng mga bansa, lalo na sa [[diplomasya]] at sa mga sanhi ng digmaan. Inilalarawan nito ang kasaysayan sa pananaw ng estratehiya sa mga relasyong panlabas ng mga bansa bilang ang sanhi ng mga pagbabago sa kasaysayan. Ayon kay [[Muriel Chamberlain]], matapos ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]], &quot;pinalitan ng kasaysayang diplomatiko ang kasaysayang konstitusyonal bilang ang simula ng mga imbestigasyong pangkasaysayan, na noo'y ang pinakamahalaga, ang pinakatiyak at sopistikado sa lahat ng mga pag-aaral sa kasaysayan.&quot;{{Efn|Orihinal na sipi: &quot;''diplomatic history replaced constitutional history as the flagship of historical investigation, at once the most important, most exact and most sophisticated of historical studies''&quot;}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Chamberlain |first=Muriel |title=Pax Britannica? British Foreign Policy 1789–1914 |year=1988 |language=en |trans-title=Pax Britannica? Patakarang Panlabas ng Britanya 1789-1914}}&lt;/ref&gt; Dagdag niya, matapos ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], pinalitan rin ito kalaunan ng [[kasaysayang panlipunan]].

=== Ekonomiya ===
{{Main|Kasaysayang pang-ekonomiya}}
[[File:Historic world GDP per capita.svg|thumb|Ang [[GDP]] ng mundo kada kapita World GDP mula 1400 hanggang 2003.]]
Bagamat itinuturing na bilang sangay ang [[kasaysayang pang-ekonomiya]] simula pa noong huling bahagi ng ika-19 na siglo, mas kumikiling na sa ngayon ang pag-aaral sa ekonomiya sa konteksto ng ekonomiya at hindi sa tradisyonal na pag-aaral sa kasaysayan.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Whaples, Robert|title=Is Economic History a Neglected Field of Study?|journal=Historically Speaking|date=Abril 2010|lang=en|trans-title=Hindi ba Pinapansin ang Pag-aaral sa Kasaysayang Pang-ekonomiya?|volume=11|issue=2}}&lt;/ref&gt; Kalapit na sangay nito ang [[kasaysayang pangnegosyo]], na nag-aaral naman sa kasaysayan ng mga kumpanya, organisasyon, at negosyo sa isang lugar. Mas madalas itong itinuturo sa mga paaralang pangnegosyo.&lt;ref&gt;{{cite book|editor1=Amatori, Franco|editor2= Jones, Geoffrey|title=Business History Around the World|lang=en|trans-title=Kasaysayang Pangnegosyo sa Iba't-ibang Panig ng Mundo | date=2003|url=https://www.questia.com/read/114846992|archive-url=https://web.archive.org/web/20090619213940/http://www.questia.com/read/114846992|archive-date=19 Hunyo 2009}}&lt;/ref&gt;

=== Kalikasan ===
{{Main|Likas na kasaysayan}}
Maituturing na bago ang pag-aaral sa [[likas na kasaysayan]], na pormal na naging sangay noong dekada 1980s.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hughes |first=J.D. |url=https://www.amazon.com/What-Environmental-History/dp/0745631886/ |title=What is Environmental History |year=2006 |language=en |trans-title=Ano ang Likas na Kasaysayan |archive-url=https://web.archive.org/web/20160422092807/http://www.amazon.com/What-Environmental-History/dp/0745631886 |archive-date=22 Abril 2016}}&lt;/ref&gt; Pinag-aaralan nito ang interaksyon ng sangkatauhan sa kalikasan sa paglipas ng panahon, at ang epekto nito sa kabuuang kasaysayan. Una itong seryosong pag-aralan sa [[Estados Unidos]] bilang resulta ng mga [[Ekolohismo|kilusang pangkalikasan]] na unang umusbong noong dekada 1960s. Bagamat nagsimula ito bilang resulta sa mga problema sa kalikasan tulad ng [[pag-init ng daigdig]], lumawak ang saklaw nito upang maisama ang populasyon, lungsod, at ang padebelop ng [[likas-kaya]] sa mga ito.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Method &amp; Meaning in Canadian Environmental History |url=https://archive.org/details/methodmeaninginc0000unse |publisher=Nelson Education |year=2009 |isbn=978-0-17-644116-6 |editor-last1=MacEachern |editor-first1=Alan |location=[[Toronto]] |language=en |trans-title=Paraan at Kahulugan sa Likas na Kasaysayan ng Canada |editor-last2=Turkel |editor-first2=William J.}}&lt;/ref&gt;

=== Pandaigdig ===
{{Main|Pandaigdigang Kasaysayan}}
Pinag-aaralan sa [[Pandaigdigang Kasaysayan|pandaigdigang kasaysayan]] ang mga pangunahing [[kabihasnan]] ng nakalipas na 3000 taon. Di tulad ng ibang mga sangay ng kasaysayan, isa itong sangay na panturo at hindi pampananaliksik. Sumikat ang sangay na ito sa [[Estados Unidos]] at [[Hapon]] noong dekada 1980s bilang resulta ng unti-unting pag-usbong ng [[globalisasyon]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sharpe |first=M.E. |title=Asia in Western and World History: A Guide for Teaching |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |year=1997 |editor-last=Einsbee |editor-first=Ainslie |language=en |trans-title=Asya sa Kanluranin at Pandaigdigang Kasaysayan: Gabay sa Pagturo |editor-last2=Gluck |editor-first2=Carol}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Akita |first=Shigeru |date=Tagsibol 2010 |title=World History and the Emergence of Global History in Japan |trans-title=Pandaigdigang Kasaysayan at ang Pag-usbong ng Pandaigdigang Kasaysayan sa Hapon |journal=Chinese Studies in History |language=en |volume=43 |issue=3 |pages=84-96}}&lt;/ref&gt;

=== Ideya ===
{{Main|Kasaysayang intelektuwal}}Unang umusbong ang kasaysayang intelektuwal at ang kaugnay nitong kasaysayan ng mga ideya noong ika-20 siglo. Nagpopokus ito sa mga [[Intelektuwalismo|intelektuwal]] at ang kanilang mga ideya at aklat, gayundin sa mga [[ideya]] bilang isang hiwalay na bagay.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Grafton |first=Anthony |year=2006 |title=The History of Ideas: Precept and Practice, 1950–2000 and beyond |trans-title=Ang Kasaysayan ng mga Ideya: Panimula at Gawi, 1950-2000 at higit pa |url=http://sydney.edu.au/intellectual-history/documents/grafton-history-ideas.pdf |url-status=dead |journal=Journal of the History of Ideas |language=en |volume=67 |issue=1 |pages=1–32 |doi=10.1353/jhi.2006.0006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603130940/http://sydney.edu.au/intellectual-history/documents/grafton-history-ideas.pdf |archive-date=3 Hunyo 2016 |access-date=6 Disyembre 2015 |s2cid-access=free |s2cid=143746040}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=New Dictionary of the History of Ideas |year=2004 |editor-last=Horowitz |editor-first=Maryanne Cline |volume=6 |language=en |trans-title=Bagong Diksiyonaryo ng Kasaysayan ng mga Ideya}}&lt;/ref&gt;

=== Laylayan ===
{{Main|Kasaysayan ng nasa laylayan}}
Pokus sa [[kasaysayan ng nasa laylayan]] na maidokumento ang [[Populismo|kasaysayan sa pananaw ng pangkaraniwang tao]]. Sakop nito ang mga kilusan ng mga tao at ang mga itinuring na &quot;tagalabas&quot;, mga indibidwal na madalas na hindi itinatala sa kasaysayan tulad ng mga [[Kahirapan|mahihirap]], [[Halalan|hindi bumoboto]], [[Pang-aapi|naaapi]], at mga [[Kontrakultura|naiiba sa karaniwan.]] Madalas itong isinusulat ng mga may-akda na [[makakaliwa]] at [[Sosyalismo|sosyalista]], tulad halimbawa ng [[History Workshop]] sa [[Reyno Unido]] noong dekada 1960s.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Wade Matthews |url=https://books.google.com/books?id=lfmZAAAAQBAJ&amp;pg=PA20 |title=The New Left, National Identity, and the Break-up of Britain |publisher=Brill |year=2013 |isbn=978-9004253070 |pages=20–21 |language=en |trans-title=Ang Bagong Makakaliwa, Pambansang Pagkakilanlan, at ang Pagwatak ng Britanya |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928073152/https://books.google.com/books?id=lfmZAAAAQBAJ&amp;pg=PA20 |archive-date=28 Setyembre 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Publiko ===
{{Main|Kasaysayang pampubliko}}
Isang malawak na sangay ng kasaysayan ang [[kasaysayang pampubliko]], na kalimitang pinapraktis ng mga taong may kaunti o di pormal na pagsasanay sa kasaysayan at labas sa akademiya. Una itong umusbong noong dekada 1970s sa Estados Unidos at Canada, at naging propesyonal ito kalaunan. Ilan sa mga lugar na tipikal na saklaw nito ang mga [[pook pangkasaysayan]], lugar ng mga labanan, [[museo]], mga [[pelikula]], at simula noong ika-21 siglo, sa [[internet]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |jstor = 3377910|title = Public History and the Study of Memory|url = https://archive.org/details/sim_public-historian_spring-1996_18_2/page/7|trans-title=Kasaysayang Pampubliko at ang Pag-aaral sa Alaala|lang=en|journal = The Public Historian|volume = 18|issue = 2|pages = 7–23|last1 = Glassberg|first1 = David|year = 1996|doi = 10.2307/3377910 }}&lt;/ref&gt;

=== Kasarian ===
{{Main|Kasaysayang pangkasarian}}
[[File:Nu gay lib demo 03.jpg|thumb|Isang demonstrasyon noong 1970 ukol sa [[kalayaan ng mga bakla]].]]
Isang sangay sa ilalim ng kasaysayan at [[araling pangkasarian]] ang [[kasaysayang pangkasarian]]. Layunin nito na tingnan ang nakaraan sa pananaw ng [[kasarian]]. Una itong umusbong bilang isang sangay na resulta ng [[pemenismo]] at ang [[kasaysayan ng kababaihan]]. Ngayon, malawak na ang saklaw ng pag-aaral upang isama rin ang [[pagkalalaki]] at [[pagkababae]], gayundin ang mga kasarian na labas sa tradisyonal na konsepto, tulad ng mga [[bakla]], [[silahis]], at [[transgender]] (kolektibong tinatawag na [[LGBT]]). Kaugnay ng pag-aaral na ito ang [[kasaysayan ng LGBT]], na nakapokus naman sa pagdodokumento sa mga unang nakatalang pangyayari na patungkol sa LGBT, kagaya halimbawa ng mga nakatalang [[homoseksuwalidad|relasyon ng magkaparehong kasarian]] sa iba't-ibang mga kultura sa mundo.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender Social Movements|lang=en|trans-title=Kasaysayan ng Kilusang Panlipunan ng Lesbiyana, Bakla, Silahis, at Transgender |url=https://www.apa.org/pi/lgbt/resources/history |website=American Psychological Association |first1=Bonnie J. |last1=Morris |archive-date=11 Enero 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111182438/https://www.apa.org/pi/lgbt/resources/history |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Historyador ==
{{Main|Historyador}}
[[Historyador]] o mananalaysay ang tawag sa mga taong nag-aaral ng kasaysayan at kinokonsiderang ekaperto patungkol rito. Pinag-aaralan nila ang mga pangyayari sa nakaraan ng sangkatauhan gamit ang samu't saring mga metodolohiya. Bagamat maraming tao ang nagtala ng mga pangyayari sa nakaraan, noon lamang ika-19 na siglo nagsimulang tawagin ang mga taong ito bilang mga historyador, sa kasagsagan ng paglago ng pananaliksik sa mga pamantasan sa [[Alemanya]] at sa mga karatig-lugar nito.

== Seudohistorya ==
{{Main|Seudohistorya}}
[[File:Selection on the ramp at Auschwitz-Birkenau, 1944 (Auschwitz Album) 1a.jpg|thumb|Ang [[Holokausto]] ay ang sistematikong pagpatay ng mga [[Nazi]] sa mga [[Hudyo]] noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Bagamat maraming ebidensiyang nakasulat at pisikal ang nagpapatunay sa katotohanan ng pangyayari, marami pa ring tao ang [[Pagtanggi sa Holokausto|itinatanggi ito nang buo o bahagya]].]]
[[Seudohistorya]] ang tawag sa anyo ng kasaysayan na sadyang binabago o minamanipula upang iabante ang isang ideya, paniniwala, o agenda. Madalas itong gumagamit din ng mga kaparehong kaparaanan sa pagkolekta ng kasaysayan ng mga iskolar. Kaugnay ito sa [[seudosiyensiya]] at [[seudoarkeolohiya]]. Ginagamit rin nito ang mga nakakagulat na paratang o isang [[malawakang kasinungalingan]] ({{lang-en|big lie}}) upang ipamukha na mali ang bersyon ng kasaysayang tinatanggap ng maraming iskolar bilang mga tunay na naganap. Kalimitang tumataliwas ito sa mga ebidensiya, at umaasa sa ideya ng kawalang kasiguraduhan sa mga naganap sa nakaraan. Halimbawa ng mga sikat na seudohistorya ay ang [[Nawalang Sanhi]] ng [[Kompederasiya]] sa [[Estados Unidos]] at ang [[pagtanggi sa Holokausto|pagtanggi]] sa [[Holokausto]], gayundin sa [[ginto ni Yamashita]] at ang [[kodigo ni Kalantiaw]] sa Pilipinas.

== Pagtuturo ==
[[File:Historybooks.JPG|thumb|Mga ibinebentang aklat ng kasaysayan sa isang tindahan ng mga aklat.]]
Itinuturo ang kasaysayan bilang isang asignatura sa iba't-ibang panig ng mundo. Kontrolado ng maraming bansa ang mga nakasulat sa mga aklat ng kasaysayan na ginagamit ng mga mag-aaral. Ginagawa ito upang maituro ang [[nasyonalismo]] at ibigay ang opisyal na naratibo ng isang bansa patungkol sa kasaysayan nito kung saan paborable madalas ang bansa.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Jason Nicholls|title=School History Textbooks across Cultures: International Debates and Perspectives|lang=en|trans-title=Mga Aklat ng Kasaysayan sa mga Paaralan sa iba't-ibang Kultura: Mga Pandaigdigang Debate at Pananaw|year=2006}}&lt;/ref&gt; Halimbawa, sa [[Hapon]], hindi itinuturo sa mga mag-aaral hanggang bago mag-[[kolehiyo]] ang [[masaker sa Nanking]] at madalas pinapasada lang ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]].&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Claudia Schneider|title=The Japanese History Textbook Controversy in East Asian Perspective|lang=en|trans-title=Ang Kontrobersiya sa mga Aklat ng Kasaysayan sa Hapon sa Pananaw ng Silangang Asya|journal=Annals of the American Academy of Political and Social Science|date=Mayo 2008|volume=617|pages=107–122}}&lt;/ref&gt; Isa ring halimbawa ang pagtanggal sa mga aklat pampaaralan sa [[Turkiya]] ang [[Henosidyong Armenyo|pagpatay sa mga Armenyano]] ng mga otoridad ng [[Imperyong Ottoman]] noong [[Unang Digmaang Pandaigdig]]..&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Guillory |first1=John|title=The Common Core and the Evasion of Curriculum|trans-title=Ang Karaniwang Nilalaman at ang Pagsalakay sa Kurikulum|lang=en|date=2015 |publisher=PMLA |pages=666–672 |volume=130}}&lt;/ref&gt; Samantala, madalas na may sinusunod na panuntunan ang mga aklat tungkol sa kasaysayan sa mga [[komunista]]ng bansa.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Problems of Teaching Contemporary Russian History|url=https://archive.org/details/sim_russian-studies-in-history_winter-2004-2005_43_3/page/61|lang=en|trans-title=Mga Problema sa Pagturo sa Kontemporaryong Kasaysayan ng Rusya|journal=Russian Studies in History|date=Taglamig 2004|volume=43|issue=3|pages=61–62}}&lt;/ref&gt; Sa [[Estados Unidos]], kung saan nananatili pa ring kontrobersiyal ang [[Digmaang Sibil ng Estados Unidos|kanilang digmaang sibil noong dekada 1860s]],&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/01/12/us/texas-vs-california-history-textbooks.html|title=Two States. Eight Textbooks. Two American Stories.|lang=en|trans-title=Dalawang Estado. Walong Aklat. Dalawang Kuwento ng Amerika|first=Dana|last=Goldstein|newspaper=[[The New York Times]]|date=12 Enero 2020|archive-date=5 Mayo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505140015/https://www.nytimes.com/interactive/2020/01/12/us/texas-vs-california-history-textbooks.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; bahagyang iniiba ng mga palimbagan ang ilang termino ukol sa [[pang-aalipin]]; halimbawa nito ang paggamit ng [[McGraw-Hill Education]] ng salitang ''worker'' ({{literal|manggagawa}}) upang tukuyin ang mga [[alipin]]g produkto ng [[palitan ng alipin sa Atlantiko]], na marami ang pumuna.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Fernandez|first1=Manny|last2=Hauser|first2=Christine|date=5 Oktubre 2015|title=Texas Mother Teaches Textbook Company a Lesson on Accuracy|lang=en|trans-title=Tinuruan ng isang Ina mula Texas ang isang Kumpanya ng Aklat ukol sa Pagkatumpak|url=https://www.nytimes.com/2015/10/06/us/publisher-promises-revisions-after-textbook-refers-to-african-slaves-as-workers.html?_r=0|work=[[The New York Times]]|archive-date=15 Hulyo 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011315/https://www.nytimes.com/2015/10/06/us/publisher-promises-revisions-after-textbook-refers-to-african-slaves-as-workers.html?_r=0|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Iba ang kaso sa [[Alemanya]]. Sentro ang Alemanya sa dalawang pandaigdigang digmaan noong ika-20 siglo at responsable sa [[Holokausto]]. Matapos ang digmaan, nahati ito sa dalawanf bahagi sa kasagsagan ng [[Digmaang Malamig]], hanggang noong 1990, nang muli itong naging isa. Dahil rito, kontrolado ng 16 estado ang kurikulum ng kasaysayan at maituturing na makakapayapaan at sadyang hindi makabayan. Naging resulta ito sa pagmamaliit ng mga aklat sa ideya ng [[patriotismo]] at mas pinapaboran ang ideya ng [[demokrasya]], [[progreso]], [[karapatang pantao]], [[kapayapaan]], at pagka-[[Europeo]].&lt;ref&gt;{{cite journal|authors=Simone Lässig, Karl Heinrich Pohl|title=History Textbooks and Historical Scholarship in Germany|lang=en|trans-title=Mga Aklat ng Kasaysayan at Pag-aaral sa Kasaysayan sa Alemanya|journal=History Workshop Journal|issue=67|date=Tagsibol 2009|pages=128–129|url=http://muse.jhu.edu/journals/history_workshop_journal/v067/67.lassig.html}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
{{Portal|Kasaysayan}}
* [[Kasaysayan ng daigdig]]

== Talababa ==
{{notelist}}
== Sanggunian ==
{{Reflist}}

== Link sa labas ==
* {{official website|http://www.besthistorysites.net/}} ng BestHistorySites
* {{official website|https://www.bbc.co.uk/history}} ng [[BBC|BBC History]]
* [http://www.fordham.edu/halsall/ Internet History Sourcebooks Project] - koleksyon ng mga tekstong nasa [[Pampublikong dominyo|pampublikong dominyon]] at magagamit nang libre nang walang paalam.
{{Humanities}}
{{Social sciences}}
{{Authority control}}{{Subject bar|portal1=|portal2=|portal3=|portal4=|b=y|commons=y|d=y|n=y|q=y|s=y|v=y|wikt=y}}
[[Kategorya:Kasaysayan|*]]
[[Kategorya:Humanidades]]
[[Kategorya:Mga pangunahing paksa]]</text>
      <sha1>00fq80o8xogwniieonu1ujhv9n7u5jb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Batanes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1751</id>
    <revision>
      <id>2213078</id>
      <parentid>2212151</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T14:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13894" sha1="kr9xydsinmelerws0whbjnz4p6kzreq" xml:space="preserve">{{Refimprove|date=Mayo 2021}}
{{Infobox Philippine province 2
|infoboxtitle  = Lalawigan ng Batanes
|sealfile      = ph seal batanes.png
|region        = [[Lambak ng Cagayan]] (Rehiyon II)
|capital       = [[Basco, Batanes|Basco]]
|founded       = —
|pop2000       = 16467
|pop2000rank   = pinakamaliit
|popden2000    = 79
|popden2000rank= ika-11 pinakamababa
|areakm2       = 209.3
|arearank      = pinakamaliit
|hucities      = 0
|componentcities= 0
|municipalities= 6
|barangays     = 29
|districts     = 1
|languages     = [[Ivatan]], [[Itbayaten]]
|governor      = Vicente S. Gato
|locatormapfile= Ph locator map batanes.png
}}

Ang lalawigan ng '''Batanes''' (''Batánes'')&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Batánes|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=3 Enero 2021|language=fil|url=http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|archive-date=6 Disyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206082333/http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{Efn|[[Wikang Ivatan]]: ''Provinsiya nu Batanes''|group=lower-alpha|name=alt}} ay isang kapuluan at ang pinakahilagang lalawigan ng [[Pilipinas]]. Kabilang ito sa rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]]. Sa laking 219.01 {{Abbr|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;|kilometro kuwadrado}} at kabuuang populasyon na 17,246 noong 2015, ito rin ang pinakamaliit na lalawigan pagdating sa kabuuang laki ng sakop at populasyon. Ang bayan ng [[Basco]], matatagpuan sa isla ng [[Isla ng Batan|Batan]], ay ang kabisera nito.

Matatagpuan ang kapuluan sa layong 162 kilometro hilaga ng isla ng [[Luzon]] at halos 190 kilometro timog naman ng isla ng [[Taiwan]]. Napapagitnaan ito ng dalawang bambang na naghihiwalay sa kapuluan mula sa karatig nitong anyong-lupa, ang [[Bambang ng Bashi]] sa hilaga, at [[Bambang ng Balintang]] sa timog.

== Etimolohiya ==
Galing sa salitang Ivatan na ''Batan'' ang Batanes. Ang salitang ito ay ang lokal na tawag ng mga [[Ivatan]] sa kanilang pangkat-etniko.

== Tao at Kultura ==
Ang mga tao rito ay mabait. Ang kultura ng mga taga-Batanes o mga ''Ivatan'', ang tawag nila sa kanilang mga sarili, ay isa sa mga pinakamatanda sa buong [[Pilipinas]]. Sinasabing ang mga ninuno ng mga Ivatan ay nanggaling sa timog Taiwan 3,500 taon na ang nakakaraan at ginawang tulay ang Batanes upang makarating na sa mga malalayong lugar tulad ng [[Indonesia]] at [[Micronesia]]. Ang kultura nila ay pareho rin sa kultura ng mga tribo sa [[Lan Yu]] (timog Taiwan), dahil sa ang kanilang wika, ang [[Wikang Tao|Yami]], ay medyo hawig sa [[Ivatan]]. Isa pang tribo na ikinukumpara ang mga Ivatan ay sa mga isla ng [[Riyuku]] na matatagpuan sa timog [[Hapon]]. Sa pakikipagkapwa, talagang masaya sila kung may malalaman silang mga kababayan. Talagang mahal nila ang kanilang kapwa, tinatawag na ''pachilipulipus''.

Ngayon, ang kanilang kultura ay may halong banyaga na dahil sa pag-kolonisa sa kanila ng mga [[Kastila]], na naghatid ng malaking impluwensiya sa kanilang wika, relihiyon, at mga tradisyon. Nahaluan na rin ng modernong mga kostumbre ang mga Ivatan dahil sa impluwensiya ng Maynila (na may mga ''direct flight'' na patungo roon) at ng [[Amerika]], sa kadahilanang maraming Ivatan na ang maaaring magtungo roon.

Ang kanilang wika, ang [[Wikang Ibatan|Ivatan]], ay katangi-tangi rin dahil sa kakaibang bokabularyo at pagbigkas nito hindi katulad ng isang tipikal na [[Mga wika sa Pilipinas|wika sa Pilipinas]]. May mga similaridad naman ang Ivatan sa ibang mga wika sa hilagang Luzon, tulad ng [[Wikang Iloko|Ilokano]] at [[Wikang Ibanag|Ibanag]]. Ang Ivatan ay may malaking pagkakatulad sa isang wika sa timog Taiwan, ang [[Wikang Tao|Yami]], na salita ng mga katutubong [[Lanyu]] roon. Sinasabi ng mga lingguwistiko na iisa ang pinanggalingan ng dalawang salita. Sinasabi rin daw na may ilang tribo pa sa timog Taiwan malapit sa lugar ng [[Banking]] na ginagamit ang Ivatan bilang wika.

Dahil sa binubuo ang Batanes ng maraming isla, hindi masyadong nagkakaintindihan ang mga tao roon. Sa mismong isla pa lang ng [[Pulo ng Batan|Batan]], may dalawang diyalekto na ng Ivatan ang natagpuan, ang ''[[Ivasayen]]'' na ginagamit sa kapitolyo ([[Basco]]). Ang ikalawa ay ang ''[[Isamurungen]]'', na ginagamit sa mga munisipalidad ng [[Mahatao]], [[Ivana]], [[Uyugan]], at [[Sabtang]]. Hindi masyadong magkaiba ang dalawa ngunit ang nakikitang pagkakaiba nila ay may kinalaman sa pagbigkas. May isa pang diyalekto ang Ivatan, ang ''[[Wikang Itbayat|Itbayaten]]''. Ito ay ginagamit sa isla ng [[Itbayat]]. Ang isang taga-Batan o Sabtang na makapunta sa Itbayat sa unang pagkakataon ay hindi kaagad makakaunawa ng diyalekto nila roon. Sinasabi nga na ibang lengguwahe na ang Itbayaten dahil hindi na halos maintindihan ang kanilang salita. Ang huling diyalekto ng Ivatan ay ang [[Ibatan]], ang wika sa [[Babuyan Islands]] na parte na ng [[Cagayan]]. Mas magkatulad pa sila ng Itbayaten kaysa sa Ivasayen at Isamurungen.

== Administrasyon ==
Nahahati sa anim na bayan ang Batanes, lahat ay kinakatawan ng iisang distritong pangkongreso.
[[Talaksan:Ph fil batanes.png|thumb|Mga paghahating administratibo sa Batanes.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Mga bayan ng Batanes
!Bayan
!Populasyon {{Small|(2020)}}
!Lawak {{Small|({{abbr|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;|kilometro kuwadrado}})}}
!Kapal {{Small|(kada {{abbr|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;|kilometro kuwadrado}})}}
!Barangay
|-
|'''[[Basco]]'''
|9,517
|49.46
|170
|6
|-
|[[Itbayat]]
|3,128
|83.13
|34
|5
|-
|[[Ivana]]
|1,407
|16.54
|80
|4
|-
|[[Mahatao]]
|1,703
|12.90
|120
|4
|-
|[[Sabtang]]
|1,696
|40.70
|40
|6
|-
|[[Uyugan]]
|1,380
|16.28
|80
|4
|-
|'''KABUUAN'''
|'''18,831'''
|'''219.01'''
|'''79'''
|'''29'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; |{{Center|{{small|''Kabisera ng Batanes ang nakadiin.''}}}}
|}

== Heograpiya ==
=== Topograpiya ===
[[Talaksan:Goats in Batanes.png|thumb|Mga [[baka]], sa madamong [[burol]] ng Batanes]]
Ang Batanes ay grupo ng mga isla na tinatawag na ''Mga Isla ng Batanes''(Batanes Islands) at ang mga ito ay nasa dulong hilagang bahagi ng [[Pilipinas]]. Ang mga ito ay nasa pagitan ng [[Mga Isla ng Babuyan]] (nasasakop ng Probinsiya ng [[Cagayan]]) at [[Taiwan]]. Ang mga islang ito ay may kaunting naninirahan at madalas na daanan ng mga bagyo.

Ang tatlong malalaking isla ay ang [[Isla ng Itbayat|Itbayat]], [[Isla ng Batan|Batan]], at [[Isla ng Sabtang|Sabtang]]. Ang nasa pinakadulong hilaga naman ay ang [[Isla ng Mavudis]].

Halos kalahating bahagi ng Batanes ay [[burol]] at [[bundok]]. Ang [[Isla ng Batan]], ay may kabuuang lawak na 35&amp;nbsp;km², ay halos bulubundukin ang hilaga at timog-silangang bahagi nito. Animo'y hugis palaggana ang gitna nito. Ang [[Isla ng Itbayat]], na may kabuuang lawak na 95&amp;nbsp;km², ay padalisdis kadalasan pakanluran, dahil sa bulubundukin at maburol ang hilaga at  silangang baybayin nito. Ang Sabtang naman ay nasasakop ng bundok ang gitnang bahagi, ang islang ito ay may kabuuang lawak na 41&amp;nbsp;km², na siyang dahilan upang ang lupa ay dumalisdis palabas ng baybayin nito.

[[Talaksan:Batanes Hills.png|left|thumb|Kamangha manghang mga burol ng Basco]]
Ang mga isla ay napapalibutan ng malawak na katubigan ng [[Bashi Channel]] at [[Balintang Channel]], kung saan ang Karagatang Pasipiko at Dagat Tsina ay nagtatagpo. Ang lugar ay syang pangunahing daanang pantubig ng  [[Pilipinas]] at [[Japan]], [[Tsina]], [[Hongkong]] at [[Taiwan]]. Mayaman ito sa yamag-dagat, kabilang na ang pinaka bihirang [[corals]] sa mundo.

Ang probinsiya ay maburol at mabundok, na may halos 1,631.50 ektarya o 7.10% na bahagi nito ay  taas-baba at 78.20% o 17,994.40 ektarya ay nahahati sa pataas-baba hanggang sa padalisdis, hanggang sa sobrang dalisdis. Apatnapu't dalawang bahagi (42%) o 9,734.40 ektarya ang padalisdis hanggang sa mabangin na lugar.

[[Talaksan:Valuga Beach.png|thumb|Mabatong baybayin ng Valugan Beach]]
Dahil sa natatanging katangian ng lugar, maganda ang daloy ng tubig dito at halos di nagtatagal ang pagbaha. Ang pangunahing isla ng Batan ang may pinakamalaking bahagi ng patag at halos patag ang lupa, kasunod ang Itbayat at Sabtang. Ang Itbayat ay may padalisdis hanggang sa halos patag na lupa sa mala talampas ng paligid nito patuloy hanggang sa matataas na bangin na umaabot sa halos 20-70 metro ang taas sa ibabaw ng dagat, at halos walang dalampasigan. Ang Sabtang naman ay may maliit na patag na lupa na manaka-nakang nakapaligid sa baybayin nito, habang ang gitna naman ay halos nasasakop ng matarik na bundok at malalalim na lambak. Ang isla ng Batan at Sabtang ay may paputol putol na maiikling baybayin na may buhangin at mga batuhan.

Ang kalupaan ng probinsiya na kahangahanga at kaakit akit ang halos bawat sulok, ay may limitadong katangian sa pagpapalawak ng agrikultura para sa sadyang napakaiit na probinsiya.

=== Klima ===
[[Talaksan:Gloomy Sky Over the Lighthouse.png|thumb|left|Madilim na [[ulap]] sa ibabaw ng parola ng Basco, nagbabadya ng [[ulan]]]]
Ang klima dito ay halos pareho ng sa [[Taiwan]]. Kadalasan ang lugar ay nakakaranas ng mababa sa normal na temperatura na 55 degri [[Fahrenheit]] (13&amp;nbsp;°C).

Ang probinsiya ay kadalasang winawalis ng malakas na hangin at ulan na syang nagbibigay ng maling paniniwalang ang Batanes ay palaging ginugupo ng mga bagyo.Kung bakit ang Batanes ay laging naiiugnay sa sama ng panahon, ito ay dahil sa ang kabisera nitong basco ay ang huling himpilan ng panahon sa hilaga. Ito rin ang lugar na pinagbabatayan ng lahat ng bagyo na pumapasok sa nasasakupan ng Pilipinas. Wala itong ipinahayag na tuyo at basang panahon. Umuulan dito ng halos pinakamababa ang walong araw hanggang sa pinakamataas na 21 araw sa loob ng isang buwan. Nakakaranas dito ng praktikal na apat na pahahon, ang pinakamainam ay ang tag araw (Abril-Hunyo) at taglamig (Disyembre-Pebrero), kung saan ang temperatura ay kadalasang bumababa sa  pitong digri Celsius.

Ang mainam na panahon ng pagpunta dito ay tuwing kalagitnaan ng Marso hanggang Hunyo. Ang &quot;Indian summer&quot; kadalasang nag uumpisa ng Setyembre. Minsan, ang panahon ay nag uumpisang maging maganda pinakamaaga na ang Pebrero hanggang sa pinakahuli ang Hulyo. Hanging galing hilaga o timog ang nagdadala ng malamig na hangin. Nagdadala rin ang mga ito ng sama ng panahon at namumuong mga ulap na nagiging dahilan ng pagkakansela ng pagdating o pag alis ng eroplano. Ang tag-lamig, ay ang malamig na panahon na nararanasan ng Ivatan kaya tinatawag nila itong tag-lamig (winter) ay nararanasan tuwing Disyembre hanggang Pebrero. Kung mag pupunta ng Batanes, lagi lang tandaan na sa mga islang ito ayvmadaling magbago ang panahon. Kung kaya't dapat maging handa sa anumang panahon ang mararanasan mo.

=== Pisikal ===
Ang Batanes ay 680&amp;nbsp;km ang layo sa [[Maynila]] at 280 sa bayan ng [[Aparri]]. Sa hilaga nito, naroon ang kanal ng [[Bashi]], sa timog naman ay ang kanal ng [[Balintang]]. Sa kanluran ay ang [[Dagat Timog Tsina]], at sa silangan ay ang [[Karagatang Pasipiko]]. Binubuo ang lalawigan ng sampung isla. Ito ang [[Batan]], [[Itbayat]], [[Sabtang]] at [[Vuhos]] na pinakamalaki, ang iba pa ay [[Pulo ng Siayan|Siayan]], [[Mavudis]], [[Misanga]], [[Ditarem]], [[Dinem]] at [[Dequey]] na walang nakatirang tao.

== Kalikasan ==
Ang flora at fauna sa Batanes ay talagang katangi-tangi at doon lang matatagpuan. Maraming species ng mga hayop at halaman ang doon lang matatagpuan. Pati ang mga tanawin doon ay kakaiba, tulad ng mga bundok at mga dalampasigan.

=== Mga tanawin ===
Mga bundok at dalampasigan:

* Valugan Beach
* Mt. Riposed
* Mt. Iraya
* Mt. Matarem
* Rapang du Kavuyasan
* Mt. Karobooban
* Duvek Bay
* Vuhos Marine Reserve
* Tukon Hedgerows

Mga tradisyonal na bahay sa:
[[Talaksan:Diura Fishing Village.jpg|thumb|right|Pamayanan ng mga mangingisda ng Diura]]
* Savidug
* Chavayan
* Nakanmuan
* Sumnanga
* Diura
* Raele

Mga arkitekturang may impluwensiyang Kastila:

* ang simbahan at plaza ng San Carlos Borromeo, Mahatao

Mga Ijangs (mga ''fortress'' o [[portipikasyon|kuta]] sa mga bundok):

* Itbud Ijang
* Ivana Ijang
* Chuhangin Ijang
* Savidug Ijang

Mga tirahan ng mga sinaunang Ivatan:

* Rakuaydi
* Nahili du Vutox
* Mt. Karobooban

Mga libingang pa-barko ang hitsura:

* Chuhangin
* Nakamaya
* Turungan

=== Mga hayop at halaman ===
Mga puno:

* Vutalaw (''Calophyllum inophyllum'')
* Aynas (''Anacardium occidentale'')
* Nato (''Palaquium luzoniense'')
* Malaapdo (''Gonstylus bancanus'')
* Vatinglaw (mga species ng ''Diospyros'')

Mga damo:

* Vayasuvas (''Freycinetia willamsii'')
* Tamidok
* Karukmuten

Mga hayop:

* [[Indochinese shrew]] (''Crocidura attentuata'')
* [[Riyuku flying fox]] (''Pteropus dasymallys'')

== Ekonomiya ==
Halos 75% ng mga Ivatan ay magsasaka at mangingisda. Ang ibang bahagi naman ay nagtatrabaho sa pamahalaan at pribadong kompanya. Bawang at bakahan ang pangunahing pinagkakakitaan dito. Ang mga Ivatan ay nagtatanim din ng kamote baging, kamoteng kahoy, gabi, at ang biharang uri ng puting uvi. Ang tubo ay itinatanim upang makagawa ng palek, isang uri ng katutubong alak, at suka.

Sa kasalukuyan, ang mga isdang nahuhuli rito ay unti-unting nababawasan dahil sa kakulangan ng tamang kaalaman. Kakaunti lang ang mga pwedeng pasukang trabaho rito. Kadalasan ang mga nakapag-aral na mga Ivatan ay lumuluwas sa siyudad o nag pupunta sa labas ng bansa.

Ang [[Wind-Diesel Hybrid Power Systems|wind diesel]] generating plant ay binuksan noong 2004.

Layo at masamang panahon ang syang humahadlang sa pag angat ng ekonomiya rito. Ang ibang pangngailangan gaya ng bigas, softdrinks, at gasolina ay kadalasang may dagdag na 75% hanggang 100% kumpara sa presyo nito sa Maynila.

== Talababa ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== Sanggunian ==
{{reflist|2}}

== Kawing Panlabas ==
*[http://www.batanesonline.com Batanes Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041206035533/http://www.batanesonline.com/ |date=2004-12-06 }}

{{Batanes}}
{{Lambak ng Cagayan}}
{{Philippines political divisions}}

[[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]]
[[Kategorya:Batanes|*]]</text>
      <sha1>kr9xydsinmelerws0whbjnz4p6kzreq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213093</id>
      <parentid>2213078</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T16:01:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>update information</comment>
      <origin>2213093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14154" sha1="3uexgm96309g1f53396je4bpabba43g" xml:space="preserve">{{Refimprove|date=Mayo 2021}}
{{Infobox Philippine province 2
|infoboxtitle  = Lalawigan ng Batanes
|sealfile      = ph seal batanes.png
|region        = [[Lambak ng Cagayan]] (Rehiyon II)
|capital       = [[Basco, Batanes|Basco]]
|founded       = —
|pop2000       = 16467
|pop2000rank   = pinakamaliit
|popden2000    = 79
|popden2000rank= ika-11 pinakamababa
|areakm2       = 209.3
|arearank      = pinakamaliit
|hucities      = 0
|componentcities= 0
|municipalities= 6
|barangays     = 29
|districts     = 1
|languages     = [[Ivatan]], [[Itbayaten]]
|governor      = Vicente S. Gato
|locatormapfile= Ph locator map batanes.png
}}

Ang lalawigan ng '''Batanes''' (''Batánes'')&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Batánes|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=3 Enero 2021|language=fil|url=http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|archive-date=6 Disyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206082333/http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{Efn|[[Wikang Ivatan]]: ''Provinsiya nu Batanes''|group=lower-alpha|name=alt}} ay isang kapuluan at ang pinakahilagang lalawigan ng [[Pilipinas]]. Kabilang ito sa rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]]. Sa laking 219.01 {{Abbr|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;|kilometro kuwadrado}} at kabuuang populasyon na 17,246 noong 2015, ito rin ang pinakamaliit na lalawigan pagdating sa kabuuang laki ng sakop at populasyon. Ang bayan ng [[Basco]], matatagpuan sa isla ng [[Isla ng Batan|Batan]], ay ang kabisera nito.

==Tropiko Kancer climate/Tropiko Moonson==

*Tropiko Moonson clima at Tropiko Kancer clima
 apat na clima influence ng Taiwan na clima malapit sa  Timog ng Kalupaan ng  Taiwan 

*Latitude 21°N

==Daylight Summer soltice==
*June July August
13 Hours


Matatagpuan ang kapuluan sa layong 162 kilometro hilaga ng isla ng [[Luzon]] at halos 190 kilometro timog naman ng isla ng [[Taiwan]]. Napapagitnaan ito ng dalawang bambang na naghihiwalay sa kapuluan mula sa karatig nitong anyong-lupa, ang [[Bambang ng Bashi]] sa hilaga, at [[Bambang ng Balintang]] sa timog.

== Etimolohiya ==
Galing sa salitang Ivatan na ''Batan'' ang Batanes. Ang salitang ito ay ang lokal na tawag ng mga [[Ivatan]] sa kanilang pangkat-etniko.

== Tao at Kultura ==
Ang mga tao rito ay mabait. Ang kultura ng mga taga-Batanes o mga ''Ivatan'', ang tawag nila sa kanilang mga sarili, ay isa sa mga pinakamatanda sa buong [[Pilipinas]]. Sinasabing ang mga ninuno ng mga Ivatan ay nanggaling sa timog Taiwan 3,500 taon na ang nakakaraan at ginawang tulay ang Batanes upang makarating na sa mga malalayong lugar tulad ng [[Indonesia]] at [[Micronesia]]. Ang kultura nila ay pareho rin sa kultura ng mga tribo sa [[Lan Yu]] (timog Taiwan), dahil sa ang kanilang wika, ang [[Wikang Tao|Yami]], ay medyo hawig sa [[Ivatan]]. Isa pang tribo na ikinukumpara ang mga Ivatan ay sa mga isla ng [[Riyuku]] na matatagpuan sa timog [[Hapon]]. Sa pakikipagkapwa, talagang masaya sila kung may malalaman silang mga kababayan. Talagang mahal nila ang kanilang kapwa, tinatawag na ''pachilipulipus''.

Ngayon, ang kanilang kultura ay may halong banyaga na dahil sa pag-kolonisa sa kanila ng mga [[Kastila]], na naghatid ng malaking impluwensiya sa kanilang wika, relihiyon, at mga tradisyon. Nahaluan na rin ng modernong mga kostumbre ang mga Ivatan dahil sa impluwensiya ng Maynila (na may mga ''direct flight'' na patungo roon) at ng [[Amerika]], sa kadahilanang maraming Ivatan na ang maaaring magtungo roon.

Ang kanilang wika, ang [[Wikang Ibatan|Ivatan]], ay katangi-tangi rin dahil sa kakaibang bokabularyo at pagbigkas nito hindi katulad ng isang tipikal na [[Mga wika sa Pilipinas|wika sa Pilipinas]]. May mga similaridad naman ang Ivatan sa ibang mga wika sa hilagang Luzon, tulad ng [[Wikang Iloko|Ilokano]] at [[Wikang Ibanag|Ibanag]]. Ang Ivatan ay may malaking pagkakatulad sa isang wika sa timog Taiwan, ang [[Wikang Tao|Yami]], na salita ng mga katutubong [[Lanyu]] roon. Sinasabi ng mga lingguwistiko na iisa ang pinanggalingan ng dalawang salita. Sinasabi rin daw na may ilang tribo pa sa timog Taiwan malapit sa lugar ng [[Banking]] na ginagamit ang Ivatan bilang wika.

Dahil sa binubuo ang Batanes ng maraming isla, hindi masyadong nagkakaintindihan ang mga tao roon. Sa mismong isla pa lang ng [[Pulo ng Batan|Batan]], may dalawang diyalekto na ng Ivatan ang natagpuan, ang ''[[Ivasayen]]'' na ginagamit sa kapitolyo ([[Basco]]). Ang ikalawa ay ang ''[[Isamurungen]]'', na ginagamit sa mga munisipalidad ng [[Mahatao]], [[Ivana]], [[Uyugan]], at [[Sabtang]]. Hindi masyadong magkaiba ang dalawa ngunit ang nakikitang pagkakaiba nila ay may kinalaman sa pagbigkas. May isa pang diyalekto ang Ivatan, ang ''[[Wikang Itbayat|Itbayaten]]''. Ito ay ginagamit sa isla ng [[Itbayat]]. Ang isang taga-Batan o Sabtang na makapunta sa Itbayat sa unang pagkakataon ay hindi kaagad makakaunawa ng diyalekto nila roon. Sinasabi nga na ibang lengguwahe na ang Itbayaten dahil hindi na halos maintindihan ang kanilang salita. Ang huling diyalekto ng Ivatan ay ang [[Ibatan]], ang wika sa [[Babuyan Islands]] na parte na ng [[Cagayan]]. Mas magkatulad pa sila ng Itbayaten kaysa sa Ivasayen at Isamurungen.

== Administrasyon ==
Nahahati sa anim na bayan ang Batanes, lahat ay kinakatawan ng iisang distritong pangkongreso.
[[Talaksan:Ph fil batanes.png|thumb|Mga paghahating administratibo sa Batanes.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Mga bayan ng Batanes
!Bayan
!Populasyon {{Small|(2020)}}
!Lawak {{Small|({{abbr|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;|kilometro kuwadrado}})}}
!Kapal {{Small|(kada {{abbr|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;|kilometro kuwadrado}})}}
!Barangay
|-
|'''[[Basco]]'''
|9,517
|49.46
|170
|6
|-
|[[Itbayat]]
|3,128
|83.13
|34
|5
|-
|[[Ivana]]
|1,407
|16.54
|80
|4
|-
|[[Mahatao]]
|1,703
|12.90
|120
|4
|-
|[[Sabtang]]
|1,696
|40.70
|40
|6
|-
|[[Uyugan]]
|1,380
|16.28
|80
|4
|-
|'''KABUUAN'''
|'''18,831'''
|'''219.01'''
|'''79'''
|'''29'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; |{{Center|{{small|''Kabisera ng Batanes ang nakadiin.''}}}}
|}

== Heograpiya ==
=== Topograpiya ===
[[Talaksan:Goats in Batanes.png|thumb|Mga [[baka]], sa madamong [[burol]] ng Batanes]]
Ang Batanes ay grupo ng mga isla na tinatawag na ''Mga Isla ng Batanes''(Batanes Islands) at ang mga ito ay nasa dulong hilagang bahagi ng [[Pilipinas]]. Ang mga ito ay nasa pagitan ng [[Mga Isla ng Babuyan]] (nasasakop ng Probinsiya ng [[Cagayan]]) at [[Taiwan]]. Ang mga islang ito ay may kaunting naninirahan at madalas na daanan ng mga bagyo.

Ang tatlong malalaking isla ay ang [[Isla ng Itbayat|Itbayat]], [[Isla ng Batan|Batan]], at [[Isla ng Sabtang|Sabtang]]. Ang nasa pinakadulong hilaga naman ay ang [[Isla ng Mavudis]].

Halos kalahating bahagi ng Batanes ay [[burol]] at [[bundok]]. Ang [[Isla ng Batan]], ay may kabuuang lawak na 35&amp;nbsp;km², ay halos bulubundukin ang hilaga at timog-silangang bahagi nito. Animo'y hugis palaggana ang gitna nito. Ang [[Isla ng Itbayat]], na may kabuuang lawak na 95&amp;nbsp;km², ay padalisdis kadalasan pakanluran, dahil sa bulubundukin at maburol ang hilaga at  silangang baybayin nito. Ang Sabtang naman ay nasasakop ng bundok ang gitnang bahagi, ang islang ito ay may kabuuang lawak na 41&amp;nbsp;km², na siyang dahilan upang ang lupa ay dumalisdis palabas ng baybayin nito.

[[Talaksan:Batanes Hills.png|left|thumb|Kamangha manghang mga burol ng Basco]]
Ang mga isla ay napapalibutan ng malawak na katubigan ng [[Bashi Channel]] at [[Balintang Channel]], kung saan ang Karagatang Pasipiko at Dagat Tsina ay nagtatagpo. Ang lugar ay syang pangunahing daanang pantubig ng  [[Pilipinas]] at [[Japan]], [[Tsina]], [[Hongkong]] at [[Taiwan]]. Mayaman ito sa yamag-dagat, kabilang na ang pinaka bihirang [[corals]] sa mundo.

Ang probinsiya ay maburol at mabundok, na may halos 1,631.50 ektarya o 7.10% na bahagi nito ay  taas-baba at 78.20% o 17,994.40 ektarya ay nahahati sa pataas-baba hanggang sa padalisdis, hanggang sa sobrang dalisdis. Apatnapu't dalawang bahagi (42%) o 9,734.40 ektarya ang padalisdis hanggang sa mabangin na lugar.

[[Talaksan:Valuga Beach.png|thumb|Mabatong baybayin ng Valugan Beach]]
Dahil sa natatanging katangian ng lugar, maganda ang daloy ng tubig dito at halos di nagtatagal ang pagbaha. Ang pangunahing isla ng Batan ang may pinakamalaking bahagi ng patag at halos patag ang lupa, kasunod ang Itbayat at Sabtang. Ang Itbayat ay may padalisdis hanggang sa halos patag na lupa sa mala talampas ng paligid nito patuloy hanggang sa matataas na bangin na umaabot sa halos 20-70 metro ang taas sa ibabaw ng dagat, at halos walang dalampasigan. Ang Sabtang naman ay may maliit na patag na lupa na manaka-nakang nakapaligid sa baybayin nito, habang ang gitna naman ay halos nasasakop ng matarik na bundok at malalalim na lambak. Ang isla ng Batan at Sabtang ay may paputol putol na maiikling baybayin na may buhangin at mga batuhan.

Ang kalupaan ng probinsiya na kahangahanga at kaakit akit ang halos bawat sulok, ay may limitadong katangian sa pagpapalawak ng agrikultura para sa sadyang napakaiit na probinsiya.

=== Klima ===
[[Talaksan:Gloomy Sky Over the Lighthouse.png|thumb|left|Madilim na [[ulap]] sa ibabaw ng parola ng Basco, nagbabadya ng [[ulan]]]]
Ang klima dito ay halos pareho ng sa [[Taiwan]]. Kadalasan ang lugar ay nakakaranas ng mababa sa normal na temperatura na 55 degri [[Fahrenheit]] (13&amp;nbsp;°C).

Ang probinsiya ay kadalasang winawalis ng malakas na hangin at ulan na syang nagbibigay ng maling paniniwalang ang Batanes ay palaging ginugupo ng mga bagyo.Kung bakit ang Batanes ay laging naiiugnay sa sama ng panahon, ito ay dahil sa ang kabisera nitong basco ay ang huling himpilan ng panahon sa hilaga. Ito rin ang lugar na pinagbabatayan ng lahat ng bagyo na pumapasok sa nasasakupan ng Pilipinas. Wala itong ipinahayag na tuyo at basang panahon. Umuulan dito ng halos pinakamababa ang walong araw hanggang sa pinakamataas na 21 araw sa loob ng isang buwan. Nakakaranas dito ng praktikal na apat na pahahon, ang pinakamainam ay ang tag araw (Abril-Hunyo) at taglamig (Disyembre-Pebrero), kung saan ang temperatura ay kadalasang bumababa sa  pitong digri Celsius.

Ang mainam na panahon ng pagpunta dito ay tuwing kalagitnaan ng Marso hanggang Hunyo. Ang &quot;Indian summer&quot; kadalasang nag uumpisa ng Setyembre. Minsan, ang panahon ay nag uumpisang maging maganda pinakamaaga na ang Pebrero hanggang sa pinakahuli ang Hulyo. Hanging galing hilaga o timog ang nagdadala ng malamig na hangin. Nagdadala rin ang mga ito ng sama ng panahon at namumuong mga ulap na nagiging dahilan ng pagkakansela ng pagdating o pag alis ng eroplano. Ang tag-lamig, ay ang malamig na panahon na nararanasan ng Ivatan kaya tinatawag nila itong tag-lamig (winter) ay nararanasan tuwing Disyembre hanggang Pebrero. Kung mag pupunta ng Batanes, lagi lang tandaan na sa mga islang ito ayvmadaling magbago ang panahon. Kung kaya't dapat maging handa sa anumang panahon ang mararanasan mo.

=== Pisikal ===
Ang Batanes ay 680&amp;nbsp;km ang layo sa [[Maynila]] at 280 sa bayan ng [[Aparri]]. Sa hilaga nito, naroon ang kanal ng [[Bashi]], sa timog naman ay ang kanal ng [[Balintang]]. Sa kanluran ay ang [[Dagat Timog Tsina]], at sa silangan ay ang [[Karagatang Pasipiko]]. Binubuo ang lalawigan ng sampung isla. Ito ang [[Batan]], [[Itbayat]], [[Sabtang]] at [[Vuhos]] na pinakamalaki, ang iba pa ay [[Pulo ng Siayan|Siayan]], [[Mavudis]], [[Misanga]], [[Ditarem]], [[Dinem]] at [[Dequey]] na walang nakatirang tao.

== Kalikasan ==
Ang flora at fauna sa Batanes ay talagang katangi-tangi at doon lang matatagpuan. Maraming species ng mga hayop at halaman ang doon lang matatagpuan. Pati ang mga tanawin doon ay kakaiba, tulad ng mga bundok at mga dalampasigan.

=== Mga tanawin ===
Mga bundok at dalampasigan:

* Valugan Beach
* Mt. Riposed
* Mt. Iraya
* Mt. Matarem
* Rapang du Kavuyasan
* Mt. Karobooban
* Duvek Bay
* Vuhos Marine Reserve
* Tukon Hedgerows

Mga tradisyonal na bahay sa:
[[Talaksan:Diura Fishing Village.jpg|thumb|right|Pamayanan ng mga mangingisda ng Diura]]
* Savidug
* Chavayan
* Nakanmuan
* Sumnanga
* Diura
* Raele

Mga arkitekturang may impluwensiyang Kastila:

* ang simbahan at plaza ng San Carlos Borromeo, Mahatao

Mga Ijangs (mga ''fortress'' o [[portipikasyon|kuta]] sa mga bundok):

* Itbud Ijang
* Ivana Ijang
* Chuhangin Ijang
* Savidug Ijang

Mga tirahan ng mga sinaunang Ivatan:

* Rakuaydi
* Nahili du Vutox
* Mt. Karobooban

Mga libingang pa-barko ang hitsura:

* Chuhangin
* Nakamaya
* Turungan

=== Mga hayop at halaman ===
Mga puno:

* Vutalaw (''Calophyllum inophyllum'')
* Aynas (''Anacardium occidentale'')
* Nato (''Palaquium luzoniense'')
* Malaapdo (''Gonstylus bancanus'')
* Vatinglaw (mga species ng ''Diospyros'')

Mga damo:

* Vayasuvas (''Freycinetia willamsii'')
* Tamidok
* Karukmuten

Mga hayop:

* [[Indochinese shrew]] (''Crocidura attentuata'')
* [[Riyuku flying fox]] (''Pteropus dasymallys'')

== Ekonomiya ==
Halos 75% ng mga Ivatan ay magsasaka at mangingisda. Ang ibang bahagi naman ay nagtatrabaho sa pamahalaan at pribadong kompanya. Bawang at bakahan ang pangunahing pinagkakakitaan dito. Ang mga Ivatan ay nagtatanim din ng kamote baging, kamoteng kahoy, gabi, at ang biharang uri ng puting uvi. Ang tubo ay itinatanim upang makagawa ng palek, isang uri ng katutubong alak, at suka.

Sa kasalukuyan, ang mga isdang nahuhuli rito ay unti-unting nababawasan dahil sa kakulangan ng tamang kaalaman. Kakaunti lang ang mga pwedeng pasukang trabaho rito. Kadalasan ang mga nakapag-aral na mga Ivatan ay lumuluwas sa siyudad o nag pupunta sa labas ng bansa.

Ang [[Wind-Diesel Hybrid Power Systems|wind diesel]] generating plant ay binuksan noong 2004.

Layo at masamang panahon ang syang humahadlang sa pag angat ng ekonomiya rito. Ang ibang pangngailangan gaya ng bigas, softdrinks, at gasolina ay kadalasang may dagdag na 75% hanggang 100% kumpara sa presyo nito sa Maynila.

== Talababa ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== Sanggunian ==
{{reflist|2}}

== Kawing Panlabas ==
*[http://www.batanesonline.com Batanes Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041206035533/http://www.batanesonline.com/ |date=2004-12-06 }}

{{Batanes}}
{{Lambak ng Cagayan}}
{{Philippines political divisions}}

[[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]]
[[Kategorya:Batanes|*]]</text>
      <sha1>3uexgm96309g1f53396je4bpabba43g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213094</id>
      <parentid>2213093</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T16:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tropiko Kancer climate/Tropiko Moonson */ Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14156" sha1="hdl7kduoen5380wczmw58fdrwy0em9t" xml:space="preserve">{{Refimprove|date=Mayo 2021}}
{{Infobox Philippine province 2
|infoboxtitle  = Lalawigan ng Batanes
|sealfile      = ph seal batanes.png
|region        = [[Lambak ng Cagayan]] (Rehiyon II)
|capital       = [[Basco, Batanes|Basco]]
|founded       = —
|pop2000       = 16467
|pop2000rank   = pinakamaliit
|popden2000    = 79
|popden2000rank= ika-11 pinakamababa
|areakm2       = 209.3
|arearank      = pinakamaliit
|hucities      = 0
|componentcities= 0
|municipalities= 6
|barangays     = 29
|districts     = 1
|languages     = [[Ivatan]], [[Itbayaten]]
|governor      = Vicente S. Gato
|locatormapfile= Ph locator map batanes.png
}}

Ang lalawigan ng '''Batanes''' (''Batánes'')&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Batánes|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=3 Enero 2021|language=fil|url=http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|archive-date=6 Disyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206082333/http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{Efn|[[Wikang Ivatan]]: ''Provinsiya nu Batanes''|group=lower-alpha|name=alt}} ay isang kapuluan at ang pinakahilagang lalawigan ng [[Pilipinas]]. Kabilang ito sa rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]]. Sa laking 219.01 {{Abbr|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;|kilometro kuwadrado}} at kabuuang populasyon na 17,246 noong 2015, ito rin ang pinakamaliit na lalawigan pagdating sa kabuuang laki ng sakop at populasyon. Ang bayan ng [[Basco]], matatagpuan sa isla ng [[Isla ng Batan|Batan]], ay ang kabisera nito.

==Tropiko Kancer climate/Tropiko Moonson==

*Tropiko Moonson clima at Tropiko Kancer clima
 
*apat na clima influence ng Taiwan na clima malapit sa  Timog ng Kalupaan ng  Taiwan 

*Latitude 21°N

==Daylight Summer soltice==
*June July August
13 Hours


Matatagpuan ang kapuluan sa layong 162 kilometro hilaga ng isla ng [[Luzon]] at halos 190 kilometro timog naman ng isla ng [[Taiwan]]. Napapagitnaan ito ng dalawang bambang na naghihiwalay sa kapuluan mula sa karatig nitong anyong-lupa, ang [[Bambang ng Bashi]] sa hilaga, at [[Bambang ng Balintang]] sa timog.

== Etimolohiya ==
Galing sa salitang Ivatan na ''Batan'' ang Batanes. Ang salitang ito ay ang lokal na tawag ng mga [[Ivatan]] sa kanilang pangkat-etniko.

== Tao at Kultura ==
Ang mga tao rito ay mabait. Ang kultura ng mga taga-Batanes o mga ''Ivatan'', ang tawag nila sa kanilang mga sarili, ay isa sa mga pinakamatanda sa buong [[Pilipinas]]. Sinasabing ang mga ninuno ng mga Ivatan ay nanggaling sa timog Taiwan 3,500 taon na ang nakakaraan at ginawang tulay ang Batanes upang makarating na sa mga malalayong lugar tulad ng [[Indonesia]] at [[Micronesia]]. Ang kultura nila ay pareho rin sa kultura ng mga tribo sa [[Lan Yu]] (timog Taiwan), dahil sa ang kanilang wika, ang [[Wikang Tao|Yami]], ay medyo hawig sa [[Ivatan]]. Isa pang tribo na ikinukumpara ang mga Ivatan ay sa mga isla ng [[Riyuku]] na matatagpuan sa timog [[Hapon]]. Sa pakikipagkapwa, talagang masaya sila kung may malalaman silang mga kababayan. Talagang mahal nila ang kanilang kapwa, tinatawag na ''pachilipulipus''.

Ngayon, ang kanilang kultura ay may halong banyaga na dahil sa pag-kolonisa sa kanila ng mga [[Kastila]], na naghatid ng malaking impluwensiya sa kanilang wika, relihiyon, at mga tradisyon. Nahaluan na rin ng modernong mga kostumbre ang mga Ivatan dahil sa impluwensiya ng Maynila (na may mga ''direct flight'' na patungo roon) at ng [[Amerika]], sa kadahilanang maraming Ivatan na ang maaaring magtungo roon.

Ang kanilang wika, ang [[Wikang Ibatan|Ivatan]], ay katangi-tangi rin dahil sa kakaibang bokabularyo at pagbigkas nito hindi katulad ng isang tipikal na [[Mga wika sa Pilipinas|wika sa Pilipinas]]. May mga similaridad naman ang Ivatan sa ibang mga wika sa hilagang Luzon, tulad ng [[Wikang Iloko|Ilokano]] at [[Wikang Ibanag|Ibanag]]. Ang Ivatan ay may malaking pagkakatulad sa isang wika sa timog Taiwan, ang [[Wikang Tao|Yami]], na salita ng mga katutubong [[Lanyu]] roon. Sinasabi ng mga lingguwistiko na iisa ang pinanggalingan ng dalawang salita. Sinasabi rin daw na may ilang tribo pa sa timog Taiwan malapit sa lugar ng [[Banking]] na ginagamit ang Ivatan bilang wika.

Dahil sa binubuo ang Batanes ng maraming isla, hindi masyadong nagkakaintindihan ang mga tao roon. Sa mismong isla pa lang ng [[Pulo ng Batan|Batan]], may dalawang diyalekto na ng Ivatan ang natagpuan, ang ''[[Ivasayen]]'' na ginagamit sa kapitolyo ([[Basco]]). Ang ikalawa ay ang ''[[Isamurungen]]'', na ginagamit sa mga munisipalidad ng [[Mahatao]], [[Ivana]], [[Uyugan]], at [[Sabtang]]. Hindi masyadong magkaiba ang dalawa ngunit ang nakikitang pagkakaiba nila ay may kinalaman sa pagbigkas. May isa pang diyalekto ang Ivatan, ang ''[[Wikang Itbayat|Itbayaten]]''. Ito ay ginagamit sa isla ng [[Itbayat]]. Ang isang taga-Batan o Sabtang na makapunta sa Itbayat sa unang pagkakataon ay hindi kaagad makakaunawa ng diyalekto nila roon. Sinasabi nga na ibang lengguwahe na ang Itbayaten dahil hindi na halos maintindihan ang kanilang salita. Ang huling diyalekto ng Ivatan ay ang [[Ibatan]], ang wika sa [[Babuyan Islands]] na parte na ng [[Cagayan]]. Mas magkatulad pa sila ng Itbayaten kaysa sa Ivasayen at Isamurungen.

== Administrasyon ==
Nahahati sa anim na bayan ang Batanes, lahat ay kinakatawan ng iisang distritong pangkongreso.
[[Talaksan:Ph fil batanes.png|thumb|Mga paghahating administratibo sa Batanes.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Mga bayan ng Batanes
!Bayan
!Populasyon {{Small|(2020)}}
!Lawak {{Small|({{abbr|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;|kilometro kuwadrado}})}}
!Kapal {{Small|(kada {{abbr|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;|kilometro kuwadrado}})}}
!Barangay
|-
|'''[[Basco]]'''
|9,517
|49.46
|170
|6
|-
|[[Itbayat]]
|3,128
|83.13
|34
|5
|-
|[[Ivana]]
|1,407
|16.54
|80
|4
|-
|[[Mahatao]]
|1,703
|12.90
|120
|4
|-
|[[Sabtang]]
|1,696
|40.70
|40
|6
|-
|[[Uyugan]]
|1,380
|16.28
|80
|4
|-
|'''KABUUAN'''
|'''18,831'''
|'''219.01'''
|'''79'''
|'''29'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; |{{Center|{{small|''Kabisera ng Batanes ang nakadiin.''}}}}
|}

== Heograpiya ==
=== Topograpiya ===
[[Talaksan:Goats in Batanes.png|thumb|Mga [[baka]], sa madamong [[burol]] ng Batanes]]
Ang Batanes ay grupo ng mga isla na tinatawag na ''Mga Isla ng Batanes''(Batanes Islands) at ang mga ito ay nasa dulong hilagang bahagi ng [[Pilipinas]]. Ang mga ito ay nasa pagitan ng [[Mga Isla ng Babuyan]] (nasasakop ng Probinsiya ng [[Cagayan]]) at [[Taiwan]]. Ang mga islang ito ay may kaunting naninirahan at madalas na daanan ng mga bagyo.

Ang tatlong malalaking isla ay ang [[Isla ng Itbayat|Itbayat]], [[Isla ng Batan|Batan]], at [[Isla ng Sabtang|Sabtang]]. Ang nasa pinakadulong hilaga naman ay ang [[Isla ng Mavudis]].

Halos kalahating bahagi ng Batanes ay [[burol]] at [[bundok]]. Ang [[Isla ng Batan]], ay may kabuuang lawak na 35&amp;nbsp;km², ay halos bulubundukin ang hilaga at timog-silangang bahagi nito. Animo'y hugis palaggana ang gitna nito. Ang [[Isla ng Itbayat]], na may kabuuang lawak na 95&amp;nbsp;km², ay padalisdis kadalasan pakanluran, dahil sa bulubundukin at maburol ang hilaga at  silangang baybayin nito. Ang Sabtang naman ay nasasakop ng bundok ang gitnang bahagi, ang islang ito ay may kabuuang lawak na 41&amp;nbsp;km², na siyang dahilan upang ang lupa ay dumalisdis palabas ng baybayin nito.

[[Talaksan:Batanes Hills.png|left|thumb|Kamangha manghang mga burol ng Basco]]
Ang mga isla ay napapalibutan ng malawak na katubigan ng [[Bashi Channel]] at [[Balintang Channel]], kung saan ang Karagatang Pasipiko at Dagat Tsina ay nagtatagpo. Ang lugar ay syang pangunahing daanang pantubig ng  [[Pilipinas]] at [[Japan]], [[Tsina]], [[Hongkong]] at [[Taiwan]]. Mayaman ito sa yamag-dagat, kabilang na ang pinaka bihirang [[corals]] sa mundo.

Ang probinsiya ay maburol at mabundok, na may halos 1,631.50 ektarya o 7.10% na bahagi nito ay  taas-baba at 78.20% o 17,994.40 ektarya ay nahahati sa pataas-baba hanggang sa padalisdis, hanggang sa sobrang dalisdis. Apatnapu't dalawang bahagi (42%) o 9,734.40 ektarya ang padalisdis hanggang sa mabangin na lugar.

[[Talaksan:Valuga Beach.png|thumb|Mabatong baybayin ng Valugan Beach]]
Dahil sa natatanging katangian ng lugar, maganda ang daloy ng tubig dito at halos di nagtatagal ang pagbaha. Ang pangunahing isla ng Batan ang may pinakamalaking bahagi ng patag at halos patag ang lupa, kasunod ang Itbayat at Sabtang. Ang Itbayat ay may padalisdis hanggang sa halos patag na lupa sa mala talampas ng paligid nito patuloy hanggang sa matataas na bangin na umaabot sa halos 20-70 metro ang taas sa ibabaw ng dagat, at halos walang dalampasigan. Ang Sabtang naman ay may maliit na patag na lupa na manaka-nakang nakapaligid sa baybayin nito, habang ang gitna naman ay halos nasasakop ng matarik na bundok at malalalim na lambak. Ang isla ng Batan at Sabtang ay may paputol putol na maiikling baybayin na may buhangin at mga batuhan.

Ang kalupaan ng probinsiya na kahangahanga at kaakit akit ang halos bawat sulok, ay may limitadong katangian sa pagpapalawak ng agrikultura para sa sadyang napakaiit na probinsiya.

=== Klima ===
[[Talaksan:Gloomy Sky Over the Lighthouse.png|thumb|left|Madilim na [[ulap]] sa ibabaw ng parola ng Basco, nagbabadya ng [[ulan]]]]
Ang klima dito ay halos pareho ng sa [[Taiwan]]. Kadalasan ang lugar ay nakakaranas ng mababa sa normal na temperatura na 55 degri [[Fahrenheit]] (13&amp;nbsp;°C).

Ang probinsiya ay kadalasang winawalis ng malakas na hangin at ulan na syang nagbibigay ng maling paniniwalang ang Batanes ay palaging ginugupo ng mga bagyo.Kung bakit ang Batanes ay laging naiiugnay sa sama ng panahon, ito ay dahil sa ang kabisera nitong basco ay ang huling himpilan ng panahon sa hilaga. Ito rin ang lugar na pinagbabatayan ng lahat ng bagyo na pumapasok sa nasasakupan ng Pilipinas. Wala itong ipinahayag na tuyo at basang panahon. Umuulan dito ng halos pinakamababa ang walong araw hanggang sa pinakamataas na 21 araw sa loob ng isang buwan. Nakakaranas dito ng praktikal na apat na pahahon, ang pinakamainam ay ang tag araw (Abril-Hunyo) at taglamig (Disyembre-Pebrero), kung saan ang temperatura ay kadalasang bumababa sa  pitong digri Celsius.

Ang mainam na panahon ng pagpunta dito ay tuwing kalagitnaan ng Marso hanggang Hunyo. Ang &quot;Indian summer&quot; kadalasang nag uumpisa ng Setyembre. Minsan, ang panahon ay nag uumpisang maging maganda pinakamaaga na ang Pebrero hanggang sa pinakahuli ang Hulyo. Hanging galing hilaga o timog ang nagdadala ng malamig na hangin. Nagdadala rin ang mga ito ng sama ng panahon at namumuong mga ulap na nagiging dahilan ng pagkakansela ng pagdating o pag alis ng eroplano. Ang tag-lamig, ay ang malamig na panahon na nararanasan ng Ivatan kaya tinatawag nila itong tag-lamig (winter) ay nararanasan tuwing Disyembre hanggang Pebrero. Kung mag pupunta ng Batanes, lagi lang tandaan na sa mga islang ito ayvmadaling magbago ang panahon. Kung kaya't dapat maging handa sa anumang panahon ang mararanasan mo.

=== Pisikal ===
Ang Batanes ay 680&amp;nbsp;km ang layo sa [[Maynila]] at 280 sa bayan ng [[Aparri]]. Sa hilaga nito, naroon ang kanal ng [[Bashi]], sa timog naman ay ang kanal ng [[Balintang]]. Sa kanluran ay ang [[Dagat Timog Tsina]], at sa silangan ay ang [[Karagatang Pasipiko]]. Binubuo ang lalawigan ng sampung isla. Ito ang [[Batan]], [[Itbayat]], [[Sabtang]] at [[Vuhos]] na pinakamalaki, ang iba pa ay [[Pulo ng Siayan|Siayan]], [[Mavudis]], [[Misanga]], [[Ditarem]], [[Dinem]] at [[Dequey]] na walang nakatirang tao.

== Kalikasan ==
Ang flora at fauna sa Batanes ay talagang katangi-tangi at doon lang matatagpuan. Maraming species ng mga hayop at halaman ang doon lang matatagpuan. Pati ang mga tanawin doon ay kakaiba, tulad ng mga bundok at mga dalampasigan.

=== Mga tanawin ===
Mga bundok at dalampasigan:

* Valugan Beach
* Mt. Riposed
* Mt. Iraya
* Mt. Matarem
* Rapang du Kavuyasan
* Mt. Karobooban
* Duvek Bay
* Vuhos Marine Reserve
* Tukon Hedgerows

Mga tradisyonal na bahay sa:
[[Talaksan:Diura Fishing Village.jpg|thumb|right|Pamayanan ng mga mangingisda ng Diura]]
* Savidug
* Chavayan
* Nakanmuan
* Sumnanga
* Diura
* Raele

Mga arkitekturang may impluwensiyang Kastila:

* ang simbahan at plaza ng San Carlos Borromeo, Mahatao

Mga Ijangs (mga ''fortress'' o [[portipikasyon|kuta]] sa mga bundok):

* Itbud Ijang
* Ivana Ijang
* Chuhangin Ijang
* Savidug Ijang

Mga tirahan ng mga sinaunang Ivatan:

* Rakuaydi
* Nahili du Vutox
* Mt. Karobooban

Mga libingang pa-barko ang hitsura:

* Chuhangin
* Nakamaya
* Turungan

=== Mga hayop at halaman ===
Mga puno:

* Vutalaw (''Calophyllum inophyllum'')
* Aynas (''Anacardium occidentale'')
* Nato (''Palaquium luzoniense'')
* Malaapdo (''Gonstylus bancanus'')
* Vatinglaw (mga species ng ''Diospyros'')

Mga damo:

* Vayasuvas (''Freycinetia willamsii'')
* Tamidok
* Karukmuten

Mga hayop:

* [[Indochinese shrew]] (''Crocidura attentuata'')
* [[Riyuku flying fox]] (''Pteropus dasymallys'')

== Ekonomiya ==
Halos 75% ng mga Ivatan ay magsasaka at mangingisda. Ang ibang bahagi naman ay nagtatrabaho sa pamahalaan at pribadong kompanya. Bawang at bakahan ang pangunahing pinagkakakitaan dito. Ang mga Ivatan ay nagtatanim din ng kamote baging, kamoteng kahoy, gabi, at ang biharang uri ng puting uvi. Ang tubo ay itinatanim upang makagawa ng palek, isang uri ng katutubong alak, at suka.

Sa kasalukuyan, ang mga isdang nahuhuli rito ay unti-unting nababawasan dahil sa kakulangan ng tamang kaalaman. Kakaunti lang ang mga pwedeng pasukang trabaho rito. Kadalasan ang mga nakapag-aral na mga Ivatan ay lumuluwas sa siyudad o nag pupunta sa labas ng bansa.

Ang [[Wind-Diesel Hybrid Power Systems|wind diesel]] generating plant ay binuksan noong 2004.

Layo at masamang panahon ang syang humahadlang sa pag angat ng ekonomiya rito. Ang ibang pangngailangan gaya ng bigas, softdrinks, at gasolina ay kadalasang may dagdag na 75% hanggang 100% kumpara sa presyo nito sa Maynila.

== Talababa ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== Sanggunian ==
{{reflist|2}}

== Kawing Panlabas ==
*[http://www.batanesonline.com Batanes Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041206035533/http://www.batanesonline.com/ |date=2004-12-06 }}

{{Batanes}}
{{Lambak ng Cagayan}}
{{Philippines political divisions}}

[[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]]
[[Kategorya:Batanes|*]]</text>
      <sha1>hdl7kduoen5380wczmw58fdrwy0em9t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213251</id>
      <parentid>2213094</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T06:53:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tropiko Kancer climate/Tropiko Moonson */ Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14121" sha1="8bcweknwbhhdflr8r5xi1due4zcauge" xml:space="preserve">{{Refimprove|date=Mayo 2021}}
{{Infobox Philippine province 2
|infoboxtitle  = Lalawigan ng Batanes
|sealfile      = ph seal batanes.png
|region        = [[Lambak ng Cagayan]] (Rehiyon II)
|capital       = [[Basco, Batanes|Basco]]
|founded       = —
|pop2000       = 16467
|pop2000rank   = pinakamaliit
|popden2000    = 79
|popden2000rank= ika-11 pinakamababa
|areakm2       = 209.3
|arearank      = pinakamaliit
|hucities      = 0
|componentcities= 0
|municipalities= 6
|barangays     = 29
|districts     = 1
|languages     = [[Ivatan]], [[Itbayaten]]
|governor      = Vicente S. Gato
|locatormapfile= Ph locator map batanes.png
}}

Ang lalawigan ng '''Batanes''' (''Batánes'')&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Batánes|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=3 Enero 2021|language=fil|url=http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|archive-date=6 Disyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206082333/http://diksiyonaryo.ph/search/batanes|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{Efn|[[Wikang Ivatan]]: ''Provinsiya nu Batanes''|group=lower-alpha|name=alt}} ay isang kapuluan at ang pinakahilagang lalawigan ng [[Pilipinas]]. Kabilang ito sa rehiyon ng [[Lambak ng Cagayan]]. Sa laking 219.01 {{Abbr|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;|kilometro kuwadrado}} at kabuuang populasyon na 17,246 noong 2015, ito rin ang pinakamaliit na lalawigan pagdating sa kabuuang laki ng sakop at populasyon. Ang bayan ng [[Basco]], matatagpuan sa isla ng [[Isla ng Batan|Batan]], ay ang kabisera nito.

==Tropiko Kancer climate==

*Tropiko Kancer clima
 
*apat na climate  influence ng Taiwan na climate malapit sa  Timog ng Kalupaan ng  Taiwan 

*Latitude 21°9N

==Daylight Summer soltice==
*June July August
13 Hours


Matatagpuan ang kapuluan sa layong 162 kilometro hilaga ng isla ng [[Luzon]] at halos 190 kilometro timog naman ng isla ng [[Taiwan]]. Napapagitnaan ito ng dalawang bambang na naghihiwalay sa kapuluan mula sa karatig nitong anyong-lupa, ang [[Bambang ng Bashi]] sa hilaga, at [[Bambang ng Balintang]] sa timog.

== Etimolohiya ==
Galing sa salitang Ivatan na ''Batan'' ang Batanes. Ang salitang ito ay ang lokal na tawag ng mga [[Ivatan]] sa kanilang pangkat-etniko.

== Tao at Kultura ==
Ang mga tao rito ay mabait. Ang kultura ng mga taga-Batanes o mga ''Ivatan'', ang tawag nila sa kanilang mga sarili, ay isa sa mga pinakamatanda sa buong [[Pilipinas]]. Sinasabing ang mga ninuno ng mga Ivatan ay nanggaling sa timog Taiwan 3,500 taon na ang nakakaraan at ginawang tulay ang Batanes upang makarating na sa mga malalayong lugar tulad ng [[Indonesia]] at [[Micronesia]]. Ang kultura nila ay pareho rin sa kultura ng mga tribo sa [[Lan Yu]] (timog Taiwan), dahil sa ang kanilang wika, ang [[Wikang Tao|Yami]], ay medyo hawig sa [[Ivatan]]. Isa pang tribo na ikinukumpara ang mga Ivatan ay sa mga isla ng [[Riyuku]] na matatagpuan sa timog [[Hapon]]. Sa pakikipagkapwa, talagang masaya sila kung may malalaman silang mga kababayan. Talagang mahal nila ang kanilang kapwa, tinatawag na ''pachilipulipus''.

Ngayon, ang kanilang kultura ay may halong banyaga na dahil sa pag-kolonisa sa kanila ng mga [[Kastila]], na naghatid ng malaking impluwensiya sa kanilang wika, relihiyon, at mga tradisyon. Nahaluan na rin ng modernong mga kostumbre ang mga Ivatan dahil sa impluwensiya ng Maynila (na may mga ''direct flight'' na patungo roon) at ng [[Amerika]], sa kadahilanang maraming Ivatan na ang maaaring magtungo roon.

Ang kanilang wika, ang [[Wikang Ibatan|Ivatan]], ay katangi-tangi rin dahil sa kakaibang bokabularyo at pagbigkas nito hindi katulad ng isang tipikal na [[Mga wika sa Pilipinas|wika sa Pilipinas]]. May mga similaridad naman ang Ivatan sa ibang mga wika sa hilagang Luzon, tulad ng [[Wikang Iloko|Ilokano]] at [[Wikang Ibanag|Ibanag]]. Ang Ivatan ay may malaking pagkakatulad sa isang wika sa timog Taiwan, ang [[Wikang Tao|Yami]], na salita ng mga katutubong [[Lanyu]] roon. Sinasabi ng mga lingguwistiko na iisa ang pinanggalingan ng dalawang salita. Sinasabi rin daw na may ilang tribo pa sa timog Taiwan malapit sa lugar ng [[Banking]] na ginagamit ang Ivatan bilang wika.

Dahil sa binubuo ang Batanes ng maraming isla, hindi masyadong nagkakaintindihan ang mga tao roon. Sa mismong isla pa lang ng [[Pulo ng Batan|Batan]], may dalawang diyalekto na ng Ivatan ang natagpuan, ang ''[[Ivasayen]]'' na ginagamit sa kapitolyo ([[Basco]]). Ang ikalawa ay ang ''[[Isamurungen]]'', na ginagamit sa mga munisipalidad ng [[Mahatao]], [[Ivana]], [[Uyugan]], at [[Sabtang]]. Hindi masyadong magkaiba ang dalawa ngunit ang nakikitang pagkakaiba nila ay may kinalaman sa pagbigkas. May isa pang diyalekto ang Ivatan, ang ''[[Wikang Itbayat|Itbayaten]]''. Ito ay ginagamit sa isla ng [[Itbayat]]. Ang isang taga-Batan o Sabtang na makapunta sa Itbayat sa unang pagkakataon ay hindi kaagad makakaunawa ng diyalekto nila roon. Sinasabi nga na ibang lengguwahe na ang Itbayaten dahil hindi na halos maintindihan ang kanilang salita. Ang huling diyalekto ng Ivatan ay ang [[Ibatan]], ang wika sa [[Babuyan Islands]] na parte na ng [[Cagayan]]. Mas magkatulad pa sila ng Itbayaten kaysa sa Ivasayen at Isamurungen.

== Administrasyon ==
Nahahati sa anim na bayan ang Batanes, lahat ay kinakatawan ng iisang distritong pangkongreso.
[[Talaksan:Ph fil batanes.png|thumb|Mga paghahating administratibo sa Batanes.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Mga bayan ng Batanes
!Bayan
!Populasyon {{Small|(2020)}}
!Lawak {{Small|({{abbr|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;|kilometro kuwadrado}})}}
!Kapal {{Small|(kada {{abbr|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;|kilometro kuwadrado}})}}
!Barangay
|-
|'''[[Basco]]'''
|9,517
|49.46
|170
|6
|-
|[[Itbayat]]
|3,128
|83.13
|34
|5
|-
|[[Ivana]]
|1,407
|16.54
|80
|4
|-
|[[Mahatao]]
|1,703
|12.90
|120
|4
|-
|[[Sabtang]]
|1,696
|40.70
|40
|6
|-
|[[Uyugan]]
|1,380
|16.28
|80
|4
|-
|'''KABUUAN'''
|'''18,831'''
|'''219.01'''
|'''79'''
|'''29'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; |{{Center|{{small|''Kabisera ng Batanes ang nakadiin.''}}}}
|}

== Heograpiya ==
=== Topograpiya ===
[[Talaksan:Goats in Batanes.png|thumb|Mga [[baka]], sa madamong [[burol]] ng Batanes]]
Ang Batanes ay grupo ng mga isla na tinatawag na ''Mga Isla ng Batanes''(Batanes Islands) at ang mga ito ay nasa dulong hilagang bahagi ng [[Pilipinas]]. Ang mga ito ay nasa pagitan ng [[Mga Isla ng Babuyan]] (nasasakop ng Probinsiya ng [[Cagayan]]) at [[Taiwan]]. Ang mga islang ito ay may kaunting naninirahan at madalas na daanan ng mga bagyo.

Ang tatlong malalaking isla ay ang [[Isla ng Itbayat|Itbayat]], [[Isla ng Batan|Batan]], at [[Isla ng Sabtang|Sabtang]]. Ang nasa pinakadulong hilaga naman ay ang [[Isla ng Mavudis]].

Halos kalahating bahagi ng Batanes ay [[burol]] at [[bundok]]. Ang [[Isla ng Batan]], ay may kabuuang lawak na 35&amp;nbsp;km², ay halos bulubundukin ang hilaga at timog-silangang bahagi nito. Animo'y hugis palaggana ang gitna nito. Ang [[Isla ng Itbayat]], na may kabuuang lawak na 95&amp;nbsp;km², ay padalisdis kadalasan pakanluran, dahil sa bulubundukin at maburol ang hilaga at  silangang baybayin nito. Ang Sabtang naman ay nasasakop ng bundok ang gitnang bahagi, ang islang ito ay may kabuuang lawak na 41&amp;nbsp;km², na siyang dahilan upang ang lupa ay dumalisdis palabas ng baybayin nito.

[[Talaksan:Batanes Hills.png|left|thumb|Kamangha manghang mga burol ng Basco]]
Ang mga isla ay napapalibutan ng malawak na katubigan ng [[Bashi Channel]] at [[Balintang Channel]], kung saan ang Karagatang Pasipiko at Dagat Tsina ay nagtatagpo. Ang lugar ay syang pangunahing daanang pantubig ng  [[Pilipinas]] at [[Japan]], [[Tsina]], [[Hongkong]] at [[Taiwan]]. Mayaman ito sa yamag-dagat, kabilang na ang pinaka bihirang [[corals]] sa mundo.

Ang probinsiya ay maburol at mabundok, na may halos 1,631.50 ektarya o 7.10% na bahagi nito ay  taas-baba at 78.20% o 17,994.40 ektarya ay nahahati sa pataas-baba hanggang sa padalisdis, hanggang sa sobrang dalisdis. Apatnapu't dalawang bahagi (42%) o 9,734.40 ektarya ang padalisdis hanggang sa mabangin na lugar.

[[Talaksan:Valuga Beach.png|thumb|Mabatong baybayin ng Valugan Beach]]
Dahil sa natatanging katangian ng lugar, maganda ang daloy ng tubig dito at halos di nagtatagal ang pagbaha. Ang pangunahing isla ng Batan ang may pinakamalaking bahagi ng patag at halos patag ang lupa, kasunod ang Itbayat at Sabtang. Ang Itbayat ay may padalisdis hanggang sa halos patag na lupa sa mala talampas ng paligid nito patuloy hanggang sa matataas na bangin na umaabot sa halos 20-70 metro ang taas sa ibabaw ng dagat, at halos walang dalampasigan. Ang Sabtang naman ay may maliit na patag na lupa na manaka-nakang nakapaligid sa baybayin nito, habang ang gitna naman ay halos nasasakop ng matarik na bundok at malalalim na lambak. Ang isla ng Batan at Sabtang ay may paputol putol na maiikling baybayin na may buhangin at mga batuhan.

Ang kalupaan ng probinsiya na kahangahanga at kaakit akit ang halos bawat sulok, ay may limitadong katangian sa pagpapalawak ng agrikultura para sa sadyang napakaiit na probinsiya.

=== Klima ===
[[Talaksan:Gloomy Sky Over the Lighthouse.png|thumb|left|Madilim na [[ulap]] sa ibabaw ng parola ng Basco, nagbabadya ng [[ulan]]]]
Ang klima dito ay halos pareho ng sa [[Taiwan]]. Kadalasan ang lugar ay nakakaranas ng mababa sa normal na temperatura na 55 degri [[Fahrenheit]] (13&amp;nbsp;°C).

Ang probinsiya ay kadalasang winawalis ng malakas na hangin at ulan na syang nagbibigay ng maling paniniwalang ang Batanes ay palaging ginugupo ng mga bagyo.Kung bakit ang Batanes ay laging naiiugnay sa sama ng panahon, ito ay dahil sa ang kabisera nitong basco ay ang huling himpilan ng panahon sa hilaga. Ito rin ang lugar na pinagbabatayan ng lahat ng bagyo na pumapasok sa nasasakupan ng Pilipinas. Wala itong ipinahayag na tuyo at basang panahon. Umuulan dito ng halos pinakamababa ang walong araw hanggang sa pinakamataas na 21 araw sa loob ng isang buwan. Nakakaranas dito ng praktikal na apat na pahahon, ang pinakamainam ay ang tag araw (Abril-Hunyo) at taglamig (Disyembre-Pebrero), kung saan ang temperatura ay kadalasang bumababa sa  pitong digri Celsius.

Ang mainam na panahon ng pagpunta dito ay tuwing kalagitnaan ng Marso hanggang Hunyo. Ang &quot;Indian summer&quot; kadalasang nag uumpisa ng Setyembre. Minsan, ang panahon ay nag uumpisang maging maganda pinakamaaga na ang Pebrero hanggang sa pinakahuli ang Hulyo. Hanging galing hilaga o timog ang nagdadala ng malamig na hangin. Nagdadala rin ang mga ito ng sama ng panahon at namumuong mga ulap na nagiging dahilan ng pagkakansela ng pagdating o pag alis ng eroplano. Ang tag-lamig, ay ang malamig na panahon na nararanasan ng Ivatan kaya tinatawag nila itong tag-lamig (winter) ay nararanasan tuwing Disyembre hanggang Pebrero. Kung mag pupunta ng Batanes, lagi lang tandaan na sa mga islang ito ayvmadaling magbago ang panahon. Kung kaya't dapat maging handa sa anumang panahon ang mararanasan mo.

=== Pisikal ===
Ang Batanes ay 680&amp;nbsp;km ang layo sa [[Maynila]] at 280 sa bayan ng [[Aparri]]. Sa hilaga nito, naroon ang kanal ng [[Bashi]], sa timog naman ay ang kanal ng [[Balintang]]. Sa kanluran ay ang [[Dagat Timog Tsina]], at sa silangan ay ang [[Karagatang Pasipiko]]. Binubuo ang lalawigan ng sampung isla. Ito ang [[Batan]], [[Itbayat]], [[Sabtang]] at [[Vuhos]] na pinakamalaki, ang iba pa ay [[Pulo ng Siayan|Siayan]], [[Mavudis]], [[Misanga]], [[Ditarem]], [[Dinem]] at [[Dequey]] na walang nakatirang tao.

== Kalikasan ==
Ang flora at fauna sa Batanes ay talagang katangi-tangi at doon lang matatagpuan. Maraming species ng mga hayop at halaman ang doon lang matatagpuan. Pati ang mga tanawin doon ay kakaiba, tulad ng mga bundok at mga dalampasigan.

=== Mga tanawin ===
Mga bundok at dalampasigan:

* Valugan Beach
* Mt. Riposed
* Mt. Iraya
* Mt. Matarem
* Rapang du Kavuyasan
* Mt. Karobooban
* Duvek Bay
* Vuhos Marine Reserve
* Tukon Hedgerows

Mga tradisyonal na bahay sa:
[[Talaksan:Diura Fishing Village.jpg|thumb|right|Pamayanan ng mga mangingisda ng Diura]]
* Savidug
* Chavayan
* Nakanmuan
* Sumnanga
* Diura
* Raele

Mga arkitekturang may impluwensiyang Kastila:

* ang simbahan at plaza ng San Carlos Borromeo, Mahatao

Mga Ijangs (mga ''fortress'' o [[portipikasyon|kuta]] sa mga bundok):

* Itbud Ijang
* Ivana Ijang
* Chuhangin Ijang
* Savidug Ijang

Mga tirahan ng mga sinaunang Ivatan:

* Rakuaydi
* Nahili du Vutox
* Mt. Karobooban

Mga libingang pa-barko ang hitsura:

* Chuhangin
* Nakamaya
* Turungan

=== Mga hayop at halaman ===
Mga puno:

* Vutalaw (''Calophyllum inophyllum'')
* Aynas (''Anacardium occidentale'')
* Nato (''Palaquium luzoniense'')
* Malaapdo (''Gonstylus bancanus'')
* Vatinglaw (mga species ng ''Diospyros'')

Mga damo:

* Vayasuvas (''Freycinetia willamsii'')
* Tamidok
* Karukmuten

Mga hayop:

* [[Indochinese shrew]] (''Crocidura attentuata'')
* [[Riyuku flying fox]] (''Pteropus dasymallys'')

== Ekonomiya ==
Halos 75% ng mga Ivatan ay magsasaka at mangingisda. Ang ibang bahagi naman ay nagtatrabaho sa pamahalaan at pribadong kompanya. Bawang at bakahan ang pangunahing pinagkakakitaan dito. Ang mga Ivatan ay nagtatanim din ng kamote baging, kamoteng kahoy, gabi, at ang biharang uri ng puting uvi. Ang tubo ay itinatanim upang makagawa ng palek, isang uri ng katutubong alak, at suka.

Sa kasalukuyan, ang mga isdang nahuhuli rito ay unti-unting nababawasan dahil sa kakulangan ng tamang kaalaman. Kakaunti lang ang mga pwedeng pasukang trabaho rito. Kadalasan ang mga nakapag-aral na mga Ivatan ay lumuluwas sa siyudad o nag pupunta sa labas ng bansa.

Ang [[Wind-Diesel Hybrid Power Systems|wind diesel]] generating plant ay binuksan noong 2004.

Layo at masamang panahon ang syang humahadlang sa pag angat ng ekonomiya rito. Ang ibang pangngailangan gaya ng bigas, softdrinks, at gasolina ay kadalasang may dagdag na 75% hanggang 100% kumpara sa presyo nito sa Maynila.

== Talababa ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== Sanggunian ==
{{reflist|2}}

== Kawing Panlabas ==
*[http://www.batanesonline.com Batanes Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041206035533/http://www.batanesonline.com/ |date=2004-12-06 }}

{{Batanes}}
{{Lambak ng Cagayan}}
{{Philippines political divisions}}

[[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]]
[[Kategorya:Batanes|*]]</text>
      <sha1>8bcweknwbhhdflr8r5xi1due4zcauge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Estados Unidos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1776</id>
    <revision>
      <id>2213163</id>
      <parentid>2207413</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:04:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132479" sha1="3ch3zpegge6w9koq1pfto09ziioqq2a" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name   = Estados Unidos ng Amerika
| common_name              = Estados Unidos
| native_name              = {{native name|en|United States of America}}
| image_flag               = Flag of the United States.svg
| image_coat               = Greater coat of arms of the United States.svg
| symbol_type              = Dakilang Selyo
| motto                    = {{lang|en|In God We Trust}}&lt;br /&gt;&quot;Sa Diyos Kami'y Tumitiwala&quot;
| anthem                   = {{lang|en|[[The Star-Spangled Banner]]}}&lt;br/&gt;&quot;Ang Bandilang Pinalamutian ng Bituin&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Star_Spangled_Banner_instrumental.ogg]]}}
| image_map                = [[File:USA orthographic.svg|220px|frameless]]&lt;br/&gt;Ang 50 estado ng Estados Unidos ('''lunti''').&lt;br/&gt;[[File:US insular areas SVG.svg|upright=1.15|frameless|220px]]&lt;br /&gt;Ang pangunahing teritoryo ng Estados Unidos ng Amerika ('''lunti''') at mga kasakupan nito.
| capital                  = [[Washington, D.C.]]&lt;br /&gt;{{coord|38|53|N|77|01|W|display=inline}}
| largest_city             = [[Lungsod ng Bagong York]]&lt;br /&gt;{{coord|40|43|N|74|00|W|display=inline}}
| languages_type           = Wikang opisyal&lt;br/&gt;{{nobold|at pambansa}}
| languages                = [[Wikang Ingles|Ingles]] (''[[de facto]]'')
| demonym                  = {{ubl|Amerikano|Estadounidense}}
| government_type          = [[Pampanguluhang]] [[republikang]] [[pederal]]
| leader_title1            = [[Pangulo ng Estados Unidos|Pangulo]]
| leader_name1             = [[Donald Trump]]
| leader_title2            = [[Pangalawang Pangulo ng Estados Unidos|Pangalawang Pangulo]]
| leader_name2             = [[James David Vance]]
| legislature              = [[Kongreso ng Estados Unidos|Congress]]
| upper_house              = [[Senado ng Estados Unidos|Senate]]
| lower_house              = [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Estados Unidos|House of Representatives]]
| sovereignty_type         = [[Digmaang Mapanghimagsik sa Amerika|Kasarinlan]]
| sovereignty_note         = mula sa {{flagicon image|Flag of Great Britain (1707–1800).svg}} [[Kingdom of Great Britain|Dakilang Britanya]]
| established_event1      = [[Pagpapahayag ng Kasarinlan ng Estados Unidos|Pagpapahayag]]
| established_date1       = 4 Hulyo 1776
| established_event2      = [[Tratado ng Paris (1783)|Tratado ng Paris]]
| established_date2       = 3 Setyembre 1783
| established_event3      = [[Saligang Batas ng Estados Unidos|Saligang Batas]]
| established_date3       = 21 Hunyo 1788
| area_label              = Areang kabuuan
| area_rank               = ika-4 o ika-3 batay sa sanggunian
| area_sq_mi              = 3,796,742
| percent_water           = 4.66
| area_label2             = Areang lupain
| area_data2              = {{convert|3,531,905|sqmi|km2|abbr=on}} (ika-3)
| population_census       = 341,784,857
| population_census_year  = 2025
| population_estimate     = 331,893,745
| population_estimate_year=2021
| population_census_rank  =ika-3
| population_density_sq_mi =87
| population_density_rank=ika-185
| GDP_PPP={{increase}} $25.35&amp;nbsp;trilyon
| GDP_PPP_year=2022
| GDP_PPP_rank=ika-2
| GDP_PPP_per_capita={{increase}} $76,027
| GDP_PPP_per_capita_rank=ika-9
| GDP_nominal={{increase}} $25.35&amp;nbsp;trilyon
| GDP_nominal_year=2022
| GDP_nominal_rank=ika-1
| GDP_nominal_per_capita={{increase}} $76,027
| GDP_nominal_per_capita_rank=ika-8
| Gini=48.5
| Gini_year=2020
|Gini_change=increase
|Gini_rank=
|HDI=0.926
|HDI_year=2019
|HDI_change=increase
|HDI_rank=ika-17
|currency=[[Dolyar ng Estados Unidos]] ($)
|currency_code=USD
|utc_offset = [[Oras sa Estados Unidos|−4 hanggang&lt;br /&gt;−12, +10, +11]]|utc_offset_DST=−4 hanggang −10
|date_format = mm/dd/yyyy
|drives_on=kanan
|calling_code=[[North American Numbering Plan|+1]]
|iso3166code=US
|cctld=.us
|today=}}
Ang '''Estados Unidos''' ({{lang-en|United States}}), opisyal na '''Estados Unidos ng Amerika''', dinadaglat na '''EU'''/'''EUA''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''US''/''USA''), at karaniwang tinatawag na '''Amerika''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''America''), ay bansang transkontinental na pangunahing matatagpuan sa [[Hilagang Amerika]]. Hinahangganan ang 48 estado at distritong pederal nito ng [[Kanada]] sa hilaga at [[Mehiko]] sa timog. Makikita ang [[Alaska]] sa sukdulang hilagang-kanluran ng Hilagang Amerika na katabi ng Kanada sa silangan at nahihiwalay sa [[Rusya]] sa kanluran sa Kipot ng Bering; ang [[Hawai]] ay isang kapuluang [[Polinesya|Polinesyo]] na nasasagitna sa [[Karagatang Pasipiko]] at ang tanging estado na wala sa [[Kaamerikahan]]. Nagbabahagi ang bansa ng mga limitasyong maritimo sa [[Bahamas]], [[Kuba]], Rusya, [[Reyno Unido]], [[Republikang Dominikano]], [[Kapuluang Cook]], [[Samoa]], at [[Niue]]. Sumasaklaw ng mahigit 9,833,520 kilometrong kuwadrado (3,531,905 milyang kuwadrado) at mayroong higit 331 milyong naninirahan, ito ang ikaapat na pinamalaking bansa ayon sa panlupaing lawak, ikalima ayon sa magkaratig na lawak, at ikatlo ayon sa kabuuang lawak at populasyon. Itinatagurian na panlusaw na palayok ng mga kalinangan at etnisidad, hinubog ang populasyon nito ng ilang siglo ng [[imigrasyon]]. Mayroon itong lubos na dibersong klima at heograpiya, at kinikilala bilang isa sa 17 ekolohikal na bansang megadiberso. Ang kabiserang pambansa nito ay [[Washington, D.C.]] habang ang pinakamalaking lungsod at sentrong pampananalapi nito'y [[Lungsod ng Bagong York]].

Ang mga Paleo-Indians ng Siberia ay nandayuhan sa Hilagang Amerika 12,000 taon na ang nakalilipas. Nagsimula ang [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|pananakop ng mga Europeo]] noong ika-16 na siglo. Nabuo ang Estados Unidos mula sa [[Labintatlong Kolonya|13 kolonyang Britano]] na itinatag sa Silangang Baybayin. Ang pakikipagtalo hinggil sa pagbubuwis at pamamahala ng [[Gran Britanya]] ay nagbunsod sa [[Digmaang Mapanghimagsik sa Amerika|American Revolutionary War]] (1775-1783), na nagpangyaring makamit ng bansa ang kalayaan. Sa huling bahagi ng ika-18 siglo, lalo pang lumawak ang nasasakupan ng Estados Unidos habang unti-unting nag-aangkin ng mga teritoryo, kung minsan sa pamamagitan ng digmaan na nagtaboy sa maraming [[katutubong Amerikano]], at naitatatag ang mga bagong estado. Pagsapit ng 1848, nasakop na ng Estados Unidos ang Hilagang Amerika hanggang sa kanluran. Naging legal ang [[Panahon ng pang-aalipin sa Estados Unidos|pang-aalipin]] sa timugang Estados Unidos hanggang noong ika-19 na siglo, nang buwagin ito ng [[Digmaang Sibil ng Amerika]].

Pagsapit ng [[dekada 1890]] ay naitala ang ekonomiya ng Estados Unidos bilang pinakamalaki sa mundo, at kinumpirma ng [[Digmaang Espanyol-Amerikano]] at [[Unang Digmaang Pandaigdig]] ang katayuan nito bilang kapangyarihang militar. Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] ay lumabas ang bansa bilang unang estadong [[sandatang nukleyar|nukleyar]] at isa sa dalawang pinakamakapangyarihang bansa kasama ang [[Unyong Sobyetiko]]. Nasangkot ang dalawang estado sa isang tunggalian noong [[Digmaang Malamig]] para sa ideolohikong pangingibabaw, partikular na makikita sa [[Digmaang Koreano]] at [[Digmaang Biyetnamita]], ngunit pareho nilang iniwasan ang direktang labanang militar. Nakipagkompitensya rin sila sa [[Karerang Pangkalawakan]], na nagtapos sa Amerikanong pangkalawakang paglipad ng 1969 na ipinadala ang mga tao sa [[Buwan]] sa unang pagkakataon. Kasabay nito, humantong ang [[kilusang pangkarapatang sibil]] sa pagbabawal sa [[rasismo|diskriminasyong panlahi]] laban sa mga [[Aprikanong Amerikano]]. Nagwakas ang Digmaang Malamig sa pagkabuwag ng URSS noong 1991, na iniwan ang EUA bilang nag-iisang superpotensyang internasyonal. Sa [[ika-21 dantaon]], nagresulta ang mga pag-atake noong [[Mga pag-atake noong Setyembre 11|11 Setyembre 2001]] sa paglunsad ng bansa ng digmaan laban sa terorismo, na kinabibilangan ng [[Digmaan ng Apganistan (2001–2021)|Digmaan ng Apganistan]] (2001–2021) at [[Digmaan ng Irak]] (2003–2011). Ang pagsibol ng [[Tsina]] at pagbabalik ng Rusya sa pandaigdigang politika ay nagdulot ng mga tensyon sa pagitan ng mga bansa na kung minsa'y tinatawag na Ikalawang Digmaang Malamig.

Isang [[pederasyon|republikang pederal]], binubuo ang EU ng tatlong magkakahiwalay na sangay ng [[pamahalaan]] at [[lehislatura#bikameralismo|lehislaturang bikameral]]. Pinapatakbo sa ilalim ng [[demokrasyang liberal]] at [[ekonomiyang pampamilihan]], nagraranggo ito ng mataas sa mga pandaigdigang sukat ng [[karapatang pantao]], [[Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao|kalidad ng buhay]], [[kita]] at [[yaman]], [[kompitensya (ekonomika)|ekonomikong pagkakakompitensya]], at [[edukasyon]]. Gayunpaman, pinapanatili ng bansa ang [[parusang kamatayan]], wala ng pangkalahatang pangangalagang pangkalusugan, at mayroong mataas na antas ng pagkakabilanggo at kawalan ng pagkakapantay-pantay. Ang pangunahing [[industriya]]l at [[kapitalismo|kapitalistang]] puwersa sa planeta, isa ito sa mga namumuno ng makaagham na pananaliksik at pagbabagong teknolohikal. Ito ang pinakamalaking [[ekonomiya]] ayon sa nominal na [[Kabuuang domestikong produkto|KDP]] at ikalawa ayon sa KDP batay sa [[Kapantayan ng lakas ng pagbili|KLP]]. Sa halaga, ito ang pinakamalaking nag-aangkat at ikalawang pinakamalaking naglu[[luwas]] ng mga kalakal. Bagama't bumubuo ng halos 4.2% lamang ng kabuuang pandaigdigang populasyon, hawak ng bansa ang higit 30% ng kayamanan sa mundo, ang pinakamalaking bahaging taglay ng alinmang bansa. Isa itong kasaping tagapagtatag ng [[Organisasyon ng mga Estadong Amerikano|OEA]], [[Pondong Monetaryong Internasyonal|PMI]], [[Organisasyon ng Tratado ng Hilagang Atlantiko|OTHA]], [[Bangkong Pandaigdig]], at [[mga Nagkakaisang Bansa]], kung saan naglilingkod ito bilang panatilihang miyembro ng [[Konsehong Pangkatiwasayan ng mga Nagkakaisang Bansa|Konsehong Pangkatiwasayan]] nito. Gumagastos ng katumbas ng halos dalawang-ikalima ng pandaigdigang paggastang pangmilitar, nagtataglay ito ng ikatlong pinakamalaking hukbo sa mundo. Nangunguna ang EUA sa mga larangan ng [[politika]], [[kalinangan]], at [[agham]] sa [[Daigdig]].

==Etimolohiya==
[[File:Waldseemuller map closeup with America.jpg|thumb|left|200px|Malapitang litrato ng mapa ni Waldseemüller na nagpapakita ng pangalang Amerika sa lupaing kilala ngayon bilang [[Brasil]].]]
Isinasapetsa ang pinakamaagang kilalang paggamit ng pangalang &quot;Amerika&quot; sa taong 1505, nang ginamit ito ng makatang Aleman na si Mathias Ringmann sa kanyang tulang ukol sa Bagong Mundo. Latinisado itong anyo ng pangalan ng Italyanong eksplorador na si Amerigo Vespucci, na unang nagmungkahi na ang Kanlurang Indiyas na natuklasan ni [[Cristobal Colon]] noong 1492 ay bahagi ng dating di-kilalang kalupaan, kaysa sa silangang hangganan ng [[Asya]].&lt;ref&gt;{{cite web|last=Allen|first=Erin|title=How Did America Get Its Name?|url=https://blogs.loc.gov/loc/2016/07/how-did-america-get-its-name/|website=Library of Congress Blog|date=4 Hulyo 2016}}&lt;/ref&gt; Inilimbag ang mapang ''Universalis Cosmographia'' ni Martin Waldseemüller noong 25 Abril 1507 kasama ang tula. Ginagamit ng mapa ang terminong &quot;Amerika&quot; ​​para sa lugar na kinikilala ngayon bilang [[Timog Amerika]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Laubenberger |first1=Franz|last2=Rowan|first2=Steven |title=The Naming of America |journal=Sixteenth Century Journal|date=1982 |volume=13 |issue=4|page=92|doi=10.2307/2540012|jstor=2540012|url=https://www.jstor.org/stable/2540012| issn=0361-0160 }}&lt;/ref&gt; Noong 1538, ginamit din ni Plamenkong kartograpong Gerardus Mercator ang pangalang &quot;Amerika&quot; ​​sa kanyang sariling mapang pandaigdig, at inilapat ang salita sa buong Kanlurang Emisperyo. Iminumungkahi ng mga alternatibong teorya na hango ang &quot;Amerika&quot; sa Bulubunduking Amerrisque ng [[Nicaragua]], o mula sa apelyido ng mayamang Anglo-Gales na mangangalakal na si Richard Amerike.

Nagmumula ng unang dokumentadong ebidensya ng pariralang &quot;Estados Unidos ng Amerika&quot; sa isinulat na liham ni Stephen Moylan noong 2 Enero 1776 kay ayudante-ng-kampo ni George Washington na si Joseph Reed. Inihayag ni Moylan ang kanyang nais na lumakbay &quot;nang may buo at sapat na kapangyarihan mula sa Estados Unidos ng Amerika patungong Espanya&quot; upang humingi ng tulong sa Digmaang Mapanghimagsik. Karaniwang pagkakamali na kilalanin si Thomas Paine bilang lumikha ng terminong ito sa kanyang polyetong ''Common Sense'' na inilathala noong Enero 1776, ngunit hindi niya ginamit ang huling anyo nito. Makikita ang unang publikasyon ng parirala sa isang di-kilalang sanaysay sa pahayagang ''The Virginia Gazette'' sa Williamsburg noong 6 Abril ng parehong taon.
== Kasaysayan ==
{{main|Kasaysayan ng Estados Unidos}}

=== Mga Sinaunang Tao at Kasaysayan Bago ang Panahon ni Columbus ===
[[Talaksan:Cliff Palace-Colorado-Mesa Verde NP.jpg|thumb|Ang [[:en:Cliff Palace|Cliff Palace]], matatagpuan ngayon sa Colorado, na itinayo ng mga katutubong Amerikano na [[:en:Ancestral Puebloans|Puebloano]] sa pagitan ng 1190 at 1260|306x306px]]
Pinaniniwalaang ang mga unang nanirahan sa Hilagang Amerika ay mga taong nandayuhan mula sa Siberia patawid ng Beringia patungong Alaska 12,000 taon na ang nakalilipas (Ang Beringia ay isang ''land bridge'' na, noong sinaunang panahon, nagdurugtong sa lupain ng Siberia at Alaska hanggang sa maglaho ito at  paghiwalayin ng katubigan na kilala ngayon bilang Bering Strait). Pero may ebidensiya di-umano na mas maaga pa rito ang pagdating nila. Ang kulturang Clovis, na umiral humigit-kumulang noong 11,000 BC, ang pinaniniwalaang kumakatawan sa mga unang taong nandayuhan sa Amerika. Ito marahil ang una sa tatlong bugso ng malakihang pandarayuhan patungong Hilagang Amerika; ang mga huling bugso ang nagdala sa kasalukuyang mga katutubo ng Athabaskan, Aleut, at Eskimo.

Sa pagdaan ng panahon, nagkahalo-halo na ang mga katutubo sa Hilagang Amerika. Ilan sa mga ito, gaya ng kulturang Mississippiano sa timog-silangan bago ang panahon ni Columbus, ay bumuo ng masulong na agrikultura, arkitektura, at sari-saring mga komunidad. Pinakamalaki sa mga ito ang Cahokia, isang dating lunsod-estado na ngayon ay dinadayong kaguhuan sa kasalukuyang Estados Unidos. Sa tinatawag na Four Corners Region (isang rehiyon kung saan nagtatagpo ang apat na kantong hangganan ng mga estado ng Utah, Arizona, Colorado, at New Mexico), nabuo ang kultura ng mga katutubong Puebloano mula sa mga siglo ng mga pag-eeksperimento sa agrikultura. Ang Haudenosaunee, na matatagpuan sa timugang rehiyon ng Great Lakes, ay unti-unting naitatag sa pagitan ng ika-12 at ika-15 siglo. Lumaganap sa mga estadong Atlantiko ang mga tribo ng Algonquian, na nakilala sa pangangaso at pambibitag. Naging magsasaka din naman ang ilan sa kanila.

Hindi matiyak ang populasyon ng mga katutubong Amerikano sa panahon ng pakikipag-ugnayan ng mga Europeo. Tinantiya ni Douglas H. Ubelaker ng Smithsonian Institution ang bilang ng populasyon: 92,916 sa timugang estadong Atlantiko at 473,616 sa mga estadong kahangga ng Gulf of Mexico. Pero napakaliit ng mga bilang na ito sa tingin ng mga akademiko. Ang antropologist na si Henry F. Dobyns ay naniniwalang mas malaki pa ang mga bilang ng populasyon: 1.1 milyon ang mga nasa estadong kahangga ng Gulf of Mexico, 2.2 milyon ang mga nasa estado mula Florida hanggang Massachusetts, 5.2 milyon ang mga nasa rehiyon ng Mississippi, at mga 700,000 ang nakatira sa estado ng Florida. 
=== Kolonisasyon ng mga Europeo ===
'''''Karagdagang Impormasyon:''' [[Kasaysayang kolonyal ng Estados Unidos|Kasaysayang Kolonyal ng Estados Unidos]] at [[Labintatlong Kolonya]]''
[[Talaksan:The Mayflower Compact 1620 cph.3g07155.jpg|thumb|298x298px|Ang '''''Mayflower Compact,''''' na nilagdaan sa loob mismo ng barkong ''Mayflower'' noong 1620, ang nagpasimula ng pag-uusap para sa pagbuo ng sariling gobyerno at konstitusyon.|left]]
Kontobersyal at laging pinagdedebatehan ang maagang kolonisasyon ng mga Norse (o mga Vikings ng Scandinavia) sa New England. Ang unang napaulat sa kasaysayan na pagdating ng mga Europeo sa ngayo'y kontinente ng Estados Unidos ay ang unang ekspedisyon ng conquistadores mula Espanya na si Juan Ponce de León sa noo'y Spanish Florida noong 1513. Bago pa nito, nakarating na sa [[Puerto Rico]] si [[Christopher Columbus]] mula sa kaniyang paglalayag noong 1493, at nang sumunod na dekada ay tinirhan ng mga Espanyol ang San Juan. Bumuo ng mga pamayanan ang mga Espanyol sa Florida at New Mexico, ang Saint Augustine, na itinuturing na pinakamatandang siyudad sa bansa, at ang Santa Fe. Nagtatag naman ang mga Pranses ng kanilang sariling mga pamayanan sa mga pampang ng [[Ilog Mississippi]], lalo na sa New Orleans.

Matagumpay namang nakabuo ng kolonya ang mga Britano sa silanganing baybayin ng Hilagang Amerika: ang Virginia Colony sa Jamestown noong 1607 at Pilgrims Colony sa Plymouth noong 1620. Unang itinatag sa kontinente noong 1619 ang sarili nitong lehislatibong kapulungan, ang Virginia's House of Burgesses. Ang mga dokumentadong kasunduan, gaya ng Mayflower Compact at ang Fundamental Orders of Connecticut, ang bumuo ng mga parisan bilang batayan ng mga saligang batas na ipinatupad sa mga maitatatag pa noong mga kolonya sa Amerika. Marami sa mga pamayanang Ingles ay mga Kristiyanong naghahangad ng malayang pagsamba. Noong 1784, mga Ruso ang mga unang Europeo na nakapagtatag ng sariling pamayanan sa Three Saints Bay, Alaska. Ang mga Amerikanong Ruso noon ang sumasakop sa kalakhang bahagi ng ngayo'y estado ng [[Alaska]].

Sa maagang panahon ng kolonisasyon, maraming nakipamayang Europeo ang nakaranas ng kakulangan sa pagkain, sakit, at pag-atake mula sa mga Katutubong Amerikano. Ang mga katutubong Amerikano ay madalas ding nakikipaglaban sa mga kalapit na tribo at mga Europeo. Gayunpaman, sa maraming pagkakataon, natutuhan ng mga katutubo at mga naninirahan na umasa sa isa't isa. Ang mga nakipamayan ay nakipagkalakalan para sa pagkain at mga balat ng hayop; ang mga katutubo naman para sa mga baril, mga kasangkapan at iba pang kalakal sa Europa. Tinuruan ng mga katutubo ang mga Europeo na magtanim ng mais, sitaw, at iba pang mga pagkain. Nadama ng mga misyonerong Europeo at iba pa na mahalagang &quot;sibilisahin&quot; ang mga Katutubong Amerikano at himukin sila na tularan ang mga gawi at pamumuhay ng mga Europeo pagdating sa agrikultura. Gayunpaman, sa paglawak ng kolonisasyon ng Europa sa Hilagang Amerika, lumikas na lang ang mga Katutubong Amerikano dahil madalas na pinapatay sila sa panahon ng mga alitan.
[[Talaksan:Thirteencolonies politics cropped.jpg|thumb|334x334px|Ang Pinagkaisang Kolonya noong 1775: * Matingkad na Pula = Mga Kolonya ng New England. * Mapusyaw na Pula = Mga Kolonya sa Gitnang Atlantiko. * Kayumangging Pula = Mga Kolonya sa Timog.]]
Ang mga nakipamayang Europeo ay nagsimula ring manguha ng mga Afrikano para gawing alipin sa Amerika sa pamamagitan ng slave trade patawid ng Atlantiko. Dahil sa mabagal na pagkalat ng mga tropikal na sakit at mas mahusay na panggagamot, naging mas mahaba ang buhay ng mga alipin sa Hilagang Amerika kumpara sa Timog Amerika, dahilan ng kanilang mabilis na pagdami. Ang mga pamayanan sa kolonya ay karaniwang hinahati ayon sa relihiyon at moral na kalagayan ng alipin, at ilang mga kolonya nga ang nagpasa ng mga batas na laban at pabor sa isinagawang panukala. Gayunpaman, pagsapit ng ika-18 siglo, ang mga aliping Afrikano na ang pumalit sa mga manggagawang Europeo na walang sahod bilang mga cash crop labor, partikular na sa Katimugang Amerika.

Ang Labintatlong Kolonya (New Hampshire, Massachusetts, Connecticut, Rhode Island, New York, New Jersey, Pennsylvania, Delaware, Maryland, Virginia, North Carolina, South Carolina, at Georgia) na magiging Estados Unidos ng Amerika ay pinangasiwaan ng mga Britano bilang kanilang mga banyagang teritoryo, o nasasakupan. Gayunpaman, lahat ng ito ay may sari-sariling gobyerno at mga halalan na puwedeng pagbotohan ng mga tao. Dahil sa mataas na bilang ng mga ipinanganganak na sanggol, kakaunting namamatay, at matatag na komunidad, naging mabilis ang paglago ng populasyon ng mga kolonya; nahigitan pa nito ang populasyon ng mga katutubong Amerikano. Ang kilusan ng mga nanunumbalik sa Kristiyanismo noong mga dekada ng 1730 at 1740, na tinawag na ang Great Awakening, ang nagpaalab sa interes ng mga tao sa relihiyon at sa karapatan sa malayang pagsamba.

Noong Pitong Taóng Digmaan (1756-1763), tinatawag ding French and Indian War, naagaw ng mga puwersang Britano ang Canada mula sa mga Pranses. Sa pagtatatag ng Lalawigan ng Quebec, ang lalawigang Pranses ng Canada ay pinanatiling hiwalay sa mga lalawigang Ingles ng Nova Scotia, Newfoundland, at ng Labintatlong Kolonya. Hindi kasama ang mga Katutubong Amerikano na nanirahan doon, ang Labintatlong Kolonya ay may populasyong mahigit 2.1 milyon noong 1770, halos isang katlo ng populasyon ng Britanya. Habang may dumarating na mga bagong maninirahan at patuloy sa paglago ang populasyon, iilang mga Amerikano na lamang ang ipinanganganak sa ibang mga bansa noong dekada ng 1770. Ang distansya ng mga kolonya mula sa Britanya ay nagbigay-daan sa pag-unlad ng sariling pamahalaan, pero ang inaasam nilang tagumpay ay nag-udyok sa mga monarko ng Britanya na pana-panahong maghangad na muling igiit ang awtoridad ng hari.

=== Kasarinlan at Paglawak ===
'''''Karagdagang Impormasyon''': [[:en:American Revolution|Rebolusyong Amerikano]] at [[:en:Territorial evolution of the United States|Pag-aangkin ng mga Teritoryo Para sa Estados Unidos]]''
[[Talaksan:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|''Deklarasyon ng Kasarinlan'', ipininta ni John Trumbull, nagpapakita sa Komite ng Lima na nagpipresenta ng balangkas ng Deklarasyon sa Continental Congress, 4 Hulyo 1776.|287x287px|left]]
Ang [[:en:American Revolutionary War|Digmaang Rebolusyonaryong Amerikano]] na ipinaglaban ng [[Labintatlong Kolonya]] mula sa Imperyo ng Britanya ang unang matagumpay na digmaan sa modernong kasaysayan na isinagawa ng isang di-Europeong pangkat laban sa isang kapangyarihang Europeo. Binuo ng mga Amerikano ang konsepto ng “republikanismo”, kung saan ang gobyerno ay dapat nakasalig sa kapakapanan ng mamamayan ayon sa nakasaad sa kanilang lokal na lehislatura. Ipinatupad ang kanilang “[[:en:Rights of Englishmen|mga karapatan bilang mamamayang Ingles]]” at ang slogan na “[[:en:No taxation without representation|walang buwis kung walang ipinepresenta]].” Tinangka ng mga Britano na gawing parliamento ang kanilang imperyo, na nagresulta ng digmaan.

Udyok ng kanilang nagkakaisang desisyon, inilunsad ng [[:en:Second Continental Congress|Second Continental Congress]], isang pagtitipon na binubuo ng Pinagkaisang Kolonya, ang [[:en:United States Declaration of Independence|Deklarasyon ng Kasarinlan]] noong Hulyo 4, 1776; at ang araw na ito ang ipinagdiriwang bilang [[:en:Independence Day (United States)|Araw ng Kalayaan]]. Noong 1777, ang [[:en:Articles of Confederation|Articles of Confederation]] ay nagpanukala ng isang desentralisadong gobyerno na tumagal lang hanggang noong 1789.

Matapos matalo sa [[:en:Siege of Yorktown (1781)|Labanan sa Yorktown]] noong 1781, ang Britanya ay pumirma sa isang [[:en:Treaty of Paris (1783)|kasunduang pangkapayapaan]]. Iginawad na ang internasyonal na pagkilala sa mga teritoryong sakop ng Amerika, at ipinagkaloob na sa bansa ang mga lupaing nasa silangang panig ng Ilog Mississippi. Gayunpaman, hindi pa rin tapos ang tensyon laban sa Britanya, na umakay sa [[:en:War of 1812|Labanan noong 1812]], isang alitang nagtapos lang sa isang pustahan. Pinangunahan ng mga Nationalista ang [[:en:Constitutional Convention (United States)|Philadelphia Convention]] noong 1787 para isulat ang [[:en:United States Constitution|Konstitusyon ng Estados Unidos]], na [[:en:Ratification of the United States Constitution|pinagtibay noong 1788]]. Sa higit pang pagpapatibay sa konstitusyon noong 1789, muling inorganisa na magkaroon ng tatlong sangay ang pederalismo, sa layuning mapahusay ang mga gawaing pagsusuri at pagbabalanse. Si [[:en:George Washington|George Washington]], na siyang nanguna sa tagumpay ng [[:en:Continental Army|Continental Army]], ang unang inihalal na pangulo sa ilalim ng bagong konstitusyon. Inaprubahan ang [[:en:United States Bill of Rights|Bill of Rights]] noong 1791, na nagbigay ng higit na kalayaan sa mga mamamayan at garantiya ng legal na proteksyon mula sa pamahalaan.
Bagaman hindi direktang nakibahagi ang pederalismo sa mga slave trade sa Atlantiko noong 1807, lumaganap noong 1820 ang pagsasaka at pagbebenta ng cotton crop sa Dulong Timog, at kasabay nito, ang pang-aalipin. Ang [[:en:Second Great Awakening|Ikalawang Great Awakening]], lalo na noong mga taon ng 1800 hanggang 1840, ay nagkumberte sa milyon-milyong mamamayan sa [[:en:Evangelicalism in the United States|Protestantismo]]. Pinasigla naman nito ang mga mamamayan sa Hilaga na magsagawa ng iba’t ibang kilusang panlipunan para sa pagbabago, kasama na ang [[:en:Abolitionism in the United States|paglansag sa di-makatarungang pang-aalipin]]. Sa Timog, nagsagawa ng pangungumberte ang mga Metodista at Baptist sa mga mamamayang alipin.[[Talaksan:U.S. Territorial Acquisitions.png|thumb|Pag-aangkin ng mga teritoryo para sa Estados Unidos sa pagitan ng 1783 at 1917|387x387px]]Sa huling bahagi ng ika-18 siglo, nagsimulang [[:en:Territorial evolution of the United States|lumawak ang nasasakupan ng Amerika pakanluran]], na nag-udyok ng mahabang serye ng [[:en:American Indian Wars|Pakikidigma sa mga Amerikanong Indian]]. Halos dinoble ng [[:en:Louisiana Purchase|Louisiana Purchase]] noong 1803 ang sakop ng bansa, [[:en:Adams–Onís Treaty|isinuko naman ng Espanya ang Florida]] at iba pang mga teritoryo sa Gulf Coast noong 1819, ang [[:en:Republic of Texas|Republika ng Texas]] ay isinama noong 1845, at napasakamay ng Estados Unidos ang [[:en:Northwestern United States|mga teritoryo sa Hilagang-kanluran]] noong 1846 bilang kasunduan nila sa Britanya na napag-usapan sa [[:en:Oregon Treaty|Oregon Treaty]]. Nang manalo sila sa [[:en:Mexican–American War|Digmaang Mexicano-Amerikano]], [[:en:Mexican Cession|isinuko ng Mexico ang California]] noong 1848 at ang [[:en:Southwestern United States|mga teritoryo sa Timog-kanluran]], kaya nagawa na ng Estados Unidos na sakupin ang kontinente.

Ang [[:en:California Gold Rush|California Gold Rush]] ng 1848-1849 ay nagdulot ng malawakang pagdarayuhan patungong Pacific coast, na humantong sa [[:en:California Genocide|genocide sa California]] at paglikha ng karagdagang mga estado sa kanluran. Ang pagbibigay ng mga lupain sa mga puting Europeano bilang bahagi ng [[:en:Homestead Acts|Homestead Acts]], na halos 10% ng kabuuan ng Estados Unidos, at sa mga pribadong kompanya ng riles at kolehiyo bilang bahagi ng paggagawad ng mga lupain ay lalong nagpaunlad sa ekonomiya. Matapos ang Civil War, ang paggawa ng mga bagong [[:en:Rail transportation in the United States#History|transcontinental railways]] ay nagpadali sa mga mamamayan na magpalipat-lipat at makipagkalakalan, pero naging madali rin ang panunupil sa mga katutubong Amerikano. Noong 1869, isang bagong [[:en:Presidency of Ulysses S. Grant#Native American affairs|Peace Policy]] ang ipinanukala, na sinasabing magpoprotekta sa mga katutubong Amerikano mula sa mga pang-aabuso, huwag masangkot sa digmaan, at mapagtibay ang kanilang pagkamamamayan sa Amerika. Magkagayunman, nagkaroon pa rin ng mga digmaan at alitan sa mga estado sa kanluran hanggang noong dekada na 1900.
==Mga estado at teritoryo ng Estados Unidos==
{{See also|Estado ng Estados Unidos}}
{{USA midsize imagemap with state names}}
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ Mga 50 Estado ng '''Estados Unidos ng America''' 
|-
!scope=&quot;col&quot; colspan=2 rowspan=2|Watawat, pangalan at &lt;br&gt;[[List of U.S. state abbreviations|postal abbreviation]]&lt;ref name=USPSabbreviations&gt;{{cite web| url=https://pe.usps.com/text/pub28/28apb.htm| title=Appendix B: Two–Letter State and possession Abbreviations| work=Postal Addressing Standards| publisher=United States Postal Service| location=Washington, D.C.| date=May 2015| access-date=March 3, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180305202445/https://pe.usps.com/text/pub28/28apb.htm| archive-date=March 5, 2018| url-status=live| df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
!scope=&quot;col&quot; colspan=2|Mga siyudad
!scope=&quot;col&quot; rowspan=2|Ratipikasyon o&lt;br /&gt;pag-anib{{efn-ua|The original 13 states became [[Sovereignty|sovereign]] in July 1776 upon agreeing to the [[United States Declaration of Independence]], and each joined the first Union of states between 1777 and 1781, upon ratifying the [[Articles of Confederation]].&lt;ref&gt;{{cite book| last = Jensen| first = Merrill| title = The Articles of Confederation: An Interpretation of the Social-Constitutional History of the American Revolution, 1774–1781| url = https://archive.org/details/articlesofconfed0000jens| year = 1959| publisher = University of Wisconsin Press| isbn = 978-0-299-00204-6| pages = xi, 184 }}&lt;/ref&gt; These states are presented in the order in which each ratified the 1787 Constitution, thus joining the present federal Union of states. Subsequent states are listed in the order of their admission to the Union, and the date given is the official establishment date set by [[Act of Congress]]. ''For further details, see [[List of U.S. states by date of admission to the Union]]''}}
!scope=&quot;col&quot; rowspan=2|Populasyon&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=RESIDENT POPULATION FOR THE 50 STATES, THE DISTRICT OF COLUMBIA, AND PUERTO RICO: 2020 CENSUS|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/apportionment/apportionment-2020-table02.pdf|url-status=live|website=U.S. Census Bureau}}&lt;/ref&gt;
!scope=&quot;col&quot; colspan=2|Kabuuang lawak&lt;ref name=areameasurements&gt;{{cite web| title=State Area Measurements and Internal Point Coordinates| url=https://www.census.gov/geo/reference/state-area.html| publisher=U.S. Census Bureau| location=Washington, D.C.| quote=... provides land, water and total area measurements for the 50 states, the District of Columbia, Puerto Rico and the Island Areas. The area measurements were derived from the Census Bureau's Master Address File/Topologically Integrated Geographic Encoding and Referencing (MAF/TIGER) database. The land and water areas, ... reflect base feature updates made in the MAF/TIGER database through August, 2010.| access-date=March 3, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180316004512/https://www.census.gov/geo/reference/state-area.html| archive-date=March 16, 2018| url-status=live| df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
!scope=&quot;col&quot; colspan=2|Area (lawak) ng lupain&lt;ref name=areameasurements/&gt;
!scope=&quot;col&quot; colspan=2|Lawak ng Tubig&lt;ref name=areameasurements/&gt;
!scope=&quot;col&quot; rowspan=2|[[List of United States congressional districts|Bilang ng mga&lt;br&gt;Kinatawan sa Kongreso.]]
|-
!scope=&quot;col&quot;|Kabisera
!scope=&quot;col&quot;|Largest&lt;ref name=&quot;State and Local Government Finances and Employment&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0448.pdf| archive-url=https://web.archive.org/web/20111017142616/http://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s0448.pdf| url-status=dead| archive-date=October 17, 2011| title=State and Local Government Finances and Employment| year=2012| publisher=[[United States Census Bureau]]| page=284| access-date=July 8, 2013}}&lt;/ref&gt;
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot;|mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
!scope=&quot;col&quot;|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot;|mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
!scope=&quot;col&quot;|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot;|mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
!scope=&quot;col&quot;|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Alabama}}
|AL
|[[Montgomery, Alabama|Montgomery]]
|[[Huntsville, Alabama|Huntsville]]
|{{dts|Dis 14, 1819}}
|{{right|5,024,279}}
|{{cvt|52420.07|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|50645.33|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|1774.74|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|7}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Alaska}}
|AK
|[[Juneau, Alaska|Juneau]]
|[[Anchorage, Alaska|Anchorage]]
|{{dts|Ene 3, 1959}}
|{{right|733,391}}
|{{cvt|665384.04|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|570640.95|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|94743.1|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|1}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Arizona}}
|AZ
|colspan=2|[[Phoenix, Arizona|Phoenix]]
|{{dts|Peb 14, 1912}}
|{{right|7,151,502}}
|{{cvt|113990.3|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|113594.08|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|396.22|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|9}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Arkansas}}
|AR
|colspan=2|[[Little Rock, Arkansas|Little Rock]]
|{{dts|Hun 15, 1836}}
|{{right|3,011,524}}
|{{cvt|53178.55|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|52035.48|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|1143.07|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|4}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|California}}
|CA
|[[Sacramento, California|Sacramento]]
|[[Los Angeles]]
|{{dts|Set 9, 1850}}
|{{right|39,538,223}}
|{{cvt|163694.74|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|155779.22|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|7915.52|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|53}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Colorado}}
|CO
|colspan=2|[[Denver]]
|{{dts|Ago 1, 1876}}
|{{right|5,773,714}}
|{{cvt|104093.67|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|103641.89|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|451.78|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|7}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Connecticut}}
|CT
|[[Hartford, Connecticut|Hartford]]
|[[Bridgeport, Connecticut|Bridgeport]]
|{{dts|Ene 9, 1788}}
|{{right|3,605,944}}
|{{cvt|5543.41|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|4842.36|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|701.06|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|5}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Delaware}}
|DE
|[[Dover, Delaware|Dover]]
|[[Wilmington, Delaware|Wilmington]]
|{{dts|Dis 7, 1787}}
|{{right|989,948}}
|{{cvt|2488.72|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|1948.54|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|540.18|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|1}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Florida}}
|FL
|[[Tallahassee, Florida|Tallahassee]]
|[[Jacksonville, Florida|Jacksonville]]
|{{dts|Mar 3, 1845}}
|{{right|21,538,187}}
|{{cvt|65757.7|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|53624.76|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|12132.94|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|27}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Georgia (U.S. state)|name=Georgia}}
|GA
|colspan=2|[[Atlanta]]
|{{dts|Ene 2, 1788}}
|{{right|10,711,908}}
|{{cvt|59425.15|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|57513.49|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|1911.67|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|14}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Hawaii}}
|HI
|colspan=2|[[Honolulu]]
|{{dts|Ago 21, 1959}}
|{{right|1,455,271}}
|{{cvt|10931.72|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|6422.63|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|4509.09|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|2}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Idaho}}
|ID
|colspan=2|[[Boise, Idaho|Boise]]
|{{dts|Hul 3, 1890}}
|{{right|1,839,106}}
|{{cvt|83568.95|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|82643.12|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|925.83|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|2}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Illinois}}
|IL
|[[Springfield, Illinois|Springfield]]
|[[Chicago]]
|{{dts|Dis 3, 1818}}
|{{right|12,812,508}}
|{{cvt|57913.55|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|55518.93|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|2394.62|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|18}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Indiana}}
|IN
|colspan=2|[[Indianapolis]]
|{{dts|Dis 11, 1816}}
|{{right|6,785,528}}
|{{cvt|36419.55|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|35826.11|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|593.44|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|9}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Iowa}}
|IA
|colspan=2|[[Des Moines, Iowa|Des Moines]]
|{{dts|Dis 28, 1846}}
|{{right|3,190,369}}
|{{cvt|56272.81|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|55857.13|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|415.68|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|4}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Kansas}}
|KS
|[[Topeka, Kansas|Topeka]]
|[[Wichita, Kansas|Wichita]]
|{{dts|Ene 29, 1861}}
|{{right|2,937,880}}
|{{cvt|82278.36|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|81758.72|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|519.64|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|4}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Kentucky}}{{efn-ua|name=statenomenclature|Uses the [[nomenclature|term]] ''[[Commonwealth (U.S. state)|commonwealth]]'' rather than ''state'' in its full official name}}
|KY
|[[Frankfort, Kentucky|Frankfort]]
|[[Louisville, Kentucky|Louisville]]
|{{dts|Hun 1, 1792}}
|{{right|4,505,836}}
|{{cvt|40407.8|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|39486.34|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|921.46|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|6}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Louisiana}}
|LA
|[[Baton Rouge, Louisiana|Baton Rouge]]
|[[New Orleans]]
|{{dts|Abr 30, 1812}}
|{{right|4,657,757}}
|{{cvt|52378.13|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|43203.9|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|9174.23|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|6}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Maine}}
|ME
|[[Augusta, Maine|Augusta]]
|[[Portland, Maine|Portland]]
|{{dts|Mar 15, 1820}}
|{{right|1,362,359}}
|{{cvt|35379.74|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|30842.92|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|4536.82|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|2}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Maryland}}
|MD
|[[Annapolis, Maryland|Annapolis]]
|[[Baltimore]]
|{{dts|Abr 28, 1788}}
|{{right|6,177,224}}
|{{cvt|12405.93|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|9707.24|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|2698.69|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|8}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{nowrap|{{flag|Massachusetts}}{{efn-ua|name=statenomenclature}}}}
|MA
|colspan=2|[[Boston]]
|{{dts|Peb 6, 1788}}
|{{right|7,029,917}}
|{{cvt|10554.39|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|7800.06|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|2754.33|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|9}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Michigan}}
|MI
|[[Lansing, Michigan|Lansing]]
|[[Detroit]]
|{{dts|Ene 26, 1837}}
|{{right|10,077,331}}
|{{cvt|96713.51|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|56538.9|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|40174.61|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|14}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Minnesota}}
|MN
|[[Saint Paul, Minnesota|St. Paul]]
|[[Minneapolis]]
|{{dts|May 11, 1858}}
|{{right|5,706,494}}
|{{cvt|86935.83|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|79626.74|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|7309.09|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|8}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Mississippi}}
|MS
|colspan=2|[[Jackson, Mississippi|Jackson]]
|{{dts|Dis 10, 1817}}
|{{right|2,961,279}}
|{{cvt|48431.78|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|46923.27|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|1508.5|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|4}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Missouri}}
|MO
|[[Jefferson City, Missouri|Jefferson City]]
|[[Kansas City, Missouri|Kansas City]]
|{{dts|Ago 10, 1821}}
|{{right|6,154,913}}
|{{cvt|69706.99|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|68741.52|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|965.47|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|8}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Montana}}
|MT
|[[Helena, Montana|Helena]]
|[[Billings, Montana|Billings]]
|{{dts|Nob 8, 1889}}
|{{right|1,084,225}}
|{{cvt|147039.71|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|145545.8|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|1493.91|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|1}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Nebraska}}
|NE
|[[Lincoln, Nebraska|Lincoln]]
|[[Omaha, Nebraska|Omaha]]
|{{dts|Mar 1, 1867}}
|{{right|1,961,504}}
|{{cvt|77347.81|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|76824.17|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|523.64|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|3}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Nevada}}
|NV
|[[Carson City, Nevada|Carson City]]
|[[Las Vegas]]
|{{dts|Okt 31, 1864}}
|{{right|3,104,614}}
|{{cvt|110571.82|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|109781.18|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|790.65|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|4}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|New Hampshire}}
|NH
|[[Concord, New Hampshire|Concord]]
|[[Manchester, New Hampshire|Manchester]]
|{{dts|Hun 21, 1788}}
|{{right|1,377,529}}
|{{cvt|9349.16|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|8952.65|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|396.51|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|2}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|New Jersey}}
|NJ
|[[Trenton, New Jersey|Trenton]]
|[[Newark, New Jersey|Newark]]
|{{dts|Dis 18, 1787}}
|{{right|9,288,994}}
|{{cvt|8722.58|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|7354.22|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|1368.36|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|12}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|New Mexico}}
|NM
|[[Santa Fe, New Mexico|Santa Fe]]
|[[Albuquerque, New Mexico|Albuquerque]]
|{{dts|Ene 6, 1912}}
|{{right|2,117,522}}
|{{cvt|121590.3|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|121298.15|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|292.15|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|3}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|New York}}
|NY
|[[Albany, New York|Albany]]
|[[New York City]]
|{{dts|Hul 26, 1788}}
|{{right|20,201,249}}
|{{cvt|54554.98|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|47126.4|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|7428.58|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|27}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|North Carolina}}
|NC
|[[Raleigh, North Carolina|Raleigh]]
|[[Charlotte, North Carolina|Charlotte]]
|{{dts|Nob 21, 1789}}
|{{right|10,439,388}}
|{{cvt|53819.16|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|48617.91|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|5201.25|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|13}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|North Dakota}}
|ND
|[[Bismarck, North Dakota|Bismarck]]
|[[Fargo, North Dakota|Fargo]]
|{{dts|Nob 2, 1889}}
|{{right|779,094}}
|{{cvt|70698.32|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|69000.8|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|1697.52|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|1}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ohio}}
|OH
|colspan=2|[[Columbus, Ohio|Columbus]]
|{{dts|Mar 1, 1803}}
|{{right|11,799,448}}
|{{cvt|44825.58|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|40860.69|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|3964.89|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|16}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Oklahoma}}
|OK
|colspan=2|[[Oklahoma City]]
|{{dts|Nob 16, 1907}}
|{{right|3,959,353}}
|{{cvt|69898.87|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|68594.92|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|1303.95|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|5}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Oregon}}
|OR
|[[Salem, Oregon|Salem]]
|[[Portland, Oregon|Portland]]
|{{dts|Peb 14, 1859}}
|{{right|4,237,256}}
|{{cvt|98378.54|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|95988.01|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|2390.53|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|5}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Pennsylvania}}{{efn-ua|name=statenomenclature}}
|PA
|[[Harrisburg, Pennsylvania|Harrisburg]]
|[[Philadelphia]]
|{{dts|Dis 12, 1787}}
|{{right|13,002,700}}
|{{cvt|46054.34|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|44742.7|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|1311.64|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|18}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Rhode Island}}
|RI
|colspan=2|[[Providence, Rhode Island|Providence]]
|{{dts|May 29, 1790}}
|{{right|1,097,379}}
|{{cvt|1544.89|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|1033.81|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|511.07|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|2}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|South Carolina}}
|SC
|[[Columbia, South Carolina|Columbia]]
|[[Charleston, South Carolina|Charleston]]
|{{dts|May 23, 1788}}
|{{right|5,118,425}}
|{{cvt|32020.49|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|30060.7|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|1959.79|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|7}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|South Dakota}}
|SD
|[[Pierre, South Dakota|Pierre]]
|[[Sioux Falls, South Dakota|Sioux Falls]]
|{{dts|Nob 2, 1889}}
|{{right|886,667}}
|{{cvt|77115.68|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|75811|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|1304.68|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|1}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Tennessee}}
|TN
|colspan=2|[[Nashville, Tennessee|Nashville]]
|{{dts|Hun 1, 1796}}
|{{right|6,910,840}}
|{{cvt|42144.25|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|41234.9|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|909.36|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|9}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Texas}}
|TX
|[[Austin, Texas|Austin]]
|[[Houston]]
|{{dts|Dis 29, 1845}}
|{{right|29,145,505}}
|{{cvt|268596.46|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|261231.71|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|7364.75|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|36}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Utah}}
|UT
|colspan=2|[[Salt Lake City]]
|{{dts|Ene 4, 1896}}
|{{right|3,271,616}}
|{{cvt|84896.88|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|82169.62|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|2727.26|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|4}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Vermont}}
|VT
|[[Montpelier, Vermont|Montpelier]]
|[[Burlington, Vermont|Burlington]]
|{{dts|Mar 4, 1791}}
|{{right|643,077}}
|{{cvt|9616.36|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|9216.66|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|399.71|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|1}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Virginia}}{{efn-ua|name=statenomenclature}}
|VA
|[[Richmond, Virginia|Richmond]]
|[[Virginia Beach, Virginia|Virginia Beach]]
|{{dts|Hun 25, 1788}}
|{{right|8,631,393}}
|{{cvt|42774.93|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|39490.09|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|3284.84|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|11}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Washington}}
|WA
|[[Olympia, Washington|Olympia]]
|[[Seattle]]
|{{dts|Nob 11, 1889}}
|{{right|7,705,281}}
|{{cvt|71297.95|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|66455.52|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|4842.43|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|10}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|West Virginia}}
|WV
|colspan=2|[[Charleston, West Virginia|Charleston]]
|{{dts|Hun 20, 1863}}
|{{right|1,793,716}}
|{{cvt|24230.04|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|24038.21|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|191.83|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|3}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Wisconsin}}
|WI
|[[Madison, Wisconsin|Madison]]
|[[Milwaukee]]
|{{dts|May 29, 1848}}
|{{right|5,893,718}}
|{{cvt|65496.38|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|54157.8|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|11338.57|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|8}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Wyoming}}
|WY
|colspan=2|[[Cheyenne, Wyoming|Cheyenne]]
|{{dts|Hul 10, 1890}}
|{{right|576,851}}
|{{cvt|97813.01|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|97093.14|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|719.87|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|1}}
|}

===Distritong Pederal===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ Distritong Pederal ng Estados Unidos
|-
!scope=&quot;col&quot; colspan=2 rowspan=2|Pangalan at &lt;br&gt;[[List of U.S. state abbreviations|postal abbreviation]]&lt;ref name=USPSabbreviations/&gt;
!scope=&quot;col&quot; rowspan=2|Itinatag
!scope=&quot;col&quot; rowspan=2|Populasyon&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!scope=&quot;col&quot; colspan=2|Kabuuang Lawak&lt;ref name=areameasurements/&gt;
!scope=&quot;col&quot; colspan=2|Lawak ng Lupain&lt;ref name=areameasurements/&gt;
!scope=&quot;col&quot; colspan=2|Lawak ng Katubigan&lt;ref name=areameasurements/&gt;
!scope=&quot;col&quot; rowspan=2|[[Non-voting members of the United States House of Representatives|Bilang ng mga kinatawan sa Kongreso]]
|-
!scope=&quot;col&quot;|mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
!scope=&quot;col&quot;|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
!scope=&quot;col&quot;|mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
!scope=&quot;col&quot;|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
!scope=&quot;col&quot;|mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
!scope=&quot;col&quot;|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|District of Columbia}}
|DC
|Hulyo 16, 1790&lt;ref&gt;{{cite web| title=The History of Washington, DC| url=https://washington.org/DC-information/washington-dc-history| publisher=Destination DC| access-date=March 3, 2018| date=2016-03-15| archive-url=https://web.archive.org/web/20180306083424/https://washington.org/DC-information/washington-dc-history| archive-date=March 6, 2018| url-status=live| df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|689,545
|{{cvt|68|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|61|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|7|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|1{{efn-ua|name=nv-d|Represented by a non-voting delegate in the House of Representatives.&lt;ref name=Non-voting&gt;{{cite web| url=https://www.house.gov/representatives| title=Directory of Representatives| publisher=U.S. House of Representatives| location=Washington, D.C.| access-date=March 5, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180305202522/https://www.house.gov/representatives| archive-date=March 5, 2018| url-status=live| df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;}}}}
|-
|}

===Mga Teritoryo===
{{Further|Insular area|Territories of the United States}}
Ang talaang ito ay hindi kinabibilangan ng mga Indian reservation na may limitadong soberanyang pangtribo o ang [[Freely Associated States]] na sumasali sa mga programa ng pamahalaan ng Estados Unidos ngunit hindo nasa ilalim ng soberanya ng Estados Unidos.
[[File:US insular areas 2.svg|thumb|center|upright=3.5|
{{legend inline|#0000A0|States and federal district}} {{in5}}
{{legend inline|#00C000|Inhabited territories}} {{in5}}
{{legend inline|#FF7000|Uninhabited territories}}]]

====Mga tinitirhang teritoryo====
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ Mga tinitirhang teritoryo sa Estados Unidos
|-
!scope=&quot;col&quot; colspan=2 rowspan=2|Pangalan at &lt;br&gt;[[List of U.S. state abbreviations|postal abbreviation]]&lt;ref name=USPSabbreviations/&gt;
!scope=&quot;col&quot; rowspan=2|Kabisera
!scope=&quot;col&quot; rowspan=2|[[Cession|Nakuha]]&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Acquisition Process of Insular Areas&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.doi.gov/oia/Islandpages/acquisition_process.htm |title=Acquisition Process of Insular Areas |publisher=[[Office of Insular Affairs]] |access-date=July 9, 2013 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414172502/http://www.doi.gov/oia/Islandpages/acquisition_process.htm |archive-date=April 14, 2012 }}&lt;/ref&gt;
!scope=&quot;col&quot; rowspan=2|Territorial status&lt;ref name=DotI&gt;{{cite web| url=https://www.doi.gov/oia/islands/politicatypes| title=Definitions of Insular Area Political Organizations| publisher=U.S. Department of the Interior| location=Washington, D.C.| access-date=March 1, 2018| date=2015-06-12| archive-url=https://web.archive.org/web/20180713013603/https://www.doi.gov/oia/islands/politicatypes| archive-date=July 13, 2018| url-status=live| df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
!scope=&quot;col&quot; rowspan=2|Population&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://www.census.gov/library/stories/2021/10/first-2020-census-united-states-island-areas-data-released-today.html 2020 Population of U.S. Island Areas Just Under 339,000], U.S. Census Bureau, October 28, 2021.&lt;/ref&gt;
!scope=&quot;col&quot; colspan=2|Kabuuang Lawak&lt;ref name=areameasurements/&gt;
!scope=&quot;col&quot; colspan=2|Lawak ng Lupain&lt;ref name=areameasurements/&gt;
!scope=&quot;col&quot; colspan=2|Lawak ng Katubigan&lt;ref name=areameasurements/&gt;
!scope=&quot;col&quot; rowspan=2|[[Non-voting members of the United States House of Representatives|Bilang ng mga kinatawan sa Kongreso]]
|-
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot;|mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
!scope=&quot;col&quot;|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot;|mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
!scope=&quot;col&quot;|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot;|mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
!scope=&quot;col&quot;|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|American Samoa}}
|AS
|[[Pago Pago]]&lt;ref name=&quot;American Samoa&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/american-samoa/| title=American Samoa| publisher=[[Central Intelligence Agency]]| work=[[The World Factbook]]| access-date=July 9, 2013| df=mdy-all| archive-date=Enero 29, 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210129115310/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/american-samoa/| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|1900
|{{left|[[Unincorporated territories of the United States|Unincorporated]], [[Territories of the United States|unorganized]]{{efn-ua|Although not organized through a federal organic act or other explicit Congressional directive on governance, the people of American Samoa adopted a constitution in 1967, and then in 1977, elected territorial officials for the first time.&lt;ref name=InteriorAS&gt;{{cite web| url=https://www.doi.gov/oia/islands/american-samoa| title=Islands We Serve: American Samoa| publisher=U.S. Department of the Interior| location=Washington, D.C.| access-date=March 1, 2018| date=2015-06-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20180309054757/https://www.doi.gov/oia/islands/american-samoa| archive-date=March 9, 2018| url-status=live| df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;}}}}
|{{right|49,710}}
|{{cvt|581.05|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|76.46|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|504.60|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|1{{efn-ua|name=nv-d}}}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Guam}}
|GU
|[[Hagåtña, Guam|Hagåtña]]&lt;ref name=&quot;Guam&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guam/| title=Guam| publisher=Central Intelligence Agency| work=The World Factbook| access-date=July 9, 2013| df=mdy-all| archive-date=Enero 26, 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210126164717/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guam/| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|1899
|{{left|Unincorporated, organized}}
|{{right|153,836}}
|{{cvt|570.62|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|209.80|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|360.82|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|1{{efn-ua|name=nv-d}}}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Northern Mariana Islands}}
|MP
|[[Saipan]]&lt;ref name=&quot;Northern Mariana Islands&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/northern-mariana-islands/| title=Northern Mariana Islands| publisher=Central Intelligence Agency| work=The World Factbook| access-date=July 9, 2013| df=mdy-all| archive-date=Oktubre 6, 2024| archive-url=https://web.archive.org/web/20241006065620/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/northern-mariana-islands/| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|1986
|{{left|Unincorporated, organized{{efn-ua|name=2organized|Organized as a [[Commonwealth (U.S. insular area)|commonwealth]].}}}}
|{{right|47,329}}
|{{cvt|1975.57|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|182.33|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|1793.24|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|1{{efn-ua|name=nv-d}}}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Puerto Rico}}
|PR
|[[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]&lt;ref name=&quot;Puerto Rico&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/puerto-rico/| title=Puerto Rico| publisher=Central Intelligence Agency| work=The World Factbook| access-date=July 9, 2013| df=mdy-all| archive-date=Enero 5, 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210105163943/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/puerto-rico/| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|1899
|{{left|Unincorporated, organized{{efn-ua|name=2organized}}}}
|{{right|3,285,874}}
|{{cvt|5324.84|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|3423.78|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|1901.07|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|1{{efn-ua|name=nv-r|Represented by a non-voting [[Resident Commissioner of Puerto Rico|resident commissioner]] in the House of Representatives.&lt;ref name=Non-voting/&gt;}}}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|U.S. Virgin Islands}}
|VI
|[[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]&lt;ref name=&quot;Virgin Islands&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/virgin-islands/| title=Virgin Islands| work=The World Factbook| access-date=July 9, 2013| df=mdy-all| archive-date=Marso 23, 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20220323140934/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/virgin-islands/| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|1917
|{{left|Unincorporated, organized}}
|{{right|87,146}}
|{{cvt|732.93|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|134.32|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{cvt|598.61|mi2|km2|0|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|{{right|1{{efn-ua|name=nv-d}}}}
|}

====Hindi tinitirhang mga teritoryo====
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ Mga teritoryo ng Estados Unidos nang walang katutubong populasyon 
|-
!scope=&quot;col&quot; rowspan=2|Pangalan
!scope=&quot;col&quot; rowspan=2|[[Cession|Nakuha]]&lt;ref name=&quot;Acquisition Process of Insular Areas&quot; /&gt;
!scope=&quot;col&quot; rowspan=2|Estadong pangteritoryo&lt;ref name=DotI/&gt;
!scope=&quot;col&quot; colspan=2|Lawak ng lupain{{efn-ua|Excluding [[lagoon]]}}
|-
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot;|mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
!scope=&quot;col&quot;|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Baker Island]]&lt;ref name=&quot;Baker Island&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.doi.gov/oia/Islandpages/bhpage.htm| title=Baker Island| publisher=[[Office of Insular Affairs]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419040523/http://www.doi.gov/oia/Islandpages/bhpage.htm| archive-date=April 19, 2012| access-date=July 9, 2013}}&lt;/ref&gt;
|1856
|{{left|[[Unincorporated territories of the United States|Unincorporated]]; [[Territories of the United States#Minor Outlying Islands|unorganized]]}}
|{{cvt|0.85|mi2|km2|1|adj=ri1|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Howland Island]]&lt;ref name=&quot;Baker Island&quot; /&gt;
|1858
|{{left|Unincorporated, unorganized}}
|{{cvt|0.625|mi2|km2|1|adj=ri1|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Jarvis Island]]&lt;ref name=&quot;Jarvis Island&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.doi.gov/oia/Islandpages/jarvispage.htm| title=Jarvis Island| publisher=[[Office of Insular Affairs]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120207205021/http://www.doi.gov/oia/Islandpages/jarvispage.htm| archive-date=February 7, 2012| access-date=July 9, 2013}}&lt;/ref&gt;
|1856
|{{left|Unincorporated, unorganized}}
|{{cvt|2.2|mi2|km2|1|adj=ri1|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Johnston Atoll]]&lt;ref name=&quot;Johnston Island&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.doi.gov/oia/Islandpages/johnstonpage.htm| title=Johnston Island| publisher=[[Office of Insular Affairs]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314031716/http://www.doi.gov/oia/Islandpages/johnstonpage.htm| archive-date=March 14, 2012| access-date=July 9, 2013}}&lt;/ref&gt;
|1859
|{{left|Unincorporated, unorganized}}
|{{cvt|1|mi2|km2|1|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Kingman Reef]]&lt;ref name=&quot;Kingman Reef National Wildlife Refuge&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.fws.gov/refuges/profiles/index.cfm?id=12534| title=Kingman Reef National Wildlife Refuge| publisher=[[United States Fish and Wildlife Service]]| access-date=July 9, 2013| archive-url=https://web.archive.org/web/20130516175056/http://www.fws.gov/refuges/profiles/index.cfm?id=12534| archive-date=May 16, 2013| url-status=live| df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|1860
|{{left|Unincorporated, unorganized}}
|{{cvt|0.0046875|mi2|km2|2|adj=ri3|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Midway Atoll]]{{efn-ua|Although there are no indigenous inhabitants, around 40 [[United States Fish and Wildlife Service]] staff and service contractors live on the island at any given time.&lt;ref name=&quot;United States Pacific Islands Wildlife Refuges&quot;&gt;{{cite web| title=United States Pacific Islands Wildlife Refuges| url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states-pacific-island-wildlife-refuges/| work=The World Factbook| publisher=Central Intelligence Agency| access-date=October 10, 2014| df=mdy-all| archive-date=Abril 8, 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20220408014336/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states-pacific-island-wildlife-refuges/| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref name=&quot;Midway Atoll&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.doi.gov/oia/Islandpages/midwaypage.htm| title=Midway Atoll| publisher=[[Office of Insular Affairs]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120204035600/http://www.doi.gov/oia/Islandpages/midwaypage.htm| archive-date=February 4, 2012| access-date=July 9, 2013}}&lt;/ref&gt;
|1867
|{{left|Unincorporated, unorganized}}
|{{cvt|3|mi2|km2|1|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Navassa Island]]&lt;ref name=InteriorNI&gt;{{cite web| url=https://www.doi.gov/oia/islands/navassa| title=Navassa Island| publisher=U.S. Department of the Interior| location=Washington, D.C.| access-date=March 3, 2018| date=2015-06-12| archive-url=https://web.archive.org/web/20160815201647/https://www.doi.gov/oia/islands/navassa| archive-date=August 15, 2016| url-status=live| df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|1858{{efn-ua|U.S. [[sovereignty]] is disputed by [[Haiti]].&lt;ref name=&quot;HaitiNavassa&quot;&gt;{{cite news| title=U.S., Haiti Squabble Over Control of Tiny Island| work=[[Miami Herald]]| last=Colon| first=Yves| url=http://faculty.webster.edu/corbetre/haiti/misctopic/navassa/squabble.htm| publisher=[[Webster University]]| date=September 25, 1998| access-date=November 25, 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20160830141104/http://faculty.webster.edu/corbetre/haiti/misctopic/navassa/squabble.htm| archive-date=August 30, 2016| url-status=live| df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;}}
|{{left|Unincorporated, unorganized}}
|{{cvt|3|mi2|km2|1|adj=ri0|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Palmyra Atoll]]{{efn-ua|Although there are no indigenous inhabitants, between four and 20 [[The Nature Conservancy|Nature Conservancy]], employees, [[United States Fish and Wildlife Service]] staff, and researchers live on the island at any given time.&lt;ref name=&quot;United States Pacific Islands Wildlife Refuges&quot;/&gt;}}&lt;ref name=&quot;Palmyra Atoll&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.doi.gov/oia/Islandpages/palmyrapage.htm| title=Palmyra Atoll| publisher=[[Office of Insular Affairs]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111123148/http://www.doi.gov/oia/Islandpages/palmyrapage.htm| archive-date=January 11, 2012| access-date=July 9, 2013}}&lt;/ref&gt;
|1898
|{{left|Incorporated, unorganized}}
|{{cvt|1.5|mi2|km2|1|adj=ri1|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Wake Island]]{{efn-ua|Although there are no indigenous inhabitants, as of 2009, around 150 U.S. 150 [[United States Armed Forces|U.S. military personnel]] and civilian contractors were living on the island, staffing the [[Wake Island Airfield]] and communications facilities.&lt;ref name=&quot;Wake Island&quot;&gt;{{cite web| title=Wake Island| url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/wake-island/| publisher=Central Intelligence Agency| work=The World Factbook| access-date=October 10, 2014| df=mdy-all| archive-date=Enero 20, 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210120170347/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/wake-island/| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref name=&quot;Wake Island&quot;/&gt;
|1899{{efn-ua|U.S. [[sovereignty]] is disputed by the Republic of [[Marshall Islands]].&lt;ref&gt;{{cite web| last=Earnshaw| first=Karen| url=http://www.infomarshallislands.com/enen-kio-a-k-a-wake-island/| title=Enen Kio (a.k.a. Wake Island): Island of the kio flower| website=Marshall Islands Guide| date=December 17, 2016| location=Majuro, Republic of the Marshall Islands| access-date=March 4, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180401051724/http://www.infomarshallislands.com/enen-kio-a-k-a-wake-island| archive-date=April 1, 2018| url-status=live| df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;}}
|{{left|Unincorporated, unorganized}}
|{{cvt|6.5|km2|mi2|1|adj=ri1|order=flip|abbr=values|sortable=on|disp=table}}
|-
|}

====Mga pinagtatalunang teritoryo====
{{main|List of territorial disputes#Central America and the Caribbean}}
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ Mga inaangking teritoryo ngunit hindi pinamamahalaan ng Estados Unidos
|-
!scope=&quot;col&quot; rowspan=2|Pangalan
!scope=&quot;col&quot; rowspan=2 data-sort-type=&quot;date&quot;|Inangkin&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Acquisition Process of Insular Areas&quot;/&gt;
!scope=&quot;col&quot; rowspan=2|Territorial status&lt;ref name=&quot;Lewis, M&quot;&gt;{{cite web| last=Lewis| first=Martin W.| title=When Is an Island Not An Island? Caribbean Maritime Disputes| url=http://www.geocurrents.info/geopolitics/when-is-an-island-not-an-island-caribbean-maritime-disputes| publisher=GeoCurrents| date=March 21, 2011| access-date=June 16, 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20170422200136/http://www.geocurrents.info/geopolitics/when-is-an-island-not-an-island-caribbean-maritime-disputes| archive-date=April 22, 2017| url-status=live| df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
!scope=&quot;col&quot; colspan=2|Lawak
!scope=&quot;col&quot; rowspan=2|Pinamamahalaan ni&lt;ref name=&quot;Lewis, M&quot;/&gt;
!scope=&quot;col&quot; rowspan=2|Inaangkin rin ni&lt;ref name=&quot;Lewis, M&quot;/&gt;
|-
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot;|mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
!scope=&quot;col&quot;|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Bajo Nuevo Bank|Bajo Nuevo Bank (Petrel Island)]]&lt;ref name=&quot;Acquisition Process of Insular Areas&quot;/&gt;
|1869
|{{left|Unincorporated, unorganized&lt;br&gt;(disputed sovereignty)}}
|{{cvt|145.01|km2|mi2|0|adj=ri0|order=flip|abbr=values|sortable=on|disp=table}}{{efn-ua|This is the approximate figure for the land area of the bank, and does not include the surrounding [[territorial waters]].}}&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.geocaching.com/geocache/GC2757B_us-minor-outlying-islands-bajo-nuevo-bank?guid=4a263fd5-14aa-491b-bc21-f866034aa85a| title=US Minor Outlying Islands – Bajo Nuevo Bank| publisher=[[Geocaching]]| date=June 6, 2017| access-date=July 10, 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20150711093130/http://www.geocaching.com/geocache/GC2757B_us-minor-outlying-islands-bajo-nuevo-bank?guid=4a263fd5-14aa-491b-bc21-f866034aa85a| archive-date=July 11, 2015| url-status=live| df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|{{flag|Colombia}}
|{{flag|Jamaica}}&lt;br /&gt;{{flag|Nicaragua}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Serranilla Bank]]&lt;ref name=&quot;Acquisition Process of Insular Areas&quot;/&gt;
|1880
|{{left|Unincorporated, unorganized&lt;br&gt;(disputed sovereignty)}}
|{{cvt|1200|km2|mi2|0|adj=ri0|order=flip|abbr=values|sortable=on|disp=table}}{{efn-ua|This figure includes the total land area of the Serranilla Bank and the water area of its lagoon, but not the surrounding territorial waters.}}&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://sanandresislas.es.tl/SERRANILLA.htm| title=Cayo Serranilla| language=es| publisher=Eco Fiwi| access-date=June 16, 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20170731234016/http://sanandresislas.es.tl/SERRANILLA.htm| archive-date=July 31, 2017| url-status=live| df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|{{flag|Colombia}}
|{{flag|Honduras}}&lt;br /&gt;{{flag|Nicaragua}}
|}

===Mga exclave===
Ang sumusunod ay isang listahan ng mga internasyonal na mga exclave sa Estados Unidos. Ang mga ito ay matatagpuan lahat sa mainland Estados Unidos. Ang isang [[exclave]] ay isang bahagi ng isang estado sa heograpiya na nakahiwalay mula sa pangunahing bahagi ng nakapalibot na dayuhan teritoryo. Ito ang ilan sa lahat:

*[[Northwest Angle]], [[Minnesota]]
*Elm's Point, [[Minnesota]]
*[[Alaska]]
*Point Roberts, [[Washington (estado)|Washington]]
*Alburgh Tongue sa [[Vermont]]
*Provincial Point sa [[Vermont]]
*Dalawang di-kilalang lugar sa [[North Dakota]]

== Heograpiya ==
{{main|Heograpiya ng Estados Unidos}}

[[File:MountMcKinley BA.jpg|thumb|upright=1.2|[[Denali]], Alaska, ang pinakamataas na punto sa [[Hilagang Amerika]].]]

[[File:Grand Canyon from Moran Point.jpeg|thumb|upright=1.2|Ang [[Grand Canyon]] mula sa Moran Point.]]
[[File:Niagara_Falls%2C_New_York_from_Skylon_Tower.jpg|thumb|left|[[Niagara Falls, New York]].]]
Bilang pangatlong pinakamalaking bansa sa buong mundo (sa kabuuang sukat), ang paysahe at mga tanawin sa Estados Unidos ay magkakaiba: lupang kakahuyang katamtaman (temperate forest) sa Silangang baybayin, [[bakawan]] sa [[Florida]], ang [[Malaking Kapatagan]] sa gitang bahagi ng bansa, ang sistemang [[Ilog Mississippi]]-[[Ilog Missouri|Missouri]], ang [[Great Lakes]] na parte rin ng sa [[Canada]], [[Rockies]] na nasa kanluran ng kapatagan, ilang disyerto at sonang katamtaman sa baybaying kanluran ng Rockies, at mga kagubatang katamtaman (temperate rainforest) sa bahaging Pasipiko ng Hilagang-Kanluran. Dagdag paysahe din ang [[Alaska]] at mga [[bulkan|mabulkang]] pulo ng [[Hawaii]].

Ang klima ay iba-iba rin: tropikal sa [[Hawaii]] at timog [[Florida]], at [[tundra]] naman sa [[Alaska]] at sa mga tuktok ng matataas na bundok (pati ng Hawaii). Karamihan sa mga bahaging Hilaga at Silangan ay dumaranas ng klimang kontinental-katamtaman, may mainit na tag-araw at malamig na taglamig. Ang timog bahagi ng bansa naman ay dumaranas ng subtropikal na klimang umedo na may katamtamang taglamig at mahahaba at umedong tag-araw.

== Demograpiya ==
=== Mga sentro ng populasyon ===
{{Mga pinakamalaking kalakhang pook sa Estados Unidos}}
{{clear}}
=== Lahi ===
Ang mga lahing ito ang mga bumubuo sa lupain ng Estados Unidos:

1. [[Europa|Europeo]]:
171,801,940 Amerikano –
60.7% ng buong populasyon ng Amerika

2. [[Wikang Kastila|Espanyol]] ([[Hispanikong at Latinong Amerikano]]): 
44,300,000 Amerikano –
14.8% ng buong populasyon ng Amerika

3. [[Aprika]]no ([[Aprikanong Amerikano]]): 
39,500,000 Amerikano –
11.8% ng buong populasyon ng Amerika

4. [[Pilipinas|Pilipino]]:
4,000,000 Amerikano –
1.5% ng buong populasyon ng Amerika; karamihan ay mga nasa-ibang-bansa

5. [[Tsina|Tsino]]:
3,565,458 Amerikano –
1.2% ng buong populasyon ng Amerika

6. [[Hapon]]es:
1,469,637 Amerikano –
0.44% ng buong populasyon ng Amerika

7. [[Biyetnam]]es:
2,162,610 Amerikano –
0.7% ng buong populasyon ng Amerika

8. [[Taiwan]]es:
193,365–900,595 Amerikano –
0.06%–0.3% ng buong populasyon ng Amerika

===Mga wikang ginagamit sa Estados Unidos===
[[File:Seattle trash lese rac basura 200511.jpg|thumb|250px|Isang [[basurahan]] sa [[Seattle]] na may karatula sa apat na wika: [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Tsino|Tsino]], [[Wikang Biyetnamita|Biyetnamita]] at [[Wikang Kastila|Kastila]] (gumagamit ang Tagalog ng parehong salita tulad ng sa Kastila)]]

Ayon sa ACS noong 2017, ang pinakakaraniwang mga wikang sinasalita sa bahay ng mga taong mula 5 taong gulang at pataas ang sumusunod:&lt;ref name=&quot;2017 survey&quot;&gt;{{Citation|url=https://www.census.gov
|title=Table 53. Languages Spoken At Home by Language: 2017|work=Language use in the United States, August 2019|publisher=U.S. Census Bureau|access-date=February 19, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B16001&amp;prodType=table|title=American FactFinder - Results|website=Factfinder.census.gov|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20200212213140/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B16001&amp;prodType=table|archive-date=February 12, 2020|df=mdy-all|access-date=May 29, 2017}}&lt;/ref&gt;
{{div col|colwidth=25em}}
# [[Wikang Ingles|Ingles]] lamang{{spaced ndash}} 239 milyon (78.2%)
# [[Wikang Kastila|Kastila]]{{spaced ndash}} 41 milyon (13.4%)
# [[Wikang Tsino|Tsino]] (kabilang ang [[Wikang Mandarin|Mandarin]], [[Kantones]], [[Hokkien]] at iba pa){{spaced ndash}} 3.5 milyon (1.1%)
# [[Wikang Tagalog|Tagalog]] (o [[Filipino language|Filipino]]){{spaced ndash}} 1.7 milyon (0.6%)
# [[Wikang Biyetnamita|Biyetnamita]]{{spaced ndash}} 1.5 milyon (0.5%)
# [[Wikang Arabe|Arabe]]{{spaced ndash}} 1.2 milyon
# [[Wikang Pranses|Pranses]]{{spaced ndash}} 1.2 milyon
# [[Wikang Koreano|Koreano]]{{spaced ndash}} 1.1 milyon
# [[Wikang Ruso|Ruso]]{{spaced ndash}} 0.94 milyon
# [[Wikang Aleman|Aleman]]{{spaced ndash}} 0.92 milyon
# [[Haitiyanong Kriolyo]]{{spaced ndash}} 0.87 milyon
# [[Hindi]]{{spaced ndash}} 0.86 milyon
# [[Wikang Portuges|Portuges]]{{spaced ndash}} 0.79 milyon
# [[Wikang Italyano|Italyano]]{{spaced ndash}} 0.58 milyon
# [[Wikang Polako|Polako]]{{spaced ndash}} 0.52 milyon
# [[Yidis]]{{spaced ndash}} 0.51 milyon
# [[Wikang Hapones|Hapones]]{{spaced ndash}} 0.46 milyon
# [[Wikang Persa|Persa]] (kabilang ang [[Farsi]], [[Dari]] at [[Wikang Tayiko|Tayiko]]){{spaced ndash}} 0.42 milyon
# [[Wikang Gujarati|Gujarati]]{{spaced ndash}} 0.41 milyon
# [[Wikang Telugu|Telugu]]{{spaced ndash}} 0.37 milyon
# [[Wikang Bengali|Bengali]]{{spaced ndash}} 0.32 milyon
# [[Mga wikang Tai–Kadai|Tai–Kadai]] (kabilang ang [[Wikang Thai|Thai]] at [[Wikang Lao|Lao]]){{spaced ndash}} 0.31 milyon
# [[Urdu]]{{spaced ndash}}0.3 milyon
# [[Wikang Griyego|Griyego]]{{spaced ndash}} 0.27 milyon
# [[Wikang Punjabi|Punjabi]]{{spaced ndash}} 0.29 milyon
# [[Wikang Tamil|Tamil]]{{spaced ndash}} 0.27 milyon
# [[Wikang Armenyo|Armenyo]]{{spaced ndash}} 0.24 milyon
# [[Serbokroata]] (kabilang [[Wikang Bosniyo|Bosniyo]], [[Wikang Kroato|Kroato]], [[Wikang Montenegrino|Montenegrino]], at [[Wikang Serbiyo|Serbiyo]]){{spaced ndash}} 0.24 milyon
# [[Wikang Hebreo|Hebreo]]{{spaced ndash}} 0.23 milyon
# [[Wikang Hmong|Hmong]]{{spaced ndash}} 0.22 milyon
# [[Mga wikang Bantu]] (kabilang ang [[Wikang Swahili|Swahili]]){{spaced ndash}} 0.22 milyon
# [[Wikang Hemer|Hemer]]{{spaced ndash}} 0.20 milyon
# [[Wikang Navajo|Navajo]]{{spaced ndash}} 0.16 milyon
# [[Mga wikang Indo-Europeo|Ibang mga wikang Indo-Europeo]]{{spaced ndash}} 578,492
# [[Afro-Asiatic languages|Ibang mga wikang Aproasyatika]]{{spaced ndash}} 521,932
# [[Niger–Congo languages|Ibang mga wikang Niger–Congo]]{{spaced ndash}} 515,629
# [[West Germanic languages|Ibang mga wikang Kanlurang Hermaniko]]{{spaced ndash}} 487,675
# [[Mga wikang Awstronesyo|Ibang mga wikang Awstronesyo]]{{spaced ndash}} 467,718
# [[Indo-Aryan languages|Ibang mga wikang Indoarya]]{{spaced ndash}} 409,631
# [[Languages of Asia|Ibang mga wika ng Asya]]{{spaced ndash}} 384,154
# [[Mga wikang Eslabo|Ibang mga wikang Eslabo]]{{spaced ndash}} 338,644
# [[Dravidian languages|Ibang mga wikang Drabida]]{{spaced ndash}} 241,678
# [[Languages of North America|Ibang mga wika ng Hilagang Amerika]]{{spaced ndash}} 195,550
# [[List of language families|Iba at hindi matukoy na wika]]{{spaced ndash}} 258,257
{{div col end}}

== Pamahalaan at politika ==
{{main|Pamahalaan ng Estados Unidos}}
[[Talaksan:US Capitol building, April 20, 2019 3.jpg|thumb|Ang [[Kapitolyo ng Estados Unidos]] sa [[Washington, DC]], kinalalagyan ng [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso ng US]], ang [[Lehislatura|sangay lehislatibo]] ng pamahalaan ng Estados Unidos]]
[[Talaksan:Joe Biden official portrait 2013 (cropped).jpg|thumb|Si [[Joe Biden]], ang kasalukuyang Pangulo ng Estados Unidos]]
[[File:Kamala_Harris_Vice_Presidential_Portrait.jpg|thumb|Si [[Kamala Harris]], ang kasalukyang Pangalawang Pangulo ng Estados Unidos.]]
[[Talaksan:Us rep mike johnson official photo.jpg|thumb|Si [[Mike Johnson]], ang kasalukuyang Ispiker ng Mababang Kapulungan ng Estados Unidos.]]
Binubuo ng limampung [[Estado ng Estados Unidos|estado]] ang Amerika na may limitadong [[awtonomiya]] at kung saan ang [[batas federal]] ang nananaig sa [[batas ng estado]]. Sa pangkalahatan, ang mga usapin sa loob ng hangganan ng mga estado ay saklaw ng kani-kanilang mga pamahalaang estado. Nabibilang dito ang panloobang komunikasyon; mga regulasyong may kinalaman sa pag-aari, industrya, negosyo, at kagamitang pampubliko; ang [[United States Code|kodigong kriminal]] ng estado; at mga kondisyon ng pagtatrabaho sa loob ng estado. Pumapailalim ang [[District of Columbia|Distrito ng Kolumbiya]] sa hurisdiksiyon ng [[Kongreso ng Estados Unidos]], at may limitadong [[Alituntuning Lokal ng Distrito ng Columbia|alituntuning lokal]].

Ang [[saligang batas]] ng iba't ibang estado ay may pagkakaiba sa ilang detalye ngunit kapwa sumusunod sa iisang huwarang tulad ng sa Saligang Batas federal, kabilang dito ang pahayag sa karapatang pantao at ang plano ng pagbubuo ng gobyerno. Sa mga usaping gaya ng pagpapatakbo ng negosyo, mga bangko, kagamitang pampubliko at mga kawang-gawang institusyon, ang saligang batas ng bawat estado ay kadalasang mas detalyado at klaro kaysa sa Saligang Batas federal. Sa mga nakalipas na taon, umako ng mas malawak na responsibilidad ang pamahalaang federal sa mga bagay-bagay gaya ng kalusugan, edukasyon, kapakanan, transportasyon, pabahay, at pagsulong urban.

Binubuo ng tatlong sangay ang pamahalaang pederal: ang [[ehekutibo]] (pinamumunuan ng [[Pangulo ng Estados Unidos|Pangulo]]), ang [[lehislatura]] (ang [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]]), at ang [[hudikatura]] (pinamumunuan ng [[Korte Suprema ng Estados Unidos|Korte Suprema]]). Nahahalal ang pangulo sa isang mandato ng apat na taon ng [[US Electoral College|Electoral College]], na nahihirang sa botong popular sa limampung estado. Nahahalal naman ang mga miyembro ng Konggreso sa mandato ng 2 taon sa [[Kamara ng mga Kinatawan ng Estados Unidos|Kamara ng mga Kinatawan]] at ng 6 taon sa [[Senado ng Estados Unidos|Senado]]. Tinatakda ng Pangulo ang mga huwes ng Korte Suprema at may pahintulot ng Senado sa pagkakaroon ng hindi limitadong termino. Kinokopya ng modelong tripartite na ito ng pamahalaan sa antas ng estado sa pangkalahatan. May iba't ibang anyo ang mga lokal na pamahalaan.

Pinamamayanihan ang pamahalaang pederal at pang-estado ang dalawang pangunahing partidong pampolitika, ang mga [[Partido Republikano ng Estados Unidos|Republikano]] (''Republicans'') at ang mga [[Partido Demokrata ng Estados Unidos|Demokrata]] (''Democrats''). Mayroong ding ibang maliliit na partido; ngunit hindi sila nakakapanghikayat ng kasindaming tagasuporta. Sa kabuuan, nangingibabaw ang tulad ng sa ''right wing'' ng mga demokrasya sa Europa ang kulturang pampolitika sa Estados Unidos at madalas na nakikitungo sa iba't ibang usapin. Mahirap tukuyin ang kategoryang kinabibilangan ng dalawang partidong ito. Sa kulturang pampolitika ng Estados Unidos, mailalarawan ang Partido Republikano bilang ''right-wing'' at ang Partido Demokrata naman ay ''center-left''. Ang mga [[kandidato]] ng mga partido menor at independiente ay bihirang nahahalal, at kung nahalal man ay sa lokal o estado lamang, ngunit sa sistema ng politika ng bansa, nananaig ang mga &quot;hakot partido&quot; sa mga koalisyon. Ang mga patakaran at ideolohiya ng kasalukuyang Pangulo ng Estados Unidos ang may malaking ginagampanan sa patakbo ng kanyang partido, pati na rin sa plataporma ng oposisyon.

=== Pagkakalahating Pampolitika ===
{{main|Pagkakahating Pampolitika ng Estados Unidos}}
Ang Estados Unidos ay isang [[pederasyon|unyong pederal]] na may limampung estado. Ang orihinal na labintaltong estado ay ang unang labintatlong kolonya na nag-aklas mula sa pamumuno ng mga Ingles. Noong unang bahagi ng kasaysayan ng bansa, tatlong bagong mga estado ang binuo mula sa mga teritoryo galing na sa umiiral na mga estado: ang [[Kentucky]] mula sa [[Virginia]]; [[Tennessee]] mula sa [[North Carolina]]; at [[Maine]] mula sa [[Massachusetts]]. Karamihan sa ibang mga estado ay nanggaling sa mga teritoryong nakuha mula sa mga digmaan o sa mga nabili ng pamahalaan ng Estados Unidos. Taliwas dito ang nangyari sa [[Vermont]], [[Texas]] at [[Hawaii]]: ang bawat isang ito ay dating malalayang republika bago sumali sa unyon. Noong [[Digmaang Sibil ng Amerika]] humiwalay ang [[Kanlurang Virginia]] sa Virginia. Ang pinakabagong estado - ang Hawaii - ay natamasa ang pagiging isang ganap na estado noong Agosto 21, 1959.&lt;ref&gt;{{cite news |url= http://archives.starbulletin.com/1999/10/18/special/story4.html |title='The Goal Was Democracy for All |work= Honolulu Star-Bulletin |author=Borreca, Richard |date=18 Oktubre 1999 |accessdate=11 Pebrero 2012}}&lt;/ref&gt;

Bumuo ang labintatlong kolonya, sa Deklarasyon ng Kalayaan ng Estados Unidos, ng kani-kanilang [[bayang estado]] na katulad ng mga bansa sa [[Europa]] noon. Sa mga sumunod na taon, dumami ang bilang ng mga estado sa Amerika dahil sa paglawak nitong pakanluran, sa pananakop at pagbibili ng mga lupa ng pamahalaang pambansa, at sa paghahati ng ilang estado, nauwi sa kasalukuyang bilang na limampu. Pangkalahatang nahahati ang mga estado sa mas maliit na rehiyong administratibo, kabilang ang mga [[kondado]] o &quot;county&quot;, mga [[lungsod]] at mga [[pamayanan]] o &quot;township&quot;.

May hawak din ang bansa sa ilang mga teritoryo, distrito at pag-aari, nangunguna na ang [[distrito pederal]] ng Distrito ng Kolumbiya na siyang kabisera ng bansa, ilang mga lugar na insular sa ibayong dagat tulad ng [[Portoriko]], [[American Samoa|Samoa Amerikana]], [[Guam]], [[Northern Mariana Islands|Kapuluang Hilagang Mariyana]], at [[US Virgin Islands|Kapuluang Birhen ng Amerika]]. Nakapanghawak ang bansa sa isang base ng hukbong pandagat sa inookupahang bahagi ng [[Guantanamo Bay|Look ng Guwantanamo]] sa [[Cuba|Kuba]] mula 1898.

Walang pag-aangking teritoryal ang Estados Unidos sa [[Antartica|Antartika]] ngunit nakapagreserba ng karapatang gawin ito.

==Ekonomiya==
{{Infobox economy
| country = Estados Unidos
| image = Usa-world-trade-center-skyscrapers-reflection-night-skyline-cityscape.jpg
| image_size = 325px
| caption = [[New York City]], ang sentrong pananalapi ng Estados Unidos at buong mundo.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf|title=The Global Financial Centres iIndex 18|date=September 2020|publisher=Long Finance}}&lt;/ref&gt;
| currency = [[United States dollar]] (USD) {{increase}}
| year = Oktubre 1, 2021 – Setyembre 30, 2022
| organs = [[World Trade Organization|WTO]], [[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]] at iba pa 
| group = {{plainlist|
* [[Developed country|Developed/Advanced]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=110&amp;sg=All+countries+%2f+Advanced+economies |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=September 29, 2019}}&lt;/ref&gt;
* [[World Bank high-income economy|High-income economy]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |title=World Bank Country and Lending Groups |publisher=[[World Bank]] |website=datahelpdesk.worldbank.org |access-date=September 29, 2019}}&lt;/ref&gt;}}
| population = {{increase}} 332,564,727 (16-Mar-2022)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/popclock/?intcmp=home_pop |title=U.S. and World Population Clock |publisher=U.S.census.gov &lt;https://www.census.gov&gt; |access-date=2022-01-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Worldometer&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/us-population/|title = United States Population (2021) - Worldometer}}&lt;/ref&gt;
| gdp = {{increase}} $24.8 trilyon (2021)&lt;ref name=&quot;GDP IMF&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October|title=World Economic Outlook Database, October 2021 |date=October 2021 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=January 3, 2022}}&lt;/ref&gt;
| gdp rank = {{plainlist|
* [[List of countries by GDP (nominal)|1st (nominal; 2022)]]
* [[List of countries by GDP (PPP)|2nd (PPP; 2022)]]}}
| growth = {{plainlist|   
* 2.3%&amp;nbsp;(2019) –3.4%&amp;nbsp;(2020) 
* 5.6%&amp;nbsp;(2021e) 3.7%&amp;nbsp;(2022f)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Global Economic Prospects, January 2022 |page=4 |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/36519/9781464817601.pdf?sequence=10&amp;isAllowed=y |website=openknowledge.worldbank.org |date=8 January 2022 |publisher=[[World Bank]] |access-date=19 January 2022|last1=Bank |first1=World }}&lt;/ref&gt;
}} 
| per capita = {{increase}} $74,725 (est 2022)&lt;ref name=&quot;GDP IMF&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GDP per capita&quot;&gt;See [[List of countries by GDP (nominal) per capita]].&lt;/ref&gt;
| per capita rank = {{plainlist|
* [[List of countries by GDP per capita (nominal)|9th (nominal; 2022)]]
* [[List of countries by GDP per capita (PPP)|15th (PPP; 2022)]]}}
| sectors = {{plainlist|
* [[Primary sector of the economy|Agrikultura]]: 0.9%
* [[Secondary sector of the economy|Industriya]]: 18.9%
* [[Tertiary sector of the economy|Mga Serbisyo]]: 80.2%
* (2017 est.)&lt;ref name=&quot;CIA_US&quot;&gt;{{cite web|title=Field Listing: GDP – Composition, by Sector of Origin|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|website=Central Intelligence Agency World Factbook|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=April 3, 2018|archive-date=Disyembre 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}
| components = {{plainlist|
* Pagkonsumo ng sambahayan: 68.4%
* Pagkonsumo o paggasta ng Gobyerno: 17.3%
* Puhunan sa nakatakdan kapital: 17.2%
* Pamumuhan sa mga imbentoryo: 0.1%
* Pagluwas ng mga produktExporto at serbisyo: 12.1% 
* Pang-aangkat ng mga kalakal at mga serbisyo: −15% 
* (2017 est.)&lt;ref name=&quot;CIA_US&quot; /&gt;}}
| inflationary = {{plainlist|ng
* 1.5% (2020 est.)&lt;ref name=&quot;IMFWEOUS&quot;&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2020 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=111,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,&amp;sy=2018&amp;ey=2025&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |website=IMF.org |publisher=International Monetary Fund |access-date=October 18, 2020}}&lt;/ref&gt;
* 1.7% (Aug. 2019)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Consumer Price Index – August 2019|date=September 12, 2019|url=https://www.cnbc.com/2019/09/12/us-consumer-price-index-august-2019.html|publisher= CNBC}}&lt;/ref&gt;}}
| millionaires = 
| poverty = {{plainlist|
*{{increaseNegative}} 11.4% (2020)&lt;ref name=&quot;PovertyCB&quot;&gt;{{cite web|title=Income and Poverty in the United States: 2020|url=https://www.census.gov/library/publications/2021/demo/p60-273.html|date=September 14, 2021|publisher=[[United States Census Bureau]] |access-date=October 5, 2020}}&lt;/ref&gt;
*{{increaseNegative}} 37.2 milyon (2020)&lt;ref name=&quot;PovertyCB&quot; /&gt;}}
| gini = {{plainlist|
*{{increaseNegative}} 48.9 {{color|red|high}} (2020, [[United States Census Bureau|USCB]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/content/dam/Census/library/visualizations/2021/demo/p60-273/figure3.pdf |title=Income Distribution Measures and Percent Change Using Money Income and Equivalence-Adjusted Income |publisher=United States Census Bureau |website=census.gov|access-date=January 15, 2021}}&lt;/ref&gt;
*{{increaseNegative}} 43.4 {{color|darkorange|medium}} (2017, [[Congressional Budget Office|CBO]])&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Distribution of Household Income, 2017 |url=https://www.cbo.gov/system/files/2020-10/56575-Household-Income.pdf |pages=31, 32 |website=cbo.gov |publisher=[[Congressional Budget Office]] |date=October 2, 2020 |access-date=October 19, 2020}}&lt;/ref&gt;}}
| hdi = {{plainlist|
* {{increase}} 0.926 {{color|darkgreen|very high}} (2019)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/indicators/137506 |title=Human Development Index (HDI) |publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |website=hdr.undp.org |access-date=December 11, 2019}}&lt;/ref&gt; ([[List of countries by Human Development Index|17th]])
* {{increase}} 0.808 {{color|darkgreen|very high}} [[List of countries by inequality-adjusted HDI|IHDI]] (2019)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Inequality-adjusted HDI (IHDI) |url=http://hdr.undp.org/en/indicators/138806 |website=hdr.undp.org |publisher=[[United Nations Development Programme|UNDP]] |access-date=May 22, 2020}}&lt;/ref&gt;}}
| labor = {{plainlist|
* {{increase}} 161.4 million (October 2021)&lt;ref name=&quot;BLS_JobsData&quot; /&gt;
* {{increase}} 58.8% employment rate (October 2021)&lt;ref name=&quot;BLS_JobsData&quot; /&gt;}}
| unemployment = {{plainlist|
* {{decreasePositive}} 3.8% (February 2022)&lt;ref name=&quot;BLS_JobsData&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bls.gov/news.release/empsit.t01.htm |title=Employment status of the civilian population by sex and age |publisher=[[Bureau of Labor Statistics]] |website=BLS.gov |access-date=October 4, 2020}}&lt;/ref&gt;
* {{decreasePositive}} 10.9% youth unemployment (December 2021; 16 to 19 year-olds)&lt;ref name=&quot;BLS_JobsData&quot; /&gt;
* {{decreasePositive}} 6.9 million unemployed (November 2021)&lt;ref name=&quot;BLS_JobsData&quot; /&gt;}}
| average gross salary = {{IncreasePositive}} $69,392 (2020)&lt;ref name=&quot;CPS 2015&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.worlddata.info/average-income.php#:~:text=The%20average%20gross%20annual%20wage,than%20in%20the%20previous%20year).|title=Usual Weekly Earnings of Wage and Salary Workers First Quarter 2017|date=July 17, 2018 |website=Bureau of Labor Statistics|publisher=U.S. Department of Labor|access-date=September 13, 2018}}&lt;/ref&gt;
| gross median = {{increase}} $1,010 weekly (Q4, 2021)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Usual Weekly Earnings Summary |url=https://www.bls.gov/news.release/wkyeng.nr0.htm |website=www.bls.gov |publisher=Bureau of Labor Statistics |date=January 17, 2020}}&lt;/ref&gt;
| occupations = {{plainlist|
* [[Primary sector of the economy|Agriculture]]: 1.0%
* [[Secondary sector of the economy|Industry]]: 19%
* [[Tertiary sector of the economy|Services]]: 80% 
* (FY 2018)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Employment by major industry sector|url=https://www.bls.gov/emp/tables/employment-by-major-industry-sector.htm|publisher=Bureau of Labor Statistics|access-date=July 5, 2018}}&lt;/ref&gt;}}
| industries = {{hlist| [[Petroleum]] | [[steel]] | [[motor vehicles]] | [[aerospace]] | [[telecommunications]] | [[chemicals]] | [[electronics]] | [[food processing]] | [[information technology]] | [[consumer goods]] | [[lumber]]| [[mining]] }}
| exports = {{decrease}} $2.127 trillion (2020)&lt;ref name=wto&gt;{{cite web|title=U.S. trade in goods with World, Seasonally Adjusted |url=https://www.census.gov/foreign-trade/Press-Release/current_press_release/ft900.pdf|work=[[United States Census Bureau]]|access-date=June 1, 2021}}&lt;/ref&gt;
| export-goods = {{ublist|[[Agricultural]] products 10.7%| [[Fuels]] and [[mining]] products 9.4%| [[Manufacturers]] 74.8%| Mga iba 5.1%&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/foreign-trade/statistics/historical/SAEXP.pdf|title=Exports of goods by principal end-use category|work=Census Bureau}}&lt;/ref&gt;}}
| export-partners = {{ublist|{{flag|European Union}}(+) 18.7%| {{flag|Canada}}(+) 18.3%| {{flag|Mexico}}(+) 15.9%| {{flag|China}}(-) 8%| {{flag|Japan}}(+) 4.4%|| Mga iba 34.8%&lt;ref name=wto /&gt;}}
| imports = {{decrease}} $2.808 trillion (2020)&lt;ref name=wto /&gt;
| import-goods = {{ublist|[[Agricultural]] products 10.5%| [[Fuels]] and [[mining]] products 10.7%| [[Manufacturers]] 78.4%| Mga iba 4.2%&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/foreign-trade/statistics/historical/SAIMP.pdf|title=Imports of goods by principal end-use category|work=Census Bureau}}&lt;/ref&gt;}}
| import-partners = {{ublist|{{flag|China}}(-) 21.4%| {{flag|European Union}}(+) 18.9%| {{flag|Mexico}}(+) 13.2%| {{flag|Canada}}(+) 12.6%| {{flag|Japan}}(+) 6%|| Mga iba 27.9%&lt;ref name=wto /&gt;}}
| current account = {{decrease}} −$501.3 billion (2020 est.)&lt;ref name=&quot;CIAWFUS&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |title=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |website=CIA.gov |access-date=August 17, 2019 |archive-date=Disyembre 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| FDI = {{plainlist|
* {{increase}} Inward: $156.3&amp;nbsp;billion (2020)&lt;ref&gt;{{cite web|title=UNCTAD 2019|url=https://unctad.org/system/files/official-document/tdstat45_FS09_en.pdf|access-date=2020-01-06|website=UNCTAD}}&lt;/ref&gt;
* {{increase}} Outward: $92.8&amp;nbsp;billion (2020)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Country Fact Sheets 2018|url=http://unctad.org/en/Pages/DIAE/World%20Investment%20Report/Country-Fact-Sheets.aspx|website=unctad.org|access-date=24 July 2019}}&lt;/ref&gt;}}
| debt = {{increaseNegative}} 128.6% of GDP (FY 2020)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.usgovernmentspending.com/us_debt_to_gdp|title=Federal Debt: Total Public Debt as Percent of Gross Domestic Product}}&lt;/ref&gt;
| gross external debt = {{increaseNegative}} $21.3 trillion (December 2020)&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=U.S. Department of the Treasury|url=https://ticdata.treasury.gov/Publish/debta2020q3.html|title=Treasury TIC Data|access-date=2021-01-30 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; note: approximately four-fifths of US external debt is denominated in US dollars&lt;ref name=&quot;CIAWFUS&quot; /&gt;
| revenue = $3.42 trillion (2020)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.usgovernmentrevenue.com/ |title=US Government Finances: Revenue, Deficit, Debt, Spending since 1792}}&lt;/ref&gt;
| expenses = $6.55 trillion (2020)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.usgovernmentspending.com/federal_budget |title=US Federal Budget Overview - Spending Breakdown Deficit Debt Pie Chart |access-date=2021-01-29 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
| deficit = {{increaseNegative}} −2.9 of GDP (2016)&lt;br /&gt;note: for the US, revenues exclude social contributions of approximately $1.0{{nbs}}trillion; expenditures exclude social benefits of approximately $2.3{{nbs}}trillion (2015 est.)
| reserves = $41.8 billion (August 2020)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.treasury.gov/resource-center/data-chart-center/IR-Position/Pages/01042019.aspx|title=U.S. International Reserve Position|website=Treasury.gov|access-date=January 18, 2019}}&lt;/ref&gt;
| credit = {{plainlist|
* [[Standard &amp; Poor's]]:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sovereigns rating list |publisher=Standard &amp; Poor's |url=http://www.standardandpoors.com/ratings/sovereigns/ratings-list/en/eu?sectorName=null&amp;subSectorCode=39&amp;filter=U |access-date=August 20, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110618090608/http://www.standardandpoors.com/ratings/sovereigns/ratings-list/en/eu?sectorName=null&amp;subSectorCode=39&amp;filter=U |archive-date=June 18, 2011 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=guardian&gt;{{cite news |title=How Fitch, Moody's and S&amp;P rate each country's credit rating |date=April 15, 2011 |first1=Simon |last1=Rogers |first2=Ami |last2=Sedghi |work=The Guardian|location=London |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |access-date=May 28, 2011}}&lt;/ref&gt;
* AA+ (Domestic)
* AA+ (Foreign)
* AAA (T&amp;C Assessment)
* Outlook: Stable
----
* [[Moody's]]:&lt;ref name=guardian /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Riley|first=Charles|title=Moody's affirms Aaa rating, lowers outlook|url=https://money.cnn.com/2011/08/02/news/economy/moodys_credit_rating/index.htm?hpt=hp_t1|publisher=CNN|date=August 2, 2017|access-date=Marso 22, 2022|archive-date=Enero 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121062525/https://money.cnn.com/2011/08/02/news/economy/moodys_credit_rating/index.htm?hpt=hp_t1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* Aaa
* Outlook: Stable
---- 
* [[Fitch Group|Fitch]]:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Fitch Affirms United States at 'AAA'; Outlook Stable|url=https://www.fitchratings.com/creditdesk/press_releases/detail.cfm?pr_id=824532|website=Fitch Ratings}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Scope affirms the USA's credit rating of AA with Stable Outlook|url=https://www.scoperatings.com/#search/research/detail/160368EN|website=Scope Ratings}}&lt;/ref&gt;
* AAA
* Outlook: Stable}}
| aid = ''donor'': [[Official development assistance|ODA]], $35.26 billion (2017)&lt;ref name=&quot;oecd-aid&quot;&gt;{{cite web|title=Development aid rises again in 2016 but flows to poorest countries dip |url=http://www.oecd.org/dac/development-aid-rises-again-in-2016-but-flows-to-poorest-countries-dip.htm |website=[[OECD]] |access-date=2017-09-25 |date=2017-04-11 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
| cianame = united-states
| spelling = US
}}

Ang Estados Unidos ay isang mayaman at maunlad na bansa na may ekonomiyang pamilihan&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://worldpopulationreview.com/country-rankings/market-economy-countries |title=Market Economy Countries 2021 |publisher=World Population Review |access-date=September 12, 2021}}&lt;/ref&gt;  at ang may pinakamalaking nominal na [[GDP]] at kabuuang yaman. Ito ang ikalawang bansa sa buong mundo na may kakayahan sa pagbili ng mga mamamayan nito.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=43&amp;pr.y=19&amp;sy=2017&amp;ey=2017&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512,672,914,946,612,137,614,546,311,962,213,674,911,676,193,548,122,556,912,678,313,181,419,867,513,682,316,684,913,273,124,868,339,921,638,948,514,943,218,686,963,688,616,518,223,728,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,142,156,449,626,564,628,565,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,359,960,453,423,968,935,922,128,714,611,862,321,135,243,716,248,456,469,722,253,942,642,718,643,724,939,576,644,936,819,961,172,813,132,199,646,733,648,184,915,524,134,361,652,362,174,364,328,732,258,366,656,734,654,144,336,146,263,463,268,528,532,923,944,738,176,578,534,537,536,742,429,866,433,369,178,744,436,186,136,925,343,869,158,746,439,926,916,466,664,112,826,111,542,298,967,927,443,846,917,299,544,582,941,474,446,754,666,698,668&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a=|title=Report for Selected Country Groups and Subjects (PPP valuation of country GDP)|publisher=IMF|language=en-US|access-date=December 29, 2017}}&lt;/ref&gt; Ito ang ika siyam na bansa sa buong mundo sa kada taong nominal na [[GDP]] at ika-15 sa kada taong Paridad ng Kakayahang Pagbili noong 2021.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/index.aspx |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=April 9, 2019}}&lt;/ref&gt; Ang Estados Unidos ang pinakamakapangyarihan sa usaping ekonomiyang pangteknolohiya at paglikha ng mga bagong ideya at produkto lalo na [[intelihensiyang artipisyal]], [[kompyuter]], [[parmasyutikal]], [[medikal]], [[pangkalawakan]] at kagamitang panghukbo.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |title=United States reference resource |work=[[The World Factbook]] [[Central Intelligence Agency]] |access-date=May 31, 2019 |archive-date=Disyembre 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang [[Dolyar ng Estados Unidos]] ang salaping pinakaginagamit sa mga transaksiyon sa buong mundo at ang pinakainiimbak na salapi na sinusuportahan ng ekonomiya ng Estados Unidos, militar ng Estados Unido, sistemang petrodolyar at ang kaugnay na [[eurodollar]] at malaking pamilihan ng US Treasury.&lt;ref name=&quot;federalreserve.gov&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/pf/pdf/pf_4.pdf |title=The Implementation of Monetary Policy – The Federal Reserve in the International Sphere|access-date=August 24, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Zaw Thiha Tun|title=How Petrodollars Affect The U.S. Dollar |url=http://www.investopedia.com/articles/forex/072915/how-petrodollars-affect-us-dollar.asp|date=July 29, 2015|access-date=October 14, 2016}}&lt;/ref&gt; Ang ilang mga bansa ay gumagamit sa US dollar bilang de factor currency.&lt;ref name=&quot;Benjamin J. Cohen 2006, p. 17&quot;&gt;Benjamin J. Cohen, ''The Future of Money'', Princeton University Press, 2006, {{ISBN|0691116660}}; ''cf.'' &quot;the dollar is the de facto currency in Cambodia&quot;, Charles Agar, ''[[Frommer's]] Vietnam'', 2006, {{ISBN|0471798169}}, p. 17&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.multpl.com/us-gdp-growth-rate/table/by-year|title = US GDP Growth Rate by Year |date=March 31, 2014 |access-date=June 18, 2014 |website = multpl.com|publisher = US Bureau of Economic Analysis}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga kasamang nakikipagkalakalan sa Estados Unidos ang [[Tsina]], [[European Union]], [[Canada]], [[Mexico]], [[India]], [[Japan]], [[Timog Korea]],  [[United Kingdom]], at [[Taiwan]].&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/foreign-trade/statistics/highlights/top/top1612yr.html|title = Top Trading Partners |date=December 2016 |access-date=July 8, 2017 |publisher=U.S. Census Bureau}}&lt;/ref&gt; Ang Estados Unidos ang pinakamalaking tagapag-angkat at ang ikalawang pinakamalaking tagapagaluwas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.wto.org/english/res_e/statis_e/wts2019_e/wts2019_e.pdf |title=World Trade Statistical Review 2019 |work=[[World Trade Organization]] |page=100 |access-date=May 31, 2019}}&lt;/ref&gt; Ito ay may kasunduan sa malayang kalakalan sa ilang mga bansa kasama ang [[United States–Mexico–Canada Agreement|USMCA]], Australia, Timog Korea,  Switzerland, Israel at marami pang iba.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ustr.gov/trade-agreements/free-trade-agreements |title=United States free trade agreements |work=[[Office of the United States Trade Representative]] |access-date=May 31, 2019}}&lt;/ref&gt;

Ang ekonomiya nito ay sinasanhi ng masagang mga mapagkukunan sa kalikasan, mahusay na pinaunlad na mga imprastruktura at malaking produktibidad o pagiging produktibo ng mga mamamayan nito.&lt;ref name=&quot;Wright, Gavin 2007 p. 185&quot;&gt;Wright, Gavin, and Jesse Czelusta, &quot;Resource-Based Growth Past and Present&quot;, in ''Natural Resources: Neither Curse Nor Destiny'', ed. Daniel Lederman and William Maloney (World Bank, 2007), p. 185. {{ISBN|0821365452}}.&lt;/ref&gt; Ito ay may ika-7 malaking kabuuang halaga ng mapagkukunang pangkalikasan na nagkakahalagang [[United States dollar|US$]]45{{nbs}}trilyon noong 2015.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.investopedia.com/articles/markets-economy/090516/10-countries-most-natural-resources.asp|title=10 Countries With The Most Natural Resources|date=September 12, 2016|last=Anthony|first=Craig|website=[[Investopedia]]}}&lt;/ref&gt;

Ang mga Amerikano ang may pinakamataas na sahod ng empleyado at pangbahay sa mga bansang kasapi ng [[OECD]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/|title=Income|work=Better Life Index|publisher=OECD|access-date=September 28, 2019|quote=In the United States, the average household net adjusted disposable income per capita is USD 45 284 a year, much higher than the OECD average of USD 33 604 and the highest figure in the OECD.}}&lt;/ref&gt;

Noong 1890, nalampasan ng Estados Unidos ang [[Imperyong British]] bilang pinakaproduktibo o mapakinabangan na ekonomiya sa buong mundo.&lt;ref name=&quot;Digital History&quot;&gt;{{cite web|author1=Digital History |author2=Steven Mintz |url=http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=188 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040302193732/http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=188 |archive-date=2004-03-02 |title=Digital History |publisher=Digitalhistory.uh.edu |access-date=April 21, 2012 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Ito ang pinakamalaking prodyuser ng petrolyo at natural gas.&lt;ref name=&quot;lop&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=36292|title=United States remains the world's top producer of petroleum and natural gas hydrocarbons|website=EIA}}&lt;/ref&gt; Noong 2016, ito ang pinakamalaking bansang nakikipagkalakalan.&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Katsuhiko Hara |author2=Issaku Harada (staff writers) |url=http://asia.nikkei.com/Politics-Economy/Economy/US-overtook-China-as-top-trading-nation-in-2016 |title=US overtook China as top trading nation in 2016 |newspaper=Nikkei Asian Review |date=April 13, 2017 |access-date=2017-06-22 |df=mdy-all |location=Tokyo |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224034235/https://asia.nikkei.com/Politics-Economy/Economy/US-overtook-China-as-top-trading-nation-in-2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Ito rin ang ikatlong pinakamalaki sa pagmamanupaktura ng mga produkto na kumakatawan bilang ikalima sa output ng pagmamanupaktura sa buong mundo.&lt;ref name=&quot;Vargo, Frank&quot;&gt;{{cite web |url=http://shopfloor.org/2011/03/u-s-manufacturing-remains-worlds-largest/18756 |title=U.S. Manufacturing Remains World's Largest |publisher=Shopfloor |date=March 11, 2011 |access-date=March 28, 2012 |author=Vargo, Frank |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404234310/http://shopfloor.org/2011/03/u-s-manufacturing-remains-worlds-largest/18756 | archive-date=April 4, 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Hindi lamang ito ang mayroong pinakamalaking panloob na pamilihan ng mga produkto ngunit nangunguna sa kalakalan ng mga serbisyo na nagkakahalagang $4.2{{nbs}}trilyon noong 2018.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wto.org/english/news_e/pres17_e/pr791_e.htm |title=Trade recovery expected in 2017 and 2018, amid policy uncertainty |publisher=World Trade Organization |date=April 12, 2017|access-date=2017-06-22 |df=mdy-all |location=Geneva, Switzerland}}&lt;/ref&gt; Sa 500 pinakamalalaking kompanya sa buong mundo, ang 121 ay nakaheadquarter sa Estados Unidos.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=U.S.|title=Global 500 2016|work=Fortune|access-date=2022-03-22|archive-date=2018-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921142659/http://fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=U.S.|url-status=dead}} Number of companies data taken from the &quot;Country&quot; filter.&lt;/ref&gt; Ang Estados Unidos ang bansa sa buong mundo na may pinakamaraming bilyonaryo na may kabuuang halagang  $3 trilyong dolyar.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/05/09/the-countries-with-the-largest-number-of-billionaires.html|title=The US is home to more billionaires than China, Germany and Russia combined|date=May 9, 2019|publisher=CNBC|access-date=May 9, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hk.asiatatler.com/life/top-10-countries-with-the-most-billionaires-in-2019|title=Wealth-X's Billionaire Census 2019 report reveals insights and trends about the world's top billionaires|website=hk.asiatatler.com|access-date=May 14, 2019|archive-date=Mayo 14, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514102256/https://hk.asiatatler.com/life/top-10-countries-with-the-most-billionaires-in-2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ang mga komersiyal na banko sa Estados Unido ay may ariariang  $20{{nbs}}trillion noong 2020.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fred.stlouisfed.org/series/TLAACBW027SBOG/ |title=Total Assets, All Commercial Banks |date=January 3, 1973}}&lt;/ref&gt; Ang US [[Global assets under management]] ay mayroong ariariang $30{{nbs}}trilyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.agefi.fr/sites/agefi.fr/files/fichiers/2016/07/bcg-doubling-down-on-data-july-2016_tcm80-2113701.pdf |title=Doubling Down on Data |website= |archive-url= |archive-date= |access-date=5 March 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://repositorio.cepal.org/bitstream/handle/11362/45045/1/S1900994_en.pdf |title=The asset management industry in the United States |website= |archive-url= |archive-date= |access-date=5 March 2022}}&lt;/ref&gt;

Ang [[New York Stock Exchange]] at [[Nasdaq]]  ang pinakamalaking mga [[pamilihan ng stock]] ayon sa [[kapitalisasyon ng pamilihan]] at [[bolyum ng kalakalan]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics|title=Monthly Reports - World Federation of Exchanges|publisher=WFE}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sfc.hk&quot;&gt;[http://www.sfc.hk/web/doc/EN/research/stat/a01.pdf Table A – Market Capitalization of the World's Top Stock Exchanges (As at end of June 2012)]. Securities and Exchange Commission (China).&lt;/ref&gt; Ang mga pamumuhunang pandayuhan sa Estados Unidos ay umabot ng $4.0{{nbs}}trilyon,&lt;ref name=&quot;CIA – The World Factbook&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-woot ng rld-factbook/rankorder/2198rank.html |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |access-date=April 21, 2012 }}{{Dead link|date=Hunyo 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; samantalang ang pamumuhuan ng Estados Unidos sa mga dayuhang bansa ay umabot ng higit sa  $5.6 trilyon.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-ot ng factbook/rankorder/2199rank.html |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |access-date=April 21, 2012 }}{{Dead link|date=Hunyo 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Ang ekonomiya ng Estados Unidos ay nangunguna sa [[venture capital]]&lt;ref&gt;[http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/Global_venture_capital_insights_and_trends_2014/$FILE/EY_Global_VC_insights_and_trends_report_2014.pdf Adapting and evolving{{snd}}Global venture capital insights and trends 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804135427/https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/Global_venture_capital_insights_and_trends_2014/$FILE/EY_Global_VC_insights_and_trends_report_2014.pdf |date=2020-08-04 }}. EY, 2014.&lt;/ref&gt; at pagpopondo sa Pandaigdigang Pananaliksik at Pagpapaunlad.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.battelle.org/docs/tpp/2014_global_rd_funding_forecast.pdf?sfvrsn=4 |title=2014 Global R&amp;D Funding Forecast |date=December 16, 2013 |website=battelle.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209171411/http://www.battelle.org/docs/tpp/2014_global_rd_funding_forecast.pdf?sfvrsn=4 |archive-date= February 9, 2014}}&lt;/ref&gt;  Ang paggasta ng mga konsumer ay bumubuo ng 68% ng ekonomiya ng Estados Unidos noong 2018,&lt;ref name=consumerecon&gt;[https://fred.stlouisfed.org/graph/?g=ntyj &quot;Personal consumption expenditures (PCE)/gross domestic product (GDP)&quot;] ''FRED Graph'', Federal Reserve Bank of St. Louis&lt;/ref&gt; samantalang ang bahaging paggawang sahod ay 43% noong 2017.&lt;ref&gt;[https://fred.stlouisfed.org/series/W270RE1A156NBEA &quot;Shares of gross domestic income: Compensation of employees, paid: Wage and salary accruals: Disbursements: To persons&quot;] ''FRED Graph'', Federal Reserve Bank of St. Louis&lt;/ref&gt; Ito ang ikatlong bansa na pinakamalaking merkado ng mga mamimili.&lt;ref name=&quot;unstats.un.org&quot;&gt;{{cite web |title=United Nations Statistics Division – National Accounts Main Aggregates Database |url=http://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |access-date=2022-03-22 |archive-date=2016-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205025204/http://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang pamilihan ng mga trabaho ay umaakit ng mga immigrante mula sa iba ibang bansa na karaniwan ay edukado dahil sa mas maraming oportunidad  sa Estados Unidos.&lt;ref name=&quot;The World Factbook&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2112rank.html |title=Country comparison :: net migration rate |date=2014 |access-date=June 18, 2014 |website=Central Intelligence Agency |publisher=The World Factbook |archive-date=Disyembre 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226005157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2112rank.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang Estados ay nangungunang ekonomiya ayons sa mga pag-aaral gaya ng [[Index ng Madaling Pagnegosyo sa bansa]], [[Ulat ng Pagiging Kompetetibo sa Buong Mundo]] at iba pa.&lt;ref name=&quot;World Economic Forum&quot;&gt;{{cite web |url=http://www3.weforum.org/docs/GCR2013-14/GCR_Rankings_2013-14.pdf |title=Rankings: Global Competitiveness Report 2013–2014 |publisher=World Economic Forum |access-date=June 1, 2014}}&lt;/ref&gt;
Ang Ekonomiya ng Estados Unidos ay dumanas ng malalang pagbagsak ng ekonomiya noong recession noong mga 2007-2009 na dulot ng subprime mortgage crisis at lumaganap sa buong mundo.&lt;ref name=&quot;FRED – Real GDP&quot;&gt;{{cite web |url=https://fred.stlouisfed.org/series/GDPC1 |title=FRED – Real GDP}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FRED – Househol7d Net Worth&quot;&gt;{{cite web |url=https://fred.stlouisfed.org/series/TNWBSHNO |title=FRED – Household Net Worth}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fred.stlouisfed.org/series/PAYEMS |title=FRED-Total Non-Farm Payrolls}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fred.stlouisfed.org/series/UNRATE |title=FRED-Civilian Unemployment Rate}}&lt;/ref&gt; Ang Estados Unidos ang ika-41 sa [[pagiging pantay ng sahod]] ng mga mamamayan sa mga 156 bansa noong 2017.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2172rank.html#us |title=''CIA World Factbook'' &quot;Distribution of Family Income&quot; |access-date=2022-03-22 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604005151/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/06/12/afx3810988.html#us |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Gray |first=Sarah |date=June 4, 2018 |title=Trump Policies Highlighted in Scathing U.N. Report On U.S. Poverty|url=http://fortune.com/2018/06/04/trump-policies-u-n-report-u-s-poverty/|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|access-date=September 13, 2018|quote=&quot;The United States has the highest rate of income inequality among Western countries&quot;, the report states.}}&lt;/ref&gt;

===Welfare at mga serbisyong panlipunan===
Hindi kasama ang  [[Social Security (United States)|Social Security]] at [[Medicare (United States)|Medicare]], ang Kongreso ng Estados Unidos ay naglaan ng halos $717 bilyon sa mga pondong pederal noong 2010 at karagdagang $210 bilyon ay inilaan sa mga pondo ng estado ($927 bilyong total) para sa mga programang welfare o pagbibigay tulong sa mga nangangailangan. Ang kalahati nito ay napunta sa pangangailangang medikal at halos  40% para sa cash, pagkain (food stamps) at tulong pabahay. Ang ilan sa mga programa ay kinabibilangan ng pagpopondo sa mga paaralang pampubliko, pagsasanay para sa trabaho, mga benepisyong SSI at medicaid.&lt;ref&gt;Means tested programs [http://budget.house.gov/uploadedfiles/rectortestimony04172012.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308070341/http://budget.house.gov/uploadedfiles/rectortestimony04172012.pdf|date=2014-03-08}} accessed 19 Nov 2013&lt;/ref&gt;  {{As of|2011}}, ang public social spending-to-GDP ratio sa Estados Unidos ay sa ibaba sa [[OECD]] average.&lt;ref&gt;[http://www.oecd.org/els/socialpoliciesanddata/OECD%282012%29_Social%20spending%20after%20the%20crisis_8pages.pdf Social spending after the crisis]. OECD. (Social spending in a historical perspective, p. 5). Retrieved: 26 December 2012.&lt;/ref&gt; Ang halos kalahati ng mga tulong na welfare na nagkakahalagang $462 bilyon ay napunta sa mga pamilyang may anak na ang karamihan ay mga mag-isang nagtataguyod ng anak.&lt;ref name=&quot;SMG&quot;&gt;{{citation | url = https://singlemotherguide.com/grants-for-single-mothers/ | title = Welfare for Single Mothers | date= January 9, 2014 | author = Dawn | publisher = Single Mother Guide}}&lt;/ref&gt;

==Siyensiya at Teknolohiya==
Noong ika-19 na siglo, ang [[United Kingdom]], [[Italya]], Kanlurang [[Europa]], [[Pransiya]], at [[Alemanya]] ang nangunguna sa pagkakatuklas ng mga bagong ideya at kaalaman sa [[siyensiya]] at [[matematika]].&lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=YFDGjgxc2CYC&amp;pg=PA61|title=National innovation systems : a comparative analysis|date=1993|publisher=Oxford University Press|isbn=0195076176|location=New York|pages=61–4|chapter=National Innovation Systems: Britain|ref=Walker1993|author1=Walker, William|editor1-last=Nelson|editor1-first=Richard R.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite document|author1=Uilrich Wengenroth|title=Science, Technology, and Industry in tiyhe 19th Century|url=http://www.mzwtg.mwn.tum.de/fileadmin/w00bmt/www/Arbeitspapiere/Wengenroth_sci-tech-ind-19c.pdf|publisher=Munich Centre for the History of Science and Technology|access-date=13 June 2016|date=2000|archive-date=4 Agosto 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804020610/http://www.mzwtg.mwn.tum.de/fileadmin/w00bmt/www/Arbeitspapiere/Wengenroth_sci-tech-ind-19c.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Bagaman, nahuhuli ang Estados Unidos sa pagpormula ng teorya, ito ay nangibabaw sa paggamit ng teorya upang lutasin ang mga problema. Ito ang [[nilalapat na siyensiya]]. Dahil ang mga Amerikano ay malayo sa pinagmumulan ng siyensiyang Kanluranin  at pagmamanupaktura, ang mga Amerikano ay kailangang tuklasin ang mga paggawa ng mga bagay. Nang pagsamahin ng mga Amerikano ang kaalamang teoretikal sa Katalihunang Yankee,  ang resulta ay isang daloy ng mga mahahalagang imbensiyon. Ang mga mahahalagang Amerikanong imbentor ay kinabibilangan nina [[Robert Fulton]] (na nag-imbento ng [[steamboat]]); [[Samuel Morse]] (nag-imbento ng [[telegraph]]); [[Eli Whitney]] (nag-imbento ng [[cotton gin]]); [[Cyrus McCormick]] (ang [[reaper]]); at [[Thomas Alva Edison]] na siyang pinamalikhain sa lahat ng mga siyentipiko na may maraming imbensiyon na kanyang ginawa.

[[Image:Wrightflyer.jpg|thumb|left|250px| Unang paglipad ng  Wright Flyer I, Disyembre 17, 1903, si Orville ang piloto at si Wilbur ang nagpapatakbo ng sulok ng pakpak ng eroplano.]]

Si Edison ay palaging ang una sa paglikha ng paglalapat siyentipiko pero siya ang palaging nagtatapos sa isang idea. Halimbawa, nilikha ng Inhinyeryong British na si [[Joseph Swan]] ang incandescent electric lamp noong 1860, halos 20 taon bago si Edison. Ngunit ang ilaw na bombilya ni Edison ay mas tumatagal sa imbensiyon ni Swan at maaaring patayin o  ilawan ng indibidwal samantalang ang bombilya ni Swan ay magagamit lamang kapag ang ilang mga ilaw ay iniliywan o pinatay sa parehong panahon. Pinabuti ni Edison ang kanyang bombilya sa paglikha ng dynamo na sistemang lumilikha ng kuryente. Sa loob ng 30 taon, ang kanyang mga imbensiyon ay nagbigay kuryente o ilaw sa milyong tahanan.
[[File:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|thumb|right|Ang Astronaut na si [[Buzz Aldrin]], piloto ng Lunar Module  ng unang misyon ng paglapag sa [[buwan]]. Siya ay makikita sa tabi ng itinayong [[Watawat ng Estados]] sa ibabaw ng buwan.]]
Isa pang pang mahalagang aplikasyon ng mga ideyang siyentipiko sa kagamitang praktikal ang inobasyon ng magkapatid na [[Wilbur at Orville Wright]]. Noong 1980, sila ay nahumaling sa mga account ng mga eksperimentong glider sa Alemanya at kanilang sinimulan ang kanilang imbestigasyon sa mga prinsipyo ng paglipas. Sa pagsasama ng kaalamang siyentipiko at  mga kakayahang mekanikal, nilikha nila ang ilang glider. Noong Disyembre 17,1993, matagumpay nilayng nailipad ang pinapatakbong mekanikal na [[eroplano]].

Ang imbensiyong Amerikano na halos hindi napansin noong 1947 ang nagsulong sa [[Panahon ng Impormasyon]] at [[Kompyuter]]. Sa panahong ito, sina [[John Bardeen]], [[William Shockley]], at [[Walter Bratain]] ng [[Bell Laboratories]] ay humango sa mga sopistikadong prinsipyo ng [[mekanikang quantum]] upang imbentuhin ang [[transistor]] na maliit na mga kasangkapan ng [[elektroniko]] na pumalit sa mabibigat na [[vacuum tube]]. Ang transistor at ang [[integrated circuit]] na nilikha pagkatapos ng 10 taon ng pagkakaimbento ng transistor ang gumawang posible na maglagay ng napakaraming mga kagamitang elektoniko sa isang kompyuter o [[smartphone]] na pumalit sa mga kompyuter na kasing laki ng isang kwarto noong 1960.

Ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] ay nagkaroon ng malalim na epekto sa pagpapaunlad ng siyensiya at teknolohiya sa Estados Unidos. Bago ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, ang gobyernong pederal ay walang responsibilidad sa pagsuporta ng pagpapaunlad ng siyensiya sa bansa. Noong digmaan, ang pederal na pamahalaan at siyensiya ay bumuo ng matulunguning relasyon. Pagkatapos ng digmaan, ang pederal na pamahalaan ng Estados Unidos ay nagkaroon ng tungkuling suportahan ang siyensiya at teknolohiya. Pagkalipas ng ilang taon, sinuportahan ng pamahalaang pederal ang pagtatatag ng pambansang sistema ng siyensiya at teknolohiya na gumagawa sa Estados Unidos na lider sa buong mundo sa siyensiya at teknolohiya.&lt;ref&gt;Mowery, D. C., &amp; Rosenberg, N. (1998). Paths of Innovation: Technological Change in 20th-Century America. Cambridge, UK: Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;
Bahagi ng nakaraan at kasalukuyang kadakilaan ng Estados Unidos sa siyensiya ang napakalaking badyet para sa pagsasaliksik at pagpapaunlad na nagkakahalagang $401.6bn noong 2009 na doble sa badyet ng Tsina sa siyensiya na $154.1bn at higit sa  25% sa badyet sa siyensiya ng  European Union na $297.9bn.&lt;ref&gt;[http://www.thenewatlantis.com/publications/the-sources-annd-uses-of-us-science-funding The Sources and Uses of U.S. Science Funding]{{Dead link|date=Hunyo 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&lt;/ref&gt;

Ang Estados Unidos ay nakalikha ng 278 Nobel Laureate sa [[Pisika]], [[Kemika]], [[Pisiolohiya o Medisina]] noong 2021 na ang unang bansa at bumubuo ng 42.5 % ng lahat ng natanggap na Gantimpalang Nobel sa buong mundo sa larangan ng Pisika, Kemika, at Pisiyolohiya.&lt;ref&gt;https://stats.areppim.com/stats/stats_nobelhierarchy.htm&lt;/ref&gt;
==Tungkulin at Impluwensiya ng Estados sa Buong Mundo==
Ang Estados Unidos ang isa sa mga bansa sa buong mundo na may malaking impluwensiya sa usaping ekonomiya, kultura, wika, siyensiya, teknolohiya, karapatang pantao at kapayapaan sa buong mundo. Dahil sa mga tulong pandayuhan ng Estados Unidos sa ibang bansa lalo na sa mga mahihirap na bansa, ang mga bansang ito ay karaniwang naiimpluwensiyahan sa usaping mga karapatang pantao sa mga bansang ito dahil sa prinsipyo ng Kapantayan ng Lahat ng Tao na isinusulong ng Estados Unidos. Ang Estados Unidos ay may malaki ring papel sa pagpapanatili ng seguridad sa buong mundo. Halimbawa, nagawang matukoy at mapaslang ng Intelihensiya ng Estados Unidos ang kinarorooanan gamit ang mga sopistikadong teknolohiya ng mga nagtatagong Pinuno ng mga Organisasyong Terorista na kinabibilangan nina [[Osama bin Laden]] na pinuno ng [[Al Qaeda]] at responsable sa pag-Atake noong Setyembre 11, 2001 at [[Abu Bakr al-Baghdadi]] na pinuno ng [[ISIS]]. Dahil din sa  suporta nito sa [[Israel]], marami ang galit sa Estados Unidos. Gaya ng ibang mga bansang [[Kanluranin]] na mauunlad, ang Estados Unidos ay may kapangyarihan na magpalumpo ng mga ekonomiya ng isang bansa sa pamamagitan ng pagpapataw ng mga ekonomikong [[sanction]] gaya ng ginawa sa [[Cuba]], [[Iran]], [[North Korea]] at [[Rusya]].

==Relihiyon==
Sa Estados Unidos, ang [[kalayaan ng relihiyon]] ay isa sa pinoprotektahang karapatan ng mga Amerikano na nakasalig sa [[Saligang Batas ng Estados Unidos]] na matatagpuan sa mga sugnay ng [[relihiyon]] sa [[Unang Susog ng Saligang Batas ng Estados Unidos]]. Ito ay malapit na nauugnay sa [[paghihiwalay ng simbahan at estado]] na isang konseptong isinulong ng mga tagapagtatag ng Estados Unidos gaya nina [[James Madison]] at [[Thomas Jefferson]].

Ang '''Unang Susog''' ay may dalawang probisyon na nauukol sa [[relihiyon]]: Ang Sugnay ng '''Establisyemento (pagtatatag)''' at ang Sugnay ng '''Malayang Pagsasanay'''. Ang Establisyemento ay nagbabawal sa gobyerno ng Estados Unidos na &quot;magtatag&quot; ng isang relihiyon. Sa kasaysayan, ito ay nangangahulugan sa pagpipigil ng mga simbahan na isinusulong ng gobyerno gaya ng [[Simbahan ng Inglatera]]. Sa kasalukuyan, ang &quot;establisyemento ng relihiyon&quot; ay pinangangasiwaan ng tatlong bahaging pagsubok na inilatag ng [[Korte Suprema ng Estados Unidos]] sa ''Lemon v Kurtzman, 403, U.S. 602 (1971)''. Isa ilalim ng &quot;pagsubok na Lemon&quot;, ang gobyerno ng Estados Unidos ay maaari lamang tumulong sa isang relihiyon kapag (1) ang pangunahing layunin ng pagtulong ay [[sekular]](hindi relihiyoso), (2) ang pagtulong ay dapat hindi nagsusulong o nagpipigil sa isang relihiyon at (3) walang labis na paghihimasok sa pagitan ng simbahan at estado.

Ang Sugnay ng '''Malayang Pagsasanay''' ay nagpoprotekta sa mga mamamayan ng Estados Unidos na magsanay ng relihiyon na kanilang nanaisin kung ito ay hindi lumalabag sa mga ''moralidad ng publiko'' o may ''nakakapilit'' na interes ang  gobyerno. Halimbawa, sa ''Prince v. Massachusetts, 321 U.S. 158 (1944)'', isinaad ng Korte Suprema ng Estados Unidos na maaaring pwersahin ng estado ang pagpapabakuna ng mga bata na ang mga magulang ay hindi pumapayag dito sa kadahilanang pang-relihiyon.  Isinaad ng Korte Suprema ng Estados Unidos na ang estado ay may interest na mangibabaw sa paniniwala ng mga magulang upang maprotektahan ang kalusugan ng mga mamayan ng Estados Unidos at kanilang kaligtasan.

{{Pie chart
| thumb = center
| caption = Relihiyon sa Estados Unidos (2020)&lt;ref name=&quot;Pew2020&quot;&gt;{{cite web |title=Measuring Religion in Pew Research Center's American Trends Panel |url=https://www.pewforum.org/2021/01/14/measuring-religion-in-pew-research-centers-american-trends-panel/ |website=Measuring Religion in Pew Research Center’s American Trends Panel &amp;#124; Pew Research Center |publisher=Pew Research Center |access-date=9 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208090614/https://www.pewforum.org/2021/01/14/measuring-religion-in-pew-research-centers-american-trends-panel/ |archive-date=8 February 2021 |date=14 January 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[Protestantismo|Protestante]]
| value1 = 42
| color1 = Blue
| labelt2 = [[Simbahang Katoliko Romano|Romano Katoliko]]
| value2 = 21
| color2 = Purple
| label3 = [[Mormon]]
| value3 = 2
| color3 = DarkBlue
| label4 = [[Walang relihiyon]]
| value4 = 18
| color4 = White
| label5 = [[Ateismo|Ateista]]
| value5 = 5
| color5 = Grey
| label6 = [[Agnostic]]
| value6 = 6
| color6 = Lightgrey
| label7 = [[Hudaismo|Hudyo]]
| value7 = 1
| color7 = Lightblue
| label8 = [[Islam|Muslim]]
| value8 = 1
| color8 = Green
| label9 = [[Hinduismo|Hindu]]
| value9 = 1
| color9 = DarkOrange
| label10 = [[Budismo|Budista]]
| value10 = 1
| color10 = Gold
| label11 = Ibang [[relihiyon]]
| value11 = 2
| color11 = Chartreuse
| label12= Unanswered
| value12= 1
| color12= Black}}
==Kultura==
Ang Estados Unidos ay isang [[kulturang indibidwalistiko]] na isang uri ng ng [[kultura]] na ang pagpapahalaga ay nasa isang [[indibidwal]] o sarili kesa sa isang [[grupo]]. Ang mga kulturang indidbidwal ay nagbibigay halaga sa  sariling pananaw, pribasiya, [[autonomiya]](pangangasiwa sa sariling buhay), pag-asa sa sarili at sariling sikap. Ang mga Amerikano ay gumagamit ng diretsang pakipagtalastasan, naghahayag sa sariling naisin, at gumagamit ng mga iba't ibang paraan upang maayos ang mga alitan sa ibang kapwa tao. Ang Estados Unidos ay isang uri ng [[may mababang pagitan ng kapangyarihan]](low power distance culture) kung saan ito ay nagbibigay halaga sa bawat indibidwal na walang tinitingnang estado o katayuan sa buhay at nagtatakwil ng kawalang kapantayan sa lipunan. Tinatakwil ng mga Amerikano ang mga autoridad sa ikabubuti ng bawat indibidwal na bahagi ng isang lipunan.

==Sirkumsisyon==
{{See also|Pagtutuli sa Estados Unidos}}
Ang bansang ''Estados Unidos'' ay isa sa mga bansang nasa [[Kanlurang Emisperyo]] kabilang ang [[Canada]] sa mga protestanteng mga bansang ang lalaki ay tinutuli sa 70% nito sa [[Bagong Inglatera]] at &quot;Midwest&quot; kasalungat sa mga rehiyong timog at kanluran ay 50% hanggang 30% ang tinutuli.

==Galeriya==
&lt;gallery&gt;
Talaksan:Flag of Alabama.svg|'''[[Alabama]]'''
Talaksan:Flag of Alaska.svg|'''[[Alaska]]'''
Talaksan:Flag of Arizona.svg|'''[[Arizona]]'''
Talaksan:Flag of Arkansas.svg|'''[[Arkansas]]'''
Talaksan:Flag of California.svg|'''[[California]]'''
Talaksan:Flag of Colorado.svg|'''[[Colorado]]'''
Talaksan:Flag of Connecticut.svg|'''[[Connecticut]]'''
Talaksan:Flag of Delaware.svg|'''[[Delaware]]'''
Talaksan:Flag of Washington, D.C.svg|'''[[District of Columbia]]'''
Talaksan:Flag of Florida.svg|'''[[Florida]]'''
Talaksan:Flag of the State of Georgia.svg|'''[[Georgia (estado ng Estados Unidos)|Georgia]]'''
Talaksan:Flag of Hawaii.svg|'''[[Hawaii]]'''
Talaksan:Flag of Idaho.svg|'''[[Idaho]]'''
Talaksan:Flag of Illinois.svg|'''[[Illinois]]'''
Talaksan:Flag of Indiana.svg|'''[[Indiana]]'''
Talaksan:Flag of Iowa.svg|'''[[Iowa]]'''
Talaksan:Flag of Kansas.svg|'''[[Kansas]]'''
Talaksan:Flag of Kentucky.svg|'''[[Kentucky]]'''
Talaksan:Flag of Louisiana.svg|'''[[Louisiana]]'''
Talaksan:Flag of Maine.svg|'''[[Maine]]'''
Talaksan:Flag of Maryland.svg|'''[[Maryland]]'''
Talaksan:Flag of Massachusetts.svg|'''[[Massachusetts]]'''
Talaksan:Flag of Michigan.svg|'''[[Michigan]]'''
Talaksan:Flag of Minnesota.svg|'''[[Minnesota]]'''
Talaksan:Flag of Mississippi.svg|'''[[Mississippi]]'''
Talaksan:Flag of Missouri.svg|'''[[Missouri]]'''
Talaksan:Flag of Montana.svg|'''[[Montana]]'''
Talaksan:Flag of Nebraska.svg|'''[[Nebraska]]'''
Talaksan:Flag of Nevada.svg|'''[[Nevada]]'''
Talaksan:Flag of New Hampshire.svg|'''[[New Hampshire]]'''
Talaksan:Flag of New Jersey.svg|'''[[New Jersey]]'''
Talaksan:Flag of New Mexico.svg|'''[[New Mexico]]'''
Talaksan:Flag of New York.svg|'''[[New York]]'''
Talaksan:Flag of North Carolina.svg|'''[[North Carolina]]'''
Talaksan:Flag of North Dakota.svg|'''[[North Dakota]]'''
Talaksan:Flag of Ohio.svg|'''[[Ohio]]'''
Talaksan:Flag of Oklahoma.svg|'''[[Oklahoma]]'''
Talaksan:Flag of Oregon.svg|'''[[Oregon]]'''
Talaksan:Flag of Pennsylvania.svg|'''[[Pennsylvania]]'''
Talaksan:Flag of Rhode Island.svg|'''[[Rhode Island]]'''
Talaksan:Flag of South Carolina.svg|'''[[South Carolina]]'''
Talaksan:Flag of South Dakota.svg|'''[[South Dakota]]'''
Talaksan:Flag of Tennessee.svg|'''[[Tennessee]]'''
Talaksan:Flag of Texas.svg|'''[[Texas]]'''
Talaksan:Flag of Utah.svg|'''[[Utah]]'''
Talaksan:Flag of Vermont.svg|'''[[Vermont]]'''
Talaksan:Flag of Virginia.svg|'''[[Virginia]]'''
Talaksan:Flag of Washington.svg|'''[[Washington]]'''
Talaksan:Flag of West Virginia.svg|'''[[West Virginia]]'''
Talaksan:Flag of Wisconsin.svg|'''[[Wisconsin]]'''
Talaksan:Flag of Wyoming.svg|'''[[Wyoming]]'''
&lt;/gallery&gt;

=== Patakarang panlabas ===
Ang paghaharing militar, ekonomiko, at kultural ng Estados Unidos ang dahilan kung bakit isang mahalagang tema sa politika ng bansa ang [[patakarang panlabas]] (o foreign policy) nito, bukod pa sa kahalagahan ng imahen ng Estados Unidos sa buong mundo.

Nauntog ang patakarang panlabas ng Estados Unidos sa pagitan ng [[pamumukod]] o ''isolationism'', [[imperyalismo]] at paghahalo ng mga ito, sa buong kasaysayan ng bansa.

Nagresulta ang malakas na impluwensiya nito sa politika at kultura ng buong mundo sa sobrang [[anti-Amerikanismo|pagkamuhi]] ng ilan dito, at [[Amerikopilya|pagpuri]] naman at paghanga para sa ilan. Isang halimbawa nito si [[Ayatollah Khomeini]] na tinawag ang Estados Unidos &quot;The Great Satan&quot; (Ang Dakilang Satanas).

== Tingnan din ==
* [[Kasaysayang militar ng Estados Unidos]]
* [[Kronolohiya ng kasaysayan ng Estados Unidos]]

== Talababa ==
&lt;references group=&quot;upper-alpha&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

{{United States topics}}
{{Pangkat8}}

[[Kategorya:Estados Unidos| ]]
[[Kategorya:Mga bansa sa Hilagang Amerika]]</text>
      <sha1>3ch3zpegge6w9koq1pfto09ziioqq2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tropiko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1796</id>
    <revision>
      <id>2213062</id>
      <parentid>2212922</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:28:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2139" sha1="ltvobft79kx4es8cmhkt3p1t1ql6z72" xml:space="preserve">[[Talaksan:Tropical-area-mactan-philippines.jpg|thumb|240px|left|Ang hitsura ng [[Pilipinas]] ay isang tropikong rehiyon.]]
[[Talaksan:World map torrid.svg|thumb|300px|Mapa ng mundo kung saan ang tropiko ay ipinahiwatig ng isang pulang banda]]
Ang '''tropiko''' o mga bansa na tropiko ay ang heograpikong rehiyon sa [[Daigdig|Lupa]] o &quot;earth&quot; na naka-sentro sa [[ekwador]] o &quot;equator&quot;. Nililimitahan ito sa [[latitud]] ng dalawang ''tropiko'': ang [[Tropiko ng Cancer]] sa hilaga at ang [[Tropiko ng Capricorn]] sa timog na hemisperyo. Ito ay nagmula sa salitang [[Wikang Griyego|griyego]] na ''tropos'', na ang ibig sabihin ay bwelta o pag-ikot.

Ang rehiyong ito ay nakalatag sa pagitan ng 23.5° H latitud at 23.5° T latitud, at kasama dito ang lahat ng parte ng Lupa na direktang tinatamaan ng araw(o kung saan naka-anggulong 90° altitud ang araw mula sa lupa) nang maski isang beses lang sa isang taong solar (hindi nagagawa ito ng araw lampas hilaga ng Tropiko ng Cancer at lampas timog ng Tropiko ng Capricorn). Sa [[klasipikasyon ng klima ni Köppen|panukalang klasipikasyon ng klima]] ni [[Wladimir Köppen|Köppen]], ang [[klimang tropikal]] ay nilalarawan bilang isang klimang hindi-arid, na ang lahat sa labindalawang buwan ng taon ay may promedyong temperaturang hindi bababa sa 18&amp;nbsp;°C.

== Mga Organismo ==
Ang mga '''tropikal''' na [[halaman]] at [[hayop]] ay yung mga katutubong espesye (species) sa rehiyon. Ang salitang ito ay ginagamit din bilang pagtukoy sa isang lugar na mainit at mahalumigmig buong taon, na may saganang kahalamanan. Subalit may mga ilang lugar sa tropiko na hindi talaga &quot;tropikal&quot; at mga [[alpine tundra]] at niyebeng tuktok, tulad ng sa bundok ng [[Mauna Kea]].

== Halimbawa ng mga lungsod tropikal ==
* [[Bombay]], [[India]] (19.1º H)
* [[Hong Kong]], [[Hong Kong|Hong Kong SAR]], [[Tsina]] (22.3º H)
* [[Nairobi]], [[Kenya]] (1.3º S)
* [[Rio de Janeiro]], [[Brazil]] (22.9º T)
* [[Singapore]] (1.4º H)
* [[Maynila]], [[Pilipinas]]

== Tingnan din ==
* [[Taong tropikal]] (Ingles: ''tropical year'')
* [[Mga sakit tropikal]]

{{Klima}}

[[Kategorya:Mga tropiko|*]]
[[Kaurian:Klima]]</text>
      <sha1>ltvobft79kx4es8cmhkt3p1t1ql6z72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Taiwan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1811</id>
    <revision>
      <id>2213088</id>
      <parentid>2212515</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T14:14:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6796" sha1="bpum0ni5itgpyhflw1miwdqhc3lk3pn" xml:space="preserve">{{copyedit|date=Nobyembre 2009}}
{{cleanup-translation|date=Nobyembre 2009}}
{{for|mismong pulo ng Taiwan|Heograpiya ng Taiwan}}
{{Infobox country
|native_name        = 中華民國&lt;br /&gt;''Zhōnghuá Mínguó''
|conventional_long_name = Republika ng Tsina
|common_name        = Taiwan
|image_flag         = Flag of the Republic of China.svg
|image_coat         = National Emblem of the Republic of China.svg
|symbol_type        = Pambansang Sagisag
|image_map          = Locator map of the ROC Taiwan.svg
|national_anthem    = &lt;br&gt;中華民國國歌&lt;br&gt;&quot;Tatlong Doktrina ng Bayan&quot;&lt;br&gt;''[[File:National anthem of the Republic of China (Taiwan) 中華民國國歌(演奏版).ogg]]''
|capital            = [[Taipei]]
|largest_city       = capital
&lt;!---only Mandarin is the official language, others are regional languages, per http://www.gio.gov.tw/ct.asp?xItem=35570&amp;ctNode=4101  ----&gt; 
|official_languages = [[:en:Standard Mandarin|Pamantayang Mandarin]] (Guóyǔ)
|government_type    = [[:en:Semi-presidential system|Semi-presidential system]]
|leader_title1      = [[Pangulo ng Republika ng Tsina|Pangulo]]
|leader_name1       = {{#statements:P1308|from=Q887003}}
|leader_title2      = [[:en:Premier of the Republic of China|Premiero]]
|leader_name2       = {{#statements:P6}}
|area_km2 = 36188
|area_sq_mi = 13975
|area_rank          = ika-136
|percent_water      = 10.34
|population_estimate      = 22,911,292&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tw.html CIA - The World Factbook -- Taiwan]&lt;/ref&gt;
|population_estimate_year = 2007
|population_estimate_rank = ika-47&lt;ref name=&quot;footnote_a&quot;&gt;Ang hanay ay ayon sa mga pigura ng 2006.&lt;/ref&gt;
|population_density_km2   = 633.12
|population_density_sq_mi = 1,639.43
|population_density_rank  = ika-14&lt;ref name=&quot;footnote_a&quot;/&gt;
|demonym            = Taiwanese o Tsino
|GDP_PPP            = $1.404 trilyon
|GDP_PPP_rank       = ika-19
|GDP_PPP_year       = 2021
|GDP_PPP_per_capita = $59,397
|GDP_PPP_per_capita_rank = ika-13
|GDP_nominal        = $759,104 bilyon
|GDP_nominal_rank   = ika-21
|GDP_nominal_year   = 2021
|GDP_nominal_per_capita = $32,122
|GDP_nominal_per_capita_rank = ika-28
|sovereignty_type   = [[Kasaysayan ng Republika ng Tsina|Pagkakatatag]]
|sovereignty_note   = [[Himagsikang Xinhai]]
|established_event1 = [[Pag-aalsang Wuchang|Simula ng Himagsikang Xinhai]]
|established_date1  = 10 Oktubre 1911
|established_event2 = Panunumbalik ng republika
|established_date2  = 1 Enero 1912
|HDI                = 0.932
| HDI_change = {{increase}} &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref = 
|HDI_rank           = ika-23 kung nakahanay&lt;ref name=&quot;hdi&quot;&gt;Dahil sa kanyang [[:en:Political status of the Republic of China|kalagayang pampolitika]], hindi nakwenta ng [[United Nations|UN]] ang [[:en:Human Development Index|HDI]] para sa ROC. Ngunit, nakwenta ng pamahalaang ROC ang HDI nito para sa 2004 na 0.932; kung [[:en:list of countries by Human Development Index|isasama ito sa mga pigura ng HDI ng UN]], maihahanay ang ROC sa ika-23 (high), sa pagitan ng [[Germany]] and [[Israel]].&amp;nbsp;[http://www.stat.gov.tw/public/Data/712121616871.pdf 國情統計通報]&lt;/ref&gt;
|HDI_year           = 2005
|currency           = [[Dolyar ng Bagong Taiwan]] (NT$)
|currency_code      = TWD
|time_zone          = [[Oras sa Tsina#Chungyuan|CST]]
|utc_offset         = [[UTC+8|+8]]
|time_zone_DST      = 
|utc_offset_DST     = 
|cctld              = [[.tw]]
|calling_code       = 886
}}
Ang '''Republika ng Tsina''', kilala bilang '''Taiwan''' (Ingles: ''Taiwan'', bigkas: /tay·wán/, literal na kahulugan: &quot;baybaying may pilapil&quot;&lt;ref name=NBK&gt;{{cite-NBK|''Taiwan'', Republic of China, Facts and Figures; ''Formosa'', &quot;beautiful island&quot;, p. 261}}&lt;/ref&gt;) ay isang bansa sa [[Silangang Asya]] na binubuo ng isang kapuluan, at ang pinakamalaki at importanteng pulo ay mismong '''Taiwan'''. May lawak ito na 35,981².

Makontrobersiya ang kalagayan ng Taiwan dahil sa isyu na kung dapat ba itong manatiling ang Republika ng Tsina, o maging isang nakapangyayaring [[Republika ng Taiwan]]. Sa kasalukuyan, isa ito na soberanong estado na nakatayo sa isang [[demokrasyang representatibo]]. ''Republika ng Tsina'' ang opisyal na pangalan ng estado. Iba-iba ang mga pananaw ng mga nagkakaibang grupo sa kung ano sa kasalukuyan ang pormal na sitwasyong pampolitika. Silipin din ang [[Kalayaang Taiwanese]] at [[reunipikasyong Tsino]].

Ang Taiwan, dating tinatawag na '''Formosa'''&lt;ref name=NBK/&gt;, ay isang islang hugis-mani. Ito’y nasa hilaga ng pilipinas at nasa kanluran ng baybayin ng [[Dagat Luzon]]. Dalawang hanay ng mga bundok ang nasa silangang baybayin,ang mga ito’y dahan-dahang dumadalisdis sa baybaying kanluranin na tilabai-baytang na mga lupang lambak. Mula sa likas na mga (baibaytang na Look). Sinasabing nabighani ang mga unang maglalayag na Portuges sa kagandahan ng isla, at tinawag itong '''Ilha Formosa''', ang [[Wikang Portuges|Portuges]] ng “Magandang Pulo”&lt;ref name=NBK/&gt;.

Ang Taipei ang kabisera ng Taiwan.  Malapit ito sa Dagat Luzon ng Pilipinas.

== Mga teritoryong pampangasiwaan ==
{{Talaan ng mga territoryong pampangasiwaan|Q865}}

== Silipin din ==
* [[Republikang Bayan ng Tsina]]
* [[Talaan ng mga lungsod sa Taiwan]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

== Mga kawing panlabas ==
* {{Wikivoyage|Taiwan}} {{in lang|en}}
* {{Commons-inline|Republic of China}}
* {{Commonscat-inline|Republic of China}}
* {{osmrelation-inline|449220}}
* {{wikiatlas|Taiwan}} {{in lang|en}}
* [http://www.taipeitimes.com/ Taipei Times], pahayagang inilathala sa Taip’ei
* [http://www.taiwandocuments.org/japansurrender.htm The Surrender of Japanese Forces in China, Indochina, and Formosa]
* [http://www.formosa.org/~taiwanpg/tw-lib.htm The Taiwan Library Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060501092508/http://www.formosa.org/~taiwanpg/tw-lib.htm |date=2006-05-01 }}
* [http://www.atimes.com/atimes/China/FB11Ad06.html Ignore the rhetoric, China won’t attack Taiwan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060629011020/http://www.atimes.com/atimes/China/FB11Ad06.html |date=2006-06-29 }}, artikulo ni Daniel McCarthy
* [http://www.atimes.com/atimes/China/FB27Ad01.html Taiwan poll should ask about US sovereignty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041205020545/http://www.atimes.com/atimes/China/FB27Ad01.html |date=2004-12-05 }}, artikulo ni Richard W Hartzell
* [http://groups.yahoo.com/group/TaiwanFocus/ TaiwanFocus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060212221603/http://groups.yahoo.com/group/TaiwanFocus/ |date=2006-02-12 }}, pangkat pantalakayan tungkol sa Taiwan

{{Asya}}
{{Authority control}}

[[Kategorya:Mga bansa sa Silangang Asya]]
[[Kategorya:Taiwan|*]]
[[Kategorya:Mga hindi kinikilala o malawakang hindi kinikilalang estado]]</text>
      <sha1>bpum0ni5itgpyhflw1miwdqhc3lk3pn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Apostol Pablo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3120</id>
    <revision>
      <id>2213199</id>
      <parentid>2212748</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50782" sha1="991gbb7z3miov5dvcwfjli7htk7m6y8" xml:space="preserve">:''Nakakarga ang Pablo dito. Para sa ibang gamit, tingnan ang [[Pablo (paglilinaw)]].''
{{Infobox saint
| name=Pablo ang Apostol
| birth_date=ca. 5 CE&lt;ref&gt;[http://www.pbs.org/empires/peterandpaul/footsteps/footsteps_1_1.html Peter and Paul . In the Footsteps of Paul . Tarsus . 1]. PBS. Retrieved 2010-11-19.&lt;/ref&gt;
| death_date={{circa}} 67 CE&lt;ref name=&quot;Harris, p. 411&quot;&gt;Harris, p. 411&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Bibleref2|Acts|9:11–12|9|Acts 9:11}} &quot;Saul ng Tarso&quot;&lt;/ref&gt;
| feast_day=Enero 25 (The Conversion of Paul)&lt;br /&gt;Pebrero 10 (Feast of Saint Paul's Shipwreck in [[Malta]])&lt;br /&gt;Hunyo 29 ([[Feast of Saints Peter and Paul]])&lt;br /&gt;Nobyembre 18 (Feast of the dedication of the [[basilica]]s of Saints Peter and Paul)
| venerated_in=Karamihan ng kasalukyang mga denonominasyon ng [[Kristiyanismo]]
| image=Saint_Paul_Ananias_Sight_Restored.jpg
| caption = [[Ananias of Damascus]] restores&lt;br /&gt;Saint Paul's sight.&lt;br /&gt;A 1631 painting by [[Pietro Cortona]].
| birth_place= in [[Tarso]] in [[Cilicia]]&lt;ref&gt;{{Bibleref2|Acts|22:3}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;(south-central Turkey)
| death_place= probably in [[Rome]]&lt;ref name=&quot;Harris, p. 411&quot;/&gt;
| titles=Apostle to the Gentiles
| canonized_by=[[Pre-congregation|Pre-Congregation]]
| attributes=[[Sword]]
| patronage= Mga misyon; Mga teologo; Mga [[hentil]]
| major_shrine=[[Basilica of Saint Paul Outside the Walls]] }}

Si '''Apostol Pablo''' o '''Pablo ng Tarso''' ([[Wikang Ebreo|Ebreo]]: '''פאולוס מתרסוס''', Pa’ulus miTarsus) ([[5 CE]]–[[67 CE]]) ayon sa ilang aklat ng [[Bagong Tipan]] ay isang [[apostol]] ni [[Hesus]]. Ang mga sulat na tradisyonal na itinuturo sa kanya ng mga Kristiyano na tinatawag na mga [[sulat ni Pablo]] ay bumubuo ng malaking bahagi ng [[Bagong Tipan]]. Gayunpaman, ang marami sa mga [[sulat ni Pablo]] ay pinaniniwalaan ng mga modernong skolar na hindi autentiko o peke na ipinangalan lang kay Pablo. Ang mga [[sulat ni Pablo]] na nakapasok sa [[kanon]] na Katoliko ay tinatanggap ng maraming mga Kristiyano ngayon ngunit hindi lahat ng mga Kristiyano. Ang mga [[ebionita]] ay tumakwil sa mga [[sulat ni Pablo]] at tumuring kay Pablo na isang ''impostor na apostol''.

Ang ''[[Kristiyanismong Paulino]]'' ay isang terminong ginagamit ng mga skolar mula pa noong ika-20 siglo upang tukuyin ang isang anyo ng Kristiyanismo na nauugnay sa mga paniniwala at doktrinang itinaguyod ni Pablo sa [[sulat ni Pablo|kanyang mga sinasabing sulat]]. Ang mga skolar ay nagmungkahi ng iba't ibang mga hibla ng pananaw sa loob ng [[Kristiyanismo|Sinaunang Kristiyanismo]] sa mga simulang siglo nito. Ang mga katuruan ni Pablo ay nakita ng marami na iba at sumasalungat sa mga katuruan ni [[Hesus]] na nakatala sa mga kanonikal na ebanghelyo gayundin sa [[Mga Gawa ng mga Apostol]] at iba pang mga epistula ng Bagong Tipan gaya ng [[Sulat ni Santiago]]. Ang mga tagapagtaguyod ng anyong Paulino ng Kristiyanismo ay kinabiblangan ni [[Marcion ng Sinope]] na nag-angking si Pablo ang tanging apostol na tamang nakaunawa ng mensahe ng kaligtasan ni Hesus.  Salungat dito ang mga pangkat ng Kristiyanismo na tumakwil kay Pablo at sa kanyang mga sulat at katuruan na kinabibilangan ng mga [[Hudyong-Kristiyano]] gaya ng mga [[Ebionita]] at [[Nazareno]] dahil sa kanyang paglihis sa Hudaismo at [[Konseho ng Herusalem|mga katuruan ng ibang mga apostol]]. Kanilang itinuring si Pablo na isang natalikod at impostor na apostol. Ayon sa mga skolar gaya nina [[Hyam Maccoby]] (1987), [[Robert Eisenman]], [[James Tabor]], [[Hugh Schonfield]] (1961) at marami pang iba, ang mga [[Ebionita]] ay mas matapat sa mga autentikong mga katuruan ni Hesus at bumubuo ng mga nananaig na mananampalataya ng Herusalem sa mga simulang siglo ng Kristiyanismo bago ang kanilang unti-unting [[marhinalisasyon]] ng mga tagasunod ni Pablo.&lt;ref name=&quot;Maccoby 1987&quot;&gt;{{Cite book| author = [[Hyam Maccoby]]| title = The Mythmaker: Paul and the Invention of Christianity| url = https://archive.org/details/mythmaker0000hyam| pages = [https://archive.org/details/mythmaker0000hyam/page/172 172]–183.| publisher = HarperCollins | year = 1987 | isbn = 0-06-250585-8}}, [http://ebionite.tripod.com/mac15.htm an abridgement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120091327/http://ebionite.tripod.com/mac15.htm |date=2018-11-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schoeps 1969&quot;&gt;{{Cite book| author = Hans-Joachim Schoeps| title = Jewish Christianity: Factional Disputes in the Early Church. Translation Douglas R. A. Hare| url = https://archive.org/details/jewishchristiani0000scho| publisher = Fortress Press| year = 1969}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tabor 2006&quot;&gt;{{Cite book| author = [[James Tabor]] | title = The Jesus Dynasty: A New Historical Investigation of Jesus, His Royal Family, and the Birth of Christianity| url = https://archive.org/details/jesusdynastyhidd00tabo | publisher = Simon &amp; Schuster | year = 2006| isbn = 0-7432-8723-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tabor, authentic followers&quot;&gt;Tabor (2006), p. 286, 289-291.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eisenman p. 5–6 1997&quot;&gt;{{Cite book| author = [[Robert Eisenman]]| title = James the Brother of Jesus: The Key to Unlocking the Secrets of Early Christianity and the Dead Sea Scrolls | url = https://archive.org/details/jamesbrotherofje0000eise| pages = [https://archive.org/details/jamesbrotherofje0000eise/page/5 5]–6.| publisher = Viking | year = 1997 | isbn = 1-84293-026-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Howard Bream's review of H. J. Schoeps, ''Theologie und Geschichte des Judenchristentums'' (1949), in: ''The Journal of Religion'' (1952), p. 58: &quot;In the development of Christianity itself, he [Schoeps] believes that they [the Ebionites] were in many respects closer to the teachings of Jesus than were the Gentiles. This is true particularly where the Ebionites differed from normative Judaism, as in rejecting animal sacrifice and in deleting certain passages from Scripture with the claim that they were interpolations.&quot;&lt;/ref&gt;

==Tāłámbühåÿ==
[[Talaksan:PaulusTarsus LKANRW.jpg|thumb|right|Komposito ng mukha ni Pablo na ginawa ng mga eksperto ng kapulisan ng estado ng NRW, Alemanya.]] 
[[Talaksan:Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|thumb|right|Isang dibuho hinggil sa pagbabagong-loob ni San Pablo noong patungo siya sa Damasco.  Ipininta ng tagapintang si [[Michelangelo Merisi da Caravaggio]] (1573–1610) - mas kilala bilang [[Caravaggio]] lamang - ang obrang ito.  Sumiklab lamang ang liwanag na mula sa kalangitan sa loob ng isip ni Saul - na naging Pablo.  Sa larawang ito na walang panlikod na palamuti o tanawin sapagkat nasa loob lamang ng isang silid o pook sa isang bahay.  Tila naghihintay lamang ang kasamang katulong at ang kabayo na muling balikan ng ulirat at bumangong muli si Pablo, para makapagpatuloy sila sa kanilang paglalakbay.&lt;ref name=Biblia2/&gt;]]

Ang mga sanggunian sa buhay ni Pablo ang [[Mga Gawa ng mga Apostol]] at mga [[sulat ni Pablo]]. Ang ''Mga Gawa'' ay nagsasalaysay ng kuwento ng panahong apostoliko ng sinaunang simbahang Kristiyano na may partikular na pagbibigay diin sa pangangaral ng 12 apostol at ni Pablo. Ang mga kalaunang kabanata ay nagsasalaysay ng pagkaakay ni Pablo sa Kristiyanismo, kanyang pangangaral at sa huli ay ang pagdakip at pagkakabilanggo at paglalakbay sa Roma. Ayon sa mga skolar, ang may akda ng [[Mga Gawa ng mga Apostol]] ay hindi maituturing na isang napaka-maasahang historyan. Ayon sa mga skolar, ang ''Mga Gawa ng mga Apostol'' ay naglalarawan kay Pablo nang iba sa paglalarawan ni Pablo sa kanyang mga epistula na parehong sa paktuwal at teolohikal.&lt;ref&gt;&quot;Acts presents a picture of Paul that differs from his own description of himself in many of his letters, both factually and theologically.&quot; biblical literature (2010). In Encyclopædia Britannica, Inc. Retrieved 25 Nobyembre 2010, from [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/64496/biblical-literature/73440/The-Acts-of-the-Apostles?anchor=ref598122 Encyclopædia Britannica Online]&lt;/ref&gt; Ang ''Mga Gawa'' ay iba sa mga sulat ni Pablo sa mga mahahalagang isyu gaya ng kautusan ni Moises, pagka-apostol ni Pablo at kanyang relasyon [[Konseho ng Herusalem|sa simbahan sa Herusalem]].&lt;ref&gt;&quot;That an actual companion of Paul writing about his mission journeys could be in so much disagreement with Paul (whose theology is evidenced in his letters) about fundamental issues such as the Law, his apostleship, and his relationship to the Jerusalem church is hardly conceivable.&quot; biblical literature (2010). In Encyclopædia Britannica, Inc. Retrieved 25 Nobyembre 2010, from [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/64496/biblical-literature/73440/The-Acts-of-the-Apostles?anchor=ref598122 Encyclopædia Britannica Online]&lt;/ref&gt; Ang isa pang isyu na sumisira sa kredibilidad ng may akda ng ''Mga Gawa'' ang [[plagiarismo]] nito ng iba't ibang mga sanggunian. 
===Talambuhay ayon sa Bagong Tipan===
Ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|22:25-29}} at {{bibleverse|Mga|Gawa|16:37}}, si Pablo ay isang mamamayang Romano sa kapanganakan gaya ng kanyang ama. Siya ay nagmula sa isang taos pusong pamilyang Hudyo sa siyudad ng [[Tarso]].&lt;ref name=&quot;Montague, George T. 1966&quot;&gt;Montague, George T. ''The Living Thought Of St. Paul''. Milwaukee: Bruce Publishing Co. 1966. AISN: B0006CRKIC&lt;/ref&gt; 
Ang kanyang pamilya ay may kasaysayan ng kabanalang pang-[[relihiyon]] ({{bibleverse|2|Timoteo|1:3}}. Maliwanag na ang kanyang pamilya ay nauugnay sa mga tradisyon ng [[fariseo]] ({{bibleverse||Filipos|3:5-6}}). Ang kanyang ama ay isang fariseo ({{bibleverse|Mga|Gawa|23:6}}). Ayon sa {{bibleverse||Filipos|3:5}}, siya ay mula sa lipi ni Benjamin, isang Hebreo ng mga Hebreo at isang fariseo. Sa kanyang kabataan, ipinadala si Pablo sa Herusalem upang tumanggap ng edukasyon sa eskwela ni Gamaliel ({{bibleverse|Mga|Gawa|22:3}}). Gayunpaman, ang mga pagtatangka ni Pablo na mangatwiran sa istilong [[rabbi]]niko halimbawa sa {{bibleverse||Roma|7:1-6}} ay naghahayag ng kanyang kawalang kaalaman sa lohikang rabbiniko.  Ang ilan sa kanyang mga kamag-anak ay tumira sa Herusalem dahil kalaunan, ang isa sa mga anak ng kanyang kapatid na babae ay nagligtas ng kanyang buhay doon ({{bibleverse|Mga|Gawa|23:16}}). Wala nang iba pa pang alam sa kanyang buhay hanggang sa sumali siya sa pagkamartir ni Esteban ({{bibleverse|Mga|Gawa|7:58-60,22:20}}). Si Saul ay natutong gumawa ng mga tolda ({{bibleverse|Mga|Gawa|18:1-3}}) na kalaunan ang naging paraan ng pagsuporta sa kanyang sarili habang nangangaral.

===Mga posibleng impluwensiyang pagano===
Siya ay nagmula sa isang taos pusong pamilyang Hudyo sa siyudad ng [[Tarso]].&lt;ref name=&quot;Montague, George T. 1966&quot;/&gt; Ayon sa mga skolar, ang Tarso ang pinakamaimpluwensiyang siyudad sa [[Asya menor]] sa panahon ni [[Dakilang Alejandro]].&lt;ref&gt;Wright, G. Ernest , ''Great People Of The Bible And How They Lived'', (Pleasantville, New York: The Reader’s Digest Association, Inc., 1974. ASIN: B000OEOKL2&lt;/ref&gt; Ang [[Stoisismo]] ang nananaig na [[pilosopiya]] doon. Mabigat na sumasalim sa pilosopiyang Stoiko ang mga [[sulat ni Pablo]] upang tulungan ang mga bagong akay na [[hentil]] na maunawaan ang salita ng diyos.&lt;ref&gt;Kee, Howard and Franklin W. Young, ''Understanding The New Testament'', Englewood Cliffs, New Jersey, Prentice Hall, Inc. 1958, pg 208. {{ISBN|978-0139365911}}&lt;/ref&gt; Ang mga [[sulat ni Pablo|liham ni Pablo]] na ayon sa mga skolar ay orihinal na isinulat sa [[wikang Griyego]] ay may pagkakatulad at posibleng hinango o kinopya mula sa mga [[pilosopiyang Griyego]] na [[Stoiko]] (halimbawa sa Filipos 4:2-9, Col 3:1-17, 1 Thes 4:1-12, Gawa 17:24-29), [[Socrates]] (halimbawa sa 1 Corinto 8:2, 12:4,14-17,25, 13:12), [[Aristoteles]] (Gal 5:23), [[Platonismo]] (halimbawa sa Roma 7:22-23,8:6,  Filipos 1:21,3:19, {{bibleverse||Colosas|1:18}}, {{bibleverse||Efeso|1:22}}, {{bibleverse|1|Corinto|12:14}}, 1 Cor 9:24, 13:12, {{bibleverse|2|Corinto|4:16-5:10}})&lt;ref&gt;Ayon kay [[Plato]]:&quot;Una at pagkatapos ay mga diyos na gumagaya sa sperikal na hugis ng uniberso na nakasara sa dalawang mga makadiyos na kurso sa isang sperikal na katawan na, ating ngayong teterminuhang ulo na pinakamakadiyos na bahagi natin at ang panginoon ng lahat na nasa atin; dito, ang mga diyos kapag kanilang pinagsama ang katawan ay nagbigay sa ibang mga kasapi na maging mga lingkod.&quot;&lt;/ref&gt; at [[Cynisismo|Cyniko]] (halimbawa sa Roma 6:16-18,7:14)&lt;ref&gt;Ayon kay [[Heraclitus]]: Ang kasamaan lamang ang  umaalipin, ang birtud ay nagpapalaya&lt;/ref&gt; gayundin sa [[mga misteryong Greko-Romano|mga misteryong relihiyon]]. Ang mga [[sulat ni Pablo]] ay nagpapakita ng kanyang kahusayan sa isang edukadong istilong Griyego gayundin sa kanyang pagbanggit ng ilang mga manunulat na [[Helenestiko]]. Halimbawa nito ang pagsipi ni Pablo sa isang taga-Creta sa {{bibleverse||Tito|1:12-13}}, &quot;''Isa sa kanila, ito ay [[Epimenides|sarili nilang propeta]], ang nagsabi: Ang mga taga-[[Creta]] ay laging sinungaling, asal masamang hayop at matatakaw na [[batugan]]''. Isinaad ni Pablo na ''ang sinabing ito patungkol sa kanila ay totoo'' ({{bibleverse||Tito|1:13}}) na humahantong sa isang [[kontradiksiyon]].

===Paggamit ni Pablo ng bersiyong Septuagint===
Mabigat na sumipi si Pablo ng mga talata ng Lumang Tipan sa saling Griyego ng Lumang Tipan na [[Septuagint]]. Ang [[Septuagint]] ay itinatakwil ng mga Hudyo dahil sa mga korupsiyon nito ng Hebreo.

===Talambuhay ayon sa mga Ebionita===
Ayon sa Kristiyanong si [[Epiphanius]], isinaad ng mga Hudyong-Kristiyanong [[Ebionita]] (na tumakwil kay Pablo at tumuring sa kanyang isang natalikod na [[apostol]]) na &quot;''kanilang inihayag na siya (Pablo) ay Griyego...Siya ay tumungo sa Heruslaem, kanilang sinasabi, at gumugol ng ilang panahon doon, siya ay sinunggaban ng kasigasigan na pakasalan ang anak na babae ng [[Saserdote]]. Sa kadahilanang ito ay naging isa siyang akay (sa Hudaismo) at nagpatuli. Pagkatapos ay nang mabigo niyang makuha ang babae ay napoot at sumulat nang laban sa pagtutuli at laban sa [[Sabbath]] at Batas (ng Hudyo)''&quot;&lt;ref&gt;Epiphanius, Panarion, 30.16.6-9&lt;/ref&gt;

===Pangitain ni Pablo ni Hesus===
Bago ang kanyang pagkaakay sa [[Kristiyanismo]], kanyang inamin na kanyang inusig ang &quot;iglesia ng Diyos&quot; ({{bibleverse||Galacia|1:13-14}}, {{bibleverse||Filipos|3:6}}, {{bibleverse|Mga|Gawa|8:1-3}}). Ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|9:1-31}}, 
{{cquote|Siya ay pumunta sa pinakapunong-saserdote at humingi siya ng mga sulat para sa mga sinagoga ng Damasco. Sa ganoon, ang sinumang masumpungang niyang nasa Daan, maging mga lalaki o mga babae ay madala niyang nakagapos patungo sa Jerusalem. Sa kaniyang paglalakbay, nang malapit na siya sa Damasco, biglang nagliwanag sa palibot niya ang isang ilaw mula sa langit na tulad sa kidlat. sa kaniyang paglalakbay, nang malapit na siya sa Damasco, biglang nagliwanag sa palibot niya ang isang ilaw mula sa langit na tulad sa kidlat. Siya ay nadapa sa lupa at nakarinig siya ng isang tinig na nagsasabi sa kaniya: Saulo, Saulo, bakit mo ako pinag-uusig? Sinabi niya: Sino ka ba Panginoon? Sinabi ng Panginoon: Ako si Hesus na iyong pinag-uusig. Mahirap sa iyo ang sumikad sa mga pantaboy na patpat. Nanginginig at nagtatakang sinabi niya: Panginoon, ano ang ibig mong gawin ko? Sinabi ng Panginoon sa kaniya: Tumindig ka at pumunta sa lungsod at sasabihin sa iyo kung ano ang dapat mong gawin. Ang mga taong kasama niya sa paglalakbay ay nakatayo na hindi makapagsalita. Narinig nila ang tinig ngunit wala silang nakikitang sinuman. Tumayo si Saulo at ng siya ay dumilat, wala siyang nakitang sinuman.}}

Ang pangitaing ito ay kinopya sa [[Ang Bacchae]] na tinatayang 500 taong mas nauna sa ''Mga Gawa''. Sa Bacchae, si [[Dionysus]] na isang inusig na diyos ay nagsabi sa kanyang taga-usig na si Pentheus: &quot;''Iyong binalewala ang aking mga salita ng pagbababala...at sumikad sa mga pantaboy na patpat''. Sa ''Mga Gawa'', pinanatili ang plural na anyo ng Griyegong kentra sa Bacchae samantalang pinanatili ang metro ng Bacchae na wala sa lugar sa ''Mga Gawa''. Ang isa pang problema ay pagkatapos ng pagbato kay Esteban, sinalaysay ng may akda ng Mga Gawa na natanggap ni Pablo mula sa [[Dakilang Saserdote]] ang mga liham ng mga sinagoga sa Damasco na nagbibigay kapangyarihan sa kanyang dakpin ang sinumang matagpuan na kabilang sa Daan at dadalhin sila sa Herusalem. Ayon kay Helms, ang Dakilang Saserdote sa Herusalem ay walang kapangyarihan na magpadakip ng mga Hudyo sa mga estadong dayuhan at ibalik ang mga ito sa Palestina. Ayon kay Wells, &quot;naging palaisipan sa sa mga komentador sa suhestiyong ito na ang dakilang saserdote ay may kapangyarihang magpadakip sa isang siyudad na Romano mga 200 milya ang layo kung ang hurisdiksiyon ng kahit [[sanhedrin]] ay hindi lumagpas sa Judea&quot;. Ang ikalawang paghahayag ng pagkaakay ni Pablo ay sa isang talumpati na kanyang binigay nang siya ay dakpin sa Herusalem. Ang deskripsiyon ng kanyang pagkaakay ay may mga pagkakaiba sa Mga Gawa 9. Halimbawa, ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|9:7}}, hindi nakita ng mga kasama ni Pablo kung sino ang kanyang kinakausap ngunit narinig ang tinig. Sa {{bibleverse|Mga|Gawa|22:9}}, nakita ng mga kasama ni Pablo ang liwanag ngunit hindi narinig ang tinig. Ang ikatlong pagtalakay ng pagkaakay ni Pablo ay nangyari sa harap ni haring Agrippa sa pagtatanggol sa kanyang sarili laban sa mga akusasyon ng [[antinomianismo]]. Ito ay mas maikli sa Gawa 9 at 22 at hindi naglalaman ng salaysay tungkol kay Ananias. Sa {{bibleverse|Mga|Gawa|26:17}}, sa daan tungo sa Damasco nang sabihin mismo ni Hesus ang papel ng pangangaral na gagawin ni Pablo sa mga [[hentil]]. Ayon naman sa Gawa 22, si Ananias sa Damasco at hindi si Hesus ang nagsabi ng lahat ng mga bagay na iuutos ni Hesus na gagawin ni Pablo. Ayon sa Gawa 22:17-21, si Pablo ay tumungo sa Damasco at pagkatapos ay bumalik sa Herusalem kung saan ay sinabi sa kanya ni Hesus ang kanyang pangangaral sa mga [[hentil]].

May ilang iminungkahing mga paliwanag sa &quot;pangitain&quot; ni Pablo ni Hesus. Ayon kay D. Landborough sa kanyang papel na inilimbag sa ''[[Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry]]'',&lt;ref name=&quot;Landsborough&quot;&gt;D. Landsborough, &quot;St. Paul and Temporal Lobe Epilepsy,&quot; ''J Neurol Neurosurg Psychiatry'' 1987; 50; 659–64: [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1032067/pdf/jnnpsyc00553-0001.pdf]&lt;/ref&gt; ang karanasan ni Pablo na may maningning na liwanag, kawalan ng postura (si Pablo ay nasubasob), isang mensahe ng malakas na nilalamang panrelihiyon, at kalaunang pagkabulag ay nagmumungkahi ng isang pag-atke ng [[epilepsiya]] ng [[temporal lobe]] ng utak...Ang pagkabulag na sumunod ay maaaring isang [[Postictal state|post-ictal]].&quot;&lt;ref name=&quot;Landsborough&quot;/&gt; Maraming mga halimbawa sa kasaysayan ng mga indibidwal na nagkaroon ng masidhing mga mistikal na karanasan na kinikilala ngayon bilang mga sintomas ng sakit sa pag-iisip.&lt;ref&gt;http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2865009.stm&lt;/ref&gt; Ang isang karaniwang ulat mula sa mga indibidwal na may [[schizophrenia]] ay pagkakaroon ng isang uri ng delusyong relihiyoso na kinabibilangan ng paniniwalang sila ay mga [[diyos]] o [[mesiyas]], ang diyos ay nakikipag-usap sa kanila, sila ay nasasapian ng demonyo at iba pa.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Siddle|first=Ronald|author2=Haddock|author3= Gillian|author4= Tarrier|author5= Nicholas|author6= Faragher|author7= E.Brian|title=Religious delusions in patients admitted to hospital with schizophrenia|journal=Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology|date=1 Marso 2002|volume=37|issue=3|pages=130–138|doi=10.1007/s001270200005|pmid=11990010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mohr|first=Sylvia|author2=Borras|author3= Laurence|author4= Betrisey|author5= Carine|author6= Pierre-Yves|author7= Brandt|author8= Gilliéron|author9= Christiane|author10= Huguelet|author11= Philippe|title=Delusions with Religious Content in Patients with Psychosis: How They Interact with Spiritual Coping|url=https://archive.org/details/sim_psychiatry_summer-2010_73_2/page/158|journal=Psychiatry: Interpersonal and Biological Processes|date=1 Hunyo 2010|volume=73|issue=2|pages=158–172|doi=10.1521/psyc.2010.73.2.158}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Suhail|first=Kausar|author2=Ghauri, Shabnam|title=Phenomenology of delusions and hallucinations in schizophrenia by religious convictions|journal=Mental Health, Religion &amp; Culture|date=1 Abril 2010|volume=13|issue=3|pages=245–259|doi=10.1080/13674670903313722}}&lt;/ref&gt; Ang delusyong relihiyoso ay natagpuan na malakas na nauugnay sa pagiging hindi matatag ng ''temporolimbic'' ng utak.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1399-5618.2009.00737.x |title=The International Society for Bipolar Disorders (ISBD) consensus guidelines for the safety monitoring of bipolar disorder treatments |year=2009 |last1=Ng |first1=Felicity |last2=Mammen |first2=Oommen K |last3=Wilting |first3=Ingeborg |last4=Sachs |first4=Gary S |last5=Ferrier |first5=I Nicol |last6=Cassidy |first6=Frederick |last7=Beaulieu |first7=Serge |last8=Yatham |first8=Lakshmi N |last9=Berk |first9=Michael |journal=Bipolar Disorders |volume=11 |issue=6 |pages=559–95 |pmid=19689501}}&lt;/ref&gt; Sa isang 2012 papel na inilimbag sa ''[[Journal of Neuropsychiatry and Clinical Neurosciences]]'', iminungkahi na ang karanasan ni Pablo ay maaaring maunawaan bilang isang pagkabulag na sikoheniko. Ito ay nangyari sa kabuuang konteksto ng ibang mga karanasang pandinig at pang-paningin na maaaring sanhi ng [[disorder ng mood]] na nauugnay sa mga sintomas na sikotikong spektrum.&lt;ref&gt;Murray, ED.; Cunningham MG, Price BH. (1). &quot;The role of psychotic disorders in religious history considered&quot;. J Neuropsychiatry Clin Neuroscience 24 (4): 410–26. doi:10.1176/appi.neuropsych.11090214. [[pmid:23224447|PMID 23224447]]&lt;/ref&gt;

===Pangangaral===
Ayon sa {{bibleverse||Galacia|1:17}}, pagkatapos ng kanyang pagkaakay sa Kristiyanismo, siya ay unang tumungo sa [[Arabia]] at hindi sa Herusalem at pagkatapos ay bumalik sa Damascus.&lt;ref&gt;Kirsopp Lake, [http://www.archive.org/stream/earlierepistleso00lakeuoft#page/320/mode/2up ''The earlier Epistles of St. Paul, their motive and origin''] (London 1911), pp. 320–323.&lt;/ref&gt; Ang kanyang pagtungo sa Arabia ay hindi binanggit sa iba pang aklat ng Bagong Tipan. Ayon sa {{bibleverse||Galacia|1:13-24}}, pagkatapos lamang ng 3 taon mula sa kanyang pagkaakay sa Kristiyanismo nang siya ay tumungo sa [[Herusalem]]. Sa Herusalem ay kanyang nakatagpo sina [[Santiago]] at nanatili kay [[Pedro]] sa loob ng 15 araw. Ayon naman sa {{bibleverse|Mga|Gawa|9:27}}, agad siyang tumungo sa Herusalem pagkatapos ng kanyang pagkaakay sa Kristiyanismo. Sa {{bibleverse|Mga|Gawa|7:58,8:3}}, ang hindi pa naaakay sa Kristiyanismong si Saul (Pablo) ay aktibong sumali sa pagpatay kay Esteban. Ayon as {{bibleverse2||Galacia|1:22}}, hindi pa siya kilala ng mga iglesiya sa Judea pagkatapos niyang tumungo rito. Kanyang inangkin sa {{bibleverse||Galacia|4:24-25}} na ang [[Bundok Sinai]] ay nasa [[Arabia]].

Inangkin niyang kanyang natanggap ang [[ebanghelyo]] hindi mula sa apostol ngunit sa direktang pahayag ni [[Hesus]] ({{Bibleverse||Galacia|1:11-12}}). Ayon sa {{bibleverse||Galacia|2:1-10}}, pagkatapos ng 14 taon ng kanyang pagkaakay ay tumungo siyang muli sa Herusalem. Ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|11:25-26}}, si [[Bernabe]] ay pumunta sa Tarso  upang hanapin si Saulo at nang siya ay matagpuan niya ay dinala siya ni Bernabe sa [[Antioquia]]. Nang magkagutom sa [[Hudea]], sina Pablo at Bernabe ay naglakbay sa Herusalem upang ihatid ang suportang pang salapi mula sa pamayanang Kristiyano ng Antioquia.

===Unang paglalakbay ng pangangaral===
Ang may akda ng [[Mga Gawa ng mga Apostol]] ay nagsalaysay ng mga paglalakbay ni Pablo sa tatlong magkakahiwalay na mga paglalakbay. Ang {{bibleverse|Mga|Gawa|13-14}} ay simulang pinangunahan ni Bernabe at dinala si Pablo mula sa Antioquia tungo sa [[Cyprus]] at pagkatapos ay sa katimugang [[Asya menor]] (Anatolia) at pabalik sa Antioquia. Sa Cyprus ay sinuway at binulag ni Pablo si [[Elymas]] na mahikero ({{bibleverse|Mga|Gawa|13:8-12}} na tumuligsa sa kanyang mga katuturan. Mula sa puntong ito, si Pablo ay inilarawan bilang pinuno ng pangkat. Sila ay naglayag tungo sa Perga sa Pamphylia. Sila ay iniwanan ni Juan Marcos at bumalik sa Herusalem. Sina Pablo at Bernabe ay tumungo sa Pisidian Antioquia. Sa tuwing [[Sabbath]] ay pumupunta sila sa [[sinagoga]] ng mga Hudyo. Siya ay inanyayahan ng mga pinunong Hudyo upang magsalita sa kanila. Isinalaysay ni pablo ang kasaysayan ng mga [[Israelita]] mula sa Ehipto tungo kay [[David]]. Kanyang ipinakilala si [[Hesus]] bilang inapo ni David na dinala sa [[Israel]] ng [[Diyos]]. Kanyang isinaad na ang kanyang pangkat ay dumating sa bayan upang dalhin ang mensahe ng kaligtasan. Kanyang isinalaysay ang kuwento ng kamatayan ni Hesus at resureksiyon. Kanyang sinipi ang saling Griyego ng Tanakh na [[Septuagint]] upang ihayag na si Hesus ang ipinangakong [[Kristo]] na nagdala sa kanila ng kapatawan ng kanilang mga kasalanan. Sina pablo ay inanyayahan ng mga Hudyo at mga ''natatakot sa diyos'' na mga [[hentil]] ay karagdagan pang magsalita sa susunod na Sabbath. Sa panahong ito, ang halos buong siyudad ay nagtipon. Ito ay sumiphayo sa mga maimpluwensiya '' (influential)'' na Hudyo na nagsalita laban sa kanila. Ginamit ni Pablo ang okasyong ito upang ihayag ang pagbabago sa kanyang pangangaral na mula nito ay tungo sa mga [[hentil]] ({{bibleverse|Mga|Gawa|13:13-48}}. Ang [[Antioquia]] ay nagsilbing isang pangunahing sentrong Kristiyano sa pangangaral ni Pablo ng ebanghelyo.
===Ikalawang paglalakbay ng pangangaral===
Si Pablo ay lumisan para sa kanyang ikalawang paglalakbay ng pangangaral mula sa Herusalem pagkatapos ng pagpupulong ng [[Konseho ng Herusalem]] kung saan pinagdebatihan ang tungkol sa kautusan ni [[Moises]]. Sa kanilang paglalakbay sa saklaw ng dagat [[Mediteraneo]], sina Pablo ay huminto sa Antioquia kung saan ay nagkaroon ng isang alitan tungkol sa pagkuha kay Juan Marcos sa kanilang mga paglalakbay. Ayon sa Mga Gawa, iniwan sila ni Juan Marcos sa nakaraang paglalakbay at umuwi sa Herusalem. Sa hindi pagkalutas ng alitan sa pagitan ni Pablo at Bernabe, nagpasya silang maghiwalay. Kinuha ni Bernabe si Juan Marcos bilang kasama samantalang si Silas ay sumama kay Pablo. Sa simula ay dinalaw nina Pablo at Silas ang Tarso, Derbe at Listra. Sa Listra, kanilang nakatagpo si Timoteo at nagpasyang kunin siya kasama nila. Ang Salita ng Diyos ay patuloy na lumago. Sa Filipos, ang ilang mga tao ay hindi naging masaya sa ginawang pagpapalaya ni Pablo sa babae na inaalihan ng masamang espiritu na  nagbigay sa babae ng kapangyarihan makapanghula. Sinabi ng babae na ang  pangkat ni Pablo ay mga alipin ng Diyos. |Mga|Gawa|16:16-24. Nang makita ng mga panginoon ng babae na wala na silang mapagkakikitaan dahil sa ginawa ni Pablo, hinuli nila sina Pablo at ipinakulong sila sa bilangguan. Pagkatapos ng isang malakas na lindol,''nauga ang mga patibayan ng bilangguan at kaagad ay nabuksan ang lahat ng mga pinto at nakalas ang mga gapos ng bawat isa''. Ang salaysay ng milagrosong pagtakas mula sa bilangguan ay matatagpuan rin sa maraming sinaunang panitikang Griyego na mas naunang isinulat sa [[Mga Gawa ng mga Apostol|Mga Gawa]] kabilang [[Ang Bacchae]].&lt;ref&gt;The Acts of the Apostles, Luke Timothy Johnson, Daniel J. Harrington, p. 217&lt;/ref&gt; Ayon sa Bacchae, natagpuan ng mga inusig na tagasunod ng Diyos na si [[Dionysus]] na &quot;''ang gapos ng kanilang mga hita ay nakalas...na hindi nahipo ng kamay ng tao, ang mga pinto ay umuga ng maluwang na nagbukas sa kanilang sarili''&quot;. Sina Pablo at Silas ay patuloy na naglakbay na tumungo sa Berea at pagkatapos ay sa [[Athens]] kung saan ay nangaral siya sa mga Judio at sa mga may takot sa diyos na mga Griyego sa sinagoga at sa mga intelektuwal sa Areopagus. Sa Corinto, kanyang nakatagpo sina Aquila at Priscilla na naging mga mananamapalataya at tumulong kay Pablo sa kanyang mga pangangaral. Ang mag-asawang ito ay sumunod kay Pablo at kanyang mga kasama sa [[Efeso]] at nanatili roon upang magpasimula pangangaral ng mga Salita ng Diyos. Sila ay naglayag sa [[Cesarea]] upang batiin ang mga kapatid sa pananampalataya na  naroon at naglakbay pahilaga sa Antioquia kung saan sila nanatili ng isang taon bago muling lumisan para sa kanilang ikatlong paglalakbay ng pangangaral.

===Ikatlong paglalakbay ng pangangaral===
Sinimulan ni Pablo ang kanyang ikatlong paglalakbay ng pangangaral sa pamamagitan ng paglalakabay sa buong rehiyon ng Galacia at Phrygia upang palaksin, turuan at sawayin ang mga mananamplataya. Pagkatapos ay tumungo siya sa Efeso at nanatili roon sa halos tatlong taon. Siya ay isinalaysay na nagsagawa ng mga [[milagro]], [[faith healing|nagpagaling ng mga tao]] at [[eksorsismo|nagpalayas ng mga demonyo]].&lt;ref&gt;&quot;Paul, St.&quot; Cross, F. L., ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005&lt;/ref&gt; Nilisan niya ang Efeso pagkatapos ng isang pag-atake mula sa isang platero na humantong sa isang kaguluhang pabor kay [[Artemis]] na kinasasangkutan ng buong siyudad.&lt;ref name=&quot;ODCC self&quot;&gt;&quot;Paul, St&quot; Cross, F. L., ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005&lt;/ref&gt; Sa kanyang pananatili sa Efeso, siya ay sumulat ng apat na mga liham sa Corinto&lt;ref name=&quot;McRay 2007 54&quot;&gt;{{cite book|last=McRay|first=John|title=Paul His Life and Teaching|year=2007|publisher=Baker Academic|location=Grand Rapids, MI|isbn=0-8010-3239-3|pages=54}}&lt;/ref&gt; na ang dalawa ay nawawala. Ang mga ito 1) isang liham na tinukoy sa {{bibleverse|1|Corinto|5:9}}, 2) [[1 Corinto]], 3) liham na tinukoy sa {{bibleverse|2|Corinto|2:3-4}} at 4) [[2 Corinto]].

Si Pablo ay dumaan sa Macedonia tungo sa Achaea at nagpatuloy sa Syria ngunit binago ang kanyang mga plano at naglakbay pabalik sa Macedonia dahil ang mga Hudyo ay nagbalak ng masama sa kanya. Sa panahong ito, pinagpapalagay na malamang dumalaw si Pablo sa Corinto sa loob ng tatlong buwan.&lt;ref name=&quot;ODCC self&quot;/&gt; Kanya ring dinalaw ang  [[Illyricum (Roman province)|Illyricum]]. Dinalaw ni Pablo at kanyang mga kasama ang ibang mga siyudad sa kanilang paglalakbay pabalik sa Herusalem gaya ng Philippi, Troas, Miletus, [[Rhodes]], at [[Tyre, Lebanon|Tyre]]. Tinapos ni Pablo ang kanyang paglalakbay sa isang paghinto sa [[Caesarea]] kung saan siya at kanyang mga  kasama ay nanatili kay Felipe ang Ebanghelista bago dumating sa Herusalem.&lt;ref&gt;[http://www.biblestudy.org/maps/pauls-third-journey-map.html Biblestudy.org]&lt;/ref&gt; Pagkatapos niyang dumating sa Herusalem sa wakas ng kanyang ikatlong paglalakbay ng pangangaral, siya ay nasangkot sa isang malalang pakikipag-alitan sa ilang mga Hudyong Asyano (malamang na [[Romanong Asya]]). Ang alitang ito ay kalaunang humantong sa kanyang pagkadakip at pagkabilanggo sa Caesarea sa loob ng tinatayang isang taon at kalahati. Sa huli, sina Pablo at ang kanyang mga kasama ay naglayag sa Roma kung saan si Pablo ay nilitis para sa kanyang inaakusang mga  krimen. Ayon sa ''[[Mga Gawa]]'', si Pablo ay nangaral sa Roma sa loob ng dalawang taon mula sa kanyang inuupahang tahanan habang hinihintay ang kanyang [[paglilitis]]. Hindi isinaad sa Bagong Tipan kung anong nangyari pagkatapos ng panahong ito ngunit ang ilang mga kalaunang sanggunian ay nag-aangkin na si Pablo ay pinalaya ni Emperador [[Nero]] at nagpatuloy na mangaral sa Roma. Posible ring naglakbay si Pablo sa ibang mga bansa gaya ng [[Espanya]] (batay sa {{bibleverse||Roma|15:23-28}}) at Britanya. Ayon kina [[Crisostomo]],&lt;ref&gt;[[s:Nicene and Post-Nicene Fathers: Series I/Volume XIII/On Timothy, Titus, and Philemon/On 2 Timothy/2 Timothy 4:9-13|Chrysostom on 2 Tim.4:20]] (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series I Volume XIII)&lt;/ref&gt;  [[Cirilo]]&lt;ref&gt;[[s:Nicene and Post-Nicene Fathers: Series II/Volume VII/S. Cyril/Lecture 17|Cyril on Paul and gifts of the Holy Ghost]] (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II Volume VII, Lecture 17, para.26)&lt;/ref&gt; at [[Pragmentong Muratorian]], si Pablo ay naglakbay sa Espanya. Ang kapitulo 29&amp;nbsp;ng Mga Gawa ng Sonnini Manuscript ngunit hindi kasama sa kanon ng Bagong Tipan ay nagdedetalye ng paglalakbay ni Pablo sa Britanya kung saan ay nangaral siya sa isang lipi ng mga Israelita sa Bundok Ludgate sa lugar ngayon ng [[Katedral ni San Pablo]].

===Konseho ng Herusalem===
{{main|Konseho ng Herusalem}}
Ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|15:1-2}}, nagkaroon ng mahalagang pagpupulong sa pagitan ni Pablo at ng mga Pinuno ng [[Simbahan ng Herusalem]]. Ang pagpupulong na ito ay  pinaniniwalaan ng mga skolar na ang parehong pangyayaring binanggit sa {{bibleverse||Galacia|2:1}}.&lt;ref name=&quot;ODCC self&quot;/&gt; Ang mahalagang tanong na tinalakay sa pagpupulong na ito ay kung ang mga akay na [[hentil]] ay kailangang magpatuli. Ayon sa mga skolar, ang salaysay ng pagpupulong sa [[Sulat sa mga taga-Galacia]] ay sumasalungat sa salaysay ng [[Mga Gawa]]. Ayon sa {{bibleverse2||Galacia|2:2}}, si Pablo ay tumungong muli sa Herusalem pagkatapos ng 14 taon dahil sa isang pahayag na kanyang natanggap samantalang ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|15:2}}, sina Pablo at kanyang mga kasama ay isinugo sa Herusalem ng mga kalalakihan. Ayon sa {{bibleverse2||Galacia|2:2}}, itinanghal ni Pablo ang ebanghelyo na kanyang ipinangaral sa mga hentil sa isang pribadong pakikipagpulong sa mga pinuno ng Simbahan ng Herusalem samantalang ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|15:4}} ay kanyang iniulat ang lahat sa mga Simbahan, sa mga apostol at mga nakakatanda. Ayon sa {{bibleverse||Galacia|2:3-5}}, sa Herusalem, si Tito na kasama ni Pablo ay hindi napilit ng mga Hudyong-Kristiyano ({{bibleverse|Mga|Gawa|15:5}}) sa Simbahan ng Herusalem na magpatuli nang malaman ng mga ito na si Tito ay hindi tuli. Inakusahan ni Pablo ang mga nasa Simbahan ng Herusalem na mga espiya na &quot;hindi tunay&quot; na kapatid na pumasok ng palihim at inangking siya ay hindi nagpailalim sa kanilang kagustuhan na magpatuli si Tito kahit sa isang sandali. Salungat dito, ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|15:6}}, si [[Santiago ang Makatarungan]] na pinuno ng Simbahan ng Herusalem at hindi si Pablo ang nagpasya na huwag magpatuli ang mga hentil. Gayunpaman, pinagpasyahan ni Santiago na ang mga hentil ay kailangan pa ring sumunod sa ilang mga kautusan ni Moises gaya ng pag-iwas sa [[idolatriya]] (diyos-diyosan), pangangalunya, dugo at mga binigting hayop ({{bibleverse|Mga|Gawa|15:19-25}}). Ang pagsunod sa mga kautusang ito ni Moises ay hindi binanggit sa  Galacia at sa halip ay isinaad na ang tanging hiniling ng Simbahan ng Herusalem kay Pablo ay alalahanin ang mga mahihirap. Inangkin ni Pablo sa Galacia 2:7 na nakilala ng mga Pinuno ng Simbahan ng Herusalem na ang pangangaral sa mga hentil ay ipinagkaloob sa kanya at ang pangangaral sa mga Hudyo ay sa mga pinuno ng Herusalem. Walang binanggit sa Mga Gawa ng pagkilala ng pangangaral ni Pablo sa mga hentil ngunit sa halip ay inangkin sa {{bibleverse|Mga|Gawa|15:7}} na si Pedro ang pinili ng diyos upang mangaral sa mga hentil. Ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|16:3-5}}, tinuli ni Pablo ang kanyang kasamang si Timoteo alang-alang sa mga Hudyo sapagkat nalalaman ng lahat na ang kaniyang ama ay isang Griyego. Sa pagtahak nina Pablo at Timoteo sa mga lungsod, kanilang ibinigay sa mga ito ang mga batas na pinagpasiyahan ng mga apostol at ng mga matanda sa Herusalem na kanilang dapat sundin. Gayunpaman, ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|21:20-21}}, tinuturuan ni Pablo ang lahat ng mga Hudyo, na nasa mga hentil ng pagtalikod kay Moises na sinabi ni Pablo na huwag tuliin ang kanilang mga anak, ni mamuhay ng ayon sa mga kaugalian ng mga Hudyo. Ang pasya ni Santiago ng pagbabawal sa mga hentil ng dugo, binigting hayop at sa diyos-diyosan ay sinalungat ni Pablo sa {{bibleverse|1|Corinto|10:25}} at {{bibleverse|1|Corinto|8:4-8}}.

===Insidente sa Antioquia===
Sa kabila ng kasunduang nakamit sa [[Konseho ng Herusalem]], isinalaysay sa Galacia kung paanong kalaunang kinompronta at kinondena ni Pablo si Pedro sa harap ng mga tao sa isang alitang tinatawag ng mga skolar na &quot;Insidente sa Antioquia&quot;. Ito ay dahil sa pagtanggi ni Pedro na makisalo sa hapagkainan sa mga Kristiyanong hentil sa Antioch dahil ang mga ito ay hindi striktong sumusunod sa mga kautusang Hudyo. Ayon sa {{bibleverse2||Galacia|2:14}}, &quot;''Subalit nakita kong hindi sila lumalakad ng matuwid ayon sa katotohanan ng ebanghelyo. Dahil dito, sinabi ko kay Pedro sa harap ng lahat: Ikaw na isang Judio ay namumuhay nang tulad ng mga Gentil at hindi tulad ng mga Judio, bakit mo pinipilit ang mga Gentil na sumunod sa mga kautusan ng Hudyo?''&quot;&lt;ref&gt;http://www.biblestudytools.com/lexicons/greek/nas/ioudaizo.html&lt;/ref&gt;. Ang huling kinalabasan ng insidenteng ito ay nanatiling hindi matiyak ayon sa mga skolar.

== Tinik sa laman ni Pablo ==
Mayroong bagay na tinuturing na &quot;tinik sa laman&quot; si Pablo na isinugo ni [[Satanas]] at nauukol sa &quot;tukso sa kanyang laman&quot;. Ayon sa [[2 Corinto]] 12:7-9, &quot;''7 At nang ako'y huwag magpalalo ng labis dahil sa kadakilaan ng mga pahayag, ay binigyan ako ng isang tinik sa laman, ng isang sugo ni Satanas, upang ako'y tampalin, nang ako'y huwag magpalalo ng labis. Tungkol dito'y makaitlo akong nanalangin sa Panginoon, upang ilayo ito sa akin. At siya'y nagsabi sa akin, Ang aking biyaya ay sapat na sa iyo: sapagka't ang aking kapangyarihan ay nagiging sakdal sa kahinaan. Kaya't bagkus akong magmamapuri na may malaking galak sa aking kahinaan upang manahan nawa sa akin ang kapangyarihan ni Cristo.''&quot; 
Ayon sa [[Sulat sa mga taga-Galacia]] 4:13-14,&quot;''Datapuwa't nalalaman ninyo na dahil sa sakit ng laman, ay ipinangaral ko sa inyo ang evangelio nang pasimula:At yaong sa inyo'y isang tukso sa aking laman ay hindi ninyo inalipusta, ni itinakuwil man; kundi ako'y tinanggap ninyong tulad sa isang anghel ng Dios, tulad kay [[Kristo]] [[Hesus]].''&quot; Ayon sa [[Sulat sa mga taga-Roma]] 7:14-20,&quot;'' Sapagka't nalalaman natin na ang kautusa'y sa espiritu: nguni't ako'y sa laman, na ipinagbili sa ilalim ng kasalanan.Sapagka't ang ginagawa ko'y hindi ko nalalaman: sapagka't ang hindi ko ibig, ang ginagawa ko; datapuwa't ang kinapopootan ko, yaon ang ginagawa ko. Nguni't kung ang hindi ko ibig, ang siyang ginagawa ko, ay sumasangayon ako na mabuti ang kautusan.Kaya ngayo'y hindi ako ang gumagawa nito, kundi ang kasalanang tumitira sa akin.Sapagka't nalalaman ko na sa akin, sa makatuwid ay sa aking laman, ay hindi tumitira ang anomang bagay na mabuti: sapagka't ang pagnanasa ay nasa akin, datapuwa't ang paggawa ng mabuti ay wala. Sapagka't ang mabuti na aking ibig, ay hindi ko ginagawa: nguni't ang masama na hindi ko ibig, ay siya kong ginagawa. Datapuwa't kung ang hindi ko ibig, ang siya kong ginagawa, ay hindi na ako ang gumagawa nito, kundi ang kasalanang tumitira sa akin. Kaya nga nasumpungan ko ang isang kautusan na, kung ibig kong gumawa ng mabuti, ang masama ay nasa akin.''&quot; Ito ay tila nauukol sa mga sangkap ayon sa Roma 7:23,&quot;''Datapuwa't nakikita ko ang ibang kautusan sa mga miyembro(melesin) ko na nakikipagbaka laban sa kautusan ng aking pagiisip, at dinadala akong bihag sa ilalim ng kautusan ng kasalanan sa mga miyembro(melesin) ko.''&quot; Iminungkahi ng Amerikanong Obispong si [[John Shelby Spong]] na ang ito ay ang pagiging [[homoseksuwal]] ni Pablo.&lt;ref&gt;Rescuing the Bible from Fundamentalism, John Shelby Spong&lt;/ref&gt; Ayon kay Obispo Spong, ito ay batay sa pagiging walang asawa ni Pablo at galit sa mga babae.

== Mga sulat ni Pablo ==
{{pangunahin|Mga sulat ni Pablo}}
Ang mga [[sulat ni Pablo]] ay naglalaman ng mga katuruan at kautusan ni Pablo sa mga iglesiang Kristiyano sa mga iba't ibang lugar gayundin ng mga payo sa mga ilang indibidwal. Ang mga ito ang naging isang pangunahing sanggunian ng mga kaalaman hinggil sa sinaunang Simbahang Kristiyano at kalaunang isinama sa [[kanon]] ng Bagong Tipan ng Bibliya. Ang ilan sa mga [[sulat ni Pablo]] ay pinaniniwalaan ng mga skolar ng Bagong Tipan na peke na ipinangalan lamang kay Pablo dahil sa mga salungatan sa mga pananaw sa mga sulat na ito. Sa 14 [[sulat ni Pablo]] sa [[kanon]] ng [[Bagong Tipan]] na ipinangalan ay Pablo, ang pito sa mga sulat ay pinaniniwalang ng karamihan ng mga iskolar ng [[Bibliya]] na isinulat ni Pablo:
*[[Unang Sulat sa mga taga-Tesalonica]] (ca. 51 CE)
*[[Sulat sa mga taga-Filipos]] (ca. 52-54 CE)
*[[Sulat kay Filemon]] (ca. 52-54 CE)
*[[1 Corinto]] (ca. 53-54 CE)
*[[Sulat sa mga taga-Galacia]] (ca. 55 CE)
*[[2 Corinto]] (ca. 55-56 CE)
*[[Sulat sa mga taga-Roma]] (ca. 55-58 CE)
Ang iba pa ay peke at ipinangalan lang kay Pablo.

==Mga katuruan==
===Hinggil sa pagsunod sa batas na Hudyo===
Maraming beses na binanggit na pinagtibay at sinunod ni Apostol Pablo ang &quot;kautusan&quot; ni Moises gaya ng {{bibleverse||Roma|2:12–16}}, {{bibleverse||Roma|3:31}}, {{bibleverse||Roma|7:12}}, {{bibleverse||Roma|8:7–8}},{{bibleverse||Galacia|5:3}}. Isinaad sa {{bibleverse|Mga|Gawa|24:14}}, {{bibleverse|Mga|Gawa|25:8}} na  si Pablo ay sumasampalataya at sumusunod sa batas ng Hudyo. Gayunpaman, ilang beses ring binanggit sa mga [[sulat ni Pablo]] ang kanyang pagpapawalang bisa sa kautusan ni Moises ({{bibleverse||Roma|10:4}}, {{bibleverse||Roma|6:14,7:1-7}}, {{bibleverse||Galacia|3:1-5,23-25,4:21-25}}, {{bibleverse|2|Corinto|3:6-17}} at iba pa)  at pagkokondena sa mga nagmamasid at nagtuturo ng pagmamasid ng kautusan ni Moises (hal.  {{bibleverse||Galacia|2:1-4,11-14}}). Ang isyu ng tunay na pananaw ni Pablo hinggil sa batas ng Hudyo ay patuloy na pinagdedebatihan pa rin ng mga skolar hanggang sa kasalukuyan. Ayon sa Galacia 2:11-14, sinuway ni Pablo si [[Pedro]] ng harapan sa  mukha dahil sa pamimilit ni Pedro sa mga Hentil na sumunod sa mga batas ng Hudyo. Ayon naman sa 1 Corinto 9:20-22,&quot;''At sa mga Hudyo ako'y nagaring tulad sa Hudyo, upang mahikayat ko ang mga Hudyo; sa mga nasa ilalim ng kautusan ay gaya ng nasa ilalim ng kautusan, bagaman wala ako sa ilalim ng kautusan upang mahikayat ang mga nasa ilalim ng kautusan;Sa mga walang kautusan, ay tulad sa walang kautusan, bagama't hindi ako walang kautusan sa Dios, kundi nasa ilalim ng kautusan ni Kristo, upang mahikayat ko ang mga walang kautusan. Sa mga mahihina ako'y nagaring mahina, upang mahikayat ko ang mahihina: sa lahat ng mga bagay ay nakibagay ako sa lahat ng mga tao, upang sa lahat ng mga paraan ay mailigtas ko ang ilan.''&quot;
===Tungkol sa pagtutuli===
Ayon sa Galacia 5:2-4,&quot;''Narito, akong si Pablo ay nagsasabi sa inyo, na, kung inyong tinatanggap ang pagtutuli, ay wala kayong mapapakinabang na anoman kay Cristo. Oo, pinatotohanan kong muli sa bawa't taong tumatanggap ng pagtutuli, na siya'y may kautangang tumupad ng buong kautusan. Kayo'y hiwalay kay Cristo, kayong nangagiibig na ariing-ganap ng kautusan; nangahulog kayo mula sa biyaya.''&quot;Ayon sa Galacia 2:3, &quot;''Datapuwa't maging si Tito man na kasama ko, bagama't Griego, ay hindi napilit na patuli.''&quot; Ayon naman sa Galacia 6:15,&quot;'' Sapagka't ang pagtutuli ay walang anoman, kahit man ang di-pagtutuli, kundi ang bagong nilalang.''&quot; Ayon sa [[Aklat ng mga Gawa]] 16:3, tinuli ni Pablo si [[Timoteo]]. 
===Pang-aalipin===
Sa Bagong Tipan, pinahintulan ni Pablo ang pagsasanay ng [[pang-aalipin]]. Inutos ni Pablo sa mga Kristiyanong alipin na maging matapat sa kanilang mga panginoon na Kristiyano. (Efeso 6:5-9, I Timoteo 6:1-3). Sa halip na kondenahin ang pang-aalipin kay Onesimus na nakilala ni Apostol Pablo ay ibinalik ito ni Pablo sa panginoon nitong isa ring Kristiyano na si Filemon.
===Kababaihan===
Inutos ni Pablo na dapat manahimik ang mga babae sa loob ng Iglesia at hindi dapat magturo sa mga lalake (I Cor 14:34-45, 1 Tim 2:11-12). Sa kabilang dako, pinuri ni Pablo ang mga babaeng manggagawa sa iglesia (Fil. 4:3, Rom 16:1-3). Inutos ni Pablo na ang mga asawang babae ay dapat buong magpapasakop sa kanilang mga asawa (Efeso 5:22-24,  Col 3:18-19).  Inutos rin ni Pablo sa mga babae na huwag magsuot ng mga alahas na ginto o perlas, huwag magtrintas ng buhok o huwag magsuot ng mamahaling damit (1 Tim 2:9). Inutos rin niya na mabuti sa lalake na huwag humipo sa babae(Roma 7:2).
===Pag-aasawa===
Tungkol sa pag-aasawa, isinaad ni Pablo sa Roma 7:1-2:&quot;''At tungkol sa mga bagay na isinulat ninyo sa akin: Mabuti sa lalake ay huwag humipo sa babae.Datapuwa't, dahil sa mga pakikiapid, ang bawa't lalake ay magkaroon ng kaniyang sariling asawa, at bawa't babae ay magkaroon ng kaniyang sariling asawa.''&quot; Ayon sa Roma 7:7-9,&quot;''7 Kaya't ibig ko sana, na ang lahat ng tao ay maging gaya ko. Nguni't ang bawa't tao'y mayroong kanikaniyang kaloob na mula sa Dios, ang isa'y ayon sa paraang ito, at ang iba'y ayon sa paraan yaon.Datapuwa't sinasabi ko sa mga walang asawa, at sa mga babaing bao, Mabuti sa kanila kung sila'y magsipanatiling gayon sa makatuwid baga'y gaya ko. Nguni't kung sila'y hindi makapagpigil, ay magsipagasawa: sapagka't magaling ang magasawa kay sa mangagningas ang pita.''&quot;
===Paghatol sa mga homosekswal ng kulturang Griyego at Romano===
Si Apostol Pablo ay isang taong may masidhing galit sa kultura ng mga [[homosekswal]] sa [[Roma]] at [[Gresya]] ayon sa: Roma 1:26–27, 1 Corinthians 6:9–10, at sa 1 Timothy 1:9–10 at kanyang isinaad na ang mga taong ito gumagawa nito ay dapat mamatay(Roma 1:32)Si Apostol Pablo ay maaaring isang nagpipigil na [[homosexual]] dahil ayon sa isang pag-aaral, ang mga taong homophobiko ay mga taong homosexual. &lt;ref&gt;https://www.scientificamerican.com/article/homophobes-might-be-hidden-homosexuals/&lt;/ref&gt;
===Paghatol===
Ayon kay Pablo sa Roma 2:1,&quot;'' Dahil dito'y wala kang madadahilan, Oh tao, sino ka man na humahatol: sapagka't sa iyong paghatol sa iba, ay ang iyong sarili ang hinahatulan mo; sapagka't ikaw na humahatol ay gumagawa ka ng gayon ding mga bagay.''&quot;.  Ayon sa Roma 14:13-14,&quot;''Huwag na nga tayong mangaghatulan pa sa isa't isa: kundi bagkus ihatol ninyo ito, na ang sinoman ay huwag maglagay ng katitisuran sa daan ng kaniyang kapatid o kadahilanan ng ikararapa.Nalalaman ko, at naniniwala akong lubos kay Hesus na Panginoon, na walang anomang bagay na marumi sa kaniyang sarili: maliban na doon sa nagaakala na ang anomang bagay ay marumi, sa kaniya'y marumi ito.''&quot;

===Pagbabalik ni Hesus sa kanyang kabuhayan===
Naniniwala si Pablo na si Hesus ay darating sa kanyang kapanahunan ayon sa [[1 Tesalonica]] 4:15, &quot;
Pagkatapos nito, tayo na nanatiling buháy ay titipunin sa ulap at isasama sa mga binuhay upang salubungin ang Panginoon sa himpapawid. Pagkatapos noon ay makakapiling na natin ang Panginoon magpakailanman.&quot;
Nang namatay si Pablo nang hindi dumating ang Panginoon, lumitaw ang [[2 Tesalonica]] na nagsasabing Kapitulo 2 :1 kapatid, tungkol naman sa pagbabalik ng ating Panginoong Jesu-Cristo at sa pagtitipon sa atin upang makapiling niya, nakikiusap kami sa inyo 2 na huwag agad magugulo ang inyong isipan o mababahala kung mabalitaan ninyong dumating na ang Araw ng Panginoon. Huwag kayong maniniwala kahit sabihin pa nilang iyon ay pangangaral o pahayag, o isinulat namin. 3 Huwag kayong magpapadaya kaninuman sa anumang paraan. Hindi darating ang Araw ng Panginoon hangga't di pa nagaganap ang huling paghihimagsik laban sa Diyos at ang paglitaw ng Suwail[a] na itinakda sa kapahamakan.[b] 4 Itataas niya ang kanyang sarili at kakalabanin ang lahat ng kinikilalang diyos at sinasamba ng mga tao. Uupo siya sa Templo ng Diyos at magpapakilalang siya ang Diyos.&quot;

Kaya ito ay pinagduduhan ng maraming mga iskolar ng [[Bibliya]] na isinulat ni Pablo at maaaring peke na ipinangalan lang kay Pablo dahil pumalpak si Pablo sa kanyang naging hula.

Ang [[2 Tesalonica]] ay isinulat bago mawasak ang [[Ikalawang Templo sa Herusalem]] noong 70 CE.

==Pagka-apostol==
Si Pablo ay nag-angking isang apostol ng mga hentil ({{bibleverse||Roma|11:13}}) ngunit hindi lahat ng mga Kristiyano ay tumanggap sa kanyang pagka-apostol halimbawa sa Efeso ({{bibleverse|Mga|Gawa|19:8-9}}, {{bibleverse||Efeso|1:1}}, {{bibleverse||Pahayag|2:1-2,1:4,11}}, {{bibleverse|2|Timoteo|1:15}}). Sa karagdagan, ayon mismo sa {{bibleverse|2|Corinto|11:13}}, maraming mga nagpapanggap na apostol noong kanyang panahon. Ayon sa {{bibleverse||Mateo|19:28}}, {{bibleverse2||Pahayag|21:14}}, ang bilang ng mga mga apostol na kinikilala sa siyudad na Herusalem na bumabang mula sa langit ay 12 lamang. Sa {{bibleverse||Mateo|10:1-4}} at {{bibleverse||Marcos|3:13-19}}, hindi kasama si Pablo sa 12 apostol. Ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|1:20-23,26}}, si Mattias ay piniling kapalit ni [[Hudas]] bilang ika-12 apostol dahil ang batayan ng '''pagkaapostol''' ay nakasama siya ng 11 apostol ''sa buong panahon na ang Panginoong Jesus ay pumaparoon at pumaparitong kasama natin. Kailangang nakasama natin siya mula sa pagbabawtismo ni Juan hanggang sa araw na siya ay dinala paitaas mula sa atin.''

== Kapistahan at pagdiriwang ==
Ipinagdiriwang ng [[Simbahang Katoliko]] ang kapistahan ni San Pablo tuwing Hunyo 29.  Inaalala rin ng Simbahang Katoliko ang kaarawan ng kaniyang paninibagong-loob - ang '''Araw ni San Pablo''' tuwing Enero 25.  Kaugnay ng Araw ni San Pablo, may isang matandang paniniwala na mahuhulaan sa araw na ito kung ano ang magiging kalagayan ng panahon para sa buong isang taon.  Ganito ang sinasabi sa isang lathalaing pinamagatang ''The Shepherd's Almanack'' (Ang Almanak&lt;ref name=Gabby&gt;{{cite-Gabby|Almanac}}&lt;/ref&gt; ng Pastol, isang uri ng aklat na nagbibigay sa bumabasa ng maraming talaan at kabatiran) noong 1676: na kapag may araw sa Araw ni San Pablo, mangangahulugang magiging mabuti ang taon; kung umulan, magkakaroon ng hindi nakikisama, may katabangan, o pangit na taya ng panahon; kapag maambon o mamasamasa ang paligid, magkakaroon ng mga pangangailangan ang tao; sasapitin naman ang labindalawang buwan ng paghangin at kamatayan ang pagkulog.&lt;ref name=NBK/&gt;

Ipinagdiwang din ang '''Taong Paulino''' (''Pauline Year'' sa Ingles) o '''Ang Taon ni San Pablo''' mula 28 Hunyo 2008 hanggang 29 Hunyo 2009.  Ipinahayag at itinakda ito ni [[Papa Benedicto XVI]] sa Basilica ni San Pablo sa Labas ng mga Pader (''Basilica of St. Paul Outside the Walls'') sa Roma noong 28 Hunyo 2007, sa gabi bago sumapit ang araw ng kapistahan nina [[San Pedro]] at San Pablo, na kapwa mga patron ng Roma.&lt;ref name=CatholicNews&gt;Thavis, John. [http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0703717.htm ''Pope announces special year dedicated to St. Paul''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202170234/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0703717.htm |date=2008-12-02 }}, Catholic News Service (CNS), CatholicNews.com, Hunyo 2007&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
* [[Mga Gawa ng mga Alagad]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=Biblia2&gt;{{cite-Biblia2|'''(a)''' ''Paul, apostle to the Gentiles'', ''The Acts of the Apostles'', pahina 786; at '''(b)''' ''The Conversion of St. Paul'', ''Great Paintings Inspired by the New Testament'', pahina 860}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=NBK&gt;{{cite-NBK|'''(a)''' Saint Paul, pahina 99; Holidays, Saint Paul's Day, Enero 25, pahina 159}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Mga Alagad ni Hesus}}

{{Mga Banal ng Simbahang Katolika}}

[[Kategorya:Pablo ang Alagad| ]]</text>
      <sha1>991gbb7z3miov5dvcwfjli7htk7m6y8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Unyong Europeo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3296</id>
    <revision>
      <id>2213123</id>
      <parentid>2196995</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31547" sha1="9wcau7x9q97yy20lxka7x2rmovzs609" xml:space="preserve">{{Infobox Unyong Europeo}}
Ang '''Unyong Europeo (UE)''', na kilala rin bilang '''Samahang Europeo''' o '''Kaisahang Europeo''' ({{lang-en|European Union}} o '''EU''') ay isang [[Supranasyonalismo|supranasyonal]] at [[Intergubernamentalismo|intergubernamental]] na [[Unyong pampolitika|unyon]] ng 28 [[kalayaan|malaya]] at [[demokrasya|demokratikong]] [[Mga estadong-kasapi ng Unyong Europeo|bansang-kasapi]]. Ang Unyong Europeo ay ang pinakamalaking [[kompederasyon]] ng mga malayang estado, na itinatag sa ilalim ng pangalang iyon noong 1992&amp;nbsp;ng Kasunduan sa Pagkakaisa ng Europa (ang [[Tratado ng Maastricht]]). Subali't, maraming mga aspekto ng Unyon ay namalagi na bago ng araw na iyon sa pamamagitan ng isang serye ng mga sinundang relasyon na bumabalik sa 1951.&lt;ref name=&quot;EU Panorama&quot;&gt;&quot;[http://europa.eu/abc/panorama/index_en.htm Panorama of the European Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091221154348/http://europa.eu/abc/panorama/index_en.htm |date=2009-12-21 }}&quot;, Europa. Retrieved 20 Mayo 2006.&lt;/ref&gt;

Ang Unyon sa kasalukuyan ay may isang karaniwang [[nag-iisang kalakalan]] na binubuo ng isang [[unyong pang-adwana]], isang [[euro|nag-iisang salapi]] na pinamamahala ng [[Europeong Bangko Sentral]] (sa ngayon ay inaangkin ng 13&amp;nbsp;ng 28 mga estadong-kasapi), isang [[Karaniwang Patakarang Pansaka]], isang karaniwang patakarang pang-kalakalan, at ng isang [[Karaniwang Patakarang Pampalaisdaan]].&lt;ref&gt;[http://europa.eu/pol/singl/index_en.htm Activities of the EU — Internal market], Europa. Retrieved 20 Mayo 2006.&lt;/ref&gt; Isang [[Karaniwang Patakarang Panlabas at Panseguridad]] ay itinatag rin bilang ikalawa sa mga [[tatlong haligi ng Unyong Europeo]]. Ang [[Kasunduang Schengen]] ay nagpaalis ng mga kontrol sa pasaporte para sa ilang mga estadong-kasapi, at ang pagsusuring pang-adwana ay inalis rin sa maraming mga interyor na hangganan sa UE, na gumawa sa isang ekstento isang nag-iisang espasyo ng mobilidad para sa mga [[Pagkamamamayan sa Unyong Europeo|mamamayan ng UE]] na manirahan, mag-biyahe, mag-trabaho at mamuhunan.&lt;ref&gt;&quot;[http://ec.europa.eu/justice_home/fsj/freetravel/frontiers/fsj_freetravel_schengen_en.htm Abolition of internal borders and creation of a single EU external frontier]&quot;, Europa. Retrieved 20 Mayo 2006.&lt;/ref&gt;

Ang mga pinakamahalagang institusyon ng UE ay nagsasama ng [[Sangguniang Europeo]], ang [[Lupong Europeo]], ang [[Hukumang Europeo ng Katarungan]], ang [[Batasang Europeo]], ang [[Konsehong Europeo]], at ang [[Europeong Bangko Sentral]]. Ang mga pinanggalingan ng Parlamentong Europeo ay bumabalik sa dekadang 1950 at ng mga nagtatatag ng tratado, at mula sa 1979 ang mga miyembrong nito ay inihahalalal ng mga taong kanilang kinakatawan. Kada limang taon nagkakaroon ng halalan kung saan ang mga naka-rehistrong mamamayan ng UE ay maaaring bumoto.

Ang mga aktibidad ng Unyong Europeo ay sumasakop sa karamihang lapad ng patakarang publiko, mula sa patakarang [[ekonomika]] sa [[ugnayang panlabas]], [[tanggulan (militar)|tanggulan]], pagsasaka at kalakalan. Pero, ang ekstento ng kapangyarihan nito ay umiiba ng kahanga-hanga kahalubilo ng mga sakop. Sa ilan ang UE ay maaaring magkawangis sa isang [[pederasyon]] (hal. sa ugnayang pampananalapi, patakarang agrikultural, pang-kalakalan at pang-kalikasan, patakarang ekonomika at panlipunan), sa iba isang [[kompederasyon]] (hal. sa ugnayang panloob), at sa iba pa rin isang [[organisasyong internasyonal]] (hal. sa ugnayang panlabas).

==Kasaysayan==
===Pamayanang Europeo ng Karbon at Asero===
[[Talaksan:Schuman Declaration.jpg|left|thumb|Gumagawa ng [[Pahayag ni Schuman|panukala]] si [[Robert Schuman]] ng Pamayanang Karbon at Asero noong 1950]]
Isa sa mga unang nagtagumpay na panukala para sa Kooperasyong Europeo ay ang pagkakaroon ng Pamayanang Europeo ng Karbon at Asero noong 1951. Ito ay naging layunin upang mamahala ang mga industriya ng [[karbon]] at [[asero]] ng mga bansang-kasapi, ang namumunong [[Pransiya]] at [[Kanlurang Alemanya]]. Ito rin ay naging layunin kung saan nangyari ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] sa pagitan nila, na ang karbon at bakal ay mga punong kasangkapan para sa matinding digmaan. Ang mga ibang kasaping nagtatag ay [[Italya]] at ang mga bansang [[Benelux]]: ang [[Belhika]], [[Olanda]], at [[Luxembourg]].&lt;ref name=&quot;Europa History 1945-1959&quot;&gt;{{cite web |title=A peaceful Europe - the beginnings of cooperation |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |url=http://europa.eu/abc/history/1945-1959/index_en.htm |accessdate=2007-06-25}}&lt;/ref&gt;

===Mga Pamayanang Europeo===
Ang mga karagdagang pamayanan ay nalikha noong 1957: ang [[Pamayanang Pang-ekonomikong Europeo]] (EEC) na nagtatag ng unyong pang-adwana, ay ang [[Pamayanang Lakas-Atomikong Europeo]] (Euratom) para sa kooperasyon sa pagpapaunlad ng [[enerhiyang nuklear]].&lt;ref name=&quot;Europa History 1945-1959&quot;/&gt; Noong 1967 ang [[Kasunduang Pinag-isahan]] ay nakalikha ng isang langkay ng mga institusyon para sa mga tatlong pamayanan, na tinutukoy nang magkakasama bilang Mga Pamayanang Europeo, bagama't, ang ''[[Pamayanang Europeo]]'' ay kilala nang karaniwan lamang.&lt;ref name=&quot;ENA Merge&quot;&gt;{{cite web |title=Merging the executives |publisher=[[European Navigator]] |url=http://www.ena.lu?lang=2&amp;doc=473 |accessdate=2007-06-25}}&lt;/ref&gt;

Noong 1973 ang mga Pamayanang Europeo ay lumawak nang sumapi ang [[Denmark|Dinamarka]], [[Ireland|Irlanda]] at ang [[United Kingdom|Nagkakaisang Kaharian]].&lt;ref name=&quot;ENA First enlargement&quot;&gt;{{cite web |title=The first enlargement |publisher=[[European Navigator]] |url=http://www.ena.lu?lang=2&amp;doc=555 |accessdate=2007-06-25}}&lt;/ref&gt; Nakipag-usap ang [[Norway|Norwega]] na sumanib sa panahong iyon ngunit iniwaksi ang pagkakasapi sa pamamagitan ng reperendum kaya nanatili sa labas ang bansa.

[[Talaksan:Rometreaty.jpg|left|thumb|Ang paglikha ng [[Pamayanang Europeo|Pamayanang Pang-ekonomikong Europeo]] ng [[Kasunduan ng Roma|Kasunduang Roma]] noong 1957]]

Noong 1979, lumaganap ang unang tuwid at demokratikong halalan ng mga kasapi ng Batasang Europeo.&lt;ref name=&quot;ENA New Parliament&quot;&gt;{{cite web |title=The new European Parliament |publisher=[[European Navigator]] |url=http://www.ena.lu?lang=2&amp;doc=571 |accessdate=2007-06-25}}&lt;/ref&gt; Ito ang unang halalan ng Europa na pinayagan ang mga mamamayan na maghalal ng mga 410 MEP sa Batasang Europeo, at ito rin ang unang halalang pansabansaan sa kasaysayan ng daigdig.

Sumapi ang mga bansang [[Gresya]], [[Espanya]] at [[Portugal]] sa loob ng dekada 80.&lt;ref name=&quot;ENA Enlargement negotiations&quot;&gt;{{cite web |title=Negotiations for enlargement |publisher=[[European Navigator]] |url=http://www.ena.lu?lang=2&amp;doc=6525 |accessdate=2007-06-25}}&lt;/ref&gt; Ang [[Kasunduang Schengen]] noong 1985 ay naglikha ng malawakang [[Kontrol sa hangganan|pagbubukas ng mga hangganan]] na hindi gumagamit ng [[pasaporte]] sa pagitan ng mga bansang-kasapi.&lt;ref name=&quot;Europa History 1990-1999&quot;&gt;{{cite web |title=A Europe without frontiers |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |url=http://europa.eu/abc/history/1990-1999/index_en.htm |accessdate=2007-06-25}}&lt;/ref&gt; Noong 1986, nagsimulang gumamit ang [[watawat na Europeo]] at nilagdaan ng mga pinuno ang [[Batas ng Isahang Pang-europeo]]. Ang batas na ito ay nagbibigay ng pagbabago ng paraan ng paggawa ng pasiyang pampamayanan habang kumikilos upang makamtan ang pagiging kasapi, nagbibigay ng layunin upang mabawasan ang mga [[impedimento sa kalakalan]] at magpapakilala ng malawak na [[Kooperasyong Pampolitika ng Europa]].

===Unyong Europeo===
[[Talaksan:West and East Germans at the Brandenburg Gate in 1989.jpg|thumb|Ang pagbagsak ng [[Kurtinang Bakal]] ay nagbigay-daan sa [[Pagpapalawak ng Unyong Europeo|pagpapalawak]] nang pasilangan. ([[Dingding ng Berlin]])]]
Pagkatapos ng pagbagsak ng [[Kurtinang Bakal]], and dating [[Silangang Alemanya]] ay naging bahagi ng pamayanan kasabay ng pagkakaisa sa isang Alemanya.&lt;ref name=&quot;Europa History 1980-1989&quot;&gt;{{cite web |title=1980-1989 The changing face of Europe - the fall of the Berlin Wall |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |url=http://europa.eu/abc/history/1980-1989/index_en.htm |accessdate=2007-06-25}}&lt;/ref&gt; Nang lumalawak patungong [[Silangang Europa]] bilang bahagi ng usapan, pinayangan ang [[pamantayang Copenhagen]] para sa mga kandidatong-kasapi ng Unyong Europeo.

Ang [[Kasunduan ng Maastricht]] ay naging ganap nang lubos noong 1 Nobyembre 1993.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Treaty of Maastricht on European Union |url=http://europa.eu/scadplus/treaties/maastricht_en.htm |work=Activities of the European Union |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |accessdate=2007-10-20 |archive-date=2007-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071021040202/http://europa.eu/scadplus/treaties/maastricht_en.htm |url-status=dead }}; {{cite book |last=Craig |first=Paul |author2=Grainne De Burca , P. P. Craig |title=EU Law: Text, Cases and Materials |url=https://archive.org/details/eulawtextcasesma0000crai_w8o5 |edition=4th ed. |year=2006 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-927389-8 |pages=[https://archive.org/details/eulawtextcasesma0000crai_w8o5/page/15 15]}}&lt;/ref&gt; Ipinakilala ang salitang Unyong Europeo at itinatag ang [[Tatlong haligi ng Unyong Europeo|tatlong haligi]] nito. Ang salitang Pamayanang Europeo ay tinutukoy sa unang haligi na nakilala na dating Mga Pamayanang Europeo. Ang ikalawa at ikatlong haligi ay may kapakanan sa [[patakarang panlabas]] at [[ugnayang pantahanan]], na may higit na antas na malapagitang-pamahalaan ng pagkikiisa. Sa wikang kolokyal, ang salitang Unyong Europeo ay ipinalit sa salitang ''Pamayanang Europeo''. Ang kanyang bakas bilang pangalan ng unang haligi ay ipapawalang-bisa sa sistemang haligi kung ang [[Kasunduan ng Lisbon]] ay magiging ganap.

Sumanib ang mga bansang [[Austria|Awstrya]], [[Sweden|Suwesa]] at [[Finland]]ya noong 1995. Binago ng [[Kasunduan ng Amsterdam]] ang kasunduang Maastricht noong 1997 sa mga bahagi tulad ng demokrasya at patakarang panlabas. Ang Amsterdam ay nasundan ng [[Kasunduan ng Nice]] noong 2001, na may pagbabago sa mga kasunduang Roma at Maastricht na payagan ang UE na gampanan sa pagpapalawak mula sa silangan.

Noong 2002, ipinagtibay ng labindalawang bansang-kasapi ang [[euro]] bilang isang pananalapi. Mula't sapul, ang [[Eurosona]] ay lumawak upang mapalibot ang labinlimang bansa. Noong 2004, namasdan ang pagpapalawak ng UE nang sumanib ang mga sampung bagong bansa na nagmumula sa [[Hanay Pansilangan]].&lt;ref name=&quot;Europa History 2000&quot;&gt;{{cite web |title=A decade of further expansion |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |accessdate=2007-06-25 |archive-date=2007-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070615031714/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Pagkalipas ng talong taon, sumanib ang dalwang bansa, [[Bulgarya]] at [[Romania|Rumania]].&lt;ref name=&quot;Europa History 2000&quot;/&gt; Sumanib ang bansang [[Croatia]] noong 2013.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Croatia becomes the 28th member state of the European Union|url=http://europa.eu/newsroom/calendar/event/292084/croatia-joins-the-eu|publisher=[[Europa (web portal)|Europa]]|accessdate=2013-12-29|archive-date=2013-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629031034/http://europa.eu/newsroom/calendar/event/292084/croatia-joins-the-eu|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ang isang kasunduan na nakapaglikha ng saligang-batas para sa UE ay nilagdaan sa [[Rome|Roma]] noong 2004, tangkaing palitan ang lahat ng mga dating kasunduan sa iisang dokumento. Subali't hindi natuloy ang pagpapatunay nang tumanggi ang mga botanteng Pranses at mga Olandes sa mga [[reperendum]]. Noong 2007, pinayagan na mapalitan ang panukalang-batas sa bagong [[Kasunduang Reporma]], na mas mabuting baguhin na lamang kaysa mapalitan ang mga umiiral na kasunduan. Nilagdaan ang kasunduang ito noong 13 Disyembre 2007 sa [[Lisbon]] at kinilala bilang [[Kasunduan ng Lisbon|Kasunduang Lisbon]] at napalaganap ito noong Enero 2009.

==Mga bansang-kasapi==
{{See also|Estados Unidos ng Europa}}
[[Talaksan:EU Member states and Candidate countries map.svg|thumb|Mga estadong-kasapi at kandidato sa paglawak ng Unyong Europeo]]
Upang sumapi sa UE, kailangang makamtan ng bansa ang [[pamantayang Copenhagen]] na isinulat sa 1993 Sangguniang Europeo ng [[Copenhagen]]. Kailangan nilang magpanatili ng matatag na demokrasya na may paggalang sa [[karapatang pantao]] at ang [[tuntunin ng batas]]; isang masigasig na kalakalang ekonomiya na may kakayahang makipagpaligsahan sa loob ng UE; at ang pagtanggap ng mga obligasyon bilang kasapi, kasama ang batas ng UE. Tungkulin ng [[Sangguniang Europeo]] na magsuri ng mga katuparan sa pamantayan ng isang bansa.&lt;ref name=&quot;Accession Criteria&quot;&gt;{{cite web |title=Accession criteria (Copenhagen criteria) |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |url=http://europa.eu/scadplus/glossary/accession_criteria_copenhague_en.htm |accessdate=2007-06-26}}&lt;/ref&gt;

Ang Unyong Europeo ay binubuo ng 28 [[Kalayaan|malalayang]] [[bansa]] na nakikilala bilang mga bansang-kasapi: [[Alemanya]], [[Austria]], [[Belhika]], [[Bulgarya]], [[Croatia]], [[Dinamarka]], [[Eslobakya]], [[Eslobenya]], [[Espanya]], [[Estonya]], [[Gresya]], [[Republika ng Irlanda|Irlanda]], [[Italya]], [[Latbiya]], [[Litwaniya]], [[Luxembourg]], [[Malta]], ang [[United Kingdom|Nagkakaisang Kaharian]], [[Olanda]], [[Pinlandiya]], [[Polonya]], [[Portugal]], [[Pransiya]], [[Rumanya]], [[Suwesya]], [[Tsekya]], [[Tsipre]] at [[Unggarya]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=European Countries |url=http://europa.eu/abc/european_countries/index_en.htm |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |accessdate=2007-09-05}}&lt;/ref&gt;

Mayroong dalawang opisyal na bansang-kandidato, Dating Republikang Yugoslav ng [[Republika ng Masedonya|Masedonya]], at [[Turkiya]]; ang mga kanlurang Balkan na bansang [[Albanya]], [[Bosnia at Herzegovina]], [[Montenegro]], at [[Serbya]] ay opisyal na nakilala bilang mga kandidatong may potensiyal.&lt;ref name=&quot;Europa Enlargement&quot;&gt;{{cite web |title=European Commission - Enlargement - Candidate and Potential Candidate Countries |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |url=http://ec.europa.eu/enlargement/countries/index_en.htm |accessdate=2007-06-26}}&lt;/ref&gt;

Ang mga apat na bansa ng Kanlurang Europa na piniling huwag nang sumanib sa UE ay bahagyang may tungkulin sa ekonomiya at mga alituntunin ng UE: [[Iceland]], [[Liechtenstein]], at [[Noruwega]] na bahagi ng mga bansa ng [[isahang kalakalan]] sa pamamagitan ng [[Espasyong Ekonomikong Europeo]], at ang [[Suwisa]] na may magkatulad na ugnayan sa pamamagitan ng mga kasunduang [[Bilateralismo|bilateral]].&lt;ref name=&quot;CH&quot;&gt;{{cite web |title=The EU's relations with Switzerland |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |url=http://ec.europa.eu/external_relations/switzerland/intro/index.htm |accessdate=2007-09-16 |archive-date=2008-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219060447/http://ec.europa.eu/external_relations/switzerland/intro/index.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang mga maliliit na bansa na may kaugnayan sa UE tulad ng [[Monaco]], [[San Marino]], at [[Lungsod ng Vatican|Lungsod ng Vatikan]] ay kabilang sa paggamit ng [[euro]] at iabng kooperasyon.

==Pamamahala==
&lt;imagemap&gt;
Image:Mga haligi ng Unyong Europeo.png|thumb|Ang mga tatlong haligi na nagtataguyod ng Unyong Europeo (maaaring magklik)
rect 3 41 54 170 [[Pamayanang Europeo]]
rect 65 42 115 170 [[Karaniwang Patakaranng Panlabas at Pangkaligtasan]]
rect 126 42 176 170 [[Kooperasyong Pampulisya at Panghukuman sa Kaganapang Krimen]]
&lt;/imagemap&gt;

Ang UE ay nakabatay sa mga serye ng mga kasunduan na nakapagbuo ng pangkasalukuyang istruktura sa pamamagitan ng mga sunud-sunod na karagdagan at mga susog.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sources of EU law |url=http://ec.europa.eu/ireland/general_information/legal_information_and_eu_law/sources_eu_law/index_en.htm |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |accessdate=2007-09-05}}&lt;/ref&gt; Tiniyak ng mga kasunduan ang malawak na mithiing pampatakaran ng organisasyon at itinatag ang mga institusyon na may kapangyarihang naaayon sa batas na kinakailangan upang isakatuparan ang mga mithiing ito, kabilang ang kakayahan upang isabatas ang lehislasyon&lt;ref name=&quot;art249 Rome&quot;&gt;{{cite web |title=European Community consolidated treaty, (article 249, provisions for making regulations) |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2006/ce321/ce32120061229en00010331.pdf |author=[[EUR-Lex]] |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |accessdate=2007-11-08 |archive-date=2007-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201005900/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2006/ce321/ce32120061229en00010331.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; na makakapagbago nang tuwiran ang lahat ng mga bansang-kasapi at ang kanilang mga naninirahan (ang prinsipyo ng '[[tuwirang dulot]]').&lt;ref name=&quot;Direct Effect&quot;&gt;Alinsunod sa prinsipyo ng [[Law of the European Union#Direct effect|tuwirang Sanhi]] na unang lumuhog sa pasiya ng Hukuman ng Katarungan{{cite court |litigants=Van Gend en Loos v. Nederlanse Administratie Der Belastingen |reporter=Eur-Lex |court=European Court of Justice |date=1963 |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:61962J0026:EN:HTML}}. Tingnan sa: Craig and de Búrca, ch. 5.&lt;/ref&gt; Ang mga pambansang hukuman ay nagpapatupad ng mga kasunduan ng UE at ang mga batas na inaakto sa ilalim nila. Sa kaso ng pagsasalungat kung saan ang batas na nanggaling sa lehislasyong UE na nakakapagbangga sa isa pang pambansang batas, ang batas ng UE ay isinasaalang-alang upang mahawakan ang karapatang mabigyan ng kahalagahan (prinsipyo ng 'Kataasan').&lt;ref name=&quot;Supremacy&quot;&gt;Alinsunod sa prinsipyo ng [[Law of the European Union#Supremacy|Kataasan]] na itinatag ng ECJ sa Kaso 6/64, ''Falminio Costa v. ENEL'' [1964] ECR 585. Tingnan sa Craig and de Búrca, ch. 7. Tingnan din sa: [[Factortame case|''Factortame Ltd. v. Secretary of State for Transport (No. 2) [1991] 1 AC 603'']], ''Solange II'' (''Re Wuensche Handelsgesellschaft'', BVerfG decision of 22 Oktubre 1986 [1987] 3 CMLR 225,265) and ''Frontini v. Ministero delle Finanze'' [1974] 2 CMLR 372; ''Raoul George Nicolo'' [1990] 1 CMLR 173.&lt;/ref&gt; Ang mga pasiya higgil sa lehislasyong UE ay maaaring masangguni sa [[Hukumang Europeo ng Katarungan]] sa pamamagitan ng mga pambansang hukuman. Ang UE ay natatasahan ng bilang ng mga institusyon, sa una pa lamang ang [[Sanggunian ng Unyong Europeo]], ang [[Komisyong Europeo]], at ang Batasang Europeo.

Ang UE ay palaging isinasalarawan bilang nahahati sa tatlong saklaw ng pananagutan, na tinatawag na '[[Tatlong haligi ng Unyong Europeo|mga haligi]]'. Ang likas na mga patakaran ng Pamayanang Europeo ay nakabuo ng unang haligi, habang ang ikalawa ay binubuo ng [[Karaniwang Patakarang Panlabas at Pangkaligtasan]]. Ang ikatlong haligi ay likas na binubuo ng mga Ugnayang Pangkatarungan at Pantahanan, gayumpaman napapanagutan sa mga pagbabago na ipinakilala ng mga kasunduang Amsterdam at Nice, ito'y pangkasalukuyang binubuo lamang ng [[Kooperasyong Pampulisya at Panghukuman sa Kaganapang Krimen]]. Sinasabi nang malawakan, ang ikalawa at ikatlong haligi ay maisasalarawan bilang mga intergubernaturyal na haligi sapagka't ang mga institusyong supranasyonal ng Komisyon, Batasan at ang Hukuman ng Katarungan ay gumaganap nang di-gaano ng isang tungkulin o wala sa lahat. Karamihan sa mga gawain ng UE ay nagmumula sa ilalim ng unang, Pamayanan na haligi. Ito ay halos umaakma nang halos nakakatipid at ang institusyong supranasyonal ay may higit na impluwensiya.&lt;ref name=&quot;Glossary Pillars&quot;&gt;{{cite web |title=Pillars of the European Union |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |url=http://europa.eu/scadplus/glossary/eu_pillars_en.htm |accessdate=2007-06-27}}&lt;/ref&gt;

===Komisyon===
Ang [[Komisyong Europeo]] ay gumaganap bilang kanang-kamay na tagapagpaganap ng UE at may tungkulin ukol sa [[kusang panlehislatibo|pagkukusa ng lehislasyon]] at ang pang-araw-araw tumatakbo ng UE. Ito ay nagbabalak upang kumilos nang nag-iisa sa kalamangan ng UE bilang isang kabuuan, na tutol sa Sanggunian na binubuo ng mga pinuno ng mga bansang-kasapi na nagninilay-nilay sa mga pambansang kapakanan. Ang komisyon ay natitingnan din bilang makina ng pagbubuo ng Europa. Ito'y kasalukuyang binubuo ng mga 27 [[Komisyonadong Europeo|komisyonado]] para sa mga iba't ibang saklaw ng patakaran, isa mula sa bawat bansang-kasapi.

Ang [[Pangulo ng Komisyon]] at ang lahat ng ibang komisyonado ay nanominahan ng Sanggunian. Ang pagtatalaga ng Pangulo ng Komisyon, at ang Komisyon din sa kabuuang ito, ay kiakailangang patotohanan ng Batasan.&lt;ref name=&quot;Europa Institutions Commission&quot;&gt;{{cite web |title=Institutions: The European Commission |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |accessdate=2007-06-25 |archive-date=2007-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===Batasan===
[[Talaksan:EP Strasbourg hemicycle l-gal.jpg|thumb|Ang hemisiklo ng Batasan ng UE sa gusaling Louise Weiss sa [[Strasbourg]]]]
[[Talaksan:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|right|European Commission (Brussels)]]
Ang Batasang Europeo ay binubuo ng kalahati ng tagapagbatas ng UE. Ang mga 785 [[Kasapi ng Batasang Europeo]] (KBE) ay tuwirang inihalal ng mga [[Pagkamamamayan ng Unyong Europeo|mamamayan ng UE]] tuwing limang taon. Bagama't ang mga KBE ay inihalal sa pambansang batayan, manapa'y sila'y umuupo alinsunod sa mga [[Pampolitikang pangkat ng Unyong Europeo|pampolitikang pangkat]] kaysa sa kanilang kabansaan. Bawat bansa ay may buklod na bilang ng mga upuan. Ang Batasan at ang Sanggunian ay nagbubuo at nagpapasa ng lehislasyon nang sama-sama, na gumagamit ng [[Kapwa-pasiyang pamantayan|kapwa-pasiya]], sa tiyak na saklaw ng patakaran. Ang pamamaraang ito ay magpapalawig sa mga maraming bagong saklaw sa ilalim ng minumungkahing [[Kasunduan ng Lisbon]], at samakatuwid magpapalaki ng kapangyarihan at kaugnayan ng Batasan. Ang Batasan ay may kapangyarihan ding tanggihan o punain ang Komisyon at ang badyet ng UE. Ang [[Pangulo ng Batasang Europeo]] ay dumadaig sa tungkulin ng [[ispiker]] sa batasan at kumakatawan ito nang panlabas. Ang pangulo at ang mga pangalawang pangulo ay inihalal ng KBE tuwing dalawa at kalahating taon.&lt;ref name=&quot;Europa Institutions Parliament&quot;&gt;{{cite web |title=Institutions: The European Parliament |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |url=http://europa.eu/institutions/inst/parliament/index_en.htm |accessdate=2007-06-25 |archive-date=2007-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070624114722/http://europa.eu/institutions/inst/parliament/index_en.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===Sanggunian ng Unyong Europeo===
Ang [[Sanggunian ng Unyong Europeo]] ay binubuo ng ibang kalahati ng [[tagapagbatas]] ng UE. Ito ay isang organisadong andamyo kung saan ang mga pambansang ministro ay may tungkulin ukol sa mga saklaw ng patakaran na naitalumpati, nagpupulong. Bagama't ang Sanggunian ay nagpupulong sa iba't ibang kayarian, ito'y isinasaalang-alang sa pagiging isang bugtong na lupon.&lt;ref name=&quot;Europa Institutions Council&quot;&gt;{{cite web |title=Institutions: The Council of the European Union |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |url=http://europa.eu/institutions/inst/council/index_en.htm |accessdate=2007-06-25 |archive-date=2007-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070703155822/http://europa.eu/institutions/inst/council/index_en.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Bukod sa tungkuling panlehislatibong, ang Sanggunian ay tumutupad din ng tungkuling tagapagpaganap sa kaugnayan ng [[Karaniwang Patakarang Panlabas at Pangkaligtasan]].

Ang umiikot na [[Pagkapangulo ng Sanggunian ng Unyong Europeo|Pagkapangulo ng Sangguniang UE]] ay nakakakuha ng bawat bansang-kasapi sa loob ng bawat anm na buwan, habang kung saan ang kaugnay na kasapi ay namumuno ng mga karamihang pagpupulong ng Sanggunian.&lt;ref name=&quot;Europa Institutions Council&quot;/&gt; Ang mga bansang-kasapi na humahawak ng pagkapangulo ay gumagamit ito nang karaniwan upang isulong at tumutok sa takdang bilang ng saklaw na pampatakaran; tulad ng iba't ibang uri ng reporma, pagpapalaki o panlabas na ugnayan na may tiyak na bahagi ng daigdig.

===Sangguniang Europeo===
Ang lideratong pampulitaka na may mataas na ranggo sa UE ay ipagkakaloob ng [[Sangguniang Europeo]], na binubuo ng isang kinatawan ng bawat bansang-kasapi at saka ang [[Pangulo ng Komisyon|Pangulo ng Komisyong Europeo]]. Ang mga bansang-kasapi ay namimili para mayroon silang kinatawan na maaaring puno ng estado (halimbawa, ang [[pangulo]]) o ang puno ng pamahalaan (halimbawa, ang [[punong ministro]]). Ang Sangguniang Europeo ay nagpupulong nang hindi bababa sa apat na [[Tala ng mga Sangguniang Europeo|pagtitipon]] sa loob ng isang taon, at pinamumunuan ng kinatawan ng umiikot na pagkapangulo.&lt;ref name=&quot;Europa Institutions Council&quot;/&gt; Ang Sangguniang Europeo ay hindi dapat malito sa [[Sanggunian ng Europa]], ang malayang intergubernatoryal na institusyon sa UE.

===Mga Hukuman===
Ang panghukumang bahagi ng UE ay binubuo ng [[Hukumang Europeo ng Katarungan]] (HEK) at ang [[Hukuman ng Unang Paglilitis]] (na ipinangalan muli ang &quot;Pangkalahatang Hukuman&quot; sa pagpasok sa puwersa ng [[Kasunduan ng Lisbon]]). Sila ay nagpapakahulugan nang sama-sama at gumagamit ng mga kasunduan at batas ng UE.&lt;ref name=&quot;art220 Rome&quot;&gt;{{cite web |title=European Community consolidated treaty, (article 220, The court of Justice) |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2006/ce321/ce32120061229en00010331.pdf |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |author=[[EUR-Lex]] |accessdate=2007-11-08 |archive-date=2007-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201005900/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2006/ce321/ce32120061229en00010331.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang Hukuman ng Unang Paglilitis ay nagbabahagi sa pinakamahalaga sa mga kaso na hinahawakan ng mga pangisahan at mga kompanya patungo bago ang mga hukumang UE, at ang HEK ay nagbabahagi sa una pa lamang sa mga kaso na hinahawakan ng mga bansang-kasapi, ang mga institusyon at mga kaso ay nasangguni sa mga hukuman ng UE ng mga hukuman ng mga bansang-kasapi.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Court of Justice of the European Communities |url=http://curia.europa.eu/en/instit/presentationfr/cje.htm |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |accessdate=2007-09-14 |archive-date=2007-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214133406/http://www.curia.europa.eu/en/instit/presentationfr/cje.htm |url-status=dead }}; {{cite web |title=The Court of First Instance |url=http://curia.europa.eu/en/instit/presentationfr/tpi.htm |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |accessdate=2007-09-14 |archive-date=2008-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081228060728/http://curia.europa.eu/en/instit/presentationfr/tpi.htm |url-status=dead }}; {{cite web |title=Institutions: Court of Justice |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |url=http://europa.eu/institutions/inst/justice/index_en.htm |accessdate=2007-06-25 |archive-date=2011-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110209170533/http://europa.eu/institutions/inst/justice/index_en.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang mga pasiya mula sa Hukuman ng Unang Paglilitis ay maaaring iapela sa Hukuman ng Katarungan subali't sa paksa ng usapang batas lamang.&lt;ref name=&quot;art225(1) Rome&quot;&gt;{{cite web |title=European Community consolidated treaty, (article 225 (1), The court of First Instance) |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2006/ce321/ce32120061229en00010331.pdf |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |author=[[EUR-Lex]] |accessdate=2007-11-08 |archive-date=2007-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201005900/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2006/ce321/ce32120061229en00010331.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ang mga pambansang hukuman na nasa loob ng mga Bansang-Kasapi ay may mahalagang tungkulin na ginagampanan sa UE bilang tagapag-iral ng mga batas ng UE at ang &quot;diwa ng bayanihan&quot; sa pagitan ng UE at ang mga pambansang hukuman ay nangingibabaw sa mga Kasunduan. Ang mga pambansang hukuman ay maaaring gumamit ng batas ng UE sa mga kasong pantahanan, at kung sila'y humiling ng paglilinaw sa interpretasyon o bisa ng anumang lehislasyon ng UE sa mga kaso ito'y maaaring makagawa ng sanggunian para sa paunang pasiya sa HEK. Ang karapatan sa pagpapahayag ng lehislasyon ng UE na walang saysay gayumpaman ay nakapintong sa mga hukuman ng UE.

==Unyong Pananalapi==
[[Talaksan:Salaping papel Euro.jpg|thumb|Mga salaping [[euro]]]]
Ang pang-isahang umiiral na salapi para sa UE ay naging opisyal na layunin mula 1969 at nagsimulang kumilos noong 1990 sa [[Unyong Pang-ekonomiya at Pananalapi ng Unyong Europeo|Unyong Pang-ekonomiya at Pananalapi]]. Pagkalipas ng siyam na taon, inilunsad ang [[euro]] sa labing-isa ng dating labinlimang bansang-kasapi bilang pananalaping pantuos, ibig sabihin na ang mga pambansang pananalapi ay nananatiling ginagamit nguni't nakatutok lamang sa euro pagdating sa halaga ng palitan. Noong 1 Enero 2002, inilabas ang mga [[barya]] at [[salaping papel]] ng euro at ang mga pambansang sirkulasyon ay unti-unting inalis sa mga labindalawang bansa. Tinanggap ng [[Slovenia|Slobenya]] ang euro noong 1 Enero 2007, ang mga bansang [[Cyprus|Tsipre]] at [[Malta]] naman noong 1 Enero 2008, sa ganoong paraan ang [[Eurosona]] sa kasalukuyang 15 bansa na gumagamit ng euro bilang kanilang nagi-iisang opisyal na pananalapi. Ang mga ibang kasapi ng UE, maliban sa [[Denmark|Dinamarka]] at ang [[United Kingdom|Mga Nagkakaisang Kaharian]], ay pumayag na sumali kasabay ang kundisyon ng mga pagiging kasapi ng UE at ang mga petsa para rito ay isasaayos kung nakamit nang lubos ang kalagayan ng ekonomiya. Ang opinyong pambayan sa Dinamarka ay kasalukuyang sumasang-ayon sa pagsali. Ang [[Sweden|Suwesa]] ay nakapagpaliguy-ligoy upang makaiwas ang mga bagay na kinakailangan sa pagsali ng saklaw ng euro sa pamamagitan ng di-pagkamit sa mga pamantayang kasapian. Ang bilang ng mga ibang bansa sa labas ng UE, tulad ng [[Montenegro]], ay gumagamit din ng euro nang di-opisyal.&lt;ref name=&quot;euro use world&quot;&gt;{{cite web |url=http://ec.europa.eu/economy_finance/the_euro/euro_in_world9369_en.htm |title=Use of the euro in the world |publisher=[[Europa (web portal)|Europa]] |author=[[European Commission]] |work=The euro outside the euro area |accessdate=2008-02-27}}&lt;/ref&gt; Ang euro, at ang mga patakarang pananalapi ng mga bansang nakapagkupkop nito, ay napapangasiwaan sa ilalim ng [[Bangko Sentral ng Europa]] (BSE).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ecb.int/ecb/orga/escb/html/index.en.html |title=ECB, ESCB and the Eurosystem |publisher=[[European Central Bank]] |accessdate=2007-09-15}}&lt;/ref&gt;

==Tingnan din==
*[[Europa]]

==Mga sanggunian==
{{Reflist|2}}

==Mga kawing panlabas==
* [http://europa.eu/index_en.htm Europa, opisyal na websayt ng EU]
* [http://www.europedia.moussis.eu Europedia: Patnubay sa patakaran at tagapagbatas ng Europa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181016211903/http://www.europedia.moussis.eu/ |date=2018-10-16 }}
* [http://eeas.europa.eu/delegations/philippines_en European Union delegation to the Philippines] {{in lang|en}}
{{Pangkat8}}
{{EU countries and candidates}}
{{Commons category|European Union}}

[[Kategorya:Unyong Europeo| ]]
[[Kategorya:Mga pandaigdigang organisasyon]]
[[Kategorya:Mga laureado ng Gantimpalang Nobel]]</text>
      <sha1>9wcau7x9q97yy20lxka7x2rmovzs609</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Unyong Sobyetiko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4291</id>
    <revision>
      <id>2213158</id>
      <parentid>2212552</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155767" sha1="i5v5h5ya81uoptpdnan44gpvvkrxc3u" xml:space="preserve">{{redirect|Sobyet}}
{{Infobox country
| conventional_long_name       = Unyon ng mga Sobyetikong Sosyalistang Republika
| common_name                  = Unyong Sobyetiko
| native_name                  = {{ubl|{{native name|ru|Союз Советских Социалистических Республик}}|{{nowrap|{{small|{{transl|ru|Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik}}}}}}}}
| image_flag                   = Flag of the Soviet Union.svg
| flag_type                    = [[Watawat ng Unyong Sobyetiko|Watawat&lt;br&gt;(1955–1991)]]
| image_coat                   = State Emblem of the Soviet Union.svg
| symbol_type                  = [[Sagisag ng Unyong Sobyetiko|Sagisag&lt;br&gt;(1956–1991)]]
| motto                        = {{lang|ru|Пролетарии всех стран, соединяйтесь!}}&lt;br&gt;[[Mga manggagawa ng lahat ng bayan, magkaisa!|{{transl|ru|Proletarii vsekh stran, soyedinyaytes'!}}]]&lt;br&gt;&quot;Mga proletaryo ng lahat ng bayan, magkaisa!&quot;
| anthem                       = {{lang|ru|Интернационал}}&lt;br /&gt;{{transl|ru|[[Ang Internasyunal|Internatsional]]}} (1922–1944)&lt;br&gt;&quot;Ang Internasyunal&quot; {{parabr}}{{center| }}&lt;br&gt;{{lang|ru|Государственный гимн СССР}}&lt;br&gt;{{transl|ru|[[Gosudarstvennyy gimn SSSR]]}} (1944–1991)&lt;br&gt;&quot;Himnong Estatal ng USSR&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Soviet Anthem Instrumental 1955.ogg]]}}
| capital                      = [[Mosku]]
| coordinates                  = {{coord|55|45|N|37|37|E|type:city}}
| largest_city                 = kabisera
| official_languages           = [[Wikang Ruso|Ruso]]
| demonym                      = [[#Demograpiya|Sobyetiko]]
| government_type              = [[Marxista–Leninistang]] [[unipartidistang]] [[sosyalistang]] [[pederasyon]]
| life_span              = 1922–1991
| era                    = [[Panahong Entregera]]{{*}}[[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]{{*}}[[Digmaang Malamig]]
| event_pre              = [[Himagsikang Oktubre]]
| date_pre               = 7 Nobyembre 1917
| date_start             = 30 Disyembre 1922
| event_start            = [[Tratado ng Paglikha ng URSS|Tratado ng Paglikha]]
| event1                 = Pagtatapos ng [[Digmaang Sibil sa Rusya]]
| date_event1            = 16 Hunyo 1923
| event2                 = [[Saligang Batas ng Unyong Sobyetiko|Unang Saligang Batas (1924)]]
| date_event2            = 31 Enero 1924
| event3                 = [[Saligang Batas ng Unyong Sobyetiko|Ikalawang Saligang Batas (1936)]]
| date_event3            = 5 Disyembre 1936
| event5                 = [[Silangang Hanay (Ikalawang Digmaang Pandaigdig)|Dakilang Digmaang Makabayan]]
| date_event5            = 1941–1945
| event6                 = [[Charter of the United Nations|Admitted to the]] [[United Nations|UN]]
| date_event6            = 24 Oktubre 1945
| event7                 = [[Desestalinisasyon]]
| date_event7            = 25 Pebrero 1956
| event8                 = [[Saligang Batas ng Unyong Sobyetiko|Ikatlong Saligang Batas (1977)]]
| date_event8            = 9 Oktubre 1977
| event9                 = [[Akto ng Muling Pagtatatag ng Estado ng Litwanya|Pagtiwalag]] ng [[Republikang Sosyalistang Sobyetiko ng Litwanya|unang republika (Litwanya)]]
| date_event9            = 11 Marso 1990
| event10                 =[[Tangkang Kudeta sa Unyong Sobyetiko (1991)|Kudetang Agosto]]
| date_event10            = 19–22 Agosto 1991
| event_end              = [[Tratado ng Belabesa]]
| date_end               = 8 Diysmebre 1991
| date_post              = 26 Disyembre 1991
| event_post             = [[Pagkabuwag ng Unyong Sobyetiko|Pagkabuwag ng Unyong Sobyetiko]]
| image_map              = Union of Soviet Socialist Republics (orthographic projection).svg
| image_map_size         = 250
| image_map_caption      = Lawak ng Unyong Sobyetiko pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]].
| currency               = [[Rublo ng Unyong Sobyetiko]] (руб)
| currency_code          = SUR
| title_leader           = [[Pinuno ng Unyong Sobyetiko|Pinuno]]
| leader1                = [[Vladimir Lenin]]
| year_leader1           = 1922–1924
| leader2                = [[Josef Stalin]]
| year_leader2           = 1924–1953
| leader3                = [[Georgy Malenkov]]
| year_leader3           = 1953
| leader4                = [[Nikita Khrushchev]]
| year_leader4           = 1953–1964
| leader5                = [[Leonid Brezhnev]]
| year_leader5           = 1964–1982
| leader6                = [[Yuri Andropov]]
| year_leader6           = 1982–1984
| leader7                = [[Konstantin Chernenko]]
| year_leader7           = 1984–1985
| leader8                = [[Mikhail Gorbachev]]
| year_leader8           = 1985–1991
| legislature            = [[Kataas-taasang Sobyet ng USSR|Kataas-taasang Sobyet]]
| house1                 = [[Sobyet ng mga Kabansaan]]
| house2                 = [[Sobyet ng Unyon]]
| area_km2               = 22,402,200
| population_census      = 286,730,819
| population_census_year = 1989
| population_census_rank = ika-3
| population_density_km2 = 12.7
| p1                     = SPSR ng Rusya{{!}}'''1922:'''&lt;br&gt;SPSR ng Rusya
| flag_p1                = Flag RSFSR 1918.svg
| p2                     = SSR ng Ukranya
| flag_p2                = Flag of the Ukrainian SSR (1919-1929).svg
| p3                     = SSR ng Biyelorusya
| flag_p3                = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1919-1927).svg
| p4                     = SPSR ng Transkaukasya
| flag_p4                = Flag of the Transcaucasian SFSR (variant).svg
| p5                     = SSR ng Buhara
| flag_p5                = Flag of the Bukharan People's Soviet Republic.svg
| p6                     = SSR ng Korasmiya
| flag_p6                = Flag of Khiva 1920-1923.svg
| p7                     = Ikalawang Republika ng Polonya{{!}}'''1939:'''&lt;br /&gt;Polonya (bahagi)
| flag_p7                = Flag of Poland (1928–1980).svg
| p8                     = Pinlandiya{{!}}'''1940:'''&lt;br /&gt;Pinlandiya (bahagi)
| flag_p8                = Flag of Finland.svg
| p9                     = Kaharian ng Rumanya{{!}}Rumanya (bahagi)
| flag_p9                = Flag of Romania.svg
| p10                    = Estonya
| flag_p10               = Flag of Estonia.svg
| p11                    = Letonya
| flag_p11               = Flag of Latvia.svg
| p12                    = Litwanya
| flag_p12               = Flag of Lithuania (1918–1940).svg
| p13                    = Tannu Tuva{{!}}'''1944:'''&lt;br /&gt;Tannu Tuva
| flag_p13               = Flag of the Tuvan People's Republic (1943-1944).svg
| p14                    = Alemanyang Nazi{{!}}'''1945:'''&lt;br /&gt;Alemanya (bahagi)
| flag_p14               = Flag of Germany (1935–1945).svg
| p15                    = Imperyo ng Hapon{{!}}Hapon (bahagi)
| flag_p15               = Flag of Japan (1870–1999).svg
| p16                    = Ikatlong Republikang Tsekoslobako{{!}}'''1946:'''&lt;br /&gt;Tsekoslobakya (bahagi)
| flag_p16               = Flag of the Czech Republic.svg
| s1                     = Litwanya{{!}}'''1990:'''&lt;br /&gt;Litwanya
| flag_s1                = Flag of Lithuania (1988–2004).svg
| s2                     = Heorhiya{{!}}'''1991:'''&lt;br /&gt;Heorhiya
| flag_s2                = Flag of Georgia (1990-2004).svg
| s3                     = Estonya
| flag_s3                = Flag of Estonia.svg
| s4                     = Letonya
| flag_s4                = Flag of Latvia.svg
| s5                     = Ukranya
| flag_s5                = Flag of Ukraine (1991-1992).svg
| s6                     = Transnistriya
| flag_s6                = Flag of Transnistria (state).svg
| s7                     = Moldova{{!}}Moldabya
| flag_s7                = Flag of Moldova.svg
| s8                     = Kirgistan
| flag_s8                = Flag of the Kyrgyz Soviet Socialist Republic.svg
| s9                     = Usbekistan
| flag_s9                = Flag of Uzbekistan.svg
| s10                    = Tayikistan
| flag_s10               = Flag of Tajikistan 1991-1992.svg
| s11                    = Armenya
| flag_s11               = Flag of Armenia.svg
| s12                    = Aserbayan
| flag_s12               = Flag of Azerbaijan 1918.svg
| s13                    = Turkmenistan
| flag_s13               = Flag of the Turkmen SSR.svg
| s14                    = Republikang Tsestena ng Itskerya{{!}}Tsetsenya
| flag_s14               = Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg
| s15                    = Biyelorusya
| flag_s15               = Flag of Belarus (1991-1995).svg
| s16                    = Rusya
| flag_s16               = Flag of Russia (1991-1993).svg
| s17                    = Kasakistan
| flag_s17               = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
| footnotes              = 
| GDP_PPP                = $2.7&amp;nbsp;trilyon
| GDP_PPP_rank           = ika-2
| GDP_PPP_year           = 1990
| GDP_PPP_per_capita     = $9,000
| GDP_nominal            = $2.7&amp;nbsp;trilyon
| GDP_nominal_year       = 1990
| GDP_nominal_rank       = ika-2
| GDP_nominal_per_capita = $9,000
| GDP_nominal_per_capita_rank = ika-28
| Gini                   = 0.275
| Gini_year              = 1989
| Gini_rank              = 
| Gini_change            = low
| cctld                  = [[.su]]
| drives_on              = kanan
| calling_code           = +7
| time_zone              = ([[Coordinated Universal Time|UTC]]+2 to +12)
| iso3166code            = SU
| area_rank              = ika-1
| HDI                    = 0.920
| HDI_year               = 1989
}}
Ang '''Unyong Sobyetiko''' ({{lang-ru|Советский Союз}}, &lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; {{transl|ru|Sovietski Soyuz}}), opisyal na '''Unyon ng mga Sobyetikong Sosyalistang Republika''', at karaniwang dinadaglat na '''USSR''', ay isang [[estadong komunista]] at bansang transkontinental na sumaklaw sa karamihan ng [[Eurasya]] sa panahon ng pag-iral nito mula 1922 hanggang 1991. Isang [[pederasyon]] na binuo ng 15 republika, ito ang naging pinakamalaking bansa sa mundo, na sumakop sa mahigit 22,402,200 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; at labing-isang [[sona ng oras]]. Tinahanan ito ng mahigit 286.7 milyong mamamayan, at nagranggo bilang ikatlong pinakamataong estado. Ang kabisera at pinakamalaking lungsod nito ay [[Mosku]].

Sumibol ang bansa sa [[Himagsikang Oktubre]] ng 1917, kung saan nagwagi ang mga [[Bolshebista]] sa ilalim ng pamumuno ni [[Vladimir Lenin]] sa pagbagsak ng [[Pamahalaang Probisyonal ng Rusya|Pamahalaang Probisyonal]], na siyang nagpatalsik sa nabigong [[Dinastiyang Romanov]] ng [[Imperyong Ruso]] noong [[Himagsikang Pebrero]]. Kasunod nito ay naitatag ang [[Sobyetikong Republika ng Rusya]], ang kauna-unahang konstitusyonal na [[estadong sosyalista]]. Humantong ang mga tunggalian sa loob ng estado sa [[Digmaang Sibil ng Rusya]], kung saan kinalaban ng [[Hukbong Pula]] ang mga kaaway nito tulad ng [[Hukbong Lunti]], mga kaliwang sosyal-rebolusyonaryo, mga [[anarkismo|anarkista]] ng [[Makhnovstsina]], at partikular na ang [[Kilusang Puti]], ang pinakamalaking paksyon sa laban na sinupil ang mga Bolshebista at mga tagasuporta nila sa [[Puting Sindak]]. Sinalungat ito ng [[Pulang Sindak]], kung saan sinugpo ng mga pula ang mga kalaban at tumutol sa kanila sa panahon ng digmaan. Nagtagumpay sila noong 1922, na nagdulot sa pag-iisa ng mga republika ng Rusya, Ukranya, Biyelorusya, at [[SPSR ng Transkaukasya|Transkaukasya]].

Kasunod ng [[Vladimir Lenin#Pagkamatay at Libing|pagkamatay ni Lenin]] noong 1924, nagkaroon ng pakikibaka para sa kapangyarihan, na naipanalo ni [[Iosif Stalin]]. Inabandona niya ang [[Bagong Patakarang Pang-ekonomiya]] ni Lenin noong 1928 at pinalitan ito ng isang [[ekonomiyang sentralisado]]. Dumanas ang bansa ng malawakang [[industriyalisasyon]] at sapilitang [[kolektibisasyon]], na nagdulot ng makabuluhang pang-ekonomiyang pag-unlad ngunit humantong sa [[Sobyetikong Taggutom ng 1930-1933|taggutom noong 1930 hanggang 1933]]. Sa panahong ito ay pinalawak ni Stalin ang [[Gulag]], ang sistema ng kampong paggawa ng unyon. Isinagawa rin niya ang [[Dakilang Purga]] noong 1936 hanggang 1938, kung saan tinanggal niya ang kanyang mga aktuwal at inakalang kalaban sa [[Partido Komunista ng Unyong Sobyetiko|Partido Komunista]] sa pamamagitan ng malawakang pag-aresto sa mga pampolitikang opisyal, sundalo, at karaniwang mamamayan. Lahat sila'y ibinilanggo sa mga [[kampong paggawa]] o [[parusang kamatayan|sinentensiyahan ng kamatayan]]. Sa pagsiklab ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] kasunod ng pagsalakay ng [[Alemanyang Nasi]] sa [[Polonya]], sinakop ng pormal na walang pinapanigang Unyong Sobyetiko ang mga teritoryo ng ilang estado sa [[Silangang Europa]], kabilang ang mga silangang rehiyon ng Polonya, [[Litwanya]], [[Letonya]], at [[Estonya]]. Sinira ng Alemanya noong Hunyo 1941 ang [[Pakto ng Molotov-Ribbentrop]], ang pakto ng walang pagsasalakayan ng dalawang bansa, nang nilunsad nito ang [[Operasyong Barbarossa]] kung saan nakita ang malawakang pagsakop ng [[kapangyarihang Aksis]] sa Unyong Sobyetiko. Binuksan nito ang [[Silangang Hanay (Ikalawang Digmaang Pandaigdig)|Silangang Hanay]] sa labanan. Sa kabila ng unang tagumpay ng mga Aksis sa digmaan, naibaligtad ito ng mga Sobyetiko sa [[Labanan ng Stalingrado]] at sa kalaunan ay nakuha nila ang [[Berlin]]. Pagkatapos ay nagdeklara sila ng tagumpay laban sa Alemanya noong [[Araw ng Tagumpay (9 Mayo)|9 Mayo 1945]]. Tinatayang 27 milyong katao ang pinagsamang bilang ng mga nasawi na Sobyetikong sibilyan at militar sa tagal ng gera, na nagbilang para sa karamihan ng mga pagkalugi sa panig ng mga [[Kapangyarihang Alyado (Ikalawang Digmaang Pandaigdig)|puwersang Alyado]]. Kasunod ng digma ay bumuo ang mga Sobyetiko ng mga [[estadong satelite]] sa mga teritoryong nakuha ng Hukbong Pula sa ilalim ng [[Silangang Bloke]]. Hinudyat nito ang simula ng [[Digmaang Malamig]], kung saan hinarap ng kanilang bloke ang katapat nitong [[Kanlurang Bloke]] noong 1947. Nagkaisa ang kanluran noong 1949 sa ilalim ng [[Organisasyon ng Tratado ng Hilagang Atlantiko]] habang nagsama-sama ang silangan noong 1955 sa [[Pakto ng Varsovia]]. 

Pagkatapos ng [[Iosif Stalin#Kamatayan at Libing|pagkamatay ni Stalin]] noong 1953 ay nagkaroon ulit ng pakikibaka para sa kapangyarihan na naiwagi ni [[Nikita Kruschov]]. Kasunod nito ay tinuligsa niya ang [[Iosif Stalin#Kulto ng Personalidad|kulto ng personalidad]] ni Stalin, at nangasiwa sa panahon ng [[DeseStalinisasyon]] na naging pambungad sa panahon ng [[Pagtunaw ng Kruschov]]. Maagang nanguna ang mga Sobyetiko sa [[Karerang Pangkalawakan]] sa paggawa ng unang sateliteng artipisyal ([[Sputnik I]]), pangkalawakang paglipad ([[Vostok I]]), at sondang dumaong sa ibang planeta ([[Venera 7]] sa [[Benus]]). Noong kalagitnaan ng [[dekada 1980]] ay naghangad ang huling pinuno ng bansa na si [[Mikhail Gorbachov]] ng higit pang reporma at pagliberalisa ng ekonomiya sa pamamagitan ng kanyang mga patakaran na [[glasnost]] at [[perestroika]], na may layuning ipanatili ang pamumuno ng partido komunista habang ibaligtad ang [[Panahon ng Pagwawalang-kilos]]. Sa mga huling yugto ng Digmaang Malamig ay naganap ang [[Mga Himagsikan ng 1989|mga himagsikan ng 1989]] na nagpabagsak sa mga pamahalaang [[Marxismo–Leninismo|Marxista–Leninista]] ng iba't-ibang bansa sa Pakto ng Varsovia, na sinamahan ng pagsiklab ng malawakang pagkakagulo sa unyon. Pinasimulan ni Gorbachov noong 1991 ang isang pambansang reperendum na binoikot ng mga republika ng [[RSS ng Litwanya|Litwanya]], [[RSS ng Letonya|Letonya]], [[RSS ng Estonya|Estonya]], [[RSS ng Armenya|Armenya]], [[RSS ng Heorhiya|Heorhiya]], at [[RSS ng Moldabya|Moldabya]] na nagresulta sa pagboto ng mayorya ng mga kalahok bilang pabor sa pagpapanatili ng bansa bilang isang panibagong pederasyon. Sa Agosto ng parehong taon ay nagsagawa ng [[kudeta]] ang mga kasaping mahigpit ng partido kay Gorbachov. Gumanap ng mahalagang papel si [[Boris Yeltsin]] sa pagharap sa kaguluhan, at sa kalaunan ay nabigo ang pagtangka at ipinagbawal ang partido komunista. Pormal na nagdeklara ng [[kasarinlan]] ang mga republikang Sobyetiko na pinamunuan ng Rusya at Ukranya. Nagbitiw si Gorbachov sa pagkapangulo noong 25 Disyembre 1991 at kasunod na [[pagkabuwag ng Unyong Sobyetiko|nabuwag ang Unyong Sobyetiko]]. Inako ng [[Pederasyong Ruso]] ang mga karapatan at obligasyon ng Unyong Sobyetiko at mula noo'y kinilala bilang [[de facto|de factong]] kahalili ng estado.

Sa pagtatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig hanggang sa pagkabuwag nito ay naging isa ang Unyong Sobyetiko sa dalawang pinakamakapangyarihang bansa, kasama ang [[Estados Unidos]] na parehong nangibabaw sa pandaigdigang ahendang pang-ekonomiya, ugyanang dayuhan, operasyong militar, pagpapalitang pangkalinangan, makaagham na pag-unlad, pangkalawakang paggalugad, at palakasan sa [[Palarong Olimpiko]]. Naging modelong sanggunian ang unyon para sa mga kilusang manghihimagsik at estadong sosyalista. Binuo ang militar nito ng [[Sobyetikong Sandatahang Lakas]], na siyang naging pinakamalaking nakatayong militar. Tinaglay ng estado ang pinakamalaking arsenal ng mga sandatang nukleyar gayundin ang ikalawang pinamalaking ekonomiya sa mundo. Naging kasaping tagapagtatag ito ng [[Nasyones Unidas]] at kasaping permanente ng [[Konsehong Pangkatiwasayan ng Nasyones Unidas#Kasaping Permanente|Konsehong Pangkatiwasayan]] nito, nangunang miyembro ng [[Konseho ng Ayudang Mutuwang Ekonomiko]] (KAME/CAME), at bahagi ng [[Organisasyon para sa Katiwasayan at Kooperasyon sa Europa]] (OKKE/OSCE) at [[Pandaigdigang Pederasyong Sindikal]]. Umiba ang mga limitasyong heograpiko ng bansa sa paglipas ng panahon, ngunit pagkatapos ng pagsanib ng mga republikang Baltiko, silangang Polonya, Besarabya, at ilang pang teritoryo ay halos tumugma ang lawak nito sa dating Imperyong Ruso, binibigyang-pansing pagbubukod ng [[Polonya]], karamihan sa [[Pinlandiya]], at [[Alaska]], samakatuwid sumaklaw ng higit isang-ikapitong bahagi ng kaibabawan ng Daigdig.

==Etimolohiya==
Nagmumula ang salitang ''sobyetiko'' sa salitang Ruso na ''sovet'' ([[Wikang Ruso|Ruso]]: {{lang|ru|совет}}), na karaniwang sinasalin bilang &quot;konseho&quot;, &quot;asembleya&quot;, at &quot;payo&quot;; siyang nanggagaling sa proto-Eslabong pampandiwang ugat na *''vět-iti'' (&quot;ipaalam&quot;). Iilan sa mga organisasyon sa Rusya ay tinawag na konseho. Sa [[Imperyong Ruso]], ang Konsehong Pang-estado na gumana mula 1810 hanggang 1917 ay tinukoy bilang Konseho ng mga Ministro pagkatapos ng pag-aalsa noong 1905. Ang salitang ''sovietnik'' ay nangangahulugang 'konsehal'.&lt;ref&gt;{{Cite Americana|wstitle=Soviet|year=1920|first=Henri F. |last=Klein}}&lt;/ref&gt;

Sa panahon ng Suliraning Heorhiyano ay nanawagan sina Vladimir Lenin, Iosif Stalin, at ang kanilang mga tagasuporta na sumali ang mga estadong bansa sa Rusya bilang mga bahaging semi-malaya ng isang mas malaking unyon na sa una'y pinangalanan ni Lenin bilang Unyon ng mga Republikang Sobyetiko ng Europa at Asya ([[Wikang Ruso|Ruso]]: {{lang|ru|Союз Советских Республик Европы и Азии}}, &lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''Soyuz Sovetskikh Respublik Evropy i Azii'').&lt;ref&gt;{{cite book |title=Lenin's Last Struggle |last=Lewin |first=Moshe|author-link=Moshe Lewin |year=1969 |publisher=Faber and Faber |location=London |translator-last=Sheridan Smith |translator-first=A. M. |translator-link=Alan Sheridan}}&lt;/ref&gt;{{rp|50}} Noong una ay tinutulan ni Stalin ang panukala ngunit sa huli ay tinanggap niya ito, ngunit sa kasunduan ni Lenin ay pinalitan ang pangalan sa Unyon ng mga Republikang Sobyetikong Sosyalista, bagaman sa kalaunan ay nagbago ang kaayusan ng pangalan sa ''Sosyalistang Sobyetiko'' noong 1936. Bilang karagdagan, ang salitang &quot;konseho&quot; at &quot;konsilyar&quot; sa mga wikang pambansa ng ibang republika ng unyon napalitan sa huli ng mga pagkapagbagay ng Rusong ''soviet''.

Ginamit ng mga Sobyetiko ang daglat na {{lang|ru|СССР}} (tr. ''SSSR'') upang tukuyin ang unyon nang napakadalas anupat naging pamilyar ang madlang internasyonal sa kahulugan nito.  Ang pinakakaraniwang pagsisimula sa Ruso nito'y {{lang|ru|Союз ССР}} (tr. ''Soyuz SSR''), na kapag binabalewala ang mga pagkakaiba sa balarila ay isinasalin bilang Unyon ng mga RSS sa [[wikang Filipino|Filipino]]. Madalas ding ginagamit din ang Rusong pinaikling pangalang {{lang|ru|Советский Союз}} (tr: ''Sovetskiy Soyuz'', literal na Unyong Sobyetiko), ngunit sa di-pinaikling anyo lamang nito. Sa pagsisimula ng [[Silangang Hanay (Ikalawang Digmaang Pandaigdig)|Dakilang Digmaang Makabayan]], ang pagdadaglat ng Unyong Sobyetiko bilang {{lang|ru|СС}} sa wikang Ruso (sa parehong paraan ng pagdadaglat ng [[Estados Unidos]], kilala bilang ''United States'' sa Ingles, bilang ''US'') ay naging prohibido sa dahilan na ang {{lang|ru|СС}} bilang daglat sa [[alpabetong Siriliko|Siriliko]] ay nauugnay sa organisasyong paramilitar na [[Schutzstaffel]] ng [[Alemanyang Nazi]]. 

Sa midyang Ingles at Filipino ang estado ay tinukoy bilang Unyong Sobyetiko ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''Soviet Union'') o URSS ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''USSR''). Sa mga wika sa Europa ang mga maikling anyong salin ang madalas na ginagamit tulad ng ''Union soviétique'' at ''URSS'' sa [[wikang Pranses]] o ''Sowjetunion'' at ''UdSSR'' sa [[wikang Aleman]]. Kung minsan ay impormal ding tinawag ang Unyong Sobyetiko na Rusya at mga mamamayan nito na Ruso kaysa sa Sobyetiko, kahiman ang Rusya ay ang pinakamalaking republika sa unyon hindi ito tamang kagawian dahil binubuo ang unyon ng 14 na di-Rusong republika, na may natatanging [[pangkat-etniko]] at kabansaan.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Russian |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/russian |publisher=[[Oxford University Press]] |access-date=9 May 2017 |quote=historical (in general use) a national of the former Soviet Union. |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010070656/https://en.oxforddictionaries.com/definition/russian |archive-date=10 October 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Russia |encyclopedia=Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Russia |date=10 May 2017 |access-date=10 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606105510/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Russia |archive-date=6 June 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

Ang mga lokal na daglat, pinaikling pangalan, at kabuuang pangalan ng Unyong Sobyetiko sa mga wika ng mga republika nito ay nakalagay sa ibaba (ipinapakita sa kaayusang konstitusyonal):

{| class=&quot;wikitable&quot;
! width=&quot;130px&quot; | Wika
! width=&quot;220px&quot; | Daglat at Pinaikling Pangalan
! width=&quot;450px&quot;| Kabuuang Pangalan
|-
||{{flagicon|Russian SFSR}} [[Wikang Ruso|Ruso]]||{{lang|ru|СССР}}; {{lang|ru|Советский Союз}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''SSSR''; ''Sovetskiy Soyuz''||{{lang|ru|Союз Советских Социалистических Республик}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik''
|-
|| {{flagicon|Ukrainian SSR}} [[Wikang Ukranyo|Ukranyo]]||{{lang|uk|СРСР}}; {{lang|uk|Радянський Союз}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''SRSR''; ''Radyansʹkyy Soyuz''||{{lang|uk|Союз Радянських Соціалістичних Республік}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''Soyuz Radyansʹkykh Sotsialistychnykh Respublik''
|-
||{{flagicon|Byelorussian SSR}} [[Wikang Biyeloruso|Biyeloruso]]||{{lang|be|СССР}}; {{lang|be|Савецкі Саюз}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''SSSR''; ''Saviecki Sajuz''||{{lang|be|Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''Sayuz Savyetskikh Satsyyalistychnykh Respublik''
|-
||{{flagicon|Uzbek SSR}} [[Wikang Usbeko|Usbeko]]||{{lang|uz|ССРИ}}; {{lang|uz|Совет Иттифоқи}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''SSRI''; ''Sovet Ittifoqi''||{{lang|uz|Совет Социалистик Республикалари Иттифоқи}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi''
|-
||{{flagicon|Kazakh SSR}} [[Wikang Kasaho|Kasaho]]||{{lang|kk|ССРО}}; {{lang|kk|Советтер Одағы}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''SSRO''; ''Sovetter Odağı''||{{lang|kk|Советтік Социалистік Республикалар Одағы}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''Sovettık Sotsialistık Respublikalar Odağy''
|-
||{{flagicon|Georgian SSR}} [[Wikang Heorhiyano|Heorhiyano]]||{{lang|ka|სსრკ}}; {{lang|ka|საბჭოთა კავშირი}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''ssrk’''; ''sabch’ota k’avshiri''||{{lang|ka|საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''sabch’ota sotsialist’uri resp’ublik’ebis k’avshiri'' 
|-
||{{flagicon|Azerbaijan SSR}} [[Wikang Aseri|Aseri]]||{{lang|az|ССРИ}}; {{lang|az|Совет Иттифагы}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''SSRİ''; ''Sovet İttifaqı''||{{lang|az|Совет Сосиалист Республикалары Иттифагы}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı''
|-
||{{flagicon|Lithuanian SSR}} [[Wikang Litwano|Litwano]]||{{lang|lt|TSRS}}; {{lang|lt|Tarybų Sąjunga}}||{{lang|lt|Tarybų Socialistinių Respublikų Sąjunga}}
|-
||{{flagicon|Moldavian SSR}} [[Wikang Moldabo|Moldabo]]||{{lang|ro|УРСС}}; {{lang|ro|Униуня Советикэ}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''URSS''; ''Uniunea Sovietică''||{{lang|ro|Униуня Републичилор Советиче Сочиалисте}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''Uniunea Republicilor Sovietice Socialiste''
|- 
||{{flagicon|Latvian SSR}} [[Wikang Leton|Leton]]||{{lang|lv|PSRS}}; {{lang|lv|Padomju Savienība}}||{{lang|lv|Padomju Sociālistisko Republiku Savienība}}
|-
||{{flagicon|Kirghiz SSR}} [[Wikang Kirgis|Kirgis]]||{{lang|ky|ССРС}}; {{lang|ky|Советтер Союз}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''SSRS''; ''Sovetter Soyuz''||{{lang|ky|Советтик Социалисттик Республикалар Союзу}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''Sovettik Sotsialisttik Respublikalar Soyuzu''
|-
||{{flagicon|Tajik SSR}} [[Wikang Tayiko|Tayiko]]||{{lang|tg|ИҶШС}}; {{lang|tg|Иттиҳоди Шӯравӣ}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''IÇŞS''; ''Ittihodi Şūravī''||{{lang|tg|Иттиҳоди Ҷумҳуриҳои Шӯравии Сосиалистӣ}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''Ittihodi Çumhurihoji Şūraviji Sosialistī''
|-
||{{flagicon|Armenian SSR}} [[Wikang Armenyo|Armenyo]]||{{lang|hy|ԽՍՀՄ}}; {{lang|hy|Խորհրդային Միություն}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''KHSHM''; ''Khorhrdayin Miut’yun''||{{lang|hy|Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''Khor'hr'dayin Soc'ialistakan Hanrapetut'yunner'i Miutʿyun''
|-
||{{flagicon|Turkmen SSR}} [[Wikang Turkomano|Turkomano]]||{{lang|tk|ССРС}}; {{lang|tk|Совет Союзы}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''SSSR''; ''Sowet Soýuz''||{{lang|tk|Совет Социалистик Республикалары Союзы}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''Sowet Sosialistik Respublikalary Soýuzy''
|-
||{{flagicon|Estonian SSR}} [[Wikang Estonyo|Estonyo]]||{{lang|et|NSVL}}; {{lang|et|Nõukogude Liit}}||{{lang|et|Nõukogude Sotsialistlike Vabariikide Liit}}
|}
== Kasaysayan ==
{{Main|Kasaysayan ng Unyong Sobyetiko}}
====Himagsikan at Pagkakatatag (1917-1927)====
{{see|Himagsikang Oktubre|Tratado ng Paglikha ng USSR}}

Ang modernong [[rebolusyonista]] aktibidad sa [[Imperyong Ruso]] ay nagsimula noong [[Disyembre]] 1825, at bagaman ang kalipunan ay bumaksak noong 1961, ang pag-aagaw ay nakamit sa termino na salungat sa mga [[magsasaka]] at nagsilbi upang hikayatin ang mga rebolusyonista. Ang [[parliyamento]] - ang [[Estado Duma]] - ay itinatag noong 1906 matapos ang [[Rebolusyong Ruso]] noong 1905, ngunit ang mga [[tsar]] ay bigo sa pagtatangka upang ilipat mula sa ganap na monarkiyang konstitusyonal. Ang mga pang-aalipin at kalituhan ay patuloy sa panahon ng [[Unang Digmaang Pandaigdig]] na sa pamamagitan ng [[militar]] na may pagkatalo at kakulangan sa pagkain sa mga malalaking [[lungsod]]. Si [[Vladimir Lenin]] ay nagudyok sa kakapalan ng tao noong 1920 at nagsalita sa [[Petrograd]], bilang tugon sa panahon ng digmaan at pagkabulok ng [[Rusya]] sa ekonomiya at moral, kulminidad sa &quot;Rebolusyong Pebrero&quot; at ang pagbaksak ng imperyal na pamahalaan noong [[Marso]] 1917. 
[[Talaksan:After Lenin Speech 1920.jpg|thumb|300px|left|Si [[Vladimir Lenin]],nagpapaliwanag sa [[mamamayan]] noong 1920.]]

Ang awtokrasiyang tsarista ay pinalitan ng probisyonal ng Gobyerno, na ang pinuno na inilaan para sa mga halalan ng mga Ruso na may pagtitipon at upang ipagpatuloy ang mga kalahok sa gilid ng pinagkaintindihan sa [[Unang Digmaang Pandaigdig]]. Sa parehong panahon, upang masiguro na ang mga karapatan ng nagtatrabaho klase, manggagawa 'konseho, na kilala bilang Sobyet, na kumalat sa buong bansa. Ang mga Bolsheviks, na humantong sa pamamagitan ni Vladimir Lenin, para sa mga sosyalista rebolusyon sa Sobyet at sa mga kalsada. Noong [[Nobyembre]] 1917, sa panahon ng &quot;Rebolusyong Oktubre,&quot; sila ay naluklok sa kapangyarihan mula sa mga probisyonal na Pamahalaan. Noong Disyembre, ang mga Bolsheviks ay pinirmahan ang isang pagtigil ng labanan kasama ang [[Central Powers]]. Ngunit, sa pagitan noong [[Pebrero]] 1918, ay nagkaroon ng labanan These two documents were confirmed by the 1st [[Congress of Soviets]] of the USSR and signed by heads of delegations&lt;ref&gt;{{in lang|ru}} [http://region.adm.nov.ru/pressa.nsf/0c7534916fcf6028c3256b3700243eac/4302e4941fb6a6bfc3256c99004faea5!OpenDocument Voted Unanimously for the Union.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091204132112/http://region.adm.nov.ru/pressa.nsf/0c7534916fcf6028c3256b3700243eac/4302e4941fb6a6bfc3256c99004faea5%21OpenDocument |date=2009-12-04 }}&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;– [[Mikhail Kalinin]], Mikha Tskhakaya, [[Mikhail Frunze]] and [[Grigory Petrovsky]], [[Aleksandr Chervyakov]]&lt;ref&gt;{{in lang|ru}} [http://www.hronos.km.ru/sobyt/cccp.html Creation of the USSR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070529132218/http://www.hronos.km.ru/sobyt/cccp.html |date=2007-05-29 }} at Khronos.ru.&lt;/ref&gt;. Noong Marso, ang mga Sobyet ay umalis ng digmaan para sa mabuti at nilagdaan ang [[Kasunduang Brest-Litovsk]]. Tanging matapos ang mahaba at marugo [[Digmaang Sibil ng mga Ruso]], na nagsimula sa 1917 at natapos sa 1923, ay ang bagong Sobiyet kapangyarihan secure.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.springerlink.com/content/h3677572g016338u/|title=70 Years of Gidroproekt and Hydroelectric Power in Russia}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Ang mga digmaang sibil sa pagitan ng mga Reds at ang mga puti na kasama dayuhang interbensiyon at ang pagpapatupad ng Nicholas II at sa kanyang pamilya. Noong [[Marso]] 1921, sa panahon ng mga kaugnay na conflict sa Poland, ang Kapayapaan ng Riga ay nalagdaan at nahati disputed teritoryo sa Belarus at Ukraine sa pagitan ng Republika ng Poland at Sobiyet Russia. Ang Sobiyet Union ay para malutas ang mga katulad na kasalungat ng bagong itinatag [[Republika ng Finland]], ang [[Republika ng Estonia]], ang [[Republika ng Latvia]], at ang [[Republika ng Lithuania]].&lt;ref name=&quot;Kuzbassenergo&quot;&gt;{{in lang|ru}} [http://www.kuzbassenergo.ru/goelro/ On GOELRO Plan&amp;nbsp;— at Kuzbassenergo.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081226190310/http://www.kuzbassenergo.ru/goelro/ |date=2008-12-26 }}&lt;/ref&gt;

==== Kampanyang Manchuria ====

Bilang pagtugon sa kaso ng mga Sobiyet militar na pag-atake, ang komandanteng Hapon ay naghanda ng isang detalyadong plano sa pagtatanggol. Gayunman, sila ay kinakalkula na ang Red Army lamang ay mabuksan ang nakakasakit sa unang bahagi ng tagsibol ng 1945 o tagsibol ng 1946. Kaya simula sa Agosto 1945 kapag ang mga yunit ng Red Army ay tipunin at tapos na sa mga handa na atake sa [[Hukbo ng Kwantung]] pa rin sa isang estado ng pagbabago ng ayos ng pwersa&lt;ref name=&quot;ResCE&quot;&gt;[http://assembly.coe.int/Mainf.asp?link=/Documents/AdoptedText/ta06/Eres1481.htm Need for international condemnation of crimes of totalitarian communist regimes] Текст резолюции № 1481/2006 на официальном сайте [[Совет Европы|СЕ]]&lt;/ref&gt;.

Ang kampanya ay nagsimula sa [[Mansurya]] kondisyon ng panahon ay hindi kanais-nais. Mula sa Hulyo 8 sa pamamagitan ng Agosto mula sa baybayin sa rehiyon na may malakas na ulan Amua bilang ilog antas ng tubig sa tumaas apat na paa, ang mga lambak lawa. sa kabila ng ulan at baha, kahit na sa gabi 1945/09/08, ang Sobiyet Border Guard yunit sa tulong ng mga fronts pagmamatyag sa kilos ng kaaway yunit, na may isang kamangha-mangha lihim na review patakaran ay pupuksain sa halos lahat ng estasyon at ang batayang pera ng kaaway kasama ng hangganan. Ang matagumpay na pagbubukas ng mga hangganan pwersa bantay ginawa kanais-nais na kondisyon para sa ilong ng atake ng kampanya. Patuloy na hukbong panghimpapawid bombed ang railways, ang mga administrative sentro ng Harbin, Changchun, &quot;ports&quot; na sa North Korea. Sa unang araw ng kampanya, ang ilong ng Zabaikal atake ay na-50-150 kilometro metro&lt;ref&gt;[http://assembly.coe.int//Mainf.asp?link=http://assembly.coe.int/Documents/AdoptedText/ta96/ERES1096.htm RESOLUTION 1096 (1996)1 on measures to dismantle the heritage of former communist totalitarian systems] Текст резолюции № 1096/1996 на официальном сайте [[Совет Европы|СЕ]]&lt;/ref&gt;.

Ang hukbong Hapon kasama ang Argun River at solid pagtatanggol lugar Chalaino - Mansurya, ay fiercely resisted ang ilong ng pagsulong Army 36. Subalit sa tulong ng mga kawal hukbong-lakad, 33 Army ay mabilis sa cross ng ilog, maghawak ng lugar Chalaino - Mansurya, 9–8 sa umaga ay halos 40 metro kilometro papunta sa Khaila, 9&amp;nbsp;ng gabi sa, ang isang dulo ng Red Army ay pagsulong laban sa Khaila. Ngunit kapag dumarating ang mga lungsod, ang Red Army ay nakatagpo ng pagtutol sa pamamagitan ng Japanese pagkahumaling. Dito, ang mabangis labanan naganap. Maraming mga halimbawa ng magiting labanan ang Hukbong Pula lumitaw, tangke at sundalo kinuha ang kanilang sariling Innokenchi European clearance butas bukas. Sa 14–8, ang Hukbong Pula abala bahagi ng lungsod&lt;ref name=&quot;ResCE&quot;/&gt;

[[Talaksan:Manchuria 1945-A.PNG|thumb|left|Isang simpleng mapa na ipinapakita ang plano ng Sobyet na salakayin ang Manchuria.]]

Sa ilalim ng mga pangyayari, ang Army command ay pinkamalakas sa dalawang divisions impanterya 94 at 293, na may dalawang brigades artilerya mataas radiation pinahusay na pormasyon Khaila ilong attacked mula sa kanang pakpak. Upang 18–8 pangkalahatang sa kaaway ay nananatiling sa Khaila ay upang ihiga armas magpahuli&lt;ref&gt;Immanuel 1966: 90–92, viitattu 19.9.2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.schudak.de/timelines/tannutuva1911-1944.html The World at War - Tannu Tuva&lt;/ref&gt;.

Ang kaliwang pakpak, ang kawalerya yunit ng Sobyet - [[Mongolia]]n militar ng aspeto ng Zabakal 2 hinati sa 2 utos ilong pasulong at Siphen Cangan. 14–8 sa petsa, ang mga sundalo ng Sobiyet Union at Mongolia kinuha Dalono lungsod, at sa mga lungsod na pag-aari Canbao 15-8. Hukbong 17 mga review sa petsa sa Siphen 15–8 Zabansan ay nakuha sa lungsod&lt;ref name=&quot;saeimcond&quot;&gt;[http://www.saeima.lv/Lapas/deklarac_kr.htm ''Декларация об осуждении осуществлявшегося в Латвии тоталитарного коммунистического оккупационного режима Союза Советских Социалистических Республик] Текст «Декларации» 12 мая 2005 года на официальном сайте [[Сейм Латвии|Сейма]] Латвии (русский перевод)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Latvres&quot;&gt;[http://www.regnum.ru/news/452805.html Сейм Латвии принял декларацию, осуждающую «оккупационный тоталитарный коммунизм»] [[Regnum]] 12 мая 2005 г.&lt;/ref&gt;.

[[Talaksan:Retreat of the Russian Army after the Battle of Mukden.jpg|thumb|right|Ang pagsuko ng sundalong Ruso pagkatapos ng [[Labanan sa Mukden]].]]
Sariling ilong ang lahat ng mga militar ng aspeto ng Army sa pamamagitan ng 39, 53 tangke at corporate tanod hit No 6 na kumuha ng dalawang pangunahing mga direksiyon Shenyang at Changchun ay may marched sa natural na mga kondisyon mahirap . Ang Red Army sundalo ay dapat pagtagumpayan Daxing Isang kahanga-hanga array. Sila ay dapat isulong sa kalagayan ng walang daan, daanan at kahit na ang ulan ay may din ay nabura. Sa ilong pangunguna 11–8 tangke ng Army crossed sa ibabaw ng anim na Greater Khingan at sa parehong araw na ito ay accounted Lubai, isang mahaba pumasa 400 kilometro metro&lt;ref&gt;Birnhaum 1966: 81–82.&lt;/ref&gt;. Upang 12–8 sa tangke at sundalo ay nakuha sa lungsod Taoan&lt;ref name=&quot;YuschObr&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20081219070850/http://www.president.gov.ua/ru/news/12121.html Обращение Президента к Украинскому народу по случаю 75-й годовщины Голодомора 1932—1933 годов] Пресс-служба Президента Украины Виктора Ющенко 22 ноября 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Presurg&quot;&gt;[http://newsru.com/world/22nov2008/uyjh.html Президент Украины призвал Россию осудить преступления сталинизма] [[NEWSru]] 22 ноября 2008.&lt;/ref&gt;,&lt;ref name=&quot;YuschObr&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Presurg&quot;/&gt;,&lt;ref name=&quot;YuschObr&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Presurg&quot;/&gt;.

Hukbong napapaligiran grupo matapos ang 39 base Khalun - Arsan, ay lumampas na ng isang array Daxing papunta Solun. Kapag nakikita ninyo ang Army sa pamamagitan ng likod singsing 39 Khalun - Arsan magpatuloy sa silangan, ang mga Japanese ay may lakas na ginagamit upang harangan ang bawat pasukan sa Red Army sa Solun. Ang Red Army sundalo sa tulong ng artilerya ay pakikipagkompetensiya sa mga Japanese pampublikong tungkol sa bawat punto ng bumbero.

Sa pagtindi ng brigada dibisyon artilerya ng tangke ng 124 at 206, tanghalian sa 12–8, ang Hukbong Pula abala kumpol base Khalun - Arsan, paglikha ng kanais-nais na kondisyon para sa Hukbong nakuha ang lungsod 39 Solun. Sa 13–8, matapos na nawasak ng higit sa 300 Japanese hukbo sa Solun - Vaniamao, ang Hukbong Pula sapilitang sa kawalerya Manchu divisions ng dalawang ng Japan's magpahuli. Hukbong nakuha ang lungsod 39 Vaniamao.

Kaya, pagkatapos ng 6 na araw (mula 9 hanggang 14–8), ang Front ay advanced malalim sa Zabaikal nakatakas mula sa 250 kilometro sa 400 metros.

Samantala, sa silangang Mansurya, ang Far Eastern Front ko, agrabyado ng kadiliman at storms, hindi inaasahang maaga sa kaaway muog ng pera kasama ang mga hangganan. Ang mabangis labanan naganap&lt;ref&gt;Birnhaum 1966: 36.&lt;/ref&gt;.

Artilerya yunit, tangke at makina baril ng militar ng aspeto ng Malayong Silangan ako sa isulong sa mahirap na mga kalagayan sa ang taiga, sila lang ay na matumbok ang kaaway, lamang ay upang gumawa ng paraan para sa kanyang maaga. Sa pamamagitan ng eruplano cover ang Air Force's, pagkatapos ng dalawang araw at gabi, ang Red Army ay 75 metros kilometro, nakuha ang batayang kumpol Khutoi, Dunin&lt;ref&gt;Birnhaum 1966: 15–18.&lt;/ref&gt;.

Ang nakuha Mudanjiang dumating kaya mabangis. Yunit ng 5 Army at Red Army Red Army ng numero ng isa pang-ilong hinati, ang mga review mula sa isulong Mudanjiang. Ang Japanese pwersa ay may intensified upang Mudanjiang block ang Red Army's isulong papunta sa sentro ng Manchu. gamitin nila ang pagpapakamatay parehong koponan, ang patuloy na puna. Sa 14–8, 26 No legions ng Hukbong Pula naabot ang lungsod ngunit ay nakaranas masidhi pagtutol sa pamamagitan ng Japanese hukbo sa wakas sapilitang upang umalis sa lungsod, bumuwelta sa hilagang-silangan&lt;ref&gt;{{Verkkoviite | Tekijä = M. Vuorikoski| Nimeke = Venäjän historia – Neuvostoliitto ja toinen maailmansota| Osoite = http://www.wuorikoski.fi/russia3.htm#maailmansota| Selite = | Ajankohta = | Julkaisija = | Viitattu = 14.07.2007| Kieli = {{in lang|fi}}}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Verkkoviite | Tekijä = M. Vuorikoski| Nimeke = Venäjän historia – Lopullinen voitto| Osoite = http://www.wuorikoski.fi/russia3.htm#voitto| Selite = | Ajankohta = | Julkaisija = | Viitattu = 14.07.2007| Kieli = {{in lang|fi}}}}&lt;/ref&gt;.

Sa ilalim ng mga pangyayari, ang kumander ng Eastern Front ako ay nagpasya na-ipun-ipon ng lakas ng limang Army at ang ilan sa kanilang mga pwersang hinahawakan upang lumikha ng isang singsing sa ilong sa timog, at coordinate sa mga grupo Force bilang 25 hit sa kaliwang pakpak gilid ng Jilin, upang gupitin daan sa North Korea, sa Gitna at Silangang Mansurya.

Sa 14–8, ang Red Army ay nakuha sa Limoiao at Jilin. Sa 08/12, Army ay may won 25 Khunsun, at papunta sa Vansin.

Kaya, mula 9 sa 14–8, ang Eastern Front ko won ang mahalagang tagumpay, paggawa ng kapaki-pakinabang kondisyon thaun nakakasakit sa Harbin, Jilin at Changchun. Kasama ang maaaring mabuhay sa lupa o sa tubig yunit ng armada Pacific, ang Red Army ay nakunan ang port Iuki, Rasin, lagutin makipag-ugnayan sa Hukbo ng Kwantung ng Japan at ang kanyang ulo bumalik sa Korea&lt;ref&gt;Mandelbaum, side 103&lt;/ref&gt;
.

Dawn sa 9–8, sa Eastern Front ako din nagsimula ang pag-atake sa Mansurya mula sa dalawang mga direksiyon:
* Upang ang may-ari ng kasama ang ilog Sungari
* Career suporta sa [[Sakhalin]].
Cape may-ari ng 15 undertakes Army sa tulong ng sa 2nd na brigada ng Amur bangka Red Jiang.
Cape No 2 sundalo ng impanterya sa kumuha No 5.

Dahil sa matagal na pag-ulan Amur River tumaas antas ng tubig, ay dapat na plano sa krus ang mga ilog ng legions ay hindi nakamit bilang binalak.

Mga 9–8 umaga, ang impanterya divisions, sa tulong ng mga hangganan yunit bantay ay nakuha ang pinakamalaking isla sa Amur River, na sumusuporta sa mga yunit ng crossed ang ilog at suporta para sa Jiang Boat Co Amur red operasyon. 08/10 madaling araw sa 9 gabi, sa karamihan ng mga yunit ng Red Army ay na lalaki Shores ilog. Hukbong No 5 sa tulong ng hukbong-dagat ang brigada ng tatlong ilog din overcame at nakuha Usuri County Communications.

Paunang tagumpay ng 15 Army at No 5 ay nilikha legions kanais-nais na kondisyon para sa Red Army sa atake sa bilang 2.

08/10 umaga, pagkatapos ng accounting para sa Communication Khe, legions ng 8 mga review tuwid papunta sa Baosin ay 14–8 at sa lungsod ganap na pag-aari. 15 Army matapos accounting para ibuhos sa bariles Jiang, magpatuloy kasama Sangsing sa Harbin. Hukbong Pula No 2 pagkatapos ng dalawang araw ng labanan ay may ginawa ang lugar sa timog ng Ilog Amur, sa 14–8 simulan ang pagsulong sa Sisika. Sa araw na 14–8, Red Army ay bagsak No 2 pagtatanggol Khaykhe, sa pamamagitan ng sub-sequence Khingan.

Matapos lamang ang anim na araw pagkatapos ng simula ng kampanya, Sobiyet hukbo sa Mongolian armadong pwersa ay may crossed ang solid linya ng depensa ng kalaban, pagsira ng isang mahalagang bahagi ng Japanese at marami pa online access Harbin - Changchun - Shenyang.

==== Pagsisimula ng Digmaang Malamig ====
[[Talaksan:Marshall Plan.png|left|thumb|Mapa ng mga bansang mapagtatangapan ng tulong [[Marshall Plan]].]]
[[Talaksan:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|thumb|right|Ang &quot;[[Allies of World War II|Big Three]]&quot; sa [[Kumperensiya sa Yalta]], [[Winston Churchill]], [[Franklin D. Roosevelt]] at [[Joseph Stalin]]]]
[[Talaksan:Tu-144-schoenefeld.jpg|thumb|left|300px]]
Nabuo ang Digmaan pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig sa pagitan ng Estados Unidos at mga kaalyado nito at sa kabilang panig ang mga pangkat ng mga Bansa sa pamumuno ng Unyong Sobyet. Walang tuwirang alitang militar ang dalawang makapangyarihang bansa. Sa halip, umiral ang labanang pandiplomatiko at pangkabuhayan at hidwaan tungkol sa ideolohiya at Kanlurang kapitalismo laban sa komunismo ng Silangang Europa.

Sa simula, nakasentro ang Digmaang ito sa paggamit ng lakas-militar ng Unyong Sobyet at ang pagtatatag ng komunistang pamahalaan sa Silangang Europa. Nagdulot ito ng takot at pangamba sa marami na baka gawing komunista ang Kanlurang Europa pagkatapos makontrol ang Silangang Europa.

Lumawak ang pagkakaiba sa politika ng dalawang panig dahil sa hidwaan sa ideolohiya. Naniniwala ang mga pinunong Marxist-Leninist na wawasakin ng kapitalismo ang sistemang Sobyet. Ang Estados Unidos naman ay may paniniwala at hinala na magpapalawak ng teritoryo at sasakupin ng Union of Soviet Socialist Republics (USSR) ang mundo.

Pagkatapos ng mahabang panahong pagkakaibigan, nag-away ang Estados Unidos At Rusya tungkol sa mga suliranin sa Asya. Nagsimula ang kanilang alitan noong 1917 nang agawin ng mga komunista ang kapangyarihan at itinatag ang Unyong Sobyet at nagpahayag ng digmaang ideolohikal laban sa mga kapitalistang bansa sa kanluran.

Nakialam ang Estados Unidos sa Unyong Sobyet sa pagpapadala ng 10,000 tropa sa pagitan ng 1918 at 1920 at tumanging kilalanin ang bagong Estado hanggang noong 1933. Nagtulong ang dalawang bansa laban sa Germany noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Noong ika-4 hanggang 11 Pebrero 1945, nagpulong sina Pangulong Franklin D. Roosevelt ng Estados Unidos. Punong Ministro Winston Churchill ng Britanya at Josef Stalin ng USSR sa dating palasyo ni Czar Nicholas II sa Crimea sa timog dalampasigan ng Black Sea upang pag-usapan ang kapalaran ng daigdig.

[[Talaksan:Cold war europe economic alliances map en.png|thumb|Alyansang Ekonomikong Europa]]

Napagkasunduan na mananatili ang impluwensiya ng USSR sa mga pook na sinakop ng Red Army sa Silangang Europa. Bukod doon, mahahati ang Germany sa apat na sona na nasa pangangasiwa ng United Kingdom, United States at France sa kanluran at ang USSR sa silangan. Hinati rin ang Berlin na nasa loob ng sona ng Soviet sa ganitong paraan.

Ang kompirmasyon ng balidasyon ng Marxismo ay hindi lamang sa usapin ng pang-ekonomiyang buhay ng lipunan. Sa pusod ng mga mistipikasyon na inilako simula ng 90s ay ang ideya ng panibagong panahon ng pandaigdigang kapayapaan. Ang kataposan ng Cold War, ang paglaho ng bloke sa silangan, na sinabi ni Reagan na &quot;Imperyo ng Dimonyo&quot;, ay di umanong tatapos sa iba't-ibang armadong labanan bunga ng bangayan ng dalawang imperyalistang bloke mula 1947. Sa harap ng mistipikasyong ito hinggil sa posibilidad ng kapayapaan sa ilalim ng kapitalismo, laging binigyang diin ng marxismo ang imposibilidad para sa mga burges na estado na pawiin ang kanilang pang-ekonomiya at militar na tunggalian, laluna sa panahon ng pagbulusok-pababa. Kaya nagawa naming sumulat noong Enero 1990 na &quot;Ang paglaho ng imperyalistang berdugong Ruso, at ang napipintong paglaho ng bloke sa pagitan ng Amerika at kanyang dating mga ‘kasosyo', ay magbukas ng pintuan para sa mas maraming lokal na bangayan. Ang mga tunggalian at labanang ito ay hindi, sa kasalukuyang mga sirkunstansiya, tutungo sa isang pandaigdigang labanan...Sa kabilang banda, dahil sa pagkawala ng disiplinang ipinataw ng presensiya ng mga bloke, ang mga labanang ito ay magiging mas marahas at mas marami, sa partikular, syempre, sa mga lugar na pinakamahina ang [[proletaryado]]&quot;. Hindi nagtagal, kinumpirma ng pandaigdigang kalagayan ang analisis na ito, ng pumutok ang unang digmaan sa Golpo sa Enero 1991 at ang digmaan sa dating Yugoslavia sa taglagas ng naturang taon. Magmula noon, walang hinto na ang madugo at barbarikong mga labanan. Hindi na namin malagay lahat dito pero mapansin natin sa partikular:

Hindi na nagmumulto ang digmaan sa pandaigdigang saklaw, pero nakita natin ang pagkalag ng kadena ng imperyalistang mga antagonismo at lokal na mga digmaan na direktang may kaugnayan sa malalaking kapangyarihan, sa partikular ang pinakamakapangyarihan sa kanilang lahat, ang Amerika. Ang Amerika, na sa ilang dekada ay naging ‘pulis ng mundo', ay nagsisikap na patuloy itong ipatupad at palakasin ang kanyang papel sa harap ng ‘panibagong pandaigdigang kaguluhan' na lumitaw pagkatapos ng Cold War. Subalit habang seryoso nitong ginampanan ang kanyang papel, hindi ito ginawa para sa layuning makamit ang istabilidad sa mundo kundi para mapanatili ang kanyang liderato sa mundo, na lalong pinahina ng katotohanang wala na ang semento para pagkaisahin ang bawat imperyalistang bloke - ang banta mula sa karibal na bloke. Sa pagkawala ng ‘bantang Sobyet', ang tanging paraan para maipataw ng Amerika ang kanyang disiplina ay umasa sa kanyang pangunahing lakas, ang kanyang malaking superyoridad sa antas militar. Pero sa paggawa nito, ang imperyalistang polisiya ng Amerika ay siyang naging isa sa pangunahing mga salik ng pandaigdigang instabilidad.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gaddis|2005|p=33}}&lt;/ref&gt; The United States, Britain, France, Canada, Australia, New Zealand and several other countries began the massive &quot;Berlin airlift&quot;, supplying West Berlin with food and other provisions.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Miller|2000|p=65-70}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:C-47s at Tempelhof Airport Berlin 1948.jpg|thumb|Pagbabawas ng C-47s sa [[Internasyonal na Paliparan ng Tempelhof|paliparang Tempelhof]] sa Berlin sa kasagsagan ng Berlin Blockade.]]
Ang pagpasok ng Demokratang si Barak Obama sa pagiging pinuno ng pangunahing kapangyarihan sa mundo ay nagluwal ng lahat ng klaseng ilusyon hinggil sa posibilidad ng pagbabago sa estratehikong oryentasyon ng Amerika, isang pagbabago na magbukas ng &quot;panahon ng kapayapaan&quot;. Isa sa mga batayan ng mga ilusyong ito ay ang katotohanan na isa si Obama sa iilang senador na bumoto laban sa interbensiyong militar sa Iraq sa 2003, at hindi katulad ng kanyang Republikanong karibal na si McCain, komitido siya na paalisin ang armadong pwersa ng Amerika mula sa  Iraq. Subalit ang mga ilusyong ito ay madaling bumangga sa realidad. Sa partikular, kung inisip ni Obama na umatras ang Amerika mula sa Iraq, ito ay para mapalakas ang kanyang panghihimasok sa Afghanistan at Pakistan. Dagdag pa, ang pagpapatuloy ng polisiyang militar ng Amerika ay malinaw na makita ng gawin ng bagong administrasyon na Kalihim ng Depensa si Gates, na nominado ni Bush.&lt;ref name=&quot;miller26&quot;&gt;{{Harvnb|Miller|2000|p=26}}&lt;/ref&gt;  In Mayo 1949, Stalin backed down and lifted the blockade.&lt;ref name=&quot;Gaddis 2005, p. 34&quot;&gt;{{Harvnb|Gaddis|2005|p=34}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Miller|2000|p=180-81}}&lt;/ref&gt;

Sa realidad, ang bagong oryentasyon ng diplomasyang Amerika ay sumasang-ayon sa balangkas na nasa itaas. Ang kanyang layunin ay para makuha pa rin ang paghahari ng Amerika sa mundo sa pamamagitan ng kanyang superyoridad sa militar. Kaya ang kilos ni Obama para palakasin ang diplomasya ay para makaipon ng panahon at ispasyong kailangan para sa hindi maiwasang imperyalistang interbensiyon sa hinaharap ng kanyang militar, na sa kasalukuyan ay napakanipis at lubhang pagod na para isustini ang isa pang teatro ng digmaan kasabay ng Iraq at Afghanistan.

[[Talaksan:Truman signing National Security Act Amendment of 1949.jpg|left|thumb|Si Pangulong Truman, habang lumalagda sa '''''National Security Act of 1947''''' na kasama ang bisita sa Opisinang Oval.]]

Subalit, gaya ng laging binigyang diin ng IKT, merong dalawang magkaibang opsiyon sa loob ng burgesya para makamit ang layunin nito:
Ang unang opsiyon ay pinatupad ni Clinton sa kataposan ng 90s sa dating Yugoslavia, kung saan nagawa ng Amerika na makuha ang suporta ng pangunahing mga kapangyarihan sa kanlurang Uropa, sa partikular Alemanya at Pransiya, para makipagtulungan sa pambobomba ng NATO sa Serbia para pilitin itong iwanan ang Kosovo.&lt;ref name=&quot;oneil15&quot;&gt;{{cite book|last=O'Neil|first=Patrick|title=Post-communism and the Media in Eastern Europe|publisher=Routledge|year=1997|isbn=0714647659|p=15-25}}&lt;/ref&gt;

Ang ikalawang opsiyon ay ginamit sa digmaan sa Iraq sa 2003, na nangyari sa kabila ng mariing pagtutol ng Alemanya at Pransiya, na sa panahong ito, ay suportado ng Rusya sa loob ng UN Security Council.

Subalit, alinman sa mga opsiyong ito ay hindi napigilan ang paghina ng liderato ng Amerika. Ang polisiya na ipilit ang mga bagay, na nakita sa dalawang termino ni Bush Junior, ay nagbunga hindi lang ng kaguluhan sa Iraq, na hindi na mapangibabawan, kundi sa lumalaking pagkakahiwalay ng diplomasyang Amerikano, na makita partikular sa ilang bansa na sumuporta sa Amerika sa 2003, tulad ng Espanya at Italya, ay lumayo na mula sa adbenturismo sa Iraq (hindi pa kasama ang patagong pagdistansiya ni Gordon Brown at gobyernong Britanya mula sa walang kondisyon na suporta na binigay ni Tony Blair sa adbenturismo sa Iraq). Sa panig nito, ang polisiyang &quot;kooperasyon&quot; na nais ng mga Demokrata ay walang katiyakan na makuha ang katapatan ng mga kapangyarihang nais kabigin ng Amerika sa kanyang gawaing militar, partikular dahil nagbigay ito sa ibang kapangyarihan ng mas malawak na puwang ng maniobra para itulak ang kanilang sariling interes.

Sa ngayon, halimbawa, ang administrasyong Obama ay nagpasya ng mas pampalubag-loob na polisiya sa Iran at mas mahigpit naman sa Israel, dalawang oryentasyon na patungo sa iisang direksiyon dahil halos lahat ng mga Unyong Uropeo, laluna ang Alemanya at Pransiya, dalawang bansang naglalayong muling makuha ang kanilang dating impluwensiya sa Iraq at Iran. Ang oryentasyong ito ay hindi makapigil sa paglitaw ng mayor na mga tunggalian ng interes sa pagitan ng mga bansang ito at ng Amerika, laluna sa bahagi ng silangang Uropa (kung saan sinisikap ng Alemanya na mapanatili &quot;de-prebilihiyong&quot; relasyon sa Rusya) o Aprika (kung saan ang dalawang paksiyon na siyang dahilan ng karahasan at kaguluhan sa Congo ay sinusuportahan ng Amerika at Pransiya).

Sa mas pangkalahatan, ang paglaho ng pagkahati ng mundo sa dalawang malaking bloke ay nagbukas ng pintuan para sa mga ambisyon ng nasa ikalawang antas ng mga imperyalista na lalupang nagpagulo sa internasyunal na sitwasyon. Ito ang kaso halimbawa sa Iran, na ang layunin ay makuha ang dominanteng posisyon sa Gitnang Silangan sa ilalim ng bandilang paglaban sa &quot;Makapangyarihang Satanas&quot; na Amerika at sa paglaban sa Israel. May malawak na kaparaanan, pinalawak ng Tsina ang kanyang impluwensiya sa ibang kontinente, partikular sa Aprika kung saan ang kanyang lumalaking pang-ekonomiyang presensiya ang batayan para sa diplomatiko at militar na presensiya, gaya ng nangyari sa digmaan sa Sudan.

Kaya ang perspektiba na haharapin ng mundo matapos mahalal si Obama bilang pinuno ng pinakamalaking kapangyarihan sa mundo ay hindi pundamental na kaiba sa sitwasyon na nangibabaw hanggang ngayon: patuloy na komprontasyon sa pagitan ng mga kapangyarihan ng una o ikalawang hanay, patuloy na barbarikong mga digmaan na may mas mapaminsalang resulta (gutom, epidemya, malawakang dislokasyon) para sa mga populasyon na namuhay sa pinag-aagawang mga erya. Dapat din nating ikonsidera kung ang instabilidad na tinulak ng paglala ng krisis sa kabuuang serye ng mga mahirap na bansa ay hindi magbunga ng intensipikasyon ng mga komprontasyon sa pagitan ng pangkating militar sa loob ng mga bansang ito, na tulad ng dati, may partisipasyon ng iba't-ibang imperyalistang kapangyarihan. Naharap sa ganitong sitwasyon, si Obama at ang kanyang administrasyon ay hindi kayang ipagpatuloy ang mapandigmang mga polisiya ng kanyang mga nasundan, tulad ng nakita natin sa Afghanistan halimbawa, isang polisiya na kahalintulad ng lumalaking barbarismong militar.

==== Digmaang Sobyet-Afghan ====
{{see|Digmaang Sobyet-Afghan}}
[[Talaksan:SovietInvasionAfghanistanMap.png|thumb|right|250px|Ang Pagsalakay ng Sobyet]]

Ang Afghanistan ay  sumang-ayon sa pamamagitan ng 1,747, si [[Ahmad Shah Abdali]], na pinasiyahan hanggang sa kanyang kamatayan 1772  Ang rehiyon ay dati nanirahan ng ilang iba't-ibang grupo ng mga pambansang upang malutas.
Sa panahon ng 1800s at unang bahagi ng 1900s tried parehong Russia at ang British Empire upang makontrol ang Afghanistan, at pagkatapos, ito ay sa pagitan ng mga dakilang kapangyarihan (Britain kinokontrol na sa panahon na iyon malaking bahagi ng Timog Asya). Ito ay nagdulot, maki alia, sa tatlong mga Anglo-Afghan digmaan, kung saan ang ikatlong natapos na ang nanalo Afghans pinananatili nito sa pagsasarili.
Afghanistan ay matapos na ito na gumagana ng maayos, albeit mahirap, relihiyon para sa monarkiya tungkol sa 300 taon. Nasasalungat sa mga dati na imahe ng Taliban at veils, ito ay isang napaka-liberal na bansa na may isang ayon sa kaugalian nagsasarili kanayunan. Problema ay maaaring lumabas dahil, subalit, at kahit na [[Afghanistan]] ay kanyang makatarungang bahagi ng demagogues at insurgents, at mag-alaga ng mga problemang ito bago namin nakuha ang isang pyudal na sistema kung saan ang vassals kinuha sa pangangalaga ng mga problema sa mga lokal na level (mga vassals Gusto mamaya play ng isang malaking papel na ginagampanan sa digmaan).

[[Talaksan:BMD-1 in Afghanistan.jpg|thumb|left|250px|Mga Sobyet na paratroopers, sakay ng [[BMD-1]] sa [[Kabul]]]]
1,973 ibagsak, gayunman, ang huling hari, Zahir Shah, sa isang walang dugo kapalaran sa pamamagitan ng kanyang mga pinsan, Mohammed Daoud, na mamaya ibinigay ang kanyang sarili na itinalaga sa unang pangulo ng bansa.&lt;ref name=GarthoffPages1017-1018&gt;{{cite book|last=Garthoff|first=Raymond L.|title=Détente and Confrontation|url=https://archive.org/details/detenteconfronta0000gart|location=Washington D.C.|publisher=The Brookings Institute|year=1994|pages=[https://archive.org/details/detenteconfronta0000gart/page/1016 1017]–1018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Arnold|first=Anthony|title=Afghanistan’s Two-Party Communism: Parcham and Khalq|url=https://archive.org/details/afghanistanstwop00anth_0|location=Stanford|publisher=Hoover Institution Press|year=1983|page=[https://archive.org/details/afghanistanstwop00anth_0/page/97 96]}}&lt;/ref&gt;
Rehimeng ito pinasiyahan hanggang 1,978, kapag ang mga partido komunista PDPA isinasagawa ang tinatawag na Saur rebolusyon at sa mga lider Noor Mohammed taraki ang naging bagong pangulo. Magkano pinasiyahan ang mga Sobyet rebolusyon ay di maliwanag, pero ang mga ito sa anumang paraan ay kasangkot diyan ay walang pag-aalinlangan (para sa mga halimbawa, ay ang pulutong ng mga [[Kasim Husseini]], ipinadala mula sa Russia para sa tunay na dahilan). Ang aming mga pagsusulit ay na bagaman ang mga Sobyet malinaw naman appreciated at suportado ng Saur rebolusyon, sinabi nila wala na impluwensiya ng mga kaganapan, maliban na ito marahil ay sa at nagsimula ang lahat ng ito, sila ay sa ibang salita ang isang papel sa Afghan rebolusyon, maihahambing sa [[Germany]]'s papel sa [[Russian]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=Fisk|first=Robert|title=The Great War for Civilisation: the Conquest of the Middle East|url=https://archive.org/details/greatwarforcivil00fisk_0|location=London|publisher=Alfred Knopf|year=2005|pages=[https://archive.org/details/greatwarforcivil00fisk_0/page/40 40]–41|isbn=1-84115-007-X}}&lt;/ref&gt;
Revolutionaries nakatutok sa Kabul, na kung saan din pinamamahalaang upang makakuha ng kontrol kapag ito ay na-iisip na sa pamamagitan ng panalong ang pangunahing Estado ay manalo sa bansa, kung saan ang mga populasyon sa mga nayon at bukid na lugar, parang hindi halata ito. Palagay na ito ay bahagyang tama, karamihan ng populasyon ay relatibong sa una natural sa pamamagitan ng pagbabago ng kapangyarihan, ngunit ito ay overturned kapag ang PDPA partido ay nagsimulang ipatupad ang mga pagbabago sa mga magdala ng bansa para maging isang tunay na komunista ng estado na kung saan ang mga Sobyet modelo. Problema lumitaw kapag PDPA ng mga ideya tungkol sa nakaplanong ekonomiya, at sekularismo ay hindi appreciated sa Afghanistan's liberal, konserbatibo Muslim (ang mga partido ay sa isip na ang komunismo ay magkaroon ng isang makabuluhang epekto sa pampolitika na klima ilagay sa aming mga isip).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=''The Soviet Invasion of Afghanistan in 1979: Failure of Intelligence or of the Policy Process? - Page 7 |url=http://isd.georgetown.edu/Afghan_1_WR_group.pdf |access-date=2010-07-07 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325144233/http://isd.georgetown.edu/Afghan_1_WR_group.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Isang uri ng paggalaw ng paglaban ay nagsimula sa ilang sandali lamang matapos na ito ay may isang pulutong ng mga armadong pakikibaka. Tulad ng paglaban sa pangkalahatan ay binigyan ng pangkaraniwang pangalan Mujahedin, na kung saan ay ang maramihan ng Arabic salitang &quot;mujahid&quot;, ibig sabihin ay &quot;ang labanan&quot;, ngunit sa halip ay nauunawaan bilang &quot;ang dala ng Jihad.&quot; Ang mga Muslim laban Fighters ay nagkaroon ng malakas na suporta mula sa Pakistan, kung saan ang kanilang labanan ay nakita bilang isang makatwiran pagtatanggol laban sa masama aaklas, at sa karamihan ng mga kanluranin sa mundo, kung saan ito ay makikita bilang isang mahusay na masama para sa komunismo.
PDPA hinahangad militar aid mula sa Unyong Sobyet, na sa una ay napaka-urong-sulong na ang pagpapadala ng hukbo sa bansa. Sobyet Union, gayunman, ay handa sa pananalapi ang makipag-away, at may na ang pera ay maaaring bumili ng PDPA militar ng suporta mula sa mga nabanggit vassals.
[[Talaksan:Muja on radio in Munda Dir.jpg|thumb|Isang mandirigmang [[mujahideen]] sa[[Kunar]] na gumagamit ng kommunikasyon.]]

Kahit sa loob ng PDPA ay, gayunman, ang labanan, sa pagitan ng matinding Khalqisterna at ang mas katamtaman Parchamisterna. Mga kasalungat na humantong sa presidente taraki, na belonged Parchamisterna, bigti ang tag-init ng 1,979 at ang Khalqisternas lider Hafizullah Amin ipinahayag ang kanyang sarili sa bagong pangulo. Amin ay very hard sa populasyon (tungkol sa 1.5 million&lt;ref&gt;Gregory Feifer ''The Great Gamble'', pp.169-170&lt;/ref&gt; Afghans ay tinatayang may namatay sa panahon ng kanyang kaharian ng takot), habang siya ay gumanap ng isang nakakagulat na malambot na linya ng mga banyagang patakaran tungo sa Estados Unidos at Pakistan, na humantong sa Sobyet paglusob Pasko 1979
Ang pagsalakay ay hindi itinuro laban sa mga rebels pagsalungat, ngunit laban sa mga Komunista na pamahalaan, na kung saan sila sa una suportado.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Yousaf, Mohammad &amp; Adkin, Mark | title = Afghanistan, the bear trap: the defeat of a superpower | year=  1992 | publisher = Casemate |isbn= 0 9711709 2 4| pages= 159}}&lt;/ref&gt;

===Perestroika at Glasnost===
Noong 1985, nahirang na pinuno ng Partidong Komunista si Gorbachev. Sa simula pa lamang ng kanyang pamumuno, ipinadama na niya ang pagpapatupad sa mag ng pagbabagong Radikal. Pinakasentro ng mga Radikal na repormang kanyang ipinatupad ang tinatawag na Perestroika o pagrereorganisa o pagrereestruktura. Pangunahing prinsipyo ng Perstroika ang nagsasaad na hindi kailanman maaaring gamitin ang Sandatang Nuklear upang matupad ang layuning Pampolitika, Ekonomik at ideolohikal ng isang Bansa. Batay dito, walang saysay at hindi makatwiran ang Armas-Nuklear. Sa anumang digmaan magagamit ang Armas-Nuklear , walang maituturing na panalo o natalo sapagkat mawawala ang kabihasnan ng buong Daigdig&lt;ref&gt;[http://www.rspp.su/sobor/conf_2006/istoki_duh_nrav_crisis.html Origins of Moral-Ethical Crisis and Ways to Overcome it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928104220/http://www.rspp.su/sobor/conf_2006/istoki_duh_nrav_crisis.html |date=2007-09-28 }} by V.A.Drozhin Honoured Lawyer of Russia.&lt;/ref&gt;.

==Heograpiya==
[[File:SovietUnionPhysical.jpg|thumb|350px|left|Mapang pisikal ng Unyong Sobyetiko.]]
Sumakop ang Unyong Sobyetiko ng mahigit 22,402,200 kilometrong kuwadrado (8,649,500 milyang kuwadrado) ng lawak, gayunpaman ginawa itong pinakamalaking bansa nang nag-iral ito; pinanatili ang posisyong ito ng Rusya, ang kahalili nitong estado.&lt;ref&gt;Television documentary from CC&amp;C Ideacom Production, &quot;Apocalypse Never-Ending War 1918–1926&quot;, part 2, aired at Danish DR K on 22 October 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/513251/Russia Russia – Encyclopædia Britannica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080426065826/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/513251/Russia |date=26 April 2008 }}. Britannica.com (27 April 2010). Retrieved on 29 July 2013.&lt;/ref&gt; Sinaklaw nito ang karamihan ng [[Eurasya]], at ang panlupaing lawak nito'y maihahambing sa buong kontinente ng [[Hilagang Amerika]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pages.towson.edu/thompson/courses/regional/reference/sovietphysical.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915090942/http://pages.towson.edu/thompson/Courses/Regional/Reference/SovietPhysical.pdf|url-status=dead|archive-date=15 September 2012 |title=The Former Soviet Union: Physical Geography |author=Virginia Thompson |publisher=Towson University: Department of Geography &amp; Environmental Planning|access-date=24 March 2016}}&lt;/ref&gt; Ang naging pinakamalaki at pinakamataong republika nito'y ang [[RSPS ng Rusya]], na sumaklaw sa halos tatlong-kapat ng lugar sa unyon. Ang kanlurang bahagi ng URSS sa Europa ay bumuo ng 25% ng bansa at naging sentrong pangkalinangan at pang-ekonomiya. Ang silangang bahagi naman sa Asya ay umaabot sa [[Karagatang Pasipiko]] sa silangan at [[Apganistan]]. Sumaklaw ito ng mahigit 10,000 kilometro (6,200 milya) mula silangan hanggang kanluran sa labing-isang sona ng oras, at mahigit 7,200 kilometro (4,500 milya) mula hilaga hanggang timog. Mayroon itong limang sonang pangklima: [[tundra]], [[taiga]], [[estepa]], [[disyerto]], at [[bundok|kabundukan]].

Tulad ng Rusya, ang Unyong Sobyetiko ang nagkaroon ng pinakamahabang hangganan sa mundo, na sumukat na mahigit 60,000 kilometro (37,000 milya), o {{frac|1|1|2}} sirkumperensya ng Daigdig, kung saan dalawang-katlo nito'y linyang [[baybayin]].&lt;ref&gt;[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+su0006) Library of Congress Country Studies] United States government publications in the public domain&lt;/ref&gt; Sumukat ito ng halos 10,000 kilometro mula [[Kaliningrado]] sa Look ng Gdansk sa kanluran hanggang Islang Ratmanova (Diomedes Mayor) sa Kipot ng Bering. Mula sa ang dulo ng Tangway ng Taymyr sa Karagatang Artiko hanggang sa bayan ng Kushka (kilala bilang Serhetabat sa [[Turkmenistan]]) sa [[Gitnang Asya]] (malapit sa hangganan ng [[Apganistan]]) ay umabot ito ng halos 5,000 kilometro. Ang silangan-kanlurang kalawakan ng magkadikit na Estados Unidos ay madaling magkasya sa pagitan ng hangganang hilaga at timog ng Unyong Sobyetiko sa kanilang mga kaduluhan. Sa kahabaan ng halos 20,000 kilometrong panlupaing gilid ay humanggan ang Unyong Sobyetiko ng labing-anim na bansa. Sa Asya (mula silangan hanggang kanluran) ay naging kapitbahay nito ang [[Imperyo ng Hapon|Hapon]] (1922-1945), [[Hilagang Korea]], [[Tsina]], [[Republikang Bayan ng Monggolya|Monggolya]], [[Republikang Demokratiko ng Apganistan|Apganistan]], [[Iran]], at [[Turkiya]] habang sa Europa (mula timog hanggang hilaga) ay naging katabi nito ang [[Republikang Sosyalista ng Rumanya|Rumanya]], [[Republikang Bayan ng Unggriya|Unggriya]], [[Republikang Sosyalistang Tsekoslobako|Tsekoslobakya]], [[Republikang Bayan ng Polonya|Polonya]], [[Litwanya]] (1922-1940, 1991), [[Letonya]] (1922-1940, 1991), [[Estonya]] (1922-1940, 1991), [[Pinlandiya]], at [[Noruwega]].&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://search.eb.com/eb/article-9105999 |title=Union of Soviet Socialist Republics |access-date=2008-08-20 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt; Hinanggan din nito ang [[Dagat Itim]] at [[Dagat Kaspiyo]], at hiniwalay mula sa Estados Unidos ng Kipot ng Bering at sa Hapon ng Kipot ng La Pérouse. Mahigit sa dalawang-katlo ng mga hangganan nito'y baybay-dagat, ang pinakamahabang hangganang baybayin sa mundo kung saan higit sa dalawang-katlo ng baybayin ay nasa itaas ng Bilog Artiko. Lahat ng baybayin sa hilaga ng bilog ay nagyelo ng hanggang sampung buwan bawat taon, binubukod ang [[Murmansk]] na tumanggap ng mainit na agos ng Sapa ng Golpo.

Ang pinakamataas na bundok sa Unyong Sobyet ay Bundok Komunismo(ngayon Ismail Samani rurok ) sa [[Tajikistan]] sa 7,495 metro (24,590&amp;nbsp;ft). Ang pinakamalaking lake Ang mundo, ang Dagat ng Kaspiy , ilatag unang-una sa Sobiyet Union. The world's deepest lake, Lake Baikal , was in the Soviet Union. 's deepest lake Ang mundo, Lake Lawang baykal , ay sa Sobiyet Union.

Sakop ng bansang ito ang malaking lupain sa [[mundo]], sakop ang silangang kalahati ng [[Europa]] at hilagang sangtatlo ng [[Asya]]. Sa katunayan, sakop ng teritoryo ang hilaga 50 hilagang [[latitud]] habang kalahati ng 55. Sa ibinigay na interyor na lokasyon, ang hilagang bahagi ay importante kasama ang [[klima]]. Ang hilagang hangganan, ang [[Karagatang Artiko]], ay nagyeyelo sa buong taon, kaya limitado ang paglalayag ng mga barkong pangkalakalan ''(commercial)'', operasyong may panganib. Ang silangang hangganan ay ang [[Dagat Bering]], [[Dagat ng Okhotsk]] at [[Dagat ng Hapon]] ay hawak ng hilaga silangan ng [[Pasipiko]], ay nagyeyelo tuwing [[tag-lamig]] at malamig kung [[tag-araw]]. Ang timog ng hangganan nito sa Asya ay may pormang matarik na bundok, disyerto at tuyong steppe. Sa timog silangan ay nay pinagsamang Ilog [[Ilog Argun|Argun]]-[[Ilog Amur|Amur]]-[[Ilog Ussuri|Ussuri]] na nasa [[Manchuria]]. Ang kanluran ng Argun ay ang mahabang hangganang bundok sa m,ay [[Mongolia|Republikang Popular ng Mongolia]] at ang probinsiya ng [[Xinjiang]] sa [[Tsina]]. Sa [[Timog-kanlurang Asya]], ang hangganang bundok ay patuloy, sa may [[Afghanistan]] at [[Iran]] sa timog. Ang [[Dagat Itim]] ay pormang parte ng hangganang Sobyet-Iranian, subalit ang [[Ilog Araks]](Araxes), ang Lesser Caucasus at ang dagat Itim ay humahati sa mga ''Republikang Transcaucasian'' mula sa Iran at [[Turkey]]. Sa paligid ng kanlurang hangganan ng [[Romania]], [[Hungary]], [[Czechoslovakia]], [[Poland]], [[Finland]] at [[Norway]], walang lugar sa Unyong Sobyet ang sumasagi sa bukas na mainit na hangganan. Ang parteng Baltik at Dagat na Itim ay mga saradong dagat&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1055376 |title= «Давал санкции на аресты по телефону из дома отдыха» |publisher=[[Коммерсантъ|Власть]]|date=24 ноября 1999|accessdate=17 января 2009}}&lt;/ref&gt;.

Ang nadagdag na teritoryo sa Unyong Sobyet, pagkatapos ng 1938 ay umakyat sa 8,173,550 [[milya]] kwadrado(21,169,00 [[kilometro]] kwadrado) sa mahigit 8,650,000 milya kwadrado( 21,169,400 kilometro kwadrado) noong 1945. Lahat ng nadagdag na teritoryo, hindi kasama ang dating [[Republikang Popular ng Tannu Tuva]] sa [[Gitnang Asya]], ay naidagdag bago ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Rusya]]. Subalit, ang [[Finland]] at Silangang [[Poland]] (pagkatapos ng 1945), pinamunuan ng Rusya bago ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]], ay hindi kasama sa Unyong Sobyet.&lt;ref&gt;[http://www.andropov-cbs.ru/andropov.php Андропов Юрий Владимирович — Андроповская МЦРБ]&lt;/ref&gt;

Ang teritoryong naidagdag sa kasaysayan ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] ay ang kanlurang [[Byelorussia]] at ang kanlurang [[Ukraine]](mula sa [[Poland]]), noong 1939. Parte ng [[Karelia]] (mula sa [[Finland]]) at ang [[Estonia]], [[Latvia]], [[Lithuania]], [[Moldova]](dating [[Bessarabia]], mula sa [[Romania]]) noong 1940, ang Pechenga o Petsamo Corridor (mula sa Finland) at ang Tuva Autonomous S.S.R. (dating [[Tannu Tuva]]) noong 1944, ang [[Carpatho-Ukraine]] o [[Ruthenia]] (ibinigay sa [[Ukraine]], mula sa [[Czechoslovakia]]), ang kalahating hilaga ng [[Silangang Prusya]] (mula sa [[Germany]]), ang timog [[Sakhalin]] at ang isla ng [[Kuril]] (mula sa [[Hapon]]) noong 1945.

==Demograpiya==
{{Main|Demograpiya ng Unyong Sobyetiko}}
Minarkahan ang unang limang dekada ng ika-20 dantaon ng sunud-sunod na sakuna sa Tsaristang Rusya at Unyong Sobyetiko, na sinamahan ng pagkawala ng malakihang bilang ng populasyon. Tinataya ang mga labis na nasawi noong [[Unang Digmaang Pandaigdig]] at [[Digmaang Sibil ng Rusya]], kabilang ang mga ginutom dahil sa polisiyang digmaang komunismo, ay umaabot sa pinagsamang kabuuan na 18 milyon. Halos 10 milyon ang namatay sa panahon ng mga taggutom at Stalinistang pagpupurga noong dekada 1930, at higit 26 milyon ang pumanaw sa pagitan ng simula ng [[Operasyong Barbarossa]] noong 1941 at sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] nang 1945. Ayon sa Britanikong istoryador na si Catherine Merridale, makatuwirang pagtatantiya ang pagpapalagay sa kabuuang labis na namatay noong panahong ito sa 60 milyon.

Mayroon itong 23 na [[lungsod]] na may isang milyong katao sa Unyong Sobyet noong 1989. Ang pinakamalaking lungsod sa bansa at kabisera ay ang [[Moscow]] na may siyam na milyong nakatira, subalit ang [[Leningrad]] (ngayon ay [[St. Petersburg]]) ay pangalawa sa pinakamalaking lungsod sa bansa na may limang milyong katao. Ang ibang lungsod ay [[Minsk]], [[Kiev]], [[Baku]] and [[Tashkent]].
[[Talaksan:Population of former USSR.PNG|thumb|Ang populasyon ng Unyong Sobyet at ng mga sumunod na bansa nito mula 1961–2009.]]
[[Talaksan:Ethnic map USSR 1941.jpg|thumb|400px|left|Lokasyong heograpo ng maraming pangkat etniko sa Unyong Sobyet noong 1941.]]
{|style=&quot;text-align:center&quot; width=&quot;100%&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; class=&quot;sortable&quot;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |[[Republika]]
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |1913
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |1926
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |1939
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |1950
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |1959
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |1966
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |1970
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |1973
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |1979
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |1987
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |1989
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |1991
|-
|'''[[Russian Soviet Federative Socialist Republic|RSFSR]]'''
| 89900
| 92737
| 108379
|
| 117534
| 126561
| 130079
| 132151
| 137410
| 145311
| 147386
| 148548
|-
|'''[[Ukrainian Soviet Socialist Republic|Ukrainian SSR]]'''
| 35210
| 29515
| 40469
|
| 41869
| 45516
| 47127
| 48243
| 49609
| 51201
| 51704
| 51944
|-
|'''[[Byelorussian Soviet Socialist Republic|Byelorussian SSR]]'''
| 6899
| 4983
| 8910
|
| 8055
| 8633
| 9002
| 9202
| 9533
| 10078
| 10200
| 10260
|-
|'''[[Uzbek Soviet Socialist Republic|Uzbek SSR]]'''
| 4366
| 4660
| 6440
|
| 8261
| 10581
| 11960
| 12902
| 15389
| 19026
| 19906
| 20708
|-
|'''[[Kazakh Soviet Socialist Republic|Kazakh SSR]]'''
| 5565
| 6037
| 5990
|
| 9154
| 12129
| 12849
| 13705
| 14684
| 16244
| 16538
| 16793
|-
|'''[[Georgian Soviet Socialist Republic|Georgian SSR]]'''
| 2601
| 2677
| 3540
|
| 4044
| 4548
| 4686
| 4838
| 4993
| 5266
| 5449
| 5464
|-
|'''[[Azerbaijan Soviet Socialist Republic|Azerbaijan SSR]]'''
| 2339
| 2314
| 3205
|
| 3698
| 4660
| 5117
| 5420
| 6027
| 6811
| 7029
| 7137
|-
|'''[[Lithuanian Soviet Socialist Republic|Lithuanian SSR]]'''
|
|
| 2880
|
| 2711
| 2986
| 3128
| 3234
| 3392
| 3641
| 3690
| 3728
|-
|'''[[Moldavian Soviet Socialist Republic|Moldavian SSR]]'''
| 2056
| 242
| 2452
| 2290
| 2885
| 3368
| 3569
| 3721
| 3950
| 4185
| 4341
| 4366
|-
|'''[[Latvian Soviet Socialist Republic|Latvian SSR]]'''
|
|
| 1885
|
| 2093
| 2262
| 2364
| 2430
| 2503
| 2647
| 2681
| 2681
|-
|'''[[Kirghiz Soviet Socialist Republic|Kirghiz SSR]]'''
| 864
| 1002
| 1458
|
| 2066
| 2652
| 2933
| 3145
| 3523
| 4143
| 4291
| 4422
|-
|'''[[Tajik Soviet Socialist Republic|Tajik SSR]]'''
| 1034
| 1032
| 1484
|
| 1981
| 2579
| 2900
| 3194
| 3806
| 4807
| 5112
| 5358
|-
|'''[[Armenian Soviet Socialist Republic|Armenian SSR]]'''
| 1000
| 881
| 1282
|
| 1763
| 2194
| 2492
| 2672
| 3037
| 3412
| 3283
| 3376
|-
|'''[[Turkmen Soviet Socialist Republic|Turkmen SSR]]'''
| 1042
| 998
| 1252
|
| 1516
| 1914
| 2159
| 2364
| 2765
| 3361
| 3534
| 3576
|-
|'''[[Estonian Soviet Socialist Republic|Estonian SSR]]'''
|
|
| 1052
|
| 1197
| 1285
| 1356
| 1405
| 1465
| 1556
| 1573
| 1582
|-
|'''Unyong Sobyet'''
| 159200
| 147028
| 190678
| 178500
| 208827
| 231868
| 241720
| 248626
| 262085
| 281689
| 286717
| 289943
|}
=== Pangkat etniko ===

{{see|Mga Pangkat Etniko ng Unyong Sobyet}}

Binubuo ang Unyong Sobyet ng ibat-ibang etniko tulad ng [[Ruso]] (50.78%), sinundan ng mga [[Ukrainians]] (15.45%) at [[Uzbeks]] (5.84%). Ang iba pang mga pangkat etniko ay [[Armenians]], [[Azerbaijanis]], [[Belarusians]], [[Estonians]], [[Georgians]], [[Kazakhs]], [[Kyrgyz]], [[Latvian people|Latvians]], [[Lithuanian people|Lithuanians]], [[Moldovans]], [[Tājik people|Tajiks]], at [[Turkmen people|Turkmen]], pati na rin ang mga [[Abkhaz people|Abkhaz]], [[Adyghe people|Adyghes]], [[Aleut]]s, [[Assyrian people|Assyrians]], [[Caucasian Avars|Avars]], [[Bashkirs]], [[Bulgarians]], [[Buryats]], [[Chechens]], [[Han Chinese|Chinese]], [[Chuvash people|Chuvash]], [[Cossack]]s, [[Evenks]], [[Finns]], [[Gagauz]], [[Germans]], [[Greeks]], [[Hungarians]], [[Ingush people|Ingushes]], [[Inuit]], [[Jews]], [[Kalmyks]], [[Karakalpaks]], [[Karelians]], [[Kets]], [[Koreans]], [[Lezgins]], [[Mari people|Maris]], [[Mongols]], [[Mordvins]], [[Nenetses]], [[Ossetians]], [[Poles]], [[Romani people|Roma]], [[Romanians]], [[Tats]], [[Tatars]], [[Tuvans]], [[Udmurts]], [[Yakuts]], at iba pa.&lt;ref&gt;Barbara A. Anderson and Brian D. Silver. 1984. &quot;Equality, Efficiency, and Politics in Soviet Bilingual Education Policy, 1934–1980,&quot; ''American Political Science Review'' 78 (December): 1019–1039.&lt;/ref&gt;

==== Pananampalataya ====
{{see|Relihiyon ng Unyong Sobyet}}
Ang Unyong Sobyet ay opisyal na walang kaugnayan sa relihiyon, suportado ang hindi paniniwala sa diyos sa mga paaralan, at bigti relihiyon.  Ang estado ay separated mula sa iglesia ng mga atas ng Konseho ng People's Commissars sa 23 Enero 1918. Katlong-dalawa ng Sobyet ay kulang sa populasyo na relihiyosong paniniwala habang isa-ikatlong ng mga tao kunwari relihiyosong paniniwala. Kristiyanismo at Islam ay ang pinaka may mga mananampalataya. Tungkol sa kalahati ng mga tao, kabilang ang mga kasapi ng CPSU at mataas na antas na opisyal ng pamahalaan, kunwari hindi paniniwala sa diyos.Pamahalaan pag-uusig ng Kristiyanismo patuloy undiminished hanggang sa pagkahulog ng komunista ng pamahalaan. Tanging 500 mga simbahan, sa labas ng 54,000 bago ang himagsikan, na naiiwan ang bukas sa 1941. Ang papel na ginagampanan ng relihiyon sa araw-araw na buhay ng mga mamamayan ng Sobiyet iba-iba malaki at noon ay malayo mas mahalaga sa dwellers lungsod kung saan Party control ay pinakamabuting kalagayan.

==== Wika ====
{{see|Mga Wika ng Unyong Sobyet}}
Habang ang lahat ay maaaring gamitin ang kanilang sariling wika, [[Wikang Ruso|Ruso]] ay ang opisyal na at nangingibabaw na wika sa Unyong Sobyet. Ito ay ginagamit sa [[industriya]], [[militar]], partido, at pamamahala ng estado.

==== Haba ng buhay at mortalidad ng sanggol ====

Pagkatapos ng [[komunista]] pagkuha sa kapangyarihan ng kapangyarihan ng buhay pag-asa para sa lahat ng mga grupo ng edad nagpunta up. Ang isang kasisilang anak sa 1926–27 ay isang buhay-asa ng 44.4 taon, hanggang mula sa 32.3 taon ng tatlumpung taon bago. Sa 1958–1959 ang buhay pag-asa para sa newborns nagpunta ng hanggang sa 68.6 taon. Pagpapabuti na ito ay ginamit sa pamamagitan ng Sobiyet awtoridad sa &quot;patunayan&quot; na ang mga sosyalistang sistema ay higit na mataas sa kapitalistang sistema.

Ang kalakaran ang patuloy na sa [[1960|60's]], kapag ang buhay-asa sa Sobiyet Union nagpunta sa kabila ng pag-asa sa buhay sa Estados Unidos .Mula sa 1964 ang takbo baligtad. Habang buhay na pag-asa para sa mga kababaihan na naiiwan ang walang kinikilingan matatag, ito went down na higit para sa mga lalaki. Karamihan sa mga pinagmumulan ng kanluran isisi ang lumalaking pang-aabuso ng alak at mahihirap na pangkalusugang pag-aalaga, at teorya na ito ay din kataon lamang tinanggap ng awtoridad na Sobyet.

Ang pagpapabuti sa sanggol pagkakamatay ay bumababa sa huli, at pagkatapos ng isang tiyak na pagkamatay habang bata pa ay nagsimulang tumaas. Matapos ang 1974 ang gobyerno ay tumigil sa paglalathala sa mga istatistika na ito. Kalakaran na ito ay maaaring maging bahagyang ipinaliwanag sa pamamagitan ng bilang ng mga [[Asyano]]ng nanganganak na may bahagi ng bansa kung saan ang dami ng sanggol na namamatay ay pinakamataas, habang ang bilang ng mga panganganak ay kitang-kita bumababa sa mas buong [[Europa]], bahagi ng Unyong Sobyet.  Halimbawa, ang bilang ng mga births ng bawat mamamayan ng [[Tajikistan]] ay tumaas mula sa 1.92 hanggang 1958–59 hanggang 2.91 hanggang 1979–1980, habang ang numero sa [[Latvia]] ay down na 0.91 sa 1979-80.

==Pamahalaan at Politika==
{{Main|Pamahalaan ng Unyong Sobyetiko|Politika ng Unyong Sobyetiko}}
Nagkaroon ng tatlong pangunahing istruktura sa USSR: ang [[Kataas-taasang Sobyetiko ng Unyong Sobyetiko|Kataas-taasang Sobyetiko]] na kumatawan sa lehislatura; ang [[Konseho ng mga Ministro ng Unyong Sobyetiko|Konseho ng mga Ministro]] na nagsilbing pamahalaan; at ang [[Partido Komunista ng Unyong Sobyetiko|Partido Komunista]] na umiral bilang tanging legal na partidong pampolitika at nagpasya ng mga patakaran sa bansa.
===Saligang Batas===
{{main article|Saligang Batas ng Unyong Sobyetiko}}
Para sa unang pagkakataon ay sa 1923 sa ang Sobiyet Union binuo ng isang buong saligang batas, ang Sobiyet Saligang-Batas ng 1924 . Ito ay sa 1936 sa pamamagitan ng Stalin Saligang Batas papalitan.

Pormal, ang Sobiyet Union ay isang pederal na unyon ng mga manghahalal estado ( republics ), sa katunayan ito ay isang centrally -pinamamahalaan, at ang Russian SFSR-dominado estado. Panggalan lamang, ito ay democratically sa pamamagitan ng mga konseho ng Russian Совет / o ang Sobiyet parliyamento pinasiyahan. Ang tunay na kapangyarihan ay ngunit palaging kasama ang pamumuno ng Partido Komunista ng Sobiyet Union , ang bansa lalo na sa ilalim ng Stalin totalitaryo , mamaya sa halip diktatoryal maghahari.  Sa katapusan ng USSR undertook Mikhail Gorbachev sa ilalim ng susi salita glasnost at perestroika pagsisikap at epektibong demokratikong institusyon sa kitang ipakilala.

Ang Pamahalaan ng Sobiyet Union ay hindi lamang ang mananagot para sa mga batas, pangangasiwa at kapangyarihan ng bansa kundi pati na rin pinamamahalaang ang ekonomiya. Ang pangunahing mga pampolitikang mga desisyon kinuha sa pamamagitan ng mga pangunahing institusyong pampolitika ng bansa, ang Partido Komunista ng Sobiyet Union (CPSU).

Sa huli 1980s ay ang pormal na estruktura ng estado na katulad ng sa kanluran sistemang pampolitika na inayos. Ito magtakda ng isang saligang-batas, ang lahat ng institusyon ng estado at isang garantiya sa mga mamamayan ng isang serye ng mga pampolitikang karapatan at mga karapatan bilang mamamayan. Ang isang pambatasan kapangyarihan, ang Kongreso ng People's Deputies at isang permanenteng pambatasan Konseho, ang kataas-taasang Sobyet , bilang isang kinatawan ng katawan na kumakatawan sa kapangyarihan ng mga tao. Ang kataas-taasang Sobyet inihalal ang presidyum , ang Chairman rin ay nagsilbi bilang pinuno ng estado at supervised ng Konseho ng People's Commissars, mamaya ang Konseho ng mga ministro , na sa tamang bilang ng mga executive kapangyarihan. Ang Chairman ng Konseho ng People's Commissars, na ang halalan ay na-confirm sa pamamagitan ng kongreso ay ang pinuno ng pamahalaan.  Isang verfassungsbasierte puwersa ng hukuman ay kinakatawan ng isang sistema ng korte, ang chief ng Korte Suprema ay. Ang Korte Suprema ay responsable para sa pagsubaybay ng legalidad ng mga institusyon ng pamahalaan. Ayon sa Saligang-Batas ng 1977, ang bansa ay isang pederal na estruktura, exhorting ang iba't-ibang mga republics ng mga tiyak na pinakamataas na puno mga karapatan (hal. ang desisyon sa politika minorya).

Sa pagsasanay, gayunman, marami sa mga tungkulin ng iba't-ibang mga institusyon ng pamahalaan mula sa mga lamang awtorisadong partido, CPSU ang gumanap. Ang tunay pundasyon, at patakaran ng mga desisyon na nakuha sa pamamagitan ng partido at tinanggap ng pamahalaan, sa halip ang mga desisyon ng partido ratified bilang batas mismo ay nagpasya. Ang bilang ng mga iba't-ibang mekanismo nakasisiguro na ang pamahalaan ay sumali sa mga desisyon ng partido. Habang naroon ay ang mga mamamayan ng Sobiyet Union upang magpasya sa lahat ng mga halalan, kung saan ang kandidato na kanilang pinili, ngunit bilang na kabilang sa lahat ng kandidato ng Partido Komunista at had sa ay inilabas up sa pamamagitan ng mga partido, ay ang Partido Komunista at ibahagi ang lahat ng mga mahahalagang posisyon sa pamahalaan sa mga tao ng partido pamumuno sa ay tapat. Ang mga tao sa mga posisyon ng pamahalaan ay mahigpit na supervised ng CPSU, upang maiwasan ito differed mula sa mga opisyal na linya.

Ang pangunahing gawain ng ehekutibo sangay , ang Konseho ng mga ministro, ay ang pamamahala ng ekonomiya. Ang Konseho ng ministro ay sa buong panahon ng kanyang buhay sa Partido Komunista abala tapat sa politiko, ang chairman ng Konseho ng mga ministro ay palaging isang miyembro ng Politburo, ang central tagahatol ng CPSU. Kadalasan ito ay din ang Pangkalahatang Kalihim ng Partido ang kanyang sarili, ang chairman ay isang nangingibabaw na posisyon sa ibabaw ng iba pang mga ministro.

Ayon sa Saligang-Batas ng 1978 ay ang pinakamataas na pambatasan katawan ng Sobiyet Union ng Kongreso ng People's Deputies .Ang pangunahing gawain ng batasang-bansa ay ang halalan ng isang mas maliit na, permanenteng legislative Assembly, ang kataas-taasang Sobyet sa chairman nito, ang pinuno ng estado ay sa parehong oras. Kahit ang Kongreso ng People's theory ay nag-iisa ang mga karapatan sa magpatibay batas, siya ay nakilala lamang bihira, sa draft batas ng Partido, ang Konseho ng mga ministro at ang kataas-taasang Soviets sa sumang-ayon.

===Mga Politiko===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Pinuno ng Estado !! Pinuno ng Pamahalaan
|-
|
: Pinuno ng Komite ng Sentrong Ehekutibo:
* [[Kamenev, Lev Borisovich|L. B. Кamenev]] (mula noong Oktubre 27 (Nobyembre 9) 1917),
* [[Sverdlov, Yakob|Y. Sverdlov]] (с 8 Nobyembre (21 Nobyembre) 1917),
* [[Kalinin, Mihail Ivanovich|M. I. Каlinin]] (с 30 Marso 1919).

: (Presidyum ng Ehekutibong Komite Sentral) USSR:
* [[Kalinin, Mihail Ivanovich|M. I. Каlinin]] 1938—1946
* [[Shvernik, Nikolai Mihailovich|Н. М. Shvernik]] 1946—1953
* [[Voroshilov, Clement Еfremovich|К. Е. Voroshilov]] 1953—1960
* [[Brezhnev, Leonid Ilich|L. I. Brezhnev]] 1960—1964, Ang unang Kalihim-Heneral ng PKSU (1964—1982)
* [[Mikoyan, Аnastas Ivanovich|A. I. Мikoyan]] 1964—1965
* [[Podgorny, Nikolai Viktorovich|N. V. Podgorny]] 1965—1977
* [[Brezhnev, Leonid Ilich|L. I. Brezhnev]] (1977—1982), Ang unang Kalihim-Heneral ng PKSU PKSU (1964—1982)
* [[Andropv, Yuri Vladimorovich|Y. V. Аndropov]] (1983—1984), Kalihim-Heneral ng PKSU(1982—1984)
* [[Chernenko, Кonstantin Ustinovich|К. U. Chernenko]] (1984—1985), Kalihim-Heneral ng PKSU (1984—1985)
* [[Gromyko, Аndreiy Аndreyevich|А. А. Gromyko]] (1985—1988)
* [[Gorbachev, Mihail Sergeyevich|М. S. Gorbachev]] (1985—1991), Kalihim-Heneral ng KPSU 1985—1991.

: Президент СССР:
* М. С. Горбачёв [[15 марта]] 1990 — [[25 декабря]] 1991.
|
: Председатели Совета Народных Комиссаров (с [[15 апреля]] [[1946 год]]а — Совета Министров) СССР:
* [[Ленин, Владимир Ильич|В. И. Ленин]] (1922—1924)
* [[Рыков, Алексей Иванович|А. И. Рыков]] (1924—1930)
* [[Молотов, Вячеслав Михайлович|В. М. Молотов]] (1930—1941)
* [[Сталин, Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]] (1941—1953), генеральный секретарь ЦК ВКП (б) (КПСС) в 1922—1934
* [[Маленков, Георгий Максимилианович|Г. М. Маленков]] (март 1953—1955)
* [[Булганин, Николай Александрович|Н. А. Булганин]] (1955—1958)
* [[Хрущёв, Никита Сергеевич|Н. С. Хрущёв]] (1958—1964), первый секретарь ЦК КПСС в 1953—1964
* [[Косыгин, Алексей Николаевич|А. Н. Косыгин]] (1964—1980)
* [[Тихонов, Николай Александрович|Н. А. Тихонов]] (1980—1985)
* [[Рыжков, Николай Иванович|Н. И. Рыжков]] (1985—1991)

: Премьер-министр СССР:

* [[Павлов, Валентин Сергеевич|В. С. Павлов]] (1991)

: Председатель [[Комитет по оперативному управлению народным хозяйством СССР|КОУНХ СССР]], [[Межреспубликанский экономический комитет СССР|МЭК СССР]]:

* [[Силаев, Иван Степанович|И. С. Силаев]] (1991)
|}


Noong huling 1980's, ang gobyerno ay nagpakita ng maraming karakter sa kilalang demokratikong liberal ng sistemang pampolitika. Sa karamihan, ang konstitusyon at nagtayo ng ibat-ibang organisasyon ng gobyerno at grantiya ang mga mamamayan ng pampolitika at karapatang pantao. Ang lehislatura at binubuo ng [[Congress of People's Deputies]],at ang matibay na lehislatura, ang [[Supremong Sobyet]], at [[Council of Ministers of the USSR|Council of Ministers]]&lt;ref&gt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/288956/inquisitorial-procedure&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://law.jrank.org/pages/7663/Inquisitorial-System.html&lt;/ref&gt;.

Ang pamahalaan ng Unyong Sobyet ay ibibigay sa ekonomiya ng bansa at lipunan. Ito ay ipinatupad sa desisyon na ginawa ng mga nangungunang mga institusyong pampolitika sa bansa, ang Partido Komunista ng Sobiyet Union (CPSU).

Sa huli 1980s, ang gobyerno ay lumitaw na magkaroon ng maraming mga katangian sa karaniwang sa liberal demokratikong sistemang pampolitika. Halimbawa, ang saligang batas ng isang itinatag lahat ng mga organisasyon ng pamahalaan at ibinibigay sa mga mamamayan ng isang serye ng mga pampolitika at sibiko karapatan. Ang isang pambatasan katawan, ang Kongreso ng People's Deputies , at ang kanyang nakatayo lehislatura, ang kataas-taasang Sobyet , kinakatawan ang prinsipyo ng soberanya popular. Ang kataas-taasang Sobyet, kung saan ay isang inihalal chairman na nagbigay pinuno ng estado, oversaw ang Konseho ng mga ministro , na sa tamang bilang ang executive sangay ng pamahalaan.

Ang chairman ng Konseho ng mga ministro, na ang pagpili ay inaprobahan ng kataas-taasang Sobyet, nagbigay pinuno ng pamahalaan. Ang isang constitutionally based panghukuman sangay ng pamahalaan kasama ang isang hukuman na sistema, buhok sa pamamagitan ng Kataas-taasang Hukuman, na noon ay responsable para sa overseeing ang pagtalima ng Sobyet batas sa pamamagitan ng pamahalaan katawan.  Ayon sa 1977 Saligang Batas Sobyet , ang gobyerno ay nagkaroon ng mga pederal na estruktura, na nagpapahintulot sa republics ng ilang kapangyarihan sa pagpapatupad ng patakaran at nag-aalok ng national minorities ang anyo ng pagsali sa pamamahala ng kanilang sariling mga gawain.

Sa pagsasanay, gayunman, ang gobyerno ay kitang-kita differed mula sa Western sistema. In the late 1980s, the CPSU performed many functions that governments of other countries usually perform. Sa huli 1980s, ang CPSU ginanap sa maraming mga function na ang mga pamahalaan ng ibang bansa ay karaniwang gumanap. For example, the party decided on the policy alternatives that the government ultimately implemented. Halimbawa, ang mga partido ay nagpasya sa ang alternatibo patakaran na pamahalaan ang ipinatupad sa huli. The government merely ratified the party's decisions to lend them an aura of legitimacy. Ang pamahalaan lamang ratified desisyon ng partido sa bang ipahiram sa kanila ang isang aura ng pagkalehitimo.

Ang CPSU ay ang ginagamit ng iba't-ibang pamamaraan upang matiyak na ang pamahalaan ng adhered upang ang mga patakaran. Ang mga partido, ang paggamit nito nomenklatura kapangyarihan, inilagay nito loyalists sa mga posisyon ng pamumuno sa buong pamahalaan, kung saan sila ay napapailalim sa kaugalian ng demokratikong sentralismo.Ang katawan ng partido ay malapit na binabantayan ang kilos ng Ministries pamahalaan, mga ahensiya, at lehislatibong organo.

Ang nilalaman ng Saligang Batas ng Sobyet differed sa maraming mga paraan mula sa tipikal na konstitusyong kanluranin. Ito ay karaniwang inilalarawan sa mga umiiral na mga relasyon pampolitika, gaya ng tinukoy sa pamamagitan ng CPSU, sa halip na prescribing ng isang magandang hanay ng mga pampolitikang mga relasyon. Ang Saligang Batas ay mahaba at detalyadong, pagbibigay ng teknikal na detalye para sa mga indibidwal na organo ng pamahalaan. Ang Saligang Batas kasama pampolitikang pahayag, tulad ng mga banyagang patakaran ng mga layunin, at ibinigay ng isang panteorya kahulugan ng estado sa loob ng ideological framework ng Marxism-Leninism . Ang CPSU pamumuno ay maaaring radically baguhin ang saligang batas o muling paggawa ito ganap na, tulad ng ito ay ilang ulit sa buong kasaysayan nito.

Ang Sanggunian ng mga ministro sa tamang bilang ng executive body ng pamahalaan. Its most important duties lay in the administration of the economy. Ang pinaka-mahalagang mga tungkulin ilatag sa pangangasiwa ng ekonomiya. The council was thoroughly under the control of the CPSU, and its chairman—the Soviet prime minister —was always a member of the Politburo . Ang mga konseho ay lubusan sa ilalim ng kontrol ng CPSU, at chairman nito-ang Sobiyet kalakasan ministro -ay palaging isang miyembro ng Politburo . The council, which in 1989 included more than 100 members, was too large and unwieldy to act as a unified executive body. Ang konseho, na sa 1989 kasama ng higit sa 100 mga kasapi, ay masyadong malaki at mahirap gamitin upang kumilos bilang isang pinag-isa katawan executive. The council's Presidium , made up of the leading economic administrators and led by the chairman, exercised dominant power within the Council of Ministers. Ang konseho ng presidyum , na binubuo ng mga pangunahing pang-ekonomiyang mga administrator at inakay ng chairman, exercised nangingibabaw na kapangyarihan sa loob ng Konseho ng mga ministro.

Ayon sa Saligang Batas, bilang susugan sa 1988, ang pinakamataas na pambatasan katawan sa Sobiyet Union ay ang Kongreso ng People's Deputies, na convened sa unang pagkakataon Mayo 1989. Ang pangunahing gawain ng batasang-bansa ay ang halalan ng kongreso nakatayo, ang kataas-taasang Sobyet, at ang halalan ng mga pinuno ng Kataas-taasang Sobyet, na sa tamang bilang pinuno ng estado. Sa teorya, ang Kongreso ng People's Deputies at ang kataas-taasang Sobyet ay malaki sa lehislatibong kapangyarihan.

Sa pagsasanay, gayunman, ang Kongreso ng People's Deputies matugunan at madalang lamang upang maaprubahan ang mga desisyon na ginawa ng partido, ang Konseho ng mga ministro, at ang kanyang sariling mga kataas-taasang Sobyet. Ang kataas-taasang Sobyet, ang presidyum ng Kataas-taasang Sobyet, ang chairman ng kataas-taasang Sobyet, at ang Konseho ng ministro ay malaking kapangyarihan na gumawa ng batas na batas, decrees, resolution, at umiiral na mga order sa populasyon. Ang Kongreso ng People's Deputies ay ang kapangyarihan upang pagtibayin mga desisyon.

==== Sistemang Panghukuman ====
{{see|Mga Batas ng Unyong Sobyet}}
Ang puwersa ng hukuman ay hindi malaya mula sa iba pang sangay ng pamahalaan. Ang Korte Suprema supervised ang mas mababang korte at inilapat ang batas bilang itinatag ng Saligang-Batas o bilang interpreted sa pamamagitan ng Kataas-taasang ang Sobyet. Ang Constitutional pagkapansin Committee susuriin ang constitutionality ng batas at gawa. Ang Sobiyet Union utilized ang pansiyasat sistema ng batas Romano , na kung saan ang hukom, prokurator, at pagtatanggol abogado trabaho collaboratively upang maitaguyod ang katotohanan.

==== Ang Estadong Sobyet ====
Ang Unyong Sobyet ay isang pederal na estado na binubuo ng 15 republics (16 sa pagitan ng 1946 at 1956) ay sumali sa sama-sama sa isang kusang-loob theoretically unyon; ito ay ang manilay-nilay sitwasyon na binuo ang batayan ng Byelorussian at Ukrainian SSRs  pagiging kasapi sa [[United Nations]] . Sa iba, isang serye ng mga teritoryal na yunit na binubuo ng republics. Ang republics din na nakapaloob HURISDIksiyon naglalayong maprotektahan ang interes ng pambansang minorities. Ang republics ay kanilang sariling mga constitutions, na, kasama ang lahat ng kasapi sa unyon Saligang Batas, ay nagbibigay ng panteorya dibisyon ng kapangyarihan sa Sobiyet Union.

Lahat ng mga republics maliban Russian SFSR ay ang kanilang sariling mga partido komunista. Sa 1989, gayunman, ang CPSU at ang sentral na pamahalaan pinanatili ang lahat ng makabuluhang kapangyarihan, setting ng mga patakaran na na-executed by republikano, probinsiya, oblast, at distrito na pamahalaan. Ang isa ay ang Sobiyet ng Union , na katawanin mga tao nang walang itinatangi, at ang mga Sobyet ng mga nasyonalidad , na kinakatawan ng iba't-ibang ethnicities sa Union ng Sobiyet Sosyalista Republics.

==== Pinuno ng Konseho ng Mamamayang Komisar ng Unyong Sobyet&lt;ref&gt;{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/288956/inquisitorial-procedure |title=inquisitorial procedure (law) - Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com|accessdate=2010-05-16}}&lt;/ref&gt; ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot; width=&quot;100%&quot;
! !! Pangalan !! Panunungkulan !! Komento
|-
| [[Talaksan:Mikhail Gorbachev 1987 Cropped.jpg|90px|Mikhail Gorbatsjov]] || [[Mikhail Gorbachev]] || 1985–1991 || Si Gorbachev ang nagpatigil ng mga transaksiyon ng buong unyon.
|-
|  || [[Konstantin Chernenko]] || 1984–1985 || Si Chernenko ay namuno sa 13 hukbo ng unyon, siya ang ikaanim ng [[Sekretarya Heneral ng Partido Komunista ng Unyong Sobyet]].
|-
|  || [[Yuri Andropov]] || 1982–1984 || Namuno si Andropov sa Rebolusyong Hungarian at ikalimang Sekretarya Heneral.
|-
| [[Talaksan:Brezhnev 1973.jpg|90px|Leonid Brezjnev]] || [[Leonid Brezhnev]] || 1964–1982 || Pinaganda ni Brezhnev ang ekonomiya ng kanyang bansa, at pinangalanang ''Pinakamagaling, pinaigting ang relasyon ng Unyong Sobyet sa [[Estados Unidos]] noong 1970 at pinabalik ang hukbong sobyet mula sa  [[Krisis sa Afghanistan|Afghanistan 1979]]. Sa panahon ni Brezhnev, ginawa ulit ang lyriko ng pambansang awit na hindi naglalaman ng pagpuri kay Stalin.
|-
| [[Talaksan:Nikita Khrusjtsjov.jpg|90px|Nikita Khrusjtsjov]] || [[Nikita Khrushchev]] || 1953–1964 || Ginawa ni Khrushchev ang kanyang makakaya para pigilan ang [[Krisis sa Cuba]]. Ginawa niya ang tinatawag na de-Stalinization sa pamamagitan ng pagbura ng buong lyriko ng pambansang awit ng mga Sobyet (dahil ito ay naglalaman ng pagpuri kay Stalin), pagpapalit ng pangalan ng mga lungsod na nakapangalan kay Stalin (tulad ng Stalingrad na naging Leningrad na ngayon ay Saint Petersburg), at pagtatanggal sa mga istatwa ni Stalin.
|-
|  || [[Georgy Malenkov]] || 1953 || Ama ni Malenkov si Stalin na kilala sa buong bansa, at inagaw sa kanya ang kapangyarihan.
|-
||| [[Joseph Stalin]] || 1924–1953 || Si Stalin ang heneral na nagpapanalo ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig para sa Unyong Sobyet at gumawa ng mga reporma na makakatulong sa bansa, mas lalo sa ekonomiya na malaki ang kontribusyon. Kilala rin siya sa mga marahas na pagpatay sa mga &quot;kalaban ng komunismo&quot;, at ang pagpatay na ito ay tinatawag na &quot;Great Purge&quot;.
|-
||| [[Vladimir Lenin]] || 1922–1924 || Si Lenin ang nagtatag ng buong Unyong Sobyet at namuno sa mga [[Bolsheviks]].
|}

[[Talaksan:Iconic view of Moscow Kremlin, Moscow, Russia.jpg|thumb|250px|Ang [[Mosku Kremlin]], ang opisyal na tirahan ng gobyernong Unyong Sobyet.]]
* 1917–1922 – [[Lenin|Vladimir Lenin]]
* 1922–1953 – [[Stalin|Joseph Stalin]]
* 1953–1955 – [[Georgi Malenkov]]
* 1955–1964 – [[Nikita Khrushchev]]
* 1964–1982 – [[Leonid Brežnev]]
* 1982–1984 – [[Yuri Andropov]]
* 1984–1985 – [[Konstantin Chernenko]] 
* 1985–1991 – [[Mihail Gorbačëv]]

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:700 height:80 left:0 bottom:20

DateFormat = yyyy
Period = from:1917 till:1991
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1920

# there is no automatic collision detection,
# so shift texts up or down manually to avoid overlap

Define $dy = 25 # shift text to up side of bar

PlotData=
 bar:Leaders color:red width:75 mark:(line,white) align:left fontsize:S

 from:start till:1922 shift:(-10,$dy) text:[[Lenin|Vladimir~Iljits~Lenin]]
 from:1922 till:1953 shift:(-30,$dy) text:[[Stalin|Josif Stalin]]
 from:1953 till:1955 shift:(-7,-5) text:[[Georgi Malenkov|Georgi]]~[[Georgi Malenkov|Malenkov]]
 from:1955 till:1964 shift:(-40,$dy) text:[[Nikita Hruštšov]]
 from:1964 till:1982 shift:(-35,$dy) text:[[Leonid Brežnev]]
 from:1982 till:1984 shift:( -7, 5) text:[[Juri Andropov|Juri]]~[[Juri Andropov|Andropov]]
 from:1984 till:1985 shift:( -3,-20) text:[[Konstantin Tšernenko|Konstantin]]~[[Konstantin Tšernenko|Tšernenko]]
 from:1985 till:end shift:(-25,$dy) text:[[Mihail Gorbatšov|Mihail]]~[[Mihail Gorbatšov|Gorbatšov]]
&lt;/timeline&gt;

==== Pinuno ng Sentral na Ehekutibong Komisyon ng Lahat ng Kongresong Ruso ng Sobyet ====

* 1917 – [[Lev Kamenev]]
* 1917–1919 – [[Jakov Sverdlov]]
* 1919–1946 – [[Mihail Kalinin]]
* 1946–1953 – [[Nikolai Švernik]] 
* 1953–1960 – [[Kliment Vorošilov]] 
* 1960–1964 – [[Leonid Brežnev]]
* 1964–1965 – [[Anastas Mikojan]]
* 1965–1977 – [[Nikolai Podgornyi]] 
* 1977–1982 – [[Leonid Brežnev]]
* 1982–1983 – [[Vasili Kuznetsov]] 
* 1983–1984 – [[Yuri Andropov]]
* 1984 – [[Vasili Kuznetsov]] 
* 1984–1985 – [[Konstantin Tšernenko]] 
* 1985 – [[Vasili Kuznetsov]]
* 1985–1988 – [[Andrei Gromyko]] 
* 1988–1991 – [[Mihail Gorbašev]]

===Ugnayang Panlabas===
*Komintern (1919-1943): Opisyal na Komunistang Internasyonal, isa itong pandaigdigang organisasyong komunista na nilikha noong panahon ni Lenin upang itaguyod ang komunismo sa mundo. Nilayon ng Komintern na &quot;makibaka sa pamamagitan ng lahat ng maaaring paraan, kabilang ang sandatahang lakas, para sa pagpapatalsik sa pandaigdigang burgesya at ang paglikha ng isang internasyonal na Sobyetikong republika bilang yugto ng transisyon tungo sa ganap na pagpawi ng estado&quot;. Binuwag ito noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig upang makipagsundo ang USSR sa Britanya at Estados Unidos.
*Kominporm (1947-1956): Kilala bilang Kawanihan ng Impormasyon ng mga Partido Komunista at Manggagawa, ito ang naging unang opisyal na ahensya ng pandaigdigang kilusang Marxista-Leninista kasunod ng Komintern. Ang ginampanan nitong papel ay ang pakikipag-ugnayan ng mga aksyon sa pagitan ng mga partido komunista sa ilalim ng direksyon ng Unyong Sobyetiko. Ginamit ito ni Stalin para utusan ang mga maka-Sobyetikong partido sa Kanlurang Europa na talikuran ang kanilang eksklusibong linyang parlamentaryo at sa halip ay tumutok sa politikal na paghadlang sa mga operasyon ng Planong Marshall, ang programa ng E.U. sa muling pagtatayo ng Europa pagkatapos ng digmaan at pagpapaunlad ng mga ekonomiya nito. Pinangasiwaan nito ang pag-ayuda sa mga rebeldeng komunista noong [[Digmaang Sibil ng Gresya]], at pinalayas ang [[SPR ng Yugoslabya|Yugoslabya]] noong 1948 matapos igiit ni [[Josip Broz Tito]] ang pagsunod niya sa kanyang sariling programang pambansa. Nangahulugan ang konsentrasyon ng Kominporm sa Europa na binabaan ng USSR ang diin nito sa pandaigdigang himagsikan bilang bahagi ng patakarang panlabas nito. Sa pamamagitan ng pagbigkas ng iisang ideolohiya, pinahintulutan nito ang mga partidong kasapi na tumuon sa mga kalaban na personalidad sa halip na mga isyung panlipunan. Pinalitan din ito noong 1956 noong panahon ng [[de-Stalinisasyon]] ni Khruschev.
*KMEA (1949-1991): Ang Konseho para sa Mutwal na Ekonomikong Ayuda ay naging organisasyong pang-ekonomiya para sa mga estadong komunista at maka-Sobyetiko. Sa pag-alala ng Mosku sa pagpapalawak ng impluwensya ng Estados Unidos sa Planong Marshall, ginawa ang KMEA upang pigilan ang mga bansang saklaw ng esperang Sobyetiko na mapunta sa kampon ng mga Amerikano at Timog-Silangang Asya. Tugon din ang KMEA ng Silangang Bloke sa pagbuo ng Organisasyon para sa Europeong Ekonomikong Ko-operasyon (OEEK) ng Kanlurang Europa.
*[[Pakto ng Varsovia]] (1955-1991): Pormal na Tratadong Organisasyon ng Varsovia sa Pagkakaibigan, Pakikipagtulungan at Pagdadamayan, isa itong kolektibong alyansang tanggulan sa pagitan ng USSR at mga estadong satelite nito sa Silangang Europa noong Digmaang Malamig. Ito ang naging militar na katapat ng KMEA na nilikha bilang reaksyon sa pagsasama ng Kanlurang Alemanya sa OTAN. Bagama't sa nominal ay depensibong alyansa, ang pangunahing tungkulin ng kasunduang ito ay ang pangalagaan ang hegemonya ng Unyong Sobyetiko sa mga estadong sosyalista sa Gitna at Silangang Europa. Ang tanging direktang aksyong militar nito ay ang pagsalakay ng [[Sosyalistang Republikang Tsekoslobako|Tsekoslobakya]], isang sarili nitong miyembro, nang umangat si [[Alexander Dubček]] sa kapangyarihan at sinimulan niya ang [[Tagsibol ng Praga]], isang kilusang politikal kung saan pinaluwag niya ang mga restriksyon ng sistemang komunista at nagsagawa ng mga reporma. Binigyang-katwiran ang pagsakop ng bansa bilang &quot;pagtanggol&quot; sa sosyalismo.

Marubdob na pinagtalunan ng pamunuan ng Unyong Sobyetiko ang mga isyu ukol sa patakarang panlabas nito, at ilang beses na nagbago ng direksyon. Sa simula ng tagumpay ng Himagsikang Oktubre ay ipinalagay na magsisiklab na ang mga pag-aalsang komunista sa bawat pangunahing industriyal na bansa, at responsibilidad ng Rusya na tulungan ang mga ito sa pamamagitan ng Komintern. Bagama't nagkaroon ng ligalig, mabilis itong napigilan ng mga awtoridad. Ang tanging halimbawa na nagkaroon ng tunay na impluwensya ay ang [[Sobyetikong Republika ng Hungriya]] na tumagal lamang mula 21 Marso hanggang 1 Agosto 1919. Hindi sila naipagtanggol ng mga Bolshebista sa kabila ng kanilang sariling digmaang sibil.

Pagsapit ng 1921 ay napagtanto nina Lenin, Trotsky, at Stalin na tumatag na ang kapitalismo sa Europa at malabo nang magkaroon ng anumang malawakang himagsikan. Dahil dito, naging tungkulin nila na protektahan ang anumang mayroon sila sa Rusya at iwasan ang direktang komprontasyong militar na maaaring magpatalsik sa kanila. Kasama ang Alemanya, naging estadong pariya ang USSR, o nakahiwalay sa internasyonal na pamayanan. Nagkasundo ang dalawang bansa noong 1922 sa Tratado ng Rapallo na nag-ayos ng matagal nang mga hinaing. Kasabay nito, lihim na nagtayo ang dalawang bansa ng mga programa sa pagsasanay para sa ilegal na operasyon ng hukbong Aleman at operasyong panghimpapawid sa mga nakatagong kampo sa USSR.

Sa kalaunan ay tumigil ang Mosku sa pagbabanta ng ibang estado at sa halip ay nagsumikap upang buksan ang mapayapang relasyon sa larangan ng kalakalan at diplomatikong pagkilala. Tinanggihan ng Reyno Unido ang mga babala ni Winston Churchill at ng ilang iba pa tungkol sa hamon ng Marxismo-Leninismo, at binuksan ang ugnayang pangkalakalan sa bansa. May pag-asa na mabayaran ang mga utang ng Tsarist bago ang digmaan, ngunit ito ay paulit-ulit na ipinagpaliban. Ang pormal na pagkilala ay dumating nang ang bagong Partido ng Manggagawa ay maupo sa kapangyarihan noong 1924.[94] Ang lahat ng iba pang mga bansa ay sumunod sa pagbubukas ng mga relasyon sa kalakalan. Binuksan ni Henry Ford ang malakihang relasyon sa negosyo sa mga Sobyet noong huling bahagi ng 1920s, umaasa na hahantong ito sa pangmatagalang kapayapaan. Sa wakas, noong 1933, opisyal na kinilala ng Estados Unidos ang USSR, isang desisyon na sinusuportahan ng opinyon ng publiko at lalo na ng mga interes sa negosyo ng US na inaasahan ang pagbubukas ng isang bagong kumikitang merkado.

===Paghahating Pampangasiwaan===
[[File:E7901-Bishkek-museum-Lenin-carpet.jpg|thumb|right|200px|Mga watawat ng bawat republikang unyon ng USSR na nakaladlad sa Pampamahalaang Museong Pangkasaysayan ng Kirgistan.]]
Batay sa saligang batas, ang URSS ay isang kalipunan ng mga bumubuong Republikang Unyon ([[Wikang Ruso|Ruso]]: {{lang|ru|Сою́зные Респу́блики}}, &lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''Soyúznye Respúbliki''), na inilarawan sa Artikulo 76 ng [[Saligang Batas ng Unyong Sobyetiko (1977)|saligang batas ng 1977]] bilang mga makasarinlang estadong sosyalistang Sobyetiko na nakipag-isa sa ibang republikang Sobyetiko sa URSS; isinaad sa Artikulo 81 na &quot;ang mga karapatang pangkasarinlan ng mga republikang unyon ay pangangalagaan ng URSS&quot;.&lt;ref name=&quot;Stoliarov 2014&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=K6Gt3FE5YHMC |title=Federalism and the Dictatorship of Power in Russia By Mikhail Stoliarov|isbn=978-0-415-30153-4 |publisher=Taylor &amp; Francis |date=2014 |access-date=18 February 2014}}&lt;/ref&gt;{{rp|56}} Ang mga republikang ito'y alinma'y mga [[estadong unitaryo]] tulad ng [[RSS ng Ukranya|Ukranya]] at [[RSS ng Biyelorusya|Biyelorusya]] (mga RSS) o [[pederasyon]] tulad ng [[RSPS ng Rusya|Rusya]] at [[RSPS ng Transkawkasya|Transkawkasya]] (mga RSPS). Lahat ng apat na binanggit ay ang mga republikang tagapagtatag ng unyon na pumirma ng Tratado sa Paglikha ng URSS noong Disyembre 1922.&lt;ref name=&quot;Sakwa 1999&quot;&gt;{{Cite book |last=Sakwa |first=Richard |title=The Rise and Fall of the Soviet Union, 1917–1991: 1917–1991 |url=https://archive.org/details/risefallofsoviet0000sakw |date=1999 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-12290-0 |pages=[https://archive.org/details/risefallofsoviet0000sakw/page/140 140]–143}}&lt;/ref&gt; Sa panahon ng pambansang delimitasyon noong 1924 sa Gitnang Asya ay nabuo ang [[RSS ng Usbekistan|Usbekistan]] at [[RSS ng Turkmenistan|Turkmenistan]] mula sa mga bahagi ng [[Republikang Awtonomong Sosyalistang Sobyetiko ng Turkestan]] (dinadaglat bilang RASS ng Turkestan) at mga RSS (Sobyetikong Sosyalista) ng [[RSS ng Korasmiya|Korasmiya]] at [[RSS ng Buhara|Buhara]], dalawang Sobyetikong dependensiya. Noong 1929 ay hiniwalay ang [[RSS ng Tayikistan|Tayikistan]] mula sa [[RSS ng Usbekistan]]. Sa pagpakilala ng saligang batas ng 1936 ay natunaw ang RSPS ng Transkawkasya na nagresulta sa pagtaas ng [[RSS ng Armenya]], [[RSS ng Heorhiya|Heorhiya]], at [[RSS ng Aserbayan|Aserbayan]] bilang mga republikang unyon. Sa panahong ito ay hiniwalay din ang [[RSS ng Kasakistan|Kasakistan]] at [[RSS ng Kirgistan|Kirgistan]] mula sa RSPS ng Rusya na nagresulta sa parehong kalagayan.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Adams, Simon |title=Russian Republics |url=https://books.google.com/books?id=LyqIDCc-cSsC |year=2005 |page=21 |publisher=Black Rabbit Books |isbn=978-1-58340-606-9|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512041101/http://books.google.com/books?id=LyqIDCc-cSsC&amp;dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Nahiwalay ang [[Republikang Sosyalistang Sobyetikong Karelo-Pines|Karelya]] mula sa Rusya bilang republikang unyon noong Marso 1940 at muling inilagay sa Rusya noong 1956. Nabuo ang [[RSS ng Moldabya|Moldabya]] noong Agosto 1940 mula sa mga bahagi ng Besarabya at RSS ng Ukranya. Ang [[RSS ng Estonya|Estonya]], [[RSS ng Letonya|Letonya]], at [[RSS ng Litwanya|Litwanya]] ay pinasok din sa unyon ngunit hindi kinilala ang pagpasok ng karamihan sa pamayanang internasyonal, kung saan itinuring ito bilang gawaing ilegal. Sa pagitan ng Hulyo 1956 at Setyembre 1991, opisyal na binuo ang unyon ng 15 Republikang Sosyalistang Sobyetiko (RSS).&lt;ref name=&quot;Feldbrugge 1993&quot;&gt;{{cite book |last=Feldbrugge, Ferdinand Joseph Maria |title=Russian Law: The Rnd of the Soviet system and the Role of Law |url=https://books.google.com/books?id=JWt7MN3Dch8C |year=1993 |publisher=[[Martinus Nijhoff Publishers]] |isbn=978-0-7923-2358-7|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512041218/http://books.google.com/books?id=JWt7MN3Dch8C&amp;dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{rp|93}} Naglingkod ang mga ito bilang mga pampangasiwaang yunit batay sa mga etnisidad at dating bansa. Nagkaroon ng dalawang uri ng republika: ang mas malaking republikang unyon, na kumatawan sa mga pangunahing pangkat-etniko ng Unyon at may karapatang konstitusyonal na humiwalay dito, at ang mas maliit na republikang awtonomo, na natagpuan sa loob ng mga republikang unyon at kumatawan sa mga minoryang etniko.

Sa pagsasagawa, ang URSS ay isang lubos na bansang sentralisado mula sa pagkakalikha nito noong 1922 hanggang sa kalagitnaan ng dekada 1980 dahil sa mga repormang isinagawa ni Mikhail Gorbachov. Sa ilalim ng konstitusyong pinagtibay noong 1936 at binago hanggang Oktubre 1977, ang pundasyong pampulitika ng bansa ay nabuo ng mga Sobyetiko (Konseho) ng mga Diputadong Bayan. Umiral ang mga ito sa lahat ng antas ng herarkiyang pampangasiwaan, kasama ang buong Unyong Sobyetiko sa ilalim ng nominal na kontrol ng [[Kataas-taasang Sobyetiko ng Unyong Sobyetiko|Kataas-taasang Sobyetiko ng URSS]]. Kasama ang herarkiyang pang-estado ang isang istrakturang paralelo ng mga organisasyong pampartido na nagpapahintulot sa [[Komite Sentral ng Partido Komunista ng Unyong Sobyetiko#Politburo (Kawanihang Pampolitika)|Politburo]] na magkaroon ng malaking kontrol sa mga republika. Ang mga organong pampangasiwaan ay kumuha ng mga direksyon mula sa mga magkatulad na organong pampartido, at ang paghirang ng lahat ng opisyal ng partido at estado ay nangangailangan ng pag-apruba ng mga organong sentral ng partido. Lahat ng republika sa unyon, maliban sa Pederasyong Ruso (hanggang 1990), ay may mga sariling pampartidong kabanatang lokal ng [[Partido Komunista ng Unyong Sobyetiko]]. Ang bawat republika ay may kanya-kanyang natatanging sagisag: isang watawat, eskudo, at awitin (maliban sa Rusya hanggang 1990). Ginawaran ang bawat republika ng Orden ni Lenin.

Bagama't sa nominal ay isang unyon ng mga magkapantay-pantay, sa pagsasagawa pinangunahan ang Unyong Sobyetiko ng mga Ruso. Ang dominasyon ay lubos na ganap na sa karamihan ng panahon ng pagkakaroon nito, karaniwang (ngunit hindi tama) na tinutukoy ang buong bansa bilang &quot;Rusya&quot;. Habang ang RSPS ng Rusya ay isang republika lamang sa loob ng mas malaking unyon, ito ang pinakamalaki (sa populasyon at lawak), pinakamakapangyarihan, pinakamaunlad, at naging sentrong pang-industriya ng Unyong Sobyetiko. Isinulat ng mananalaysay na si Matthew White na ito ay isang alam nang lihim na ang istrakturang pederal ng bansa ay ilusyon (&quot;''window dressing''&quot;) para sa pangingibabaw ng Rusya. Sa kadahilanang iyon, ang mga tao ng URSS ay karaniwang tinatawag na &quot;mga Ruso&quot; at hindi &quot;mga Sobyetiko&quot;, dahil &quot;alam ng lahat kung sino talaga ang nagpatakbo ng palabas&quot;.&lt;ref name=&quot;White 2012&quot;&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist) |publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|isbn=978-0-393-08192-3|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;{{rp|368}}

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em auto 1em auto;&quot;
|-
!colspan=&quot;2&quot; |Republika
! Kabisera
! Administratibong Mapa ng Unyong Sobyetiko (1956-1991)
|-
|1
|{{flagicon|Russian SFSR}} [[SPSR ng Rusya]]
| [[Mosku]]
|rowspan=&quot;15&quot;|[[File:Republics of the USSR.svg|575px]]
|-
|2
|{{flagicon|Ukrainian SSR}} [[SSR ng Ukranya]]
| [[Kyiv]]
|-
|3
|{{flagicon|Byelorussian SSR}} [[SSR ng Biyelorusya]]
| [[Minsk]]
|-
|4
|{{flagicon|Uzbek SSR}} [[SSR ng Usbekistan]]
| [[Taskent]]
|-
|5
|{{flagicon|Kazakh SSR}} [[SSR ng Kasakistan]]
| [[Alma-Ata]]
|-
|6
|{{flagicon|Georgian SSR}} [[SSR ng Heorhiya]]
| [[Tiflis]]
|-
|7
|{{flagicon|Azerbaijan SSR}} [[SSR ng Aserbayan]]
| [[Baku]]
|-
|8
|{{flagicon|Lithuanian SSR}} [[SSR ng Litwanya]]
| [[Vilna]]
|-
|9
|{{flagicon|Moldavian SSR}} [[SSR ng Moldabya]]
| [[Chişinău]]
|-
|10
|{{flagicon|Latvian SSR}} [[SSR ng Litwanya]]
| [[Riga]]
|-
|11
|{{flagicon|Kirghiz SSR}} [[SSR ng Kirgistan]]
| [[Frunze]]
|-
|12
|{{flagicon|Tajik SSR}} [[SSR ng Tayikistan]]
| [[Dusambe]]
|-
|13
|{{flagicon|Armenian SSR}} [[SSR ng Armenya]]
| [[Ereban]]
|-
|14
|{{flagicon|Turkmen SSR}} [[SSR ng Turkmenistan]]
| [[Askhabad]]
|-
|15
|{{flagicon|Estonian SSR}} [[SSR ng Estonya]]
| [[Tallin]]
|}

==Ugnayang Panlabas==
{{see|Mga Ugnayang Panlabas ng Unyong Sobyet}}
[[Talaksan:CEMA members.png|thumb|Mapa ng [[Comecon]] (1986) na kung saan kasama ang Unyong Sobyet at ang mga kakampi nito.&lt;br /&gt;
{{legend|#C00000|kasapi}}
{{legend|#FF40FF|mga kasaping hindi nakipagtulungan}}
{{legend|#FF0000|kasali}}
{{legend|#FFD700|taga-tingin}}
]]
Kapag tinanggihan diplomatikong pagkilala ng libreng mundo, ang Sobiyet Union ay opisyal na may ugnayan talaga ang lahat ng mga bansa ng daigdig noong dekada 40. Ang Unyong Sobyet din ay umusbong mula sa pagiging isang tagalabas sa mga pandaigdigang kapisanan at mga negosasyon sa pagiging isa sa mga arbiters ng mundo kapalaran matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Isang kasapi ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]] at ang kanyang pundasyon sa 1945, ang Unyong Sobyet ay naging isa sa limang permanenteng kasapi ng Konsehong Pangkaligtasan ng UN, kung saan nagbigay ito ng karapatan sa pagbeto ng anumang ng kanyang resolusyon.

[[Talaksan:Teheran conference-1943.jpg|thumb|left|Kaliwa pakanan: [[Pinuno ng Unyong Sobyet]] [[Joseph Stalin]], [[Pangulo ng Estados Unidos]] [[Franklin D. Roosevelt]] at [[Punong Ministro ng Nagkakaisang Kaharian]] [[Winston Churchill]].]]
Ang Unyong Sobyet ay lumitaw mula sa World War II bilang isa sa dalawang pinakamakapangyarihang bansa sa daigdig, isang posisyong pinananatili para sa apat na dekada sa pamamagitan ng kanyang pananakop sa Silangang Europa (tingnan ang Eastern Bloc), panlakas militar, pang-ekonomiya ng lakas, tulong sa pagbubuo ng bansa, at pang-agham pananaliksik, lalo na puwang sa teknolohiya at sandata. Lumalaki ang impluwensiya ng Unyong Sobyet sa ibang bansa pagkatapos ng mga taon ng digmaan. Nakatulong humantong sa isang komunistang sistema ng estado sa Silangang Europa na nagkakaisa sa pamamagitan ng militar at pang-ekonomiyang mga kasunduan.

Hinigitan nito ang Imperyo ng Britanya bilang isang pandaigdigang pinakamalakas, parehong sa isang militar kamalayan at kakayahan nito upang mapalawak ang kanyang impluwensiya sa ibayo ng hangganan nito. Ang Sanggunian para sa Mutual Economic Assistance (Comecon), 1949–1991, ay isang pang-ekonomiyang kapisanan ng mga estadong komunista at ng isang uri ng Eastern Bloc katumbas ng-ngunit mas heograpiya napapabilang sa-ang European Economic Community. Ang militar kapilas sa Comecon ay ang [[Kasunduan ng Varsovia]], bagaman Comecon ng pagiging kasapi ay makabuluhang mas malawak na.

Ang naglalarawan Comecon kataga ay kadalasang ginagamit sa lahat ng mga gawain maraming panig na kinasasangkutan ng mga miyembro ng organisasyon, sa halip na hinihigpitan sa direktang pag-andar ng Comecon nito at organo. Sa paggamit na ito ay paminsan-minsan extended na rin sa bilateral relations sa mga miyembro, dahil sa ang sistema ng sosyalista internasyonal na pang-ekonomiyang mga relasyon, maraming panig accords-karaniwang ng isang pangkalahatang-kalikasan tended na ipinatupad sa pamamagitan ng isang hanay ng mga mas detalyadong, bilateral kasunduan.

Ang [[Moscow]] ay itinuturing sa Silangang Europa na maging isang buffer zone para sa mga inaabangan ng pagtatanggol nito kanluran mga hangganan at nakasisiguro sa kanyang kontrol ng rehiyon sa pamamagitan ng transforming ang East European bansa sa estado satelayt. Sobiyet hukbo intervened sa 1956 Revolution Hungarian at nabanggit ang Brezhnev doktrina , ang Sobiyet kapilas sa US Johnson doktrina at mamaya Nixon doktrina , at nakatulong paalisin ang Czechoslovak pamahalaan sa 1968, minsan na sinasangguni na ang Prague Spring .

Sa huli ng 1950s, ang isang paghaharap sa Tsina tungkol sa USSR's paglalapitan sa may ang West at kung ano ang Mao perceived bilang Khrushchev's rebisyonismo na humantong sa mga Sino-Sobyet split . Ito nagresulta sa isang break sa buong global Komunista kilusan at Komunista regimes sa Albania at Cambodia sa pagpili kapanig sa Tsina sa lugar ng USSR. Para sa isang oras, digmaan sa pagitan ng mga dating allies lumitaw na maging isang posibilidad; habang relasyon ay cool sa panahon ng 1970s, ay hindi sila bumalik sa kanormalan hanggang sa Gorbachev panahon.

Sa panahon ng parehong panahon, ang isang pangkasalukuyan paghaharap sa pagitan ng mga Sobiyet Union at ng Estados Unidos sa loob ng Sobyet paglawak ng nuclear missiles sa Cuba sparked ang Cuban misayl Crisis sa 1962.

Ang KGB (Committee para sa Estado Security) nagsilbi sa isang paraan na ang Sobiyet kapilas sa pareho ng Federal Bureau ng imbestigasyon at ang Central Intelligence Agency sa US Ito ran ang isang malaki at matibay na network ng mga informants sa buong Sobiyet Union, na kung saan ay ginagamit upang masubaybayan ang mga paglabag sa batas.  Matapos ang pagbagsak ng Sobiyet Union, ito ay pinalitan sa Rusya sa pamamagitan ng mga SVR (Foreign Intelligence Service) at ang FSB (Federal Security Service ng Russian Federation).

[[Talaksan:Carter Brezhnev sign SALT II.jpg|thumb|Si [[Leonid Brezhnev]] at [[Jimmy Carter]], pumipirma ng  SALT II treaty, noong 18 Hunyo 1979, sa [[Vienna]].]]
Ang KGB ay hindi na walang matibay pangangasiwa. Ang GRU (Main Intelligence pangangasiwaan), hindi publicized ng Sobiyet Union hanggang sa dulo ng Sobiyet panahon sa panahon ng perestroika , ay nilikha sa pamamagitan ng Lenin sa 1918 at nagsilbi parehong bilang isang sentralisadong Handler ng militar katalinuhan at bilang isang institutional check-at-balanse para sa sa kabilang banda medyo ipinagpapahintulot na kapangyarihan ng KGB. Mabisa, ito ay nagsilbi sa bakayan ang spies, at, hindi nakakagulat na ang KGB nagsilbi ng isang katulad na function sa GRU. Bilang sa KGB, ang GRU pinamamahalaan sa mga bansa sa buong mundo, lalo na sa Sobiyet pagkakaisa at satelayt estado. Ang GRU ay patuloy na tatakbo sa Russia ngayon, may resources tinatayang sa pamamagitan ng ilang sa mga lumampas ng SVR.

Sa 1970s, ang Sobiyet Union nakamit magaspang nuclear pagkakapare-pareho sa Estados Unidos, at sa huli overtook ito. Ito perceived kanyang sariling paglahok bilang mahalaga sa ang solusyon ng anumang mga pangunahing internasyonal na problema. Samantala, ang Cold War nagbigay daan sa paghina ng hindi mabuting samahan at ng isang mas kumplikadong pattern ng mga internasyonal na relasyon na kung saan ang mundo ay hindi na malinaw na nahati sa dalawang malinaw na sumasalungat blocs. Mas malakas na bansa ay mas kuwarto para igiit ang kanilang pagsasarili, at ang dalawang superpowers ay bahagyang kayang kilalanin ang kanilang mga karaniwang mga interes sa sinusubukan na alamin ang karagdagang pagkalat at paglaganap ng nuclear armas (tingnan ko asin , SALT II , Anti-Ballistic misayl Treaty ).

Sa pamamagitan ng oras na ito, ang Sobiyet Union ay concluded pagkakaibigan at kooperasyon treaties sa isang bilang ng mga estado sa di-Komunista mundo, lalo na sa mga Third World at Non-hile-hilera Movement estado tulad ng Indiya at Ehipto. Bukod dito, ang Sobiyet Union patuloy na magbigay ng militar aid para sa mga rebolusyonaryo kilusan sa Ikatlong Daigdig.  Para sa lahat ng mga dahilan, Sobiyet patakarang panlabas ay ng malaking kahalagahan sa mga di-Komunista mundo at nakatulong malaman ang takbo ng mga pandaigdigang relasyon.

[[Talaksan:Reagan and Gorbachev hold discussions.jpg|thumb|left|Si [[Mikhail Gorbachev|Gorbachev]] sa harap-harapang paguusap kasama ang Presidente ng Amerika [[Ronald Reagan]].]]
Kahit na sampung libo bureaucracies ay kasangkot sa pagbubuo at pagpapatupad ng Sobyet patakarang panlabas, ang mga pangunahing patakaran ng mga alituntunin ay natukoy ng Politburo ng Partido Komunista. Ang pangunahin layunin ng Sobyet patakarang panlabas ay ang pagpapanatili at pagpapabuti ng pambansang seguridad at ang pagpapanatili ng pananakop sa paglipas ng Silangang Europa. Relasyon sa Estados Unidos at Western Europe ay din ng mga pangunahing pag-aalala sa mga banyagang Sobyet makers patakaran, at mga relasyon sa mga indibidwal na Third World estado ay hindi bababa sa bahagyang tinutukoy ng ang kalapitan ng bawat estado sa Sobyet sa hangganan at sa Sobiyet estima ng kanyang strategic kabuluhan.

Pagkatapos Mikhail Gorbachev nagtagumpay Konstantin Chernenko bilang Pangkalahatang Kalihim ng CPSU noong 1985, siya ay nagpasimula ng maraming mga pagbabago sa Sobiyet patakarang panlabas at sa ekonomiya ng USSR. Gorbachev pursued pampalubag-loob sa mga patakaran ng West sa halip ng pagpapanatili ng Cold War dating kalagayan. Ang Sobiyet Union natapos ang kanyang trabaho ng Afghanistan , ay naka-sign strategic armas treaties pagbabawas sa Estados Unidos, at pinapayagan nito allies sa Silangang Europa upang matukoy ang kanilang sariling mga gawain.  Gayunman, ang Sobiyet republics ay ginagamot naiiba mula sa mga estado satelayt, at hukbo ay ginagamit upang sugpuin kilusan pagtigil sa loob ng Union (tingnan ang Black Enero ) ngunit huli na hindi mapakinabangan.

Kasunod ang paglusaw ng Sobiyet Union sa 25 Disyembre 1991, Russia ay internationally kinikilala [34] na ang mga legal na kahalili sa Sobiyet estado sa internasyonal na yugto. Upang na dulo, Russia kusang tinanggap ang lahat ng Sobyet dayuhang utang, at inaangkin sa ibang bansa-aari ng Sobyet bilang ng kanyang sariling.

Upang maiwasan ang mga alitan sa kasunod na sa paglipas ng Sobyet ari-arian, &quot;zero baryante&quot; kasunduan ay iminungkahi upang pagtibayin sa bagong independiyenteng estado ang dating kalagayan sa ang petsa ng bisa. (Ang Ukraine ay ang huling dating republikang Sobyet hindi na ipinasok sa tulad ng isang kasunduan) Ang katapusan ng Unyong Sobyet din itataas ang mga katanungan tungkol sa mga kasunduan nito na ilalagda, tulad ng Kasunduang Anti-Ballistic misayl; Ang Rusya ay gaganapin ang posisyon na ang mga treaties manatili sa lakas, at dapat basahin na parang Rusya ay ang signatory.

==Ekonomiya==
{{Main|Ekonomiya ng Unyong Sobyetiko}}
===Kalagayan at Pagpapatakbo===
[[File:Gdp per capita 1965.png|thumb|left|upright=1.15|Nominal na KDP bawat kapita ng lahat ng bansa noong 1965, ayon sa estadistika ng [[Kanlurang Alemanya]].
{|width=100%
|-
|valign=top|
{{legend|#400082|&amp;gt; 5,000 [[Deutsche Mark|DM]]}}
{{legend|#00BFFF|2,500–5,000 [[Deutsche Mark|DM]]}}
{{legend|#3CB371|1,000–2,500 [[Deutsche Mark|DM]]}}
|valign=top |
{{legend|#9ACD32|500–1,000 [[Deutsche Mark|DM]]}}
{{legend|#FFFF00|250–500 [[Deutsche Mark|DM]]}}
{{legend|#FFFACD|&amp;lt; 250 [[Deutsche Mark|DM]]}}
|}]]

Kinikilala ang Unyong Sobyetiko bilang unang bansa na pinagtibay ang ekonomiyang planado, kung saan ang produksyon at pamamahagi ng kalakalan ay sentralisado at pinangangasiwaan ng pamahalaan. Una itong naranasan ng mga Bolshebista sa polisiya ng digmaang komunismo, na kinasasangkutan ng nasyonalisasyon ng industriya, sapilitang pagkuha ng produksyong agrikultural, at pagtangka na alisin ang sirkulasyon ng salapi, pribadong negosyo at malayang kalakalan. Ginamit din ang mga tropang panharang upang ipatupad ang dominasyong Bolshebista sa panustos ng pagkain sa mga lugar na kontrolado ng [[Hukbong Pula]], na nagdulat sa poot ng populasyong sibilyan ng Rusya. Matapos ang matinding paglugmok ng ekonomiya, pinalitan ni Lenin ang digmaang komunismo ng [[Bagong Polisiyang Pang-ekonomiya]] noong 1921, na ginawang legal ang malayang kalakalan at pribadong pagmamay-ari ng maliliit na negosyo. Sa pamamagitan nito ay mabilis na nakabawi ang ekonomiya.

Sa kabila ng matagalang pagdedebate ng mga kasapi ng Politburo hinggil sa takbo ng ekonomikong pag-uunlad, tinalikuran ni Stalin ang BPP at itinulak ang ganap na pagpaplanong sentral. Sinimulan nito ang kolektibisasyon ng agrikultura at pagmomobilisa ng mga mapagkukunan para sa mabilisang industriyalisasyon, na makabuluhang pinalawak ang kapasidad ng USSR sa mabibigat na industriya at mga kalakal na kapital noong dekada 1930. Naging pangunahing motibasyon ng pamahalaan para sa industriyalisasyon ang paghahanda sa digmaan dahil sa kawalan ng tiwala nito sa mga panlabas na kapitalistang puwersa. Nagresulta ito sa pagbabago ng USSR mula sa isang malaking ekonomiyang agraryo tungo sa isang malakas na kapangyarihang industriyal, na humantong sa paglitaw nito bilang superpotensya pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Gayunpaman, nagdulot ang gera ng pagkawasak ng Sobyetikong ekonomiya at imprastraktura, na nangangailangan ng malawakang rekonstruksyon.
[[File:SUR 10 1991 F.jpg|thumb|right|250px|Salaping-papel ng 10 Sobyetikong rublo.]]
Pagsapit ng maagang dekada 1940, naging makapag-iisa na ang Sobyetikong ekonomiya; hanggang sa paglikha ng COMECON, kaunti lamang na domestikong produkto ang internasyonal na nakalakal. Matapos mabuo ang [[Silangang Bloke]], mabilis na tumaas ang kalakalang panlabas. Gayunpaman, naging limitado pa rin ang impluwensya ng USSR sa pandaigdigang ekonomiya dahil sa mga nakapirming presyong panloob ng bansa at ng pampamahalaang monopolyo sa dayuhang kalakalan. Naging mahalagang angkat na bagay ang pagkonsumo ng butil at mga sopistikadong pagawaan sa dekada 1960. Sa panahon ng karerang sandatahan noong Digmaang Malamig, pinasan ng Sobyetikong ekonomiya ang malakihang paggasta sa militar, na labis na hinikayat ng makapangyarihang burukrasya ng pamahalaan na umasa sa industriya ng armas. Kasabay nito, ang USSR ang naging pinakamalaking nagluluwas ng mga sandata sa [[Ikatlong Mundo]]. Naglaan din ng porsyon ng mga mapagkukunan bilang ayuda sa mga sosyalistang estado na maka-Sobyetiko. Napakalaki ng naging militar na laang-gugulin ng Unyong Sobyetiko; binuo ito ng 40–60% ng buong pederal na badyet at umabot sa halos 15% ng KDP ng bansa.

Bagama't mahirap tantiyahin nang tumpak ang paglago ng ekonomiya ng USSR, ayon sa karamihan ng sanggunian ay patuloy itong umunlad hanggang sa kalagitnaan ng dekada 1980. Hanggang sa mga '50, nakaranas ang Sobyetikong ekonomiya ng mataas na paglago at nakakahabol pa rin noon sa Kanluran. Gayunpaman, sa mga sumunod na taon, habang positibo pa rin ang paglago ay tuloy-tuloy itong bumababa nang mas mabilis kung ikumpara sa ibang bansa sa kabila ng mabilis na pagtaas ng laang kapital nito. Pero sa pangkalahatan, ang rato ng paglago ng kita bawat kapita sa Unyong Sobyetiko sa pagitan ng 1960 at 1989 ay bahagyang mas mataas sa pandaigdigang promedyo, batay sa 102 bansa. Inihayag ng isang pagsusuri na inilathala noong 1986 sa Amerikanong Peryodiko ng Pampublikong Kalusugan na batay sa datos ng Pandaigdigang Bangko, nagbigay ang modelong Sobyetiko ng mas mahusay na kalidad ng buhay at kaunlarang pantao kaysa sa mga ekonomiyang pamilihan kung ito'y nasa parehong antas ng ekonomikong pag-unlad. Ayon sa mga Amerikanong ekonomista na sina Stanley Fischer at William Easterly, maaaring mas naging mabilis ang paglago; sa kanilang pagkalkula, ang kita bawat kapita noong 1989 ay dapat na dalawang beses na mas mataas kaysa noon, kung isasaalang-alang ang halaga ng pamumuhunan, edukasyon at populasyon. Iniuugnay nila ang pagkukulang na ito sa mababang produktibidad ng kapital. Sinabi rin ng Amerikanong dalubguro na si Steven Rosefielde na bumaba ang antas ng pamumuhay dahil sa despotismo ni Stalin, at bagama't nagkaroon ng maikling pagpapabuti sa kanyang pagkamatay, bumalik ito sa stagnasyon, partikular na sa ilalim ni Brezhnev. Sa paglunsad ni Mikhail Gorbachev ng programang perestroika upang pasiglahin ang ekonomiya, lumuwag ang kontrol ng estado sa mga negosyo ngunit hindi ito pinalitan ng mga insentibo sa merkado, na nagresulta sa matalim na pagbaba sa produksyon. Sinimulan ng patakarang ito, kasabay ng nabawasang ganansya sa pagluwas ng petrolyo, ang pagbagsak ng pambansang ekonomiya. Itinakda pa rin ang mga presyo, at karamihan sa ari-arian ay hinawakan pa rin ng estado hanggang sa mabuwag ito.
[[File:Stalinist architecture (19780328909).jpg|thumb|right|250px|Dating punong-himpilan ng Pampamahalaang Komite sa Pagpaplano, dinadaglat sa Ruso na Gosplan.]]
Pinanatili ang paraan ng pagpatakbo ng Sobyetikong ekonomiya mula sa konsolidasyon ni Stalin ng kapangyarihan hanggang sa disolusyon ng bansa. Pormal na dinirekta ang ekonomiya sa sentral na pagpaplano, na isinagawa ng aparatong estatal na Gosplan at inayos sa mga limang-taunang plano. Gayunpaman, sa pagsasagawa'y lubos na pansamantala at pinagsama-sama ang mga planong ito, at naipasailalim sa mga espesyal na interbensyon ng mga nakatataas. Lahat ng kritikal na ekonomikong desisyon ay ginawa ng pamunuang pampolitika. Lahat ng nilaang mapagkukunan at mga nilayong plano ay karaniwang denominado sa rublo sa halip na mga pisikal na yaman. Sa ibabaw ay kinasusuklaman ang kredito, ngunit lihim itong pinahintulutan. Nakamit lamang ang huling alokasyon ng produksyon sa pamamagitan ng relatibong desentralisado at di-planadong pagkontrata. Bagama't sa teorya ang mga presyo ay legal na itinakda mula sa itaas, ang aktwal na mga presyo'y madalas na inaareglo, at ang mga impormal na relasyong pahalang ay naging laganap.

Iilan sa pangunahing serbisyo ay pinondohan ng estado, tulad ng edukasyon at pangangalagang pangkalusugan. Sa sektor ng pagmamanupaktura, ang mabibigat na industriya at depensa ay inuna kaysa sa mga kalakal ng mamimili, na uyak, mababa ang kalidad, at limitado sa pagpipilian lalo na sa labas ng lungsod. Sa ilalim ng ekonomiyang komando, ang mga mamimili ay halos walang impluwensya sa produksyon, kaya ang nagbabagong pangangailangan ng populasyong mas lumalaki ang kita ay hindi na natutugunan ng mga panustos na mayroong mahihigpit na nakatakdang presyo. Dahil dito, umusbong ang isang di-planadong ekonomiya sa mababang antas kasabay ang ekonomiyang komando, na nagbigay ng ilan sa mga produkto at serbisyo na hindi maialok ng mga tagaplano. Sinubukan ang legalisasyon ng ilang elemento ng desentralisadong ekonomiya na ito sa repormang Kosygin noong 1965. Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig hanggang sa pagbuwag nito, nagranggo ang KDP at KLP ng USSR bilang pangalawang pinakamalaki sa mundo, at pangatlo noong ikalawang kalahati ng dekada 1980, bagaman sa bawat kapita na batayan ay nasa likod ito ng mga bansa sa [[Unang Mundo]]. Noong 1990, nagtaglay ang bansa ng [[Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao]] na 0.920, at nilagay sa mataas na kategorya. Ito ang ikatlong pinakamataas sa Silangang Bloke, kasunod ng Tsekoeslobakya at Silangang Alemanya, at ika-25 sa 130 bansa.

===Enerhiya===
[[File:DneproGES 1947.JPG|thumb|left|250px|Ang DneproGES, isa sa mga hidroelektrikong isastyon ng USSR.]]
Humina ang pangangailangan sa gasolina ng Unyong Sobyetiko mula 1970 hanggang dekada 1980, parehong sa bawat rublo ng kabuuang produktong panlipunan at pang-industriya. Noong una'y mabilis itong bumababa ngunit dahan-dahang bumagal sa pagitan ng 1970 at 1975. Mula 1975 hanggang 1980, lumago ito sa 2.6% lamang. Pinaniwalaan ng Amerikanong istoryador na si David Wilson na ang industriya ng gas nito ay aabot sa 40% ng produksyon sa gasolina sa katapusan ng siglo, ngunit hindi ito napatunayan sa pagbagsak ng USSR. Pero sa teorya, patuloy na magkakaroon ang bansa ng rato ng ekonomikong pag-unlad sa 2 hanggang 2.5% para sa dekada 1990 dahil sa mga larangang enerhiya nito. Gayunpaman, humarap ang sektor ng enerhiya ng maraming problema, tulad ng mataas na paggastang militar at magkasalungat na relasyon sa Kanluran.

Tinaglay ng Unyong Sobyetiko ang pinakamalaking panustos ng hindi pa gamit na mapagkukunan ng enerhiya sa loob ng mga hangganan nito. Tumaas ang kabuuang produksyon ng enerhiya mula 10.25 milyong bariles ng langis kada araw noong 1960 sa 27.58 milyong bariles noong 1980. Gayunpaman, ang produksyon at eksportasyon ng USSR ay hindi patuloy na lumaki gaya ng inasahan ng mga tagaplanong. Sa huling bahagi ng dekada 1950, ang aktibidad ng pagmimina ay lumipat patungong Silangang Rusya para sa higit pang likas na mapagkukunan. Dala ng paglipat nito ang mas lumayo na pagitan ng mga minahan at mga daungan na nagpababa sa epektibidad ng pagluwas ng karbon. Higit pa rito, nahirapan ang USSR na ihatid ang mga yamang-silangan nito sa Kanlurang bahagi ng bansa. Direktang nakaapekto ang stangasyon sa produksyon ng enerhiya sa mga panustos ng Silangang Europa, partikular na sa mga estadong satelite sa Unyong Sobyetiko.
[[File:1987 CPA 5858.jpg|thumb|right|Selyong Sobyetiko na gingunita ang ika-30 anibersaryo ng [[Pandaigdigang Ahensiya sa Atomikong Enerhiya]].]]
Noong panahon ni Brezhnev ay lubos na umasa ang USSR sa panggatong na posil upang kumita. Umabot ang sistemang tuberya ng Unyong Sobyet sa habang 82,000 kilometro para sa krudo at 206,500 kilometro para sa likas na gas, na naging pinakamalaki sa mundo. Ang promedyong distansya ng paggalaw para sa langis at likas na gas ay tumaas mula 80 km noong 1970 hanggang 1,910 km noong 1980, at 2,350 noong 1988. Pero tulad ng ibang sektor ng ekonomiya, dumulot ang kapabayaan nito sa pagkasira. Sa huling bahagi ng dekada '80, 1,500 km lang na tubo ang nasa ilalim ng pagpapanatili, kalahati ng kinailangan. Hindi na rin naging sapat ang mga pasilidad ng imbakan upang mahawakan ang lumalaking panustos ng langis. Ang mga pumutok ng tubo ng langis ay tumaas sa tugatog nito noong 1990 at umabot sa 15 bahagdang rato ng pagkabigo. Sa kabila nito, nakaluwas pa rin ang bansa ng ibang kalakal tulad ng petrolyo, metal, kahoy, makinarya, at mga produktong pang-agrikultura. Noong 1988, ito ang pinakamalaking pabrikante at ikalawang pinakamalaking nagluluwas ng krudo, nalampasan lamang ng [[Arabia Saudita]]. Kabilang sa mga kilalang tuberya ay ang linyang Hilagang Kailawan mula sa depositong petrolyo ng Komi hanggang [[Brest]] na sa may hangganang Polako, ang linyang Soyuz na tumatakbo mula [[Oremburgo]] sa Uzhgorod na malapit sa hangganang Tsekoslobako at Hungaro, at ang linyang Luwas mula sa patlang ng gas na Urengoy hanggang [[Lviv]] na tumungo sa mga bansa ng Unang Mundo tulad ng [[Austria]], [[Italya]], [[Kanlurang Alemanya]], [[Pransiya]], [[Belhika]], at [[Nederlandiya]]. Ang linyang Luwas ay partikular sa lawak nitong 1,420 milimetro at haba na 4,451 kilometro. Tinawid nito ang Bulubundking Ural at Karpatos at halos 600 ilog, kabilang ang Ob, [[Volga]], Don, at Dnieper. Nagkaroon din itong 41 istasyon ng kompresor at taunang kapasidad na 32 bilyong metro kubiko ng likas na gas.

Isa rin sa mga pinagkunan ng Unyong Sobyetiko ng enerhiya ang kapangyarihang nukleyar nito. Ang Plantang Nukleyar ng Obninsk ang kauna-unahang plantang nukleyar sa mundo na itinayo noong 26 Hunyo 1954 bilang eksperimento upang matukoy ang kakayahan ng kapangyarihang nukleyar sa pagtutustos ng komersyal na grid. Sa simula ng operasyon nito, gumawa ito ng 5 MWe at napatunayang matagumpay. Pagkaraan ng apat na taon, nagpatayo ng planta sa Siberya na may orihinal na kapasidad na 100 MWe, na tumaas sa 600 MWe. Kasunod nito, nagpagawa ng mga komersyal na istasyon sa Beloyarsk, Novo-Voronezh, Kola, Leningrado, at Armenya. Pagsapit ng taong 1960, nagtaglay ang Unyong Sobyetiko ng kapasidad na 605 MWe, at Noong 1975 ay lumaki ito sa 4.7 GW. Sa puntong ito, nakatuon ang USSR sa pagbuo ng agresibong programa ng kapangyarihang nukleyar. Sa dekada '70, humigit-kumulang 10% ng kuryente na nagpapagana sa bansa'y mula sa mga plantang nukleyar, at ang prediksyon na ginawa ng Diputadong Ministro ng Enerhiyang Lakas ay naglalayong tumaas ito ng humigit-kumulang 400-500% sa taong 2000. Sa rurok nito noong 1982 ay binuo nito ang halos 6.5% ng kabuuang pagkonsumo ng kuryente at ang kabuuang nukleyar na kapasidad nuklear na nilagay sa 18 GW.

Lahat ng nukleyar na reaktor sa USSR ay idinisenyo ng Ministeryo ng Konstruksyon ng Katamtamang Makina, ang pangunahing ahensiyang nangasiwa sa hugnayang Sobyetiko ng mga sandatang nukleyar mula 1953 hanggang 1989. Gayunpaman, ang mga reaktor ay inutusan at dinirektahan ng Ministeryo ng Enerhiya at Elektripikasyon, na namahala sa paggawa ng kuryente at pagpapatakbo ng mga planta. Ang mga pagkakaiba sa priyoridad, kadalubhasaan, at kulturang institusyonal sa pagitan ng dalawang industriya ay pinagtatalunan na nanguna sa pag-unawa sa mga pasyang ginawa ng USSR sa larangan ng kapangyarihang nukleyar, lalo na sa paggamit nito sa delikado at kontrobersyal na disenyong panreaktor na RBMK, na binuo raw para sa kadalian ng lokal na konstruksyon, pagtitipid, at posibleng dalawang-gamit nito sa produksyon ng [[plutonyo]].

===Agham at Teknolohiya===
[[File:NN Semyonov 2021 stamp of Russia.jpg|thumb|right|200px|Si [[Nikolay Semyonov]] sa isang postang Ruso. Siya ang kauna-unahang Sobyetiko na nakatanggap ng [[Gantimpalang Nobel]].]]
Malaki ang nilagay na diin ng Unyong Sobyetiko sa agham at teknolohiya sa loob ng ekonomiya nito, ngunit ang mga pinakakahanga-hangang tagumpay ng bansa sa teknolohiya, tulad ng paggawa ng unang sateliteng pangkalawakan, ay kadalasang responsibilidad ng militar. Naniwala si Lenin na hinding-hindi maaabutan ng USSR ang mas maunlad na mundo kung mananatiling atrasado ito sa teknolohiya. Pinatunayan ng mga Sobyetikong awtoridad ng ang kanilang pangako sa dogma ni Lenin sa pamamagitan ng pagbuo ng mga malalaking network at mga organisasyon ng pananaliksik at pagpapaunlad. Pagsapit ng 1989, kabilang ang mga siyentipiko ng USSR sa mga pinakamahusay na dalubhasa sa mundo pagdating sa mga larangang tulad ng pisikang enerhekita, mga piling lugar ng medisina, matematika, paghihinang at mga teknolohiyang militar. Nanalo sila ng iba't ibang akademikong pagbubunyi, na minarkahan ng mauunlad na purong agham at inobasyon sa teoretikal na antas. Isa sila sa mga pinakaadbansado sa matematika at sa ilang sangay ng pisikal na agham, lalo na sa teoretikal na pisikang nukleyar, kimika, at astronomiya. Ang kimiko at pisiko na si Nikolay Semenov ang kauna-unahang mamamayang Sobyetiko na ginawran ng [[Gantimpalang Nobel]] noong 1956 habang ang matematikong si Sergei Novikov ang unang nakatanggap ng [[Medalyang Fields]]. Kahit papaano ay nabawasan din ang disparidad ng mga dalub-agham sa bansa; noong maagang bahagi ng dekada '60, iginawad ng mga Sobyetiko ang 40% ng mga doktorado sa kimika sa kababaihan, kumpara sa 5% sa Estados Unidos. Napakarami ng ginawang siyentipiko at inhinyero ng Unyong Sobyetiko, relatibo sa populasyon ng mundo, kaysa sa iba pang malalaking bansa dahil sa malakas na antas ng suporta ng estado sa pag-uunlad ng siyensya. Hindi tulad ng ibang bansa sa Kanluran, karamihan sa mga gawaing pananaliksik sa USSR ay 'di isinagawa sa mga unibersidad, ngunit sa mga espesyal na initayong mga institusyong pananaliksik. Ang pinakaprestihiyoso sa kanila ay mga bahagi ng Akademya ng mga Agham ng Unyong Sobyetiko, na orihinal na itinatag noong 1925 at lumipat mula Leningrado sa Mosku noong 1934. Binuo ito ng 250 surian at 60,500 ganap na mananaliksik noong 1987. Ang ibang ahensiyang pang-agham nama'y ipinaloob sa sistema ng mga espesyalisadong akademya o mga sangay ng pananaliksik ng iba't ibang ministeryo ng pamahalaan.

Naging pinakamaunlad ang teknolohiyang Sobyetiko sa [[pisikang nukleyar]], kung saan ang pakikipaglabanang-armas sa Kanluran ay nagkumbinsi sa mga opisyal na magtabi ng sapat na mapagkukunan para sa pananaliksik. Dahil sa mabilisang programa na idinirekta ni Igor Kurchatov, na tinulugan ng impormasyon galing sa mga espiya ng [[Lima ng Cambridge]], ang Unyong Sobyetiko ang pangalawang bansa na nakapagbuo ng bombang atomika noong 1949, apat na taon pagkatapos ng Estados Unidos. Pinasabog ng USSR ang una nitong bombang idroheno noong 1953, sampung buwan lamang lampas sa EUA. Lubos din na tinuunang-pansin ng pamahalaan ang paggalugad sa kalawakan: noong Oktubre 1957 inilunsad ng Unyong Sobyetiko ang unang sateliteng artipisyal sa daangtala, ang Sputnik 1; noong Abril 1961 ang Sobyetikong kosmonauto na si [[Yuri Gagarin]] ang naging unang tao sa kalawakan. Pinanatili ng pamahalaan na malakas ang programang pangkalawakan nito hanggang nagkaroon ng malalang problemang pang-ekonomiya noong dekada 1980, na humantong sa pagbabawas ng gugulin para rito.

[[File:Lysenko with Stalin.gif|thumb|left|225px|Si [[Trofim Lysenko]] na nagsasalita sa [[Kremlin]] noong 1935, kasama sina Stanislav Kosior, [[Anastas Mikoyan]], Andrei Andreyev at Iosif Stalin. Dumulot ang mga ideyang agrikultural ni Lysenko sa kawalan ng ani at taggutom.]]
Bagama't hindi gaanong mahigpit ang pagsesensura sa agham kaysa sa ibang larangan tulad ng sining, mayroong ilang mga halimbawa ng pagsugpo ng USSR sa mga ideyang siyentipiko. Mula pa sa dekada '20, binansagan ang ilang larangan ng siyentipikong pananaliksik na &quot;burges&quot; at &quot;ideyalista&quot; ng Partido Komunista. Lahat ng pananaliksik, kabilang ang mga likas na agham, ay kinailangang itatag sa pilosopiya ng dayalektong materyalismo. Pinagbawal na ang henetika, pedolohiya, at sikoteknika noong 1936 sa isang espesyal na atas ng Komite Sentral. Ngunit ang pinakatanyag dito ay ang agronomistang si Trofim Lysenko na tinanggi ang pagtanggap ng teoryang kromosoma ng pagmamana na karaniwang tinatanggap ng modernong henetika. Sa paghahayag na ang kanyang mga teorya ay tumutugma sa Marxismo, nagawa niyang kausapin si Stalin noong 1948 sa pagbabawal sa pagsasanay at pagtuturo ng henetikang populasyon at ibang kaugnay na larangan sa biolohikal na pananaliksik. Ang kanyang mga hakang tinawag na Lysenkoismo ay ipinatupad sa USSR at Tsina na nagresulta ito sa pagbawas ng ani ng pananim at pinaniniwalaang nag-ambag sa Matinding Tsinong Taggutom. Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, maraming dalub-agham ang ipinagbawal na makipagtulungan sa mga dayuhang mananaliksik. Lalong naging sarado ang kaisipan ng siyentipikong pamayanan ng Unyong Sobyetiko. Noong Agosto 7, 1948, inihayag ng Akademya ng mga Agrikultural na Agham ng V.I. Lenin na mula noon ay ang pamanang Lamarckiano, ang pinabulaanang teorya na ang mga katangiang personalidad na nakukuha sa buhay ay ipinapasa sa mga supling, ay ituturo bilang &quot;ang tanging tamang teorya&quot;. Pinilit ang mga siyentipikong Sobyetiko na bawiin ang kanilang mga akda na salungat kay Lysenko, at kahit napatunayan na ito na hindi totoo, tumagal ito ng maraming taon bago naging katanggap-tanggap ang pagpuna rito. Sa liberalisasyon ng agham sa pagkamatay ni Stalin, opisyal na tinalikuran ang Lysenkoismo noong 1964.

Sa ilalim ng administrasyong Reagan, tinukoy ng Proyektong Sokrates na tinugunan ng Unyong Sobyetiko ang pag-unlda ng agham at teknolohiya sa paraang lubhang naiba sa ginagamit ng Estados Unidos. Sa kaso ng EU, ang ekonomikong pagbibigay-priyoridad ay ginagamit para sa katutubong pananaliksik at pag-unlad bilang paraan upang makakuha ng agham at teknolohiya sa parehong pribado at pampublikong sektor. Sa kabaligtaran, ang USSR ay opensibo at depensibong nagmamaniobra sa pagkuha at paggamit ng pandaigdigang teknolohiya upang mapataas ang kompetetibong kalamangan habang pinipigilan ang EU na lamangan sila. Gayunpaman, ang pagpaplanong nakabatay sa teknolohiya ay isinagawa nila nang sentralisado at nakasentro sa pamahalaan na lubos na humadlang sa kakayahan nito. Pinagsamantalahan ito ng EU upang pahinain ang lakas ng USSR at sa gayo'y pagyamanin ang reporma nito. Matapos ang pagbagsak ng Unyong Sobyetiko ay nagkaroon ng mabilis na implasyon at pagbaba ng kita ng pamahalaan na naging dahilan upang mawalan ng malaking pondo at katatagan ang siyentipikong komunidad sa unang pagkakataon. Hindi binayaran ang mga dalub-agham ng suweldo ng ilang buwan, at ang pera sa pananaliksik ay tuluyang nawala. Nag-alok ang mga internasyonal na organisasyon ng mga programang tulong upang pigilan ang pangingibang-bansa. Sa pangkalahatan, mabagal na nakabangon ang siyensiya sa Rusya mula sa pampolitika at pang-ekonomiyang pagbabago sa pagwakas ng ika-20 siglo.

===Programang Pangkalawakan===
Noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, binuo ng Nazi Germany ang teknolohiyang rocket na mas advanced kaysa sa mga Allies at nagsimula ang isang karera sa pagitan ng Unyong Sobyet at Estados Unidos upang makuha at pagsamantalahan ang teknolohiya. Ang espesyalista sa rocket ng Sobyet ay ipinadala sa Alemanya noong 1945 upang kumuha ng mga V-2 na rocket at nakipagtulungan sa mga espesyalistang Aleman sa Alemanya at kalaunan sa Unyong Sobyet upang maunawaan at gayahin ang teknolohiya ng rocket.[51][52][53] Ang pakikilahok ng mga siyentipiko at inhinyero ng Aleman ay isang mahalagang katalista sa mga pagsisikap ng unang bahagi ng Sobyet. Noong 1945 at 1946, ang paggamit ng kadalubhasaan ng Aleman ay napakahalaga sa pagbawas ng oras na kailangan upang makabisado ang mga intricacies ng V-2 rocket, pagtatatag ng produksyon ng R-1 rocket at paganahin ang isang base para sa karagdagang pag-unlad. Noong 22 Oktubre 1946, 302 German rocket scientist at engineer, kabilang ang 198 mula sa Zentralwerke (kabuuang 495 katao kabilang ang mga miyembro ng pamilya), ay ipinatapon sa Unyong Sobyet bilang bahagi ng Operation Osoaviakhim.[54][55][56] Gayunpaman, pagkatapos ng 1947 ang mga Sobyet ay gumawa ng napakakaunting paggamit ng mga espesyalista sa Aleman at ang kanilang impluwensya sa hinaharap na programa ng rocket ng Sobyet ay marginal.

===Transportasyon===
Ang transportasyon ay isang mahalagang bahagi ng ekonomiya ng bansa. Ang sentralisasyon ng ekonomiya noong huling bahagi ng 1920s at 1930s ay humantong sa pag-unlad ng imprastraktura sa isang napakalaking sukat, lalo na ang pagtatatag ng Aeroflot, isang kumpanya ng abyasyon.[262] Ang bansa ay may iba't ibang uri ng mga paraan ng transportasyon sa pamamagitan ng lupa, tubig at hangin.[245] Gayunpaman, dahil sa hindi sapat na pagpapanatili, karamihan sa kalsada, tubig at sasakyang panghimpapawid sibil ng Sobyet ay luma na at teknolohikal na atrasado kumpara sa Unang Mundo.[263]

Ang transportasyong riles ng Sobyet ay ang pinakamalaki at pinakamasinsinang ginagamit sa mundo;[263] mas mahusay din itong binuo kaysa karamihan sa mga katapat nitong Kanluranin.[264] Noong huling bahagi ng dekada 1970 at unang bahagi ng dekada 1980, ang mga ekonomista ng Sobyet ay nananawagan para sa pagtatayo ng higit pang mga kalsada upang maibsan ang ilan sa mga pasanin mula sa mga riles at upang mapabuti ang badyet ng pamahalaang Sobyet.[265] Ang network ng kalye at industriya ng sasakyan[266] ay nanatiling kulang sa pag-unlad,[267] at ang mga maruruming kalsada ay karaniwan sa labas ng mga pangunahing lungsod.[268] Ang mga proyekto sa pagpapanatili ng Sobyet ay napatunayang hindi kayang pangalagaan kahit ang ilang mga kalsada na mayroon ang bansa. Noong unang bahagi ng kalagitnaan ng dekada 1980, sinubukan ng mga awtoridad ng Sobyet na lutasin ang problema sa kalsada sa pamamagitan ng pag-uutos sa pagtatayo ng mga bago.[268] Samantala, ang industriya ng sasakyan ay lumalaki nang mas mabilis kaysa sa paggawa ng kalsada.[269] Ang atrasadong network ng kalsada ay humantong sa lumalaking pangangailangan para sa pampublikong sasakyan.[270]

Sa kabila ng mga pagpapabuti, ilang aspeto ng sektor ng transportasyon ay [kailan?] pa rin puno ng mga problema dahil sa lumang imprastraktura, kakulangan ng pamumuhunan, katiwalian at masamang pagdedesisyon. Hindi natugunan ng mga awtoridad ng Sobyet ang lumalaking pangangailangan para sa imprastraktura at serbisyo ng transportasyon.[271]

Ang hukbong-dagat ng mangangalakal ng Sobyet ay isa sa pinakamalaki sa mundo.

==Legasiya==
Nananatiling kontrobersyal na paksa ang legasiya ng USSR. Ang sosyo-ekonomikong katangian nito, lalo na sa ilalim ni Stalin, ay pinagtatalunan na anyo ng burukratikong kolektibismo, kapitalismong pang-estado, awtoritaryong sosyalismo, o ibang uri ng moda ng produksyon.[354] Ang USSR ay nagpatupad ng isang malawak na hanay ng mga patakaran sa loob ng mahabang panahon, na may malaking halaga ng magkasalungat na mga patakaran na ipinapatupad ng iba't ibang mga pinuno. Ang ilan ay may positibong pananaw dito habang ang iba ay kritikal sa bansa, na tinatawag itong isang mapanupil na oligarkiya.[355] Ang mga opinyon sa USSR ay kumplikado at nagbago sa paglipas ng panahon, na may iba't ibang henerasyon na may iba't ibang pananaw sa usapin gayundin sa mga patakaran ng Sobyet na naaayon sa magkakahiwalay na yugto ng panahon sa kasaysayan nito.
== Tingnan rin ==
* [[Digmaang Malamig]]
* [[Rusya]]
* [[Asya]]
* [[Europa]]
* [[Mga Republika ng Unyong Sobyet]]
* [[Talaan ng mga pinuno ng Unyong Sobyet]]
* [[Opisyal na pangalan ng Unyong Sobyet]]
* [[Sekretarya Heneral ng Partido Komunista ng Unyong Sobyet]]
* [[Mga Ministro ng Unyong Sobyet]]

=== Mga kawing panlabas ===
{{sisterlinks|Soviet Union}}
* [http://deweytextsonline.area501.net/ImpressionsOfSovietRussia.htm Impressions of Soviet Russia, by John Dewey.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080121085401/http://deweytextsonline.area501.net/ImpressionsOfSovietRussia.htm |date=2008-01-21 }}
* [http://soviethistory.com/ Documents and other forms of media from the Soviet Union: 1917–1991.]
* [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/sutoc.html Soviet Union]
* [http://documents.theblackvault.com/documents/SovietLosses.pdf Losses Suffered by USSR Armed Forces in Wars, Combat Operations, and Military Conflicts]
* [http://soviet.globalmuseumoncommunism.org/ Soviet Union Exhibit at Global Museum on Communism with essay by Richard Pipes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229052152/http://soviet.globalmuseumoncommunism.org/ |date=2012-02-29 }}
* [https://web.archive.org/web/20120123032355/http://geta1.narod.ru/INTERS/NISTOR/ISTORIYA.HTM Новейшая история моими глазами]
* ''[[Семёнов, Юрий Иванович|Юрий Семёнов]].'' [http://scepsis.ru/library/id_128.html «Россия: что с ней случилось в XX веке»]
* [http://noogen.2084.ru/zametki.htm «Посторонние заметки» (автор неизвестен)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615232822/http://noogen.2084.ru/zametki.htm |date=2013-06-15 }}
* ''[[Боффа, Джузеппе]].'' [http://www.scepsis.ru/library/id_809.html «От СССР к России. История неоконченного кризиса. 1964—1994»]
* ''[[Грэхэм, Лорен|Лорен Грэхэм]].'' [http://scepsis.ru/library/id_666.html «Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе»]
* Подборка статей и книг на сайте журнала «[http://scepsis.ru/tags/id_112.html Скепсис]»
** [http://scepsis.ru/tags/id_112.html История СССР (1917—1991)]
** [http://scepsis.ru/tags/id_154.html История Советской России 20-х гг.]
* [http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm |date=2008-04-08 }} 
* [http://www.cccp-here.blogspot.com Блог про вещи и быт СССР, неповторимость стиля и практичность]
* [http://www.sovunion.info СССР 20-х 30-х годов]
* [http://www.sovworld.ru/ Фотографии городов Советского Союза и зарубежных стран 1940-х — 1980-х годов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930040056/http://www.sovworld.ru/ |date=2013-09-30 }}
* [http://www.soviethistory.ru/sovhist/ История СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131114044555/http://www.soviethistory.ru/sovhist/ |date=2013-11-14 }} — www.soviethistory.ru
* [http://happynation.su Советский союз: счастливая нация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180330020353/http://happynation.su/ |date=2018-03-30 }}

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{Republik Soviet}}
{{Eastern Bloc}}
{{Soviet occupation}}
{{Autonomous republics of the Soviet Union}}
{{Autonomous Oblasts of the Soviet Union}}
{{Socialist states}}

[[Kategorya:Komunismo]]
[[Kategorya:Kasaysayan]]
[[Kategorya:Unyong Sobyet|*]]</text>
      <sha1>i5v5h5ya81uoptpdnan44gpvvkrxc3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Digmaang Malamig</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4514</id>
    <revision>
      <id>2213175</id>
      <parentid>2209494</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26457" sha1="bo22pmf5rb5vn8prnozgszwuvmxtqnq" xml:space="preserve">{{Lito|Digmaang Taglamig}}[[Talaksan:President Ronald Reagan and Soviet General Secretary Gorbachev at The First Summit in Geneva Switzerland - DPLA - b534f3d00bb05c3cc293789b180d2116.jpg|thumb|right|300px|Ang dating [[Pangulo ng Estados Unidos|Pangulo ng]] [[Estados Unidos]] na si [[Ronald Reagan]] (nasa kaliwa) at ang dating [[Pangulo ng Unyong Sobyet|Pangulo ng]] [[Unyong Sobyet]] na si [[Mikhail Gorbachev]].]]
{{History Of The Cold War}}
Ang '''Digmaang Malamig'''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pag-unawa sa ICC |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/2023-10/ICCAtAGlanceTAG-v.1-rgb.pdf |access-date=2024-09-10 |website=www.icc-cpi.int |publisher=International Criminal Court |quote=Noong 1990, pagkatapos ng '''Digmaang Malamig''', ang mga hukuman katulad ng Internasyonal na Hukumang Pangkrimen...}}&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Cold War}}) ay panahon ng tensiyong politikal at tensiyong militar na naganap pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Ito ay nangyari mula 1945 hanggang 1991, nangyari ito dahil sa tensiyon ng kompetensiya sa Ekonomiya, ang hindi pagkakasundo ng mga politiko, at tensiyong militar, ang &quot;digmaan&quot; ay sa pagitan ng mga kaunlarang mga bansa kasáma ang [[Estados Unidos]] at ang [[Unyong Sobyet]] kasáma ang mga kaalyado nito. Pinatanyag ang katawagang &quot;Digmaang Malamig&quot; ng tagapayong pampolitika at tagapondo na Amerikanong si [[Bernard Baruch]]{{Fact|date=Marso 2008}} sa isang debate noong Abril 1947 tungkol sa [[Paniniwalang Truman]].

Ang paghihirap ng Digmaang Malamig ang humubog sa mga kasalukuyang pangyayari. Ito ang labanáng pandiplomatiko at pangkabuhayan at alitan sa ideolohiya at Kanlurang [[kapitalismo]] laban sa [[komunismo]] ng Silangang [[Europa]]. Walang tuwirang alitang militar ang dalawang bansa (Amerika at Unyong Sobyet). Naging labanán ito ng ideolohiya at tinawag na Digmaang Malamig dahil walang naganap na putúkan o tuwirang komprontasyon (ang mga ''proxy war'' ay hindi tuwiran) sa pagitan ng dalawang bansa.

== Pagsisimula ==
Namuo ang ang Digmaan pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] sa pagitan ng Estados Unidos at mga kaalyado nito at sa kabiláng panig ang mga pangkat ng mga Bansa sa pamumuno ng [[Unyong Sobyet]]. Walang tuwirang alitang militar ang dalawang makapangyarihang bansa. Sa halip, umiral ang labanáng pandiplomatiko at pangkabuhayan at hidwaan tungkol sa ideolohiya at Kanlurang kapitalismo laban sa komunismo ng [[Silangang Europa]].

Tunghayan ang balangkas ng mga pagkakaiba sa pananaw ng dalawang bansa:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Estados Unidos
!Unyong Sobyet
|-
|Hayaan ang mga bansa sa Silangang Europa na maging malaya
|Kontrolin ang mga bansa sa silangang Europa upang magsilbing 
''buffer state'' o proteksiyon ang bansa sa ano mang banta
|-
|Palakasin ang ekonomiya ng [[Kanlurang Alemanya]] 
|Kunin ang yaman ng Alemanya bílang bayad-pinsala nito noong 
digmaan at gawing mahina ang Alemanya 
|-
|Demokrasya at Kapitalismo
|Komunismo
|-
|Magkaroon ng kontrol sa mga yaman ng Europa
|Gamiting ang yaman ng mga bansa sa Silangang Europa 
upang ibangon ang ekonomiya nito
|}

Sa simula, nakasentro ang Digmaang ito sa paggamit ng lakas-militar ng Unyong Sobyet at ang pagtatatag ng komunistang pamahalaan sa Silangang Europa. Bunsod ng epektibong paggamit ng proganda ng US at USSR ay lumaganap ang pangamba, tákot, at pagkamuhi sa daigdig. Sa Estados Unidos ay nagdulot ito ng tákot at pangamba sa marami na baká gawing komunista ang [[Kanlurang Europa]] pagkatapos makontrol ang [[Silangang Europa]]. Tinawag itong &quot;Red Scare&quot; (Filipino: ''Tákot sa Pula''). Habang sa USSR naman ay kinilala ang mga Amerikano bílang mga ''racist'' at mararahas na tao.

== Pagkasangkot ng Estados Unidos ==

Lumawak ang pagkakaiba sa politika ng dalawang panig dahil sa hidwaan sa ideolohiya. Naniniwala  ang mga pinúnong [[Marxist-Leninist]] na wawasakin ng [[kapitalismo]] ang sistemang [[Sobyet]]. Ang [[Estados Unidos]] naman ay may paniniwala at hinala na magpapalawak ng teritoryo at sasakupin ng [[Union of Soviet Socialist Republics]] (USSR) ang [[mundo]].

Pagkatapos ng mahabang panahong pagkakaibigan, nag-away ang [[Estados Unidos]] at [[Rusya]] tungkol sa mga suliranin sa [[Asya]]. Nagsimula ang kanilang alitan noong 1917 nang agawin ng mga komunista ang kapangyarihan at itinatag ang [[Unyong Sobyet]] at nagpahayag ng digmaang ideolohikal laban sa mga kapitalistang bansa sa kanluran.

Nakialam ang Estados Unidos sa Unyong Sobyet sa pagpapadalá ng 10,000 tropa sa pagitan ng 1918 at 1920 at tumangging kilalanin ang bagong [[Estado]] hanggang noong 1933. Nagtulong ang dalawang bansa laban sa [[Alemanya]] noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Noong ika-4 hanggang 11 Pebrero 1945, nagpulong sina Pangulong [[Franklin D. Roosevelt]] ng Estados Unidos, Púnong Ministro [[Winston Churchill]] ng [[Britanya]] at [[Joseph Stalin]] ng [[USSR]] sa dating palasyo ni [[Czar Nicholas II]] sa [[Crimea]] sa timog dalampasigan ng [[Dagat Itim]] upang pag-usapan ang kapalaran ng daigdig.

[[Talaksan:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|thumb|right|Ang &quot;[[Allies of World War II|Big Three]]&quot; sa Yalta Conference, [[Winston Churchill]], [[Franklin D. Roosevelt]] at [[Joseph Stalin]]]]

Napagkasunduan na mananatili ang impluwensiya ng USSR sa mga pook na sinakop ng [[Hukbong Pula]] sa Silangang Europa. Bukod doon, mahahati ang Alemanya sa apat na sona na nasa pangangasiwa ng Britanya, Estados Unidos at Pransiya sa kanluran at ang Unyong Sobyet sa silangan. Hinati rin ang [[Berlin]] na nasa loob ng sona ng Soviet sa ganitong paraan.

[[Talaksan:EasternBloc BorderChange38-48.svg|left|thumb|200px|Sakop ng [[Unyong Sobyet]]]]
{{see|Eastern Bloc|Cominform}}

Nakakapangyari ang Komunismo sa mga pangangasiwa sa [[Silangang Alemanya]], [[Rumanya]], [[Bulgarya]], [[Poland]], [[Czechoslovakia]], [[Hungary]], at [[Albanya]]. Naging komunista na rin ang pamahalaan ng [[Yugoslavia]]. Subalit tiniwalag ito ni [[Stalin]] noong 1948. Sa bagong Silangang Europa, pinigilan ang lahat ng kontra sa komunismo at nabawasan ang maraming kalayaang tinatamasa ng mga [[mamamayan]]. Dito nahati ang Europa at sinimulan ang pagtatayo ng [[Iron Curtain]].

Nagwakas ang pagtutulungan ng Estados Unidos at USSR sa pagitan ng 1944-1945 nang gamitin ni Stalin ang [[Hukbong Pula]] upang kontrolin ang Silangang Europa. Tinutulan ni Pangulong [[Harry S. Truman]] ang patakaran ni Stalin. Kumilos siya upang pag-isahin ang Europa sa pamumuno ng Amerika. Nawalan ng tiwala sa isat-isa ang dalawa nang hindi nila tinupad ang kasunduan sa Digmaan. Hindi sinunod ni Stalin ang pangakong magkakaroon ng Halalan sa Silangang Europa. Hindi naman tinupad ni Pangulong Truman ang pangakong Reparasyon upang itayong muli ang [[Unyong Sobyet]] na nasira noong digmaan.

Nagsimula ang labanan ng [[Estados Unidos]] at [[Unyong Sobyet]] sa pagkontrol sa [[Alemanya]] at ibang estratehikong lugar tulad ng [[Dardanelles]] at ang mga kipot na magkakarugtong sa [[Dagat Itim]], [[Dagat Aegean]], at [[Dagat Mediterranean]]. Noong [[Marso]] 1946, ipinahayag ni [[Harry S. Truman|Pangulong Truman]] na magbibigay ang Estados Unidos ng tulong pangkabuhayan at militar sa mga bansa na susuporta sa mga mamamayan na nakikipaglaban sa pagtatangka ng mga armadong [[minorya]] na supilin nila. Tinawag ang patakarang ito na [[Truman Doctrine]]. Sa taong din ito ginawang popular ng mamamahayag na si Walter Lippman ang terminolohiyang ''Cold War''.

== Paglawak ng Digmaan ==

Noong 1948 inlunsad ang 13 [[bilyong]] [[dolyar]] na [[Marshall Plan]] na naglalayong itayong muli ang kanlurang Europa. sinagot ito ni Stalin sa pamamagitan ng pagpapalawak ng teritoryo sa Silangang Europa. Dahil dito, nanganib ang kalagayan ng Kanluranin sa Germany. Kumilos naman si Pangulong Truman at tumulong sa pagtatatag ng alyansang militar, ang [[NATO|North Atlantic Treaty Organization]](NATO), at sa pagtatatag ng malayang [[West Germany]]. Nang iminungkahi ng mga makakapanalig sa [[Kanluran]] ang pagbabago sa pananalapi sa sinakop na [[Germany]], hindi sumangayon ang [[USSR]]. Gayunpaman, sinimulan ito ng West Germany sa mga sinakop nilang Sona. Bilang ganti, isinara ng Unyong Sobyet ang lahat ng daanang lupa patungong Kanlurang Berlin noong [[Hunyo]] 1948. Subalit nagpadala ang [[Estados Unidos]] at [[United Kingdom]] ng mga suplay sa [[Kanlurang Berlin]] sa pamamagitan ng [[eroplano]]. Nagwakas ito noong [[Mayo]] 1948.

Hanggang 1989, tanging [[Romania]], [[Albania]], [[Yugoslavia]] lamang ang nakawala sa kamay ng [[Moscow]].Kapag nagtangka ang ibang mga bansa sa silangang Europa na ipatupad ang malayang patakaran, kaagad iginigiit ng USSR ang kanyang sariling patakaran. Dalawang halimbawa nito nang magkaroon ng pagbabago sa pamahalaan ng Hungary noong 1956 at sa Czechoslovakia noong 1968. Nilusob ang mga ito ng militar at noong 1981 ideneklara ang Batas Militar upang masawata ang malayang kalakalang unyon.

Lumawak ang Digmaang Malamig noong 1949-1950 nang pinasabog ng Unyong Sobyet ang kanyang unang Bombang Atomika. Pinaalis ng mga komunista sa [[Tsina]] sa pamumuno ni [[Mao Zedong]] ang pamahalaang [[Nasyonalista]] ni [[Chiang Kai-shek]] at nagtatag ng bagong pamahalaan Sila ay nakipagalyansa kay Stalin. Samantala, hindi kinilala ng Estados Unidos ang pamahalaan ni Mao. Sa [[Hapon]], pinabilis ang pagunlad ng ekonomiya upang salungatin ang komunismo sa [[Asya]].

== Digmaan sa Korea ==
''Para sa detalyadong impormasyon, puntahan ang [[Digmaan sa Korea]]''

Humantong ang unang bahagi ng Digmaang Malamig sa paglusob ng [[Hilagang Korea]] sa [[Timog Korea]] noong 26 Hunyo 1950. Dito nasangkot ang Estados Unidos sa Digmaan sa Asya. Nahati ang Korea sa ''[[38th parallel]]'' sa dalawa noong 1948. Nagtatag ang bawat panig ng pamahalaan-komunista sa Hilaga at maka-Estados Unidos naman sa Timog. Noong Hunyo 1950, nilusob ng Hilagang Korea ang Timog Korea. Nagpadala ang United Nations ng hukbong sandatahan upang tulungan ang Timog Korea. Tumulong din ang Estados Unidos at lumaban kasapi ng Timog Korea, sa pamumuno ni [[Heneral Douglas MacArthur]]. Itinaboy ng magkasanib na puwersa ang mga taga-Hilagang Korea sa hangganan ng [[Tsina]]. Dito kumilos kaagad si Mao Zedong.

Gumawa ng surpresang paglusob ang Tsina hanggang maitaboy ang hukbo ng [[mga Nagkakaisang Bansa]] at maibalik ang lumang hangganan noong 1951. Nagpatuloy pa ang labanán sa loob ng dalawang taon. Nang magbanta ang Estados Unidos ng [[Sandatang nuklear]], saka lamang nilagdaan ang tigil putukan. Naibalik sa Korea ang dating kalagayan pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Subalit nagpatuloy ang Digmaang Malamig at pumasok sa bagong anyo. Namatay si Stalin at natapos ang panunungkulan ni [[Pangulong Truman]] subalit nagpatuloy ang dalawang panig sa kanilang pakikipaglaban tungkol sa Europa.

== Labanan Sa Dalawang Panig ==

Sinikap ng USSR na bigyan ng proteksiyon ang nababawasang populasyon ng komunistang [[East Germany]] sa pamamagitan ng pagtatayo ng Berlin Wall noong 1961. Sinikap din ng bawat panig na maimpluwensiyahan ang mga bagong bansa sa [[Asya]], [[Africa]], [[Central America]], [[South America]] at [[Latin America]].

== Pag-anib ng Cuba Sa USSR ==

Nagkaroon ng krisis noong 1962 nang maglagay ang USSR ng mga missile sa [[Cuba]], ang bago nilang kaanib. Nagbanta si Pangulong [[John F. Kennedy]] ng ganting [[Sandatang nuklear|nuklear]]. Inalis ng Sobyet ang mga missile kapalit ng pangako ni Pangulong Kennedy na hindi lulusubin ang Cuba. Humina ang Unyong Sobyet nang humiwalay ang [[Tsina]] sa [[Moscow]]. Kasabay pa nito ang lumalaking impluwensiya ng Nasyonalismo kaysa Komunismo.

== Digmaan Sa Biyetnam ==
''Para sa detalyadong impormasyon, puntahan ang'' [[Digmaang Biyetnam]]
[[Talaksan:Vietconginterrogation.jpg|thumb|upright|Isang [[NLF activist]] na inaresto habang nagaganap ang pagatake ng mga Amerikano sa isang base ng Amerika malapit sa [[Cambodia]]n Border.]]

Sa kabilang dako, nakipaglaban ang Estados Unidos sa Digmaan sa Vietnam kung saan 57,000 [[Amerikano]] ang namatay sa layong mapanatili ang [[South Vietnam|Timog Biyetnam]]. Nariyan pa ang Estados Unidos sa pangunguna sa [[ekonomiya]] na sinundan ng [[Hapon]] at [[West Germany]].

== Mga Estratehiya ng Dalawang Panig ==
Upang mahirapan ang bawat hamon, gumamit ng mga estratehiya ang Unyong Sobyet at Estados Unidos. Tinawag na [[Containment]] ang estratehiya ng Estados Unidos kung saan sinasagot ang pang-aapi o pagpipilit ng [[Unyong Sobyet]] saanman ito nagaganap. Gumamit naman ang [[Kremlin]] ng estratehiyang pangganti laban sa Containment ng Estados Unidos.

Noong dekada-50, gumamit ng lakas-militar ang Estados Unidos upang mahadlangan ang komunismo. Nagtatag ito ng mga bagong alyansa tulad ng [[Southeast Asian Treaty Organization]]([[SEATO]]) at sa [[Gitnang Silangan]], ang [[Central Treaty Organization]]([[CENTO]]) at nagbigay ng tulong militar at pangkabuhayan sa anumang [[bansa]] na nasa panganib ng paglusong ng pwersang [[komunismo]].

Noong 1956, gumamit ang USSR ng dalawang bagong istratehiya. Ang una ay pangkabuhayan at militar na kompetisyon laban sa Estados Uinidos. Ang pangalawa ay ang paghahati ng mga makapangyarihang bansa sa kanluran sa pamamagitan ng pagpupumilit ng Unyong Sobyet na paalisin ang mga kanluranin sa Berlin. Noong 1955, itinatag ang [[Kasunduan ng Varsovia]] bilang kasagutan sa pag-aarmas ng [[Kanlurang Germany]]. Dahil dito, nagkaroon ng bagong komprontasyon ang Estados Unidos at USSR. Naging mas mapanganib ang mundo dahil kapwa may mga [[Sandatang nuklear]] ang dalawang panig. Higit na naging mapanganib nang magkaroon ng krisis sa [[Berlin]] at [[Cuba]].

== Karakterisasyon ng Digmaang Malamig ==

Sa panahon ng digmaan, kakaiba ang kalagayan ng mundo. Sa dalawang panig, may paulit-ulit at dumarami silang away nagbabantaan ang bawat isa sa pamamagitan ng paniniktik gamit ang ''[[intelligence agencies]]'', elektronikong kasangkapan, matataas na lipad ng eroplano at ''[[spacecraft]]''. Naapektuhan din ang mga mamamayan dahil sinisira ang karapatan nila sa pamamagitan ng [[pahayagan]], [[propaganda]], [[radyo]] at [[telebisyon]].

== Talababa at malayuang pagbabasa ==
{{refbegin|colwidth=30em}}
*Davis, Simon, and Joseph Smith. ''The A to Z of the Cold War'' (Scarecrow, 2005), encyclopedia focused on military aspects
* {{cite book| last=Friedman| first = Norman| title= The Fifty-Year War: Conflict and Strategy in the Cold War| url=https://archive.org/details/fiftyyearwarconf0000frie|publisher= Naval Institute Press| year=2007| isbn=1591142873}}
* {{Cite book|title=Russia, the Soviet Union and the United States. An Interpretative History|url=https://archive.org/details/russiasovietunio00gadd|last=Gaddis|first=John Lewis|year=1990|publisher=McGraw-Hill|isbn=0075572583|ref=harv|postscript=.}}
* {{cite book|title=We Now Know: Rethinking Cold War History|url=https://archive.org/details/wenowknowrethink0000gadd|author=[[John Lewis Gaddis|Gaddis, John Lewis]]|year=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=0198780702}}
* {{Cite book|title=The Cold War: A New History|url=https://archive.org/details/coldwarnewhistor00gadd|last=Gaddis|first=John Lewis|year=2005|publisher=Penguin Press|isbn=1594200629|ref=harv|postscript=.}}
* {{Cite book|last=Garthoff|first=Raymond|title=Détente and Confrontation: American-Soviet Relations from Nixon to Reagan|url=https://archive.org/details/detenteconfronta0000gart|year=1994|publisher=Brookings Institution Press|isbn=0815730411|ref=harv|postscript=.}}
* Haslam, Jonathan. ''Russia's Cold War: From the October Revolution to the Fall of the Wall'' (Yale University Press; 2011) 512 pages
* Hoffman, David E. ''The Dead Hand: The Untold Story of the Cold War Arms Race and Its Dangerous Legacy'' (2010)
* Hopkins, Michael F. &quot;Continuing Debate and New Approaches in Cold War History,&quot;  ''Historical Journal,'' Disyembre 2007, Vol. 50 Issue 4, pp 913–934, historiography
* Johnston, Gordon. &quot;Revisiting the cultural Cold War,&quot; ''Social History,'' Agosto 2010, Vol. 35 Issue 3, pp 290–307
* {{cite book| last=Lüthi| first =Lorenz M| title= The Sino-Soviet split: Cold War in the communist world|publisher= Princeton University Press| year=2008|isbn=0691135908}}
* {{cite book|last=LaFeber| first=Walter|title= America, Russia, and the Cold War, 1945-2002|url=https://archive.org/details/americarussiacol0000lafe_v6a4|publisher= McGraw-Hill |year=2002|isbn=0072849037|ref=harv|postscript=.}}
* {{Cite book|last=Leffler| first = Melvyn| title= A Preponderance of Power: National Security, the Truman Administration, and the Cold War|url=https://archive.org/details/preponderanceofp0000leff|publisher= Stanford University Press| year=1992|isbn=0804722188|ref=harv|postscript=.}}
* Leffler, Melvyn P. and Odd Arne Westad, eds. ''The Cambridge History of the Cold War'' (3 vol, 2010) 2000pp; new essays by leading scholars
* {{Cite book|last=Lewkowicz| first = Nicolas| title= The German Question and the International Order, 1943-48|url=https://archive.org/details/germanquestionin0000lewk|publisher= Palgrave Macmillan| year=2010|isbn=9780230248120|ref=harv|postscript=.}}
* {{cite book|author=[[Geir Lundestad|Lundestad, Geir]]|title=East, West, North, South: Major Developments in International Politics since 1945|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=1412907489}}
* {{cite book|first=Robert|title=The Cold War: A Very Short Introduction|publisher=Oxford University Press|isbn=0192801783|year=2003|last=McMahon}}
* {{cite book| last=Lüthi| first =Lorenz M| title= The Sino-Soviet split: Cold War in the communist world|publisher= Princeton University Press| year=2008|isbn=0691135908}}
* {{Cite book|last=Malkasian|first=Carter| title= The Korean War: Essential Histories|url=https://archive.org/details/koreanwar0000malk|publisher= Osprey Publishing| year=2001|isbn=1841762822|ref=harv|postscript=.}}
* Mastny, Vojtech. ''The Cold War and Soviet insecurity: the Stalin years'' (1996) [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=acls;cc=acls;view=toc;idno=heb00281.0001.001 online edition]
* {{Cite book|title=Russian Image on the Western Screen: Trends, Stereotypes, Myths, Illusions|last=Fedorov|first=Alexander|year=2011|publisher=Lambert Academic Publishing, |isbn=978-3843393300}}
* {{Cite book|last=Miller|first=Roger Gene|title=To Save a City: The Berlin Airlift, 1948-1949|url=https://archive.org/details/tosavecityberlin0000mill_b0n4|publisher=Texas A&amp;M University Press|year=2000|isbn=0890969671|ref=harv|postscript=.}}
* {{Cite book|last=Njolstad|first=Olav| title= The Last Decade of the Cold War|publisher= Routledge| year=2004|isbn=071468371X|ref=harv|postscript=.}}
* {{cite book|last=Nolan|first=Peter|title=China's Rise, Russia's Fall|url=https://archive.org/details/chinasriserussia0000nola|year=1995|publisher=St. Martin's Press|isbn=0312127146}}
* {{Cite book|last=Pearson|first=Raymond|title=The Rise and Fall of the Soviet Empire|url=https://archive.org/details/risefallofsoviet0000pear|publisher=Macmillan|year=1998|isbn=0312174071|ref=harv|postscript=.}}
* {{Cite book|last=Plokhy|first=S.M.|author2=|title=Yalta: The Price of Peace|url=https://archive.org/details/yaltapriceofpeac0000plok|publisher=Penguin?| year=2010|isbn=0670021415|ref=harv|postscript=.}}
* {{cite book| last=Porter| first = Bruce| author2=Karsh, Efraim| title= The USSR in Third World Conflicts: Soviet Arms and Diplomacy in Local Wars| url=https://archive.org/details/ussrinthirdworld0000port_d7u1|publisher= Cambridge University Press| year=1984|isbn=0521310644}}
* {{Cite book|last=Puddington|first=Arch| title= Broadcasting Freedom: The Cold War Triumph of Radio Free Europe and Radio Liberty|publisher= University Press of Kentucky|year= 2003|isbn=0813190452|ref=harv|postscript=.}}
* {{Cite book|last=Roberts|first=Geoffrey |title=Stalin's Wars: From World War to Cold War, 1939–1953 |url=https://archive.org/details/stalinswarsfromw0000robe|publisher=Yale University Press |year=2006 |isbn=0300112041|ref=harv|postscript=.}}
* {{cite book|last=Stone|first=Norman|author2=|title= The Atlantic and Its Enemies: A History of the Cold War|url=https://archive.org/details/atlanticitsenemi0000ston_z5m0|publisher= Basic Books Press| year=2010|isbn=0465020437}}
* {{Cite book|last=Taubman|first=William|title=Khrushchev: The Man and His Era|year=2004|publisher=W. W. Norton &amp; Company|isbn=0393324842|ref=harv|postscript=.}}; Pulitzer Prize
* {{Cite book|last=Tompson‏|first=William J|title=Khrushchev: A Political Life|year=1997|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=0312163606|ref=harv|postscript=.}}
* Tucker, Spencer, ed. ''Encyclopedia of the Cold War: A Political, Social, and Military History'' (5 vol. 2008), world coverage
* Walker, Martin. ''The Cold War: A History'' (1995), British perspective
* {{Cite book|last=Wettig|first=Gerhard|title=Stalin and the Cold War in Europe|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=2008|isbn=0742555429|ref=harv|postscript=.}}
* {{Cite book|last=Zubok| first = Vladislav| author2=Pleshakov, Constantine| title= Inside the Kremlin's Cold War: From Stalin to Khrushchev|url=https://archive.org/details/insidekremlinsco00zubo|publisher= Harvard University Press| year=1996|isbn=0674455312|ref=harv|postscript=.}}
* Zubok, Vladislav M. ''A Failed Empire: The Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev'' (2008)

=== Primaryang pinagkuhanan ===
* {{cite book| author=[[Christopher Andrew (historian)|Andrew, Christopher]]| author2=[[Vasili Mitrokhin|Mitrokhin, Vasili]]| title= The Sword and the Shield: The Mitrokhin Archive and the Secret History of the KGB| url=https://archive.org/details/swordshieldmitro00andr|publisher= Basic Books| year=2000|isbn=0585418284}}
* {{Cite book|last=Dobrynin|first=Anatoly|title=In Confidence: Moscow's Ambassador to Six Cold War Presidents|url=https://archive.org/details/inconfidencemosc0000dobr_d2k5|publisher=University of Washington Press| year=2001|isbn=0295980818|ref=harv|postscript=.}}
*Hanhimaki, Jussi and Odd Arne Westad, eds. ''The Cold War: A History in Documents and Eyewitness Accounts'' (Oxford University Press, 2003). ISBN 0-19-927280-8.
* {{cite book|author=Sakwa, Richard|title= The rise and fall of the Soviet Union, 1917-1991|url=https://archive.org/details/risefallofsoviet0000sakw|publisher=Routledge|year=1999|isbn=0415122902|ref=harv|postscript=.}}
* {{cite book|author=Cardona, Luis|title= Cold War KFA|publisher=Routledge|year=2007|ref=harv|postscript=.|unused_data=Barcelona, Spain}}
{{refend}}

=== Mga sanggunian ===
{{reflist}}

=== Mga panlabas na link ===
{{Sister project links|Cold War}}
;Arkibo
* [http://www.osaarchivum.org/guide/ Open Society Archives, Budapest (Hungary), one of the biggest history of communism and cold war archives in the world] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511130424/http://www.osaarchivum.org/guide/ |date=2011-05-11 }}
* [http://www.cybertrn.demon.co.uk/ An archive of UK civil defence material] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222065026/http://www.cybertrn.demon.co.uk/ |date=2008-12-22 }}
* [http://www.conelrad.com/ CONELRAD Cold War Pop Culture Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729202943/http://www.conelrad.com/ |date=2020-07-29 }}
* [http://archives.cbc.ca/IDD-1-71-274/conflict_war/cold_war/ CBC Digital Archives{{ndash}} Cold War Culture: The Nuclear Fear of the 1950s and 1960s]
* [http://www.cwihp.org/ The Cold War International History Project (CWIHP)]
* [http://coldwarfiles.org/ The Cold War Files] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080918203432/http://coldwarfiles.org/ |date=2008-09-18 }}
* [http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/ CNN Cold War Knowledge Bank] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081217154418/http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/ |date=2008-12-17 }} comparison of articles on Cold War topics in the Western and the Soviet press between 1945 and 1991
* [http://community.theblackvault.com/articles/entry/The-CAESAR-POLO-and-ESAU-Papers- The CAESAR, POLO, and ESAU Papers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710182023/http://community.theblackvault.com/articles/entry/The-CAESAR-POLO-and-ESAU-Papers- |date=2009-07-10 }}–This collection of declassified analytic monographs and reference aids, designated within the Central Intelligence Agency (CIA) Directorate of Intelligence (DI) as the CAESAR, ESAU, and POLO series, highlights the CIA's efforts from the 1950s through the mid-1970s to pursue in-depth research on Soviet and Chinese internal politics and Sino-Soviet relations. The documents reflect the views of seasoned analysts who had followed closely their special areas of research and whose views were shaped in often heated debate.

;Bibliyograpiya
* [http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=issues/Arms+Race Annotated bibliography for the arms race from the Alsos Digital Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203121815/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=issues%2FArms+Race |date=2006-02-03 }}
* [http://en.citizendium.org/wiki/Cold_War%2C_Bibliography Annotated bibliography from ''Citizendium''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822044939/http://en.citizendium.org/wiki/Cold_War%2C_Bibliography |date=2009-08-22 }}

;Balita
* [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/themes/world_politics/cold_war/default.stm Video and audio news reports from during the cold war]

;Edukasyonal na pinagkuhanan
* [http://www.nps.gov/history/NR/twhp/wwwlps/lessons/128mimi/ ''Minuteman Missile National Historic Site: Protecting a Legacy of the Cold War ,'' a National Park Service Teaching with Historic Places (TwHP) lesson plan]

;Terminolohiya
* [http://georgeorwellnovels.com/essays/you-and-the-atom-bomb/ You and the Atom Bomb (1945)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430032354/http://georgeorwellnovels.com/essays/you-and-the-atom-bomb/ |date=2011-04-30 }} Complete essay by George Orwell with first published use of the term &quot;cold war&quot;. Notes on [http://georgeorwellnovels.com/essays/tribune-and-the-atom-bomb-letters/ Orwell's essay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718080632/http://georgeorwellnovels.com/essays/tribune-and-the-atom-bomb-letters/ |date=2011-07-18 }}.

{{Template group
|list =
{{Cold War}}

}}

[[Kategorya:Pandaigdigang pagaaway]]
[[Kategorya:Digmaang kinasangkutan ng Unyong Sobyet]]
[[Kategorya:Digmaang kinasangkutan ng Estados Unidos]]
[[Kategorya:Ika-20 siglo]]
[[Kategorya:Digmaan]]
[[Kategorya:Digmaang Malamig| ]]
[[Kategorya:Kasaysayan]]</text>
      <sha1>bo22pmf5rb5vn8prnozgszwuvmxtqnq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tamaraw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4680</id>
    <revision>
      <id>2213044</id>
      <parentid>2213037</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T12:54:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36595-57</username>
        <id>163317</id>
      </contributor>
      <comment>restore</comment>
      <origin>2213044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34961" sha1="hx5d726qw4c99ff9rnyk2grmell5j16" xml:space="preserve">{{napiling artikulo}}
{{Speciesbox
| name = Tamaraw
| image = Bubalus mindorensis by Gregg Yan 01.jpg
| image_width = 250px
| status = CR
| trend = down
| status_system = iucn2.3
| range_map=Tamaraw distribution map.PNG
| range_map_caption=Lugar na tinitirhan ay kulay luntian
| taxon = Bubalus mindorensis
| authority = (Heude, 1888)
}}
[[Image:Philbullpisolgrev.jpg|right|thumb|300px|Baryang piso noong 1983-1994, may diyametro na 29mm at may tamaraw sa likuran]]
Ang '''tamaraw''' (''Bubalus mindorensis''; dating ''Anoa mindorensis'') ay isang ''[[bovine]]'' (wangis-baka).  Kabilang ang [[Ungulata|ungguladong]] [[mamalya]]ng ito sa pamilyang [[Bovidae]]&lt;ref name=&quot;ITISBM&quot;&gt;{{ITIS | ID = 625123 | taxon = Bubalus mindorensis |date = 17 Marso 2007}}&lt;/ref&gt; na endemiko sa pulo ng [[Mindoro]] sa [[Pilipinas]], bagaman pinaniniwalaan din na namuhay ito sa pulo ng [[Luzon]]. Unang natagpuan ang hayop na ito sa buong Mindoro, mula kapatagan hanggang sa kabundukan (2000&amp;nbsp;metro sa ibabaw ng antas ng dagat), ngunit dahil sa paglawak ng tirahan ng mga tao, pangangaso at pagtrotroso, iilan na lamang ang natira sa mga walang nakatira at madamong lugar, kaya kritikal na nanganganib na ngayon ito.&lt;ref name=&quot;IUCN2006&quot;&gt;IUCN2006&lt;/ref&gt;

Salungat sa karaniwang paniniwala at nakaraang klasipikasyon, hindi [[uri|sub-uri]] ang tamaraw ng [[kalabaw]], na mas malaki lamang ng kaunti. May mga ilang pagkakaiba ito sa kalabaw: ang tamaraw ay mas mabuhok ng kaunti, may mga maliwanag na marka sa kanyang mukha at may mas maikling mga sungay na hugis titik [[V]].&lt;ref name=&quot;haribon&quot;&gt;{{cite web | last =Fuentes | first =Art | authorlink =Art Fuentes | title =The Tamaraw: Mindoro's endangered treasure | work =Haribon | publisher =Haribon Foundation for the Conservation of Natural Resources | date =2005-02-21 | url =http://www.haribon.org.ph/index.php?q=node/view/130&amp;PHPSESSID=f07b7a39774972130ec811e029e12f5d | accessdate =2007-03-17 | archive-date =2007-09-27 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070927184137/http://www.haribon.org.ph/index.php?q=node%2Fview%2F130&amp;PHPSESSID=f07b7a39774972130ec811e029e12f5d | url-status =live }}&lt;/ref&gt; Ito ang ikalawang pinakamalaking katutubong panlupang [[mamalya]] sa bansa pagkatapos ng kalabaw.

Tinuturing na [[Mga pambansang sagisag ng Pilipinas|pambansang simbolo ng Pilipinas]] ang tamaraw subalit hindi opisyal. Makikita ang larawan ng tamaraw sa mga baryang [[Piso sa Pilipinas|piso]] noong 1980 hanggang sa unang bahagi ng 1990.

== Anatomiya at morpolohiya ==
[[File:Bubalus mindorensis by Gregg Yan 02.jpg|thumb|Malapitang kuha ng tamaraw.]]
May anyong pangkaraniwan sa [[Bovidae|pamilyang]] kinabibilangan nito ang ''Bubalus mindorensis''. May siksik, mabigat na kayarian, [[bovine|wangis-bakang]] katawan, apat na mga hitang nagtatapos sa mga unguladong paa at isang maliit, nasusungayang ulo sa hangganan ng maliit na leeg. May maliit ito at masiksik kung ihahambing sa Asyatikong pantubig na kalabaw (''Bubalus bubalis''). Maliit lamang ang pagkakaroon ng dimorpismong sekswal sa [[uri]] bagaman naipahayag na may makakapal na mga leeg ang mga lalaki.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wildcattleconservation.org/SpeciesFactSheets/bubalus-mindorensis.htm |title=Tamaraw ''bubalus mindorensis'' Heude, 1888 |accessdate=2007-07-12 |last= |first= |authorlink= |author2= |date= |year= |format= |work= |publisher=wildcattleconservation.org |pages= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071008173448/http://www.wildcattleconservation.org/SpeciesFactSheets/bubalus-mindorensis.htm |archivedate=2007-10-08 |quote= |url-status=live }}&lt;/ref&gt;  May karaniwang taas na 100 hanggang 105&amp;nbsp;sentimetro ang balikat ng tamaraw.  220&amp;nbsp;sentimetro ang haba ng katawan habang 60&amp;nbsp;sentimetro ang buntot.  Nasa pagitan ng 200 hanggang 300&amp;nbsp;kilogramo ang timbang ng mga babae.  May madilim na pagkakayumanggi hanggang abuhing kulay ang mga nasa hustong gulang na mga tamaraw at mas mabuhok kaysa ''Bubalus bubalis''.  Maiikli at matipuno ang mga paa.  May makikitang mga mapuputing mga marka sa mga ungguladong paa at sa loob ng mga pang-ibabang binti.  Katulad ng sa Anoa ''Bubalus depressicornis'' ang mga palatandaang ito.  Magkatulad ng kulay ang mukha at katawan.  Karamihan sa mga kasapi ng sari ang mayroon magkatambal na mga abuhing-puting guhit na nagsisimula mula sa panloob na sulok ng mata hanggang sa mga sungay.  May maitim na balat ang ilong at mga labi.  May habang 13.5&amp;nbsp;sentimetro ang mga tainga na may mapuputing marka sa mga loob. Kapwa nagkakaroon ng maiikling maiitim na mga sungay ang mga lalaki at babae, na sumusunod sa hugis ng titik na V, kung ikukumpara sa hugis C na mga sungay ng ''Bubalus bubalis''.  Mga lapad na kapatagan ang mga sungay at tatlusok ang hugis sa pinakapuno.  Dahil sa palagian pagkiskis, may gasgas ang panlabas na anyo ang mga sungay ng tamaraw ngunit may magaspang na panloob na mga gilid.  Sinasabing may habang mga 35.5 hanggang 51.0&amp;nbsp;sentimetro ang mga sungay.&lt;ref name=&quot;UltimateUngulate&quot;&gt;{{cite web | last =Huffman | first =Brent | authorlink =Brent Huffman | title =''Bubalus mindorensis'': Tamaraw | work =www.ultimateungulate.com | publisher =Ultimate Ungulate.com | date =2 Enero 2007 | url =http://www.ultimateungulate.com/Artiodactyla/Bubalus_mindorensis.html | format =html | doi = | accessdate =17 Marso 2007 | archive-date =10 Pebrero 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070210131707/http://www.ultimateungulate.com/Artiodactyla/Bubalus_mindorensis.html | url-status =live }}&lt;/ref&gt;

== Pamamahagi ==
Unang naitala ang tamaraw noong 1888 sa pulo ng [[Mindoro]].  Bago sumapit ang 1900, walang naninirahan sa Mindoro dahil sa [[malaria]].  Subalit nang malikha ang mga gamot laban sa malaria, mas maraming mga mamamayan ang nanirahan sa pulo.  Lubhang nakapagpababa sa bilang ng mga tamaraw ang pagtaas na gawaing ito ng mga tao.

Pagdating ng 1966, naging tatlong pook na lamang ang nasasakupan ng tamaraw: Bundok Iglit, Bundok Calavite at iba pang mga lugar na malapit sa Pamayanang Penal ng Sablayon.  Noong 2000, mas lalong nabawasan ang kanilang nasasakupan sa dalawang pook: ang mga Liwasang Pambansa ng Bundok Iglit-Baco at Aruyan.&lt;ref name=&quot;AnimalInfo&quot;&gt;{{cite web | last =Massicot | first =Paul | authorlink =Paul Massicot | title =Impormasyon ng Hayop - Tamaraw | publisher =Animal Info | date =5 Marso 2005 | url =http://www.animalinfo.org/species/artiperi/bubamind.htm | format =htm | accessdate =18 Marso 2007 | archive-date =4 Marso 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070304021613/http://www.animalinfo.org/species/artiperi/bubamind.htm | url-status =live }}&lt;/ref&gt;

Noong mga unang panahon ng mga dekada ng 1900, nasa 10,000 mga indibidwal ang unang mga tayang bilang ng ''Bubalus mindorensis'' sa [[Mindoro]].  Makalipas ang may mga limampung taon pagkatapos, bumaba ang populasyon sa may mga sanlibong indibidwal.  Noong 1953, kulang sa 250 mga hayop ang tinatayang nabubuhay pa.&lt;ref name=&quot;OryxKuehn1977&quot;&gt;{{cite journal | last =Kuehn | first =David W. | authorlink = David Kuehn| title =''Increase in the tamaraw'' | journal =Oryx | volume =13 | issue = | pages =453 pp. | date =1977 | url = | doi = | id = ISSN: 0030-6053 / EISSN: 1365-3008 | accessdate =  }}&lt;/ref&gt;  Lumiit pa ang mga tayang bilang na ito hanggang sa paglalathala ng IUCN ng kanilang ''1969 Red Data Book'' (Aklat ng Pulang Data ng 1969), kung saan itinala na ang bilang ng tamaraw sa nakababahalang bilang na mababa sa 100 mga ulo.&lt;ref name=&quot;IUCN1969&quot;&gt;{{cite book | author=''International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources'' | authorlink = IUCN| title =''1969 IUCN 1969 Red Data Book''. Vol. 1 - Mammalia | publisher =IUCN | date =1969 | location =Morges, Switzerland| pages = }}&lt;/ref&gt;  Tumaas ang bilang ng ulong ito sa 120 mga hayop noong 1975.&lt;ref name=&quot;Oryx1989d&quot;&gt;{{cite journal | last =| first = | authorlink = | title =''Major effort to save the tamaraw'' | journal =Oryx | volume =23 | issue = | pages =126 pp. | date =1989 | url =https://archive.org/details/sim_oryx_1989-07_23_3/page/126| doi = | id = ISSN: 0030-6053 / EISSN: 1365-3008 | accessdate =  }}&lt;/ref&gt; Nilalagay mula sa mga tatlumpo hanggang dalawandaang indibidwal ang kasalukuyang tayang bilang ng mga tamaraw na nasa kalikasan.&lt;ref name=&quot;IUCN2006&quot;/&gt;

== Ekolohiya at kasaysayan ng buhay ==
Bilang isang bihira at endemikong mamalya na nasa isang pulong tila nahihiwalay at malayo, hindi gaanong malaki ang gawaing pagaaral at pagtatala hinggil sa ekolohiya ng tamaraw.  Malaking dahilan nito ang katotohanang palatago at mahiyain sa tao ang mga indibidwal na kasapi ng uri.  Bilang karagdagan, ang mga maliliit na bilang ng subpopulasyon ng uri, na manipis na ang pagkakakalat sa kabuoan ng nahahating mga nasasakupan (noong 1986, may natagpuang mga 51 indibidwal sa loob ng isang 20 kilometrong-parisukat na pook),&lt;ref name=&quot;Walker 1&quot;&gt;{{cite book |last=Nowak |first=Ronald M. |authorlink= |author2= |editor= |others= |title=''Walker's Mammals of the World'' |origyear= |url=http://books.google.com/books?id=7W-DGRILSBoC&amp;pg=PA1149&amp;dq=tamaraw+solitary&amp;sig=WIQZJ3tj64zpLDMkLoPnyNL890E |format= |accessdate= |edition= |series= |date= |year=1999 |publisher=JHU Press |location= |language= |isbn=0801857899 |oclc= |doi= |id= |pages=1149 |chapter= |quote= }}&lt;/ref&gt; ang nakapagpapahirap at nakapagpapabihira pa sa maaaring pagkakatagpo ng higit man sa isang nag-iisang indibidwal.

=== Tirahan ===
Ibig ng ''Bubalus mindorensis'' ang manirahan sa mga lugar na tropikal, mataas at magubat. Karaniwan itong matatagpuan sa mga makakapal na talahiban o palumpungan na malapit sa mga bukas ngunit nasisilungang mga damuhan kung saan maaari itong manginain ng damo.  Dahil sa mga tirahan ng mga tao at ang mga sumusunod na mga hati-hating kagubatan sa kanilang tahanang pulo sa [[Mindoro]], ang ginugustong tirahan ng tamaraw ay tila lumawak sa mga mas mababang kapatagang may damo.  Sa loob ng kanilang bulubunduking kapaligiran, kadalasang matatagpuan ang mga tamaraw hindi malayo sa mga pinagkukunan ng tubig.&lt;ref name=&quot;IUCN2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AnimalInfo&quot;/&gt;

=== Ekolohiya ng panginginain (ekolohiyang trophiko) ===
Ang tamaraw ay isang tagapanginain ng mga damo at mga murang usbong ng mga kawayan bagaman kilala ito bilang mahilig sa damong kogon at talahib (''[[Saccharum spontaneum]]'').  Likas silang mga organismong diurnal, na nanginginain tuwing sa mga oras na may liwanag.  Subalit, kamakailan lamang ang mga gawain ng mga tao ang nakapuwersa sa mga piling indibidwal na ''B. mindorensis'' na maging mga nokturnal upang maiwasan ang mga tao.&lt;ref name=&quot;haribon&quot;/&gt;

=== Kasaysayan ng buhay ===
Nalalaman na ang tamaraw ay nabubuhay ng hanggang 300 araw lamang matapos ipagdalang-hayop sa loop ng sinapupunan.&lt;ref&gt;[http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Bubalus_mindorensis Ageing, longevity, and life history of Bubalus mindorensis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100212033211/http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Bubalus_mindorensis |date=2010-02-12 }}. Tiningnan noong 5 Marso 2007&lt;/ref&gt;  Mayroong dalawang taong pagitan sa bawat pagluluwal bagaman napagmasdang ang isang babaeng tamaraw na may tatlong batang mga supling.  Namumuhay na kasama ng kaniyang ina ang batang baka sa loob ng mga 2-4 taon at namumuhay nang mag-isa pagkatapos.&lt;ref name=&quot;haribon&quot;/&gt;

== Ekolohiya ng pag-uugali ==
[[File:Bubalus mindorensis by Gregg Yan 03.jpg|thumb|left|Maliit na pangkat ng mga tamaraw.]]
Ang tamaraw ay isang mapag-isang hayop at hindi tulad ng kalabaw. Ang mga matatandang miyembro ay hindi napapabilang sa mga malalaki o maliliit na grupo at nakikita lamang na mag-isa. Ang mga bata o ''juvenile'' lamang ang nagpapakita ng ugaling nakikita sa mga kalabaw tulad ng pagrugrupo at hiyararkiya.&lt;ref name=&quot;Kuehn1986&quot;&gt;{{cite journal | last =Kuehn | first =David W. | authorlink =David Kuehn | title =Population and Social Characteristics of the Tamarao (Bubalus mindorensis) | journal =Biotropic | volume =18 | issue =3 | pages =263-266 | publisher = | date =Setyembre 1986 | url =http://links.jstor.org/sici?sici=0006-3606(198609)18%3A3%3C263%3APASCOT%3E2.0.CO%3B2-C#abstract | doi =10.2307/2388495 | id = | accessdate =2007-03-17 | archive-date =2021-09-05 | archive-url =https://web.archive.org/web/20210905131532/https://www.jstor.org/stable/2388495#abstract | url-status =live }}&lt;/ref&gt; Ang mga babae at lalaking tamaraw ay nagsasama sa buoung taon ngunit ang pagsasamang ito ay tumatagal lamang ng kaunting oras lamang. Maaring ang pag-iisang ito ay isang kasanayan na sa magubat nitong tahanan.&lt;ref name=&quot;haribon&quot;/&gt;  Ang mga matatandang lalaki ay mapg-isa at mukhang agresibo at ang mga babae naman ay maaring nagiisa, may kasamang lalaki o mayroong tatlong anak na magkakaiba ang edad.&lt;ref name=&quot;Walker 1&quot;/&gt;

Mahilig magtampisaw ang tamaraw sa putik tulad ng ibang bovine. Sinasabing ang ugaling ito ay gingamit upang matanggal ang mga nangagagat na kulisap.&lt;ref name=&quot;McMillan2000&quot;&gt;{{cite journal | last =McMillan | first =Brock R. | authorlink =Brock McMillan | author2 =Michael R. Cottam, Donald W. Kaufman | title =Wallowing Behavior of American Bison (''Bos bison'') in Tallgrass Prairie: An Examination of Alternate Explanations | journal =American Midland Naturalist | volume =144 | issue =1 | pages =159-167 | publisher =The University of Notre Dame | date =Hulyo 2000 | url =http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0031%28200007%29144%3A1%3C159%3AWBOAB%28%3E2.0.CO%3B2-O&amp;size=LARGE | doi = | id = | accessdate =2007-03-17 | archive-date =2021-09-05 | archive-url =https://web.archive.org/web/20210905131532/https://www.jstor.org/stable/3083019 | url-status =live }}&lt;/ref&gt;

Isa pang natatanging ugali ng ''B. mindorensis'' ay ang kanilang pagiging mabangis. May mga ulat ukol sa kanilang kabangisan lalo na pap pinuwersa sa isang sulok subalit hindi mapatunayan ang karamihan sa mga ito. Maraming makikitang palatandaan sa paghahanda ng tamaraw sa pag atake. Una dito ay ang pagbaba ng ulo at paglagay ng mga sungay sa isang nakatayong posisyon. Sinasamahan din ito ng pagwasiwas ng ulo.&lt;ref name=&quot;UltimateUngulate&quot;/&gt;

== Kasaysayang pang-ebolusyon ==
Ang presensiya ng ''B. mindorensis'' sa isla ng [[Mindoro]], kasama ng pagkatuklas ng fossil na bubalid sa iba pang bahagi ng [[kapuluan]] ay nagsasabing ang pamilya ng tamaraw ay matatagpuan sa malaking bahagi ng [[Pilipinas]] noong sinaunang panahon.&lt;ref name=&quot;Croft2006&quot;&gt;{{cite journal | last =Croft | first =Darin A. | authorlink =Darin Croft | author2 =Lawrence R. Heaney | author3 =John J. Flynn | author4 =Angel P. Bautista | title =Fossil remains of a new, diminutive Bubalus (Artiodactyla: Bovidae: Bovini) from Cebu island, Philippines | journal =Journal of Mammalogy | volume =87 | issue =5 | pages =1037 | publisher =American Society of Mammalogists | date =2006-03-08 | url =http://www.bioone.org/perlserv/?request=get-abstract&amp;doi=10.1644%2F06-MAMM-A-018R.1 | doi =10.1644/06-MAMM-A-018R.1 | id = | accessdate =2007-03-17 | archive-date =2021-09-05 | archive-url =https://web.archive.org/web/20210905131542/https://bioone.org/journals/journal-of-mammalogy/volume-87/issue-5/06-MAMM-A-018R.1/FOSSIL-REMAINS-OF-A-NEW-DIMINUTIVE-BUBALUS-ARTIODACTYLA--BOVIDAE/10.1644/06-MAMM-A-018R.1.full | url-status =live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Burton2005&quot;&gt;{{cite journal | last =Burton | first =J. A. | authorlink = | author2 =S. Hedges, A. H. Mustari | title =The taxonomic status, distribution and conservation of the lowland anoa ''Bubalus depressicornis'' and mountain anoa ''Bubalus quarlesi'' | journal =Mammal Review | volume =35 | issue =1 | pages =25-50 | publisher = | date =2005 | url =https://doi.org/10.1111/j.1365-2907.2005.00048.x?journalCode=mam | doi =10.1111/j.1365-2907.2005.00048.x | id = | accessdate =2007-03-17 | archive-date =2021-09-05 | archive-url =https://web.archive.org/web/20210905131536/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2907.2005.00048.x | url-status =live }}&lt;/ref&gt; Ang mga fossil na nakita noong ika-20 na siglo ay nagpapakita na ang ''B. mindorensis'' ay matatagpuan sa isla ng [[Luzon]] noong [[Pleistocene Epoch|Panahon ng Pleistocene]].&lt;ref name=&quot;Beyer1957&quot;&gt;{{cite journal | last =Beyer | first =H. O. | authorlink = | title =New finds of fossil mammals from the Pleistocene strata of the Philippines | journal =Bulletin of the National Research Council of the Philippines | volume =41 | issue = | pages =220-238 | publisher =National Research Council of the Philippines | date =1957 | url = | doi = | id = | accessdate =  }}&lt;/ref&gt;

Ang tamaraw, bilang miyembro ng pamilyang [[Bovidae]], ay pinakamalapit sa wangis sa ''Bubalus bubalis'' at ito ay napatunayan na sa iba't ibang panahong nakalipas. Tinukoy rin ito bilang ''Anoa bubalis mindorensis'', isang suburi ng ''B. bubalis'' (na tinawag ring ''Anoa bubalis'').&lt;ref name=&quot;Bohlken1958&quot;&gt;{{cite journal | last =Bohlken | first =H. | authorlink = | author2 = | title =Vergleichende Untersuchungen an Wildrinden (Tribus Bovini Simpson, 1945) | journal =Zoologische Jahrb cher (Physiologie) | volume =68 | issue = | pages =113-202 | publisher = | date =1958 | url = | doi = | id =
  | accessdate =  }}&lt;/ref&gt; Isang pag-aaral sa Henetiks ng iba pang miyembro ng pamilya ay nagpapalakas sa ideyang ito.&lt;ref name=&quot;Wall1992&quot;&gt;{{cite journal | last =Wall | first =David A. | authorlink =David Wall | author2 =Scott K. Davis, Bruce M. Read | title =Phylogenetic Relationships in the Subfamily Bovinae (Mammalia: Artiodactyla) Based on Ribosomal DNA | journal =Journal of Mammalogy | volume =73 | issue =2 | pages =262-275 | publisher =American Society of Mammalogists | date =Mayo 1992 | url =http://links.jstor.org/sici?sici=0022-2372(199205)73:2%3C262:PRITSB%3E2.0.CO;2-I | doi =10.2307/1382056 | id = | accessdate =2007-03-17 | archive-date =2021-09-05 | archive-url =https://web.archive.org/web/20210905131535/https://www.jstor.org/stable/1382056 | url-status =live }}&lt;/ref&gt;

== Etimolohiya at kasaysayang pang-taksonomiya ==
Ang tamaraw as dating tinawag na ''Anoa mindorensis'' ng [[France|Pranses]] na [[soologo]]ng si [[Pierre Marie Heude]] noong 1888. Tinawag rin itong ''Anoa bubalis mindorensis'', suburi ng pantubig na buffalo ''Anoa bubalis''  noong 1958.&lt;ref name=&quot;Bohlken1958&quot;/&gt; Ang tamaraw ay itinaas sa pagiging uri bilang ''Anoa mindorensis'' noong 1969.&lt;ref name=&quot;Groves1969&quot;&gt;{{cite journal | last =Groves | first =C. P. | authorlink = | author2 =
  | title =Systematics of the anoa (Mammalia, Bovidae) | journal =Beaufortia | volume =223 | issue =
  | pages =1-12 | publisher = | date =1969 | url = | doi = | id = | accessdate =  }}&lt;/ref&gt;

Ang mga karagdagang pag-aaral ay nagpakita na ang saring ''Anoa'' ay napapaloob sa saring ''Bubalus''. Dahil dito ang paguuring pang-agham ng tamaraw ay napalitan ng ''Bubalus mindorensis'' (sometimes referred to as ''Bubalus (Bubalus) mindorensis'').&lt;ref name=&quot;MSWBM&quot;&gt;{{cite web | last = | first = | authorlink = | title ='''Bubalus mindorensis''' | work =Mammal Species of the World (MSW) | publisher =Smithsonian National Museum of Natural History | date =1993 | url =http://nmnhgoph.si.edu/cgi-bin/wdb/msw/names/query/14224 | accessdate =2007-03-17 | archive-date =1996-10-19 | archive-url =https://web.archive.org/web/19961019003222/http://nmnhgoph.si.edu/cgi-bin/wdb/msw/names/query/14224 | url-status =live }}&lt;/ref&gt;

Ang pangngalang ''tamaraw'' ay may iba't ibang pagbigkas tulad ng ''tamarau'', ''tamarou'' at ''tamarao''. Sinasabi ring ang salitang ''tamaraw'' ay galing sa ugat na ''tamadaw'' na maaring isa pang pangalan para sa [[Banteng]] (''[[Bos javanicus]]'').&lt;ref name=&quot;Blust2005&quot;&gt;{{cite journal | last =Blust | first =Robert | authorlink =Robert Blust | title =The History of Faunal Terms in Austronesian Languages | journal =Oceanic Linguistics | volume =41 | issue = | pages =89-140 | publisher = | date =2005 | url =http://muse.jhu.edu/journals/oceanic_linguistics/v041/41.1blust.pdf | doi = | id = | accessdate = 2007-03-19 }}&lt;/ref&gt;

== Konserbasyon at pangangalaga ==
[[Talaksan:Mindorensis.jpg|thumb|Paglalarawan ng isang tamaraw]]
[[Talaksan:Tamaraw (Inside Philippine National Museum of Natural History).jpg|thumb|Paglalarawan ng mga tamaraw (''Pambansang Museo ng Likas na Kasaysayan)'']]

Ang tamaraw ay nangaganib dahil sa [[endemiko]] at bihirang panlupang mammal ito. Sa ngayon, ito ay nakalista bilang [[labis na nanganganib na uri]] mula pa noong taong 2000 sa [[Pulang Listahan ng IUCN]] ng nangaganib na uri. Ang pagkakaalam ng konserbasyon ng pangagalaga ng ''Bubalus mindorensis'' ay nagmula pa noong 1965 kung saang inuri ito bilang ''Status inadequately known'' ng IUCN. May sapat na datos na tungkol sa dami ng tamaraw noong 1986.&lt;ref name=&quot;IUCN1986&quot;&gt;{{cite book | author=IUCN Conservation Monitoring Centre | authorlink = IUCN| title =1986 IUCN Red List of Threatened Animals. | publisher =IUCN | date =1986 | location =Gland, Switzerland and Cambridge, UK.| pages = }}&lt;/ref&gt; Ang Sentro ng pagmanman ng konserbasyon ng IUCN ay nagsabi na ang uri ay labis na nanganganib. Nakita sa mga sumusunod na mga survey noong 1988,&lt;ref name=&quot;IUCN1988&quot;&gt;{{cite book | author=IUCN Conservation Monitoring Centre | authorlink = IUCN| title =1988 IUCN Red List of Threatened Animals. | url=https://archive.org/details/1988iucnredlisto88wilc | publisher =IUCN | date =1988 | location =Gland, Switzerland and Cambridge, UK.| pages = }}&lt;/ref&gt; 1990,&lt;ref name=&quot;IUCN1990&quot;&gt;{{cite book | author=IUCN | authorlink = IUCN| title =1990 IUCN Red List of Threatened Animals. | publisher =IUCN | date =1990 | location =Gland, Switzerland | pages = }}&lt;/ref&gt; 1994&lt;ref name=&quot;IUCN1994&quot;&gt;{{cite book | last =Groombridge | first =B. | authorlink = | title =1994 IUCN Red List of Threatened Animals. | publisher =IUCN | date =1994 | location =Gland, Switzerland | pages = }}&lt;/ref&gt; at 1996 na ang uri ay patuloy na nasa Pulang listahan ng mga uring nanganganib. Ang pagtala noong 1996 ay nakamit ang mga krayteryang ''B1+2c'' at ''D1'' ng IUCN. Ang Krayteryang ''B1'' ay nagsasabi na ang uri ay nakatira lamang sa isang lugar na mas maliit pa sa 500 sq. km. at makikita lamang sa mga lugar na hindi hihigit sa lima. Ang kapansinpansin sa pagbaba ng populasyon ay ang nagkamit sa sub-krayteryon na ''2c'', naipapakita rin ito ng nagiisang habitat ng population. Ang Krayteryon ''D1'' ay nagsasabi na dapat ang populasyon ay mas mababa pa sa 250 na mga matatandang miyembro. Ang talaan ng dami ng populasyon ng ''B. mindorensis'' noong sinukat ito ay mas mababa kaysa ngayon.&lt;ref name=&quot;IUCN1996&quot;&gt;{{cite book | last =Groombridge | first =B. | author2=Baillie, J.| authorlink = | title =1996 IUCN Red List of Threatened Animals. | url =https://archive.org/details/1996iucnredlisto96bail | publisher =IUCN | date =1996 | location =Gland, Switzerland | pages = }}&lt;/ref&gt; Nilista na mas malubha na Krayterya na ''C1'' ang tamaraw noong taong 2000. Ito ay dahil sa mga pagaaral na nagsasabing mas bababa pa sa 20% ang populasyon sa loob ng limang taon o kaya sa loob ng dalawang henerasyon.&lt;ref name=&quot;IUCN2006&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IUCN2000&quot;&gt;{{cite book | last=Hilton-Taylor|first=C. | authorlink = | title =2000 IUCN Red List of Threatened Species. | publisher =IUCN | date =2000 | location =Gland, Switzerland and Cambridge, UK.| pages = }}&lt;/ref&gt;

May maraming dahilan sa pagbaba ng populasyon ng tamaraw. Ang tamaraw ay napwepwersa ng mga gawain ng mga tao sa [[Mindoro]] sa loob ng siglong ito. Ang paglagay ng mga hindi native na mga baka noong dekada 30 ay nagdulot ng isang malubhang epidemiko ng [[rinderpest]] sa mga libo-libong tamaraw. Ang [[pangagaso]] ng mga tamaraw para sa pagkain ay nakabawas din ng dami nito. Subalit ang pinakamalubhang panganib sa buhay ng mga tamaraw ay ang [[habitat loss|pagkawala ng tirahan]]  dahil sa pagtayo ng imprastraktura, [[pagtrotroso]] at [[agrikultura]]. Dahil sa mga ito, ang dami ng mga tamaraw ay bumaba mula libo-libo noong dekada ng 1900 hanggang s 300 na lang noong 2007.&lt;ref name=&quot;IUCN2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;haribon&quot;/&gt;

Maraming batas sa Pilipinas ang pinatupad at mga organisasyon ay ginawa upang tumulong sa konserbasyon ng mga uri. Ang Pagpapatupad Komonwelt bilang 73 noong 1936 ay pinatupad ng [[Komowelt ng Pilipinas]]. Ang akto ay nagbabawal sa pagpatay, pagsugat o pangagaso ng tamaraw maliban na lang kung inatake o dahil sa pang-agham na pagaaral. Ang parusa ay pagkakulong at pagbayad ng mabigat na multa.&lt;ref name=&quot;CA73&quot;&gt;{{cite web | last = | first = | authorlink = | author2 = | title =An act to prohibiting the killing, hunting, wounding or taking away of ''Bubalus mindorensis'', commonly known as tamaraw | work =Commonwealth Act No. 73 | publisher =National Assembly of the Philippines | date =1936-10-23 | url =http://www.lawphil.net/statutes/comacts/ca_73_1936.html | format =html | accessdate =2007-03-18 | archive-date =2007-06-26 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070626230919/http://www.lawphil.net/statutes/comacts/ca_73_1936.html | url-status =live }}&lt;/ref&gt;

Noong 1979, may isang executive order ang pinirmahan upang makagawa ng isang komite para sa konserbasyon ng tamaraw. Ang tamaraw ay tinawag na &quot;source of national pride&quot; sa E.O.&lt;ref name=&quot;EO544&quot;&gt;{{cite web| last = Marcos| first = Ferdinand E.| authorlink = Ferdinand Marcos| author2 = | title = Creating a presidential committee for the conservation of the tamaraw, defining its powers and for other purposes| work = Executive Order No. 544| publisher = Republic of the Philippines| date = 1979-07-09| url = http://www.lawphil.net/executive/execord/eo1979/eo_544_1979.html| format = html| accessdate = 2007-03-18| archive-date = 2007-09-29| archive-url = https://web.archive.org/web/20070929102911/http://www.lawphil.net/executive/execord/eo1979/eo_544_1979.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt; Ang [[Proyekto sa Konserbasyon ng Tamaraw]] ay ginawa rin noong 1979. Ang Organisasyon ay napasilang ng tamaraw na tinatawag na ''Kali'' noong 1999.&lt;ref name=&quot;haribon&quot;/&gt; Noong 2001, pinatupad ang Republic Act 9147 o ''Wildlife Resources Conservation and Protection Act'' na nagbabawal ng pagbenta at pangagaso ng mga tamaraw at iba pang mga edimikong uri.&lt;ref&gt;{{cite web| last = | first = | authorlink = | author2 = | title = REPUBLIC ACT NO. 9147| work = | publisher = | date = | url = http://www.pcsd.ph/Related%20Laws/republic_acts/ra9147.htm| format = htm| accessdate = 2007-03-05| archive-date = 2007-04-25| archive-url = https://web.archive.org/web/20070425131035/http://www.pcsd.ph/Related%20Laws/republic_acts/ra9147.htm| url-status = live}}&lt;/ref&gt; Nagtayo ng isang gene pool noong dekada '70 upang maparami ang dami ng mga tamaraw. Sa ngayon ay si Kali at ang nanay nitong si &quot;Mimi&quot; na lamang ang natitira sa proyektong ito. Hindi na ito pinalawig pa ng dahil ang Protected Areas and Wildlife Bureau ay nagsasabing dumadami na ang mga tamaraws sa labas ng proyekto. Ang [[clone|kloning]] ay gusto ring ipatupad ngunit ito ay pinigilan ng [[Kagawaran ng Kapaligiran at Likas na Kayamanan]] dahil bababa raw ang [[genetic diversity]] ng uring.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Philippines : Endangered Tamaraws breed in the wilds again |url=http://ecologyasia.com/news-archives/2005/oct-05/inq7_051023_1.htm |format=html |accessdate=2007-03-08 |archive-date=2012-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120318060447/http://ecologyasia.com/news-archives/2005/oct-05/inq7_051023_1.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Mayroong subpopulasyon ng mga tamaraw sa [[Mt. Iglit Game Refuge and Bird Sanctuary]] sa isla ng Mindoro.&lt;ref name=&quot;Kuehn1986&quot;/&gt;

Noong Mayo 2007, ang ''Bubalus mindorensis'' ay nasa ''Appendix I'' na ng [[CITES|Convention on International Trade in Endangered Species]] kung saan ang uri ay nilista pa noong 7 Enero 1975. Sinasabi sa listahan na ang uri ay lubhang nanganganib at maari nang [[extinction|mawala]]. Dahil dito, ang internasyonal na pagbebenta ng bahagi ng tamaraw tulad ng karne at sungay ay ilegal na. Ang pangkalakalan ''(commercial)'' na pagbenta ay bawal ngunit ang paglipat na di-pangkalakalan ''(commercial)'' tulad ng pang-agham na pag-aaral ay hindi pinagbabawal.&lt;ref name=&quot;CITESAPP&quot;&gt;{{cite web | author =CITES | authorlink = | title =Appendices | work = | publisher =Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Flora and Fauna | date =2007-05-03 | url =http://www.cites.org/eng/app/appendices.shtml | format =shtml | accessdate =2007-08-03 | archive-date =2007-05-19 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070519090502/http://www.cites.org/eng/app/appendices.shtml | url-status =live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CITES&quot;&gt;{{cite web  | author =UNEP-WCMC  | authorlink =  | title =Bubalus mindorensis  | work =UNEP-WCMC Species Database: CITES-Listed Species  | publisher =United Nations Environment Programme - World Conservation Monitoring Centre  | date =  | url =http://sea.unep-wcmc.org/isdb/CITES/Taxonomy/tax-species-result.cfm?displaylanguage=eng&amp;Genus=Bubalus&amp;Species=mindorensis&amp;source=animals&amp;Country=PH  | id =A-119.009.004.003  | accessdate =2007-08-03  | archive-date =2007-09-30  | archive-url =https://web.archive.org/web/20070930204524/http://sea.unep-wcmc.org/isdb/CITES/Taxonomy/tax-species-result.cfm?displaylanguage=eng&amp;Genus=Bubalus&amp;Species=mindorensis&amp;source=animals&amp;Country=PH  | url-status =live  }}&lt;/ref&gt;

== Kahalagahang pantao ==
=== Halaga sa kabuhayan at komersyalismo ===
Ang tamaraw ay hindi masyadong sinasamantala tulad ng ibang mga malalaki at nanganganib na mga mammal, subalit ang mga tamaraw sa Mindoro ay hinuhuli sa pangagaso bago pa nagkaroon ng [[Habitat conservation|konserbasyon ng tirahan]] nito sa huling limang dekada ng ika-20 na siglo. Ang ''B. mindorensis'' ay hinuhuli dahil sa karne ito. Sinasab ng [[IUCN]] na tuloy pa rin ang pangangaso ayon sa Ulat ng Pulang Listahan noong taong 2006.&lt;ref name=&quot;IUCN2006&quot;/&gt;

=== Sa kalinangan ng Pilipinas ===
[[Talaksan:Tamaraw Falls, Mindoro, Philippines.jpg|right|thumb|100px|Ang Talon Tamaraw]]Ang kalabaw ay ang pambansang hayop ng [[Pilipinas]],&lt;ref name=&quot;Independence&quot;&gt;{{cite web | last = | first = | title =Philippines Independence Day Celebrations | work =National Symbol | publisher =123independenceday.com | date = | url =http://www.123independenceday.com/philippines/national/symbols/ | format = | accessdate =2007-03-29 | archive-date =2007-04-03 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070403091340/http://www.123independenceday.com/philippines/national/symbols/ | url-status =live }}&lt;/ref&gt; ngunit sinasabi ring ang tamaraw ay isang pambansang simbolo din ng Pilipinas. Ang tamaraw ay makikita sa isang [[Piso ng Pilipinas|piso]] noong dekada '80 at dekada '90.&lt;ref name=&quot;EcoPort&quot;&gt;{{cite web | last =Breithaupt | first =Jan | authorlink =Jan Breithaupt | title =Bubalus mindorensis, Philippines | work =EcoPort Picture Databank | publisher =EcoPort | date =2003-04-29 | url =http://ecoport.org/ep?SearchType=pdb&amp;PdbID=32573 | accessdate =2007-03-29 | archive-date =2015-10-17 | archive-url =https://web.archive.org/web/20151017175653/http://ecoport.org/ep?SearchType=pdb&amp;PdbID=32573 | url-status =live }}&lt;/ref&gt;

Noong 2004, ginawa ng Proklamasyon Blg. 692 ang Oktubre 1 bilang isang pistang-opisyal na may trabaho sa probinsiya ng [[Occidental Mindoro]]. Ito ay kasama ng Buwan ng konserbasyon ng Tamaraw at nagpapaalala sa mga tao ng Mindoro ng kahalagahan ng pagpapanatili ng mga tamaraw at ang tirahan nito.&lt;ref name=&quot;Proc692&quot;&gt;{{cite press release | title =Proclamation No. 692 | publisher =Government of the Republic of the Philippines | date =2004-08-13 | url =http://www.ops.gov.ph/records/proc_no692.htm | accessdate =2007-07-28 | archive-date =2007-08-03 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070803205109/http://www.ops.gov.ph/records/proc_no692.htm | url-status =live }}&lt;/ref&gt;

Noong dekada '70, ang [[Toyota]] Motors, sa pamamagitan ng Delta Motors na sarado na ngayon, ay gumawa ng Tamaraw AUV (Asian Utility Vehicle).  Dahil sa tibay at simple nitong dibuho ay may natitira pang ganito hanggang ngayon. Kinopya rin ito ng iba pang mga kompanya tulad ng [[Ford]], [[General Motors]], sa pamamagitan ng Francisco Motors; at [[Nissan]], sa pamamagitan ng Universal Motors. Dahil sa AUV ito ng Toyota, ang dibuho nito ay nahahawig sa [[Toyota Kijang]] ng Indonesia. Ang Toyota ay may pangkat ng manlalaro ng basketball sa Philippine Basketball Association bilang [[Toyota Tamaraws]].

Ang AUV ay naging tanyang noong dekada '90 at pinalabas ng Toyota ang [[Toyota Kijang|Tamaraw FX]] sa Pilipinas. Ginagamit ito ngayon ng mga driber ng taxi. Ang FX ngayon ay naging [[Toyota Revo|Revo]].

Ang tamaraw ay mascot ng mga varsity teams ng [[Far Eastern University]] ([[FEU Tamaraws]]) sa [[University Athletic Association of the Philippines]], at ng [[Toyota Super Corollas|Toyota Tamaraws]] ng [[Philippine Basketball Association]].

Ang Talon ng Tamaraw (Tamaraw Falls) sa [[Barangay]] Villaflor, [[Puerto Galera]] ay pinangalang sa tamaraw.

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Bibliyograpiya ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
* {{ITIS | ID = 625123 | taxon = Bubalus mindorensis | date = 17 Marso 2007}}
* {{cite journal | last =Callo | first =R. A. | authorlink = | author2 = | title =The tamaraw population: decreasing or increasing? | journal =Canopy International | volume =16 | issue =4 | pages =4-9 | publisher = | date =1991 | url = | doi = | id = | accessdate =  }}
* {{cite journal | last =Custodio | first =Carlo C. | authorlink =Carlo Custodio | author2 =Myrissa V. Lepiten, Lawrence R. Heaney | title =Bubalus mindorensis  | journal =Mammalian Species | volume =520
  | issue = | pages =1-5 | publisher = | date =1996-05-17 | url = | doi =10.2307/3504276 | id =
  | accessdate =  }}
* {{cite web | last =Gesch | first =P. | authorlink = | title ='''''Bubalus mindorensis''''' | work =Animal Diversity Web | publisher =University of Michigan Museum of Zoology | date =2004 | url =http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Bubalus_mindorensis.html | format =html | accessdate = 2007-03-17 }}
* {{cite book | last =Heaney | first =L. R. | authorlink = | author2 =J. C. Regalado, Jr. | title =Vanishing treasures of the Philippine rain forest | publisher =Field Museum, Chicago | date =1998 | location =Chicago, Illinois | pages = | url =https://archive.org/details/vanishingtreasur0000hean| doi = | id =  }}
* {{cite journal | last =Momongan| first =V. G. | authorlink = | author2 =G. I. Walde | title =Behavior of the endangered tamaraw (''Bubalus mindorensis huede'') in captivity | journal =Asia Life Sciences | volume =2 | issue =2 | pages =241-350 | publisher = | date =1993 | url = | doi =| id =
  | accessdate =  }}
&lt;/div&gt;

== Mga panlabas na kawing ==
{{commons|Bubalus mindorensis}}
{{wikispecies|Bubalus mindorensis}}
* [http://www.haribon.org.ph/?q=node/view/130 Pahina ang tamaraw ng Haribon]

== Silipin din ==
* [[Bubalus bubalis]], ang [[water buffalo|buffalong pantubig]]
* [[Mindoro]]

{{Artiodactyla|R.4}}

[[Kategorya:Bovidae]]
[[Kategorya:Wangis-Baka]]
[[Kategorya:Pilipinas]]
[[Kategorya:Hayop ng Pilipinas]]</text>
      <sha1>hx5d726qw4c99ff9rnyk2grmell5j16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lungsod Quezon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4693</id>
    <revision>
      <id>2213215</id>
      <parentid>2196653</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T23:42:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35234-81</username>
        <id>163322</id>
      </contributor>
      <comment>/* Demograpiko */</comment>
      <origin>2213215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31977" sha1="dmda2l7ztlahjel6k9f8yip14kngz72" xml:space="preserve">{{redirect|Diliman|halamang-gamot na diliman|Stenochlaena palustris|sa ibang gamit|Diliman (paglilinaw)}}
{{Infobox Philippine city 2 
| infoboxtitle   = Lungsod Quezon
| image_flag     = Quezon City Flag.svg
| sealfile       = Ph_seal_ncr_quezoncity.png 
| locatormapfile = Ph_locator_ncr_quezoncity.png
| imagesize      = 250px
| caption        = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita ng lokasyon ng Lungsod Quezon.
| image_skyline        = Quezon City Montage.png
| image_caption        = &lt;!--(Mula itaas, kaliwa hanggang kanan): [[Eastwood City]], [[Quezon Memorial Circle]], tanawing himpapawid ng Lungsod Quezon, [[EDSA Shrine]], at [[Abenida Katipunan]].--&gt;
| region         = [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]] 
| province       = — 
| districts      = Una sa ika-apat na distrito ng Lungsod Quezon 
| barangays      = 142 
| class          = Unang klaseng lungsod; mataas na urbanisado 
| mayor          = Joy Belmonte
| vice_mayor     = Gian Sotto
| founded        = 12 Oktubre 1939
| cityhood       = 12 Oktubre 1939
| website        = [http://www.quezoncity.gov.ph www.quezoncity.gov.ph] 
| areakm2        = 161.12 
| language       = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]&lt;br&gt;[[Taglish]]
| population_as_of = 2000 | population_total = 2173831 
| latd =  14| latm = 38| lats = | latNS = N 
| longd = 121| longm = 2| longs = | longEW = E 
}}

Ang '''Lungsod Quezon''' (Ingles: ''Quezon City'', pinaikling '''QC''') o '''Lungsod ng Quezon&lt;ref&gt;{{cite PH act|chamber=HB|number=3930|title=Tandang Sora Holiday Act of 2019|url=https://hrep-website.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/legisdocs/basic_18/HB03930.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120164113/https://hrep-website.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/legisdocs/basic_18/HB03930.pdf|url-status=dead|archive-date=20 Enero 2022|publisher=House of Representatives of the Philippines|access-date=12 Agosto 2025|quote=January 6 of every year is hereby declared as a special non-working holiday in the entire City of Quezon...|date=2019}}&lt;/ref&gt;''' ay ang pinakamayaman at [[populasyon|pinakamataong]] lungsod sa [[Pilipinas]]. Ayon sa senso noong 2024, ang lungsod ay may populasyon na 3,084,270 katao. Itinatag ito noong 12 Oktubre 1939 at ipinangalan kay [[Manuel L. Quezon]], ang pangalawang [[pangulo ng Pilipinas]]. Nagsilbi bilang kabisera ng Pilipinas ang Lungsod Quezon mula 1948 hanggang 1976, nang ibinalik ang pagtatalagang ito sa lungsod ng [[Maynila]]. Matatagpuan sa pulo ng [[Luzon]], isa ang Lungsod Quezon sa mga [[Mga lungsod sa Pilipinas|lungsod]] at [[Munisipalidad sa Pilipinas|munisipalidad]] na binubuo ng [[Kalakhang Maynila]], ang Pambansang Punong Rehiyon ng Pilipinas. 

Nilayon ng lungsod na maging pambansang kabisera ng Pilipinas na papalit sa Maynila, dahil dumaranas ang huli ng pagsisikip, kawalan ng tirahan, mahinang sanitasyon, at matinding trapiko. Upang gawin ang Lungsod Quezon, ilang baryo ang inukit mula sa mga bayan ng [[Caloocan]], [[Marikina]], [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] at [[Pasig]], bukod pa sa walong malalawak na ari-arian na binili ng pamahalaan ng Pilipinas para sa layuning ito. Opisyal itong idineklara bilang pambansang kabisera noong 12 Oktubre 1949, at ilang kagawaran at institusyon ng pamahalaan ang lumipat palabas ng Maynila papunta sa bagong kabiserang lungsod. Nangangailangan ito ng pagpapalawak ng lungsod pahilaga, na siyang dahilan upang kunin ang Novaliches mula sa Caloocan na hinati ito sa dalawang hindi magkadikit na bahagi. Ilang baryo rin ang kinuha mula sa San Mateo at ilang bahagi ng Montalban. Gayunpaman, noong 24 Hunyo 1976, ipinagpatibay ng Presidential Decree Blg. 940 na ibalik sa estado ng pambansang kabisera ang Maynila, habang ang buong Kalakhang Maynila ay itinalaga bilang luklukan ng pamahalaan.&lt;ref name=&quot;qcpubliclibrary.org&quot;&gt;{{cite web |date=21 Nobyembre 2006 |title=History of Quezon City Public Library |url=http://www.qcpubliclibrary.org/downloads/Full_History_Of_QC_Public_Library.pdf |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083508/http://www.qcpubliclibrary.org/downloads/Full_History_Of_QC_Public_Library.pdf |archive-date=24 Setyembre 2015 |access-date=12 Agosto 2025 |website=QC Public Library}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GovPH-PD940&quot;&gt;{{cite PH act|chamber=PD|number=940, s. 1975|url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/|title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government|access-date=12 Agosto 2025|date=29 Mayo 1976|publisher=[[Official Gazette (Philippines)|Official Gazette of the Republic of the Philippines]]|archive-date=25 Mayo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Kilala ang Lungsod Quezon para sa sining nito, industriya ng libangan at midya, at angkop na tinatawag na &quot;City of Stars&quot;. Nasa lungsod ang mga punong-tanggapan at estudyo ng mga pangunahing himpilang pagsasahimpapawid. Kilala rin ito sa komersyo, edukasyon, pananaliksik, teknolohiya, politika, turismo at palakasan. Ilang sangay ng pambansang pamahalaan kabilang ang [[Hugnayan ng Batasang Pambansa]], ang upuan ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]], ang matatagpuan sa lungsod.

Isang nakaplanong lungsod ang Lungsod Quezon. Sinasaklaw nito ang kabuuang lawak na {{convert|161.11|sqkm|sp=us}}, na siyang pinakamalaking lungsod sa Kalakhang Maynila sa mga tuntunin ng lawak ng lupa. Ito ay politikal na nahahati sa anim na distrito ng kongreso, na kumakatawan sa lungsod sa Mababang Kapulungan ng [[Kongreso ng Pilipinas]]. Mayroong 142 barangay ang lungsod sa ilalim ng Pamahalaang Lungsod. Ang mga kagawaran at ahensya ng pambansang pamahalaan ay kadalasang matatagpuan sa unang ''National Government Center'' (NGC) sa Diliman, at ang pangalawang ''National Government Center'' sa Batasan Hills, kung saan matatagpuan ang Mababang Kapulungan ng Kongreso ng Pilipinas. Karamihan sa hilagang bahagi ng lungsod ay nasa paanan ng kabundukan ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Sierra Madre]], kabilang ang La Mesa Watershed Reservation, ang pinakamalaking palatubigan sa Metro Manila at isang itinalagang protektadong lugar.

== Kasaysayan ==
[[File:Manuel L. Quezon (November 1942).jpg|thumb|left|200px|Pangulo ng Komonwelt [[Manuel L. Quezon]].]]
Bago malikha ang Lungsod Quezon, ito ay binubuo ng mga maliliit na bayan, tulad ng San Francisco del Monte, Novaliches, at Balintawak. Noong 23 Agosto 1896, ang Katipunan na pinamumunuan ni [[Andres Bonifacio]] ay nagsimula ng himagsikan laban sa [[Espanya]] sa tirahan ni [[Melchora Aquino]] sa Pugad Lawin (ngayon ay Bahay Toro at Project 8). Noong unang kalahati ng ikadalawampung siglo, pinangarap ni Pangulong Manuel L. Quezon na magkaroon ng isang bagong kapital ng bansa, papalitan nito ang Maynila na siyang kasalukuyan noong panahong iyon, at tirahan sa maraming manggagawa. Pinaniniwalaan na ang nauna niyang pagtungo sa bansang [[Mehiko]] ay ang nag-impluwensiya sa pangarap na ito.

Noong 1938, nilikha ni Pangulong Quezon ang People's Homesite Corporation at bumili ng 15.29&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; lupa mula sa lupain ng pamilya Tuason. Ipinasa ng Pambansang Asemblea ng Komonwelt ng Pilipinas ang Commonwealth Act 502 na kilala bilang &quot;Charter ng Lungsod Quezon&quot; na noong una ay inimungkahing Lungsod ng Balintawak. Matagumpay na namungkahi nina Narcisco Ramos at Ramon Mitra, Sr. na maipangalan ang nasabing lungsod sa kasalukuyang pangulo ng panahong iyon. Pinahintulutan ni Pangulong Quezon na maipasa ang nasabing panukala upang maging batas ng wala ang kanyang lagda noong 12 Oktubre 1939, at dito naitatag ang Lungsod Quezon.

Matapos ang digmaan, ang Republic Act No. 333 na kung saan naayos ang mga hangganan ng Lungsod Quezon at [[Caloocan|Lungsod ng Kalookan]] ay nilagdaan ni Pangulong Elpidio noong 17 Hulyo 1948. Isinasaad din nito na ang nasabing lungsod ang magiging bagong kapital ng bansa at ang lawak nito ay 156.60&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Ang Baesa, Talipapa, San Bartolome, Pasong Tamo, Novaliches Poblacion, Banlat, Kabuyao, Pugad Lawin, Bagbag, at Pasong Putik na dating mga bahagi ng Novaliches ay may lawak na 8, 100 hektarya, ay kinuha mula sa Lungsod ng Kalookan at ibinigay sa Lungsod Quezon. Ito ang dahilan kung bakit nahati ang Lungsod na Kalookan sa dalawa - ang katimugang hati ay urbanisado at ang hilagang bahagi ay sub-rural. Noong 16 Hunyo 1950, binago ang Charter ng Lungsod Quezon ng Republic Act 537, kung saan nabago ang lawak ng siyudad sa 153.59&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

Tuwirang 6 na taon ang dumaan, noong 16 Hunyo 1956, marami pang binago sa lawak ng siyudad, ang Republic Act No. 1575 na nagbago sa lawak ng siyudad sa 151.06&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Nakasaad sa pooksapot ng pamahalaan ng Lungsod Quezon na ang lawak ng lungsod ay 161.12&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Noong 1 Oktubre 1975, idinaos sa Lungsod Quezon ang &quot;[[Thrilla in Manila]]&quot; na laban nina [[Muhammad Ali]] at [[Joe Frazier]].

Sa Presidential Decree No. 824 ni Pangulong [[Ferdinand Marcos]], nalikha ang Kalakhang Maynila (Metro Manila). Ang Lungsod Quezon ay naging isa sa 17 lungsod at munisipalidad ng Kalakhang Maynila. Nang sumunod na taon, ibinalik sa Lungsod ng Maynila ang pagiging kapital ng bansa mula sa Lungsod Quezon sa pamamagitan ng Presidential Decree No. 940. Noong 31 Marso 1978, inutos ni Pangulong [[Ferdinand Marcos]] na ilipat ang mga labi ni Pangulong Manuel L. Quezon mula sa Manila North Cemetery papunta sa bagung-tayong Quezon Memorial Monument na napapalibutan ng [[Elliptical Road]], Manuel L. Quezon monument, at ang City Hall. Noong 22 Pebrero 1986, ang bahagi ng [[Abenida Epifanio de los Santos]] (o EDSA) na nasa Lungsod Quezon ay ang lugar kung saan naganap ang mapayapang People Power Revolution.

Noong 23 Pebrero 1998, pinirmahan ni Pangulong [[Fidel V. Ramos]] ang Republic Act No. 8535. Isinasaad ng nasabing batas na magkakaroon ng isang Lungsod ng Novaliches na binubuo ng 15 pinaka-hilagang mga barangay ng Lungsod Quezon. Ngunit sa sumunod sa plebesito noong 23 Oktubre 1999, mayorya ng mga nakatira sa lungsod ang tumutol sa paghiwalay sa Novaliches. Ang pamahalaan ng Lungsod Quezon ang unang lokal na pamahalaan sa Pilipinas na may kompyuterisadong paraan sa pagsisiyasat sa real estate at sa sistema ng pagbabayad nito. Nagdevelop ng sistemang database ang pamahalaan ng lungsod na ngayon ay nasa 400, 000 property units na may kakayahan na itala ang mga bayad.

== 1939 Masterplan ==

Noong 1938, itinulak ni Pangulong Manuel L. Quezon ang mga plano para sa isang bagong lungsod kapital. Sumisikip na sa Maynila at ang mga tagapayong pangmilitar ni Pangulong Quezon ay nagsasabi na ang Maynila, na nasa tabi ng isang look, ay isang madaling target para pasabugin ng barkong pandigma kung sakaling atakihin at ang mga pagkakataon ay mataas noong mga taon bago ang giyera.

Wala sa isip ng mga tagapayo ni Pangulong Quezon ang pagkakataon ng mga atake mula sa himapapawid. Gayunman, itinulak pa rin ni Quezon ang sining na magtayo ng kapital, 15&amp;nbsp;km mula sa Look ng Maynila (malayo para sa mga baril pandagat). Tinawagan niya si [[William E. Parsons]], isang Amerikanong arkitekto at planner, na siya ring konsultant na arkitekto mula pa sa simula ng okupasyon ng mga Amerikano sa bansa. Sinimulan ni Parsons ang plano at tumulong sa pagpili sa Diliman (Tuason) Estate bilang lugar para sa bagong lungsod. Sa kasamaang-palad, namatay si Parsons sa sumunod na taon. Ang katuwang niyang si Harry Frost ang nagtuloy ng balak. Nakipagtulungan si Frost kina [[Juan Arellano]], Engr. E. D. Williams, at Arkitektong Panlandscape at Planner na si Louis Croft para gumawa ng isang grand master plan para sa bagong kabisera, ang Lungsod Quezon.

Inaprubahan ang balak ng mga Pilipinong awtoridad noong 1941. Sa kalagitnaan ng lungsod ay isang 400-ektaryang parke, halos kasing-laki ng Central Park ng New York at tinutukoy ng [[Abenida North|North]], [[Abenida Timog|South (Timog)]], East, at West Avenues. Sa isang panulukan ng inimungkahing Diliman Quadrangle ang binalak ilagak ang isang 25-ektaryang lote. Dito ilalagay ang isang malaking gusaling kapitolyo parang sa [[Lehislaturang Pilipino]] at mababang mga gusali para sa mga tanggapan ng mga kongresista. Sa magkabilang panulukan ay binalak itayo - ang bagong Palasyo ng Malacañan at ang gusali ng [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]]. Ang tatlong sangay ng pamahalaan ay sa wakas mailalagay na sa tabi ng isa't isa.

== Topograpiya ==
[[Talaksan:Qc-welcome-rotonda-2010.JPG|thumb|200px|Tanawin ng Lungsod Quezon mula sa himpapawid, kasama ang Mabuhay Rotonda sa harapan.]]
Ang lungsod ay nakalagak sa itaas ng Talampas ng Guadalupe na isang medyo mataas na talampas sa hilagang-silangang bahagi ng lungsod - sa pagitan ng mga mababang lupain ng Maynila sa timog-kanluran at sa Lambak ng Marikina sa silangan. Sa katimugang bahagi matatagpuan ang makitid na Ilog San Juan at ang mga tributaryo nito sa Ilog Pasig, habang sa hilaga naman ng siyudad matatagpuan ang makitid ding Tullahan River.

Ang Lungsod Quezon ay hinahangganan ng [[Maynila|Lungsod ng Maynila]] sa timog-kanluran, mga Lungsod ng [[Kalookan]] at [[Valenzuela]] sa kanluran at hilagang-kanluran. Sa timog naman ay ang mga Lungsod ng [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] at [[Mandaluyong]]. Samantala, ang mga Lungsod ng [[Marikina]], at [[Pasig]] ang humahanggan sa Lungsod Quezon sa timog-silangan. Sa hilaga naman, sa kabila ng Ilog Marilao ay ang Lungsod ng [[San Jose del Monte]] sa probinsiya ng [[Bulacan]] at sa silangan ay ang mga bayan ng [[Rodriguez, Rizal|Rodriguez]] at [[San Mateo, Rizal|San Mateo]], parehong nasa probinsiya ng [[Rizal]].

Nahahati ang lungsod sa ilang mga pook. Ang katimugang bahagi ng lungsod ay nahahati sa Diliman, Commonwealth, ang mga Project, Cubao, Kamias, Kamuning, New Manila, San Francisco del Monte, at Santa Mesa Heights. Ang hilagang bahagi ng lungsod ay ang Fairview at Lagro, ngunit kadalasan ay tinatawag itong Novaliches. Karamihan sa mga pook na ito ay walang nakatukoy na hangganan at sa kalikasan ay pamahayan (residential).

== Ekonomiya ==
[[Talaksan:Smart Araneta Coliseum Basketball setup.jpg|thumb|left|200px|Araneta Coliseum]]
Malawak at Iba't iba ang pangunahing pinagkikitaan sa Lungsod Quezon, subalit pangunahing mapapangkat ito sa telekomunikasyon, edukasyon, pangpamahalaan, komersyal, industrial, retail, at professional. 

Dahil malawak ang lungsod Quezon, binubuo ito ng limang pangunahing hiwa-hiwalay na lundong pangkalakalan. Ito ay ang mga sumusunod: 

===== Cubao =====
Ang pinakalumang lundong pangkalakalan ''(commercial)'' ng lungsod kung saan makikita ang Aurora Tower at mga shopping mall. Isang langkap na panlibangang parke ang Fiesta Carnival na napalitan na ng isang sangay ng Shopwise, isang lokal na pamilihan. Makikita rin dito ang [[Araneta Coliseum]], na isang kilalang lugar na pinagdadausan ng mga consyerto at laro.

===== Eastwood =====
Una itong tinaguyod at pinaunlad ng Megaword Corporation bilang isa sa natatanging lundo ng kalakalang Information Technology sa bansa. Sa kasulukuyan ang Eastwood City ay ang pinakakilalang pook na kumakanlong sa negosyong IT. Mahigit sa 70,000 libong mangagawa, professional, at negosyante ang nagpapaunlad at nagtratrabaho dito.  

===== Quezon City Central Business District =====
Matatagpuan sa Hilagang Tatsulok ng gitnang lungsod Quezon. Ito ay ang pinakabagong tinataguyod na lundong pangkalakalan ng Lungsod. Binuo sa pamumuno ng dating alkalde na si Sonny Belmonte at sa pakikipagtulungan sa Ayala Corporation. Inaasahang maging lundo ito ng transportasyong pangmasa sa hilaga dahil na rin sa apat na pangmasang riles na inaasahang magsasabang dito. 

===== Eton City =====

===== U.P. Ayala land techno hub =====
Tinaguyod bilang liwasan ng mga kumpanya ng pananaliksik at pag-unlad sa pagtutulungan ng Ayala Corporation at ng Unibersidad ng Pilipinas. Ito ay matatagpuan sa kanlurang lupain na sakop ng [[Unibersidad ng Pilipinas]]. 

Sa Quezon City rin matatagpuan ang punung-tanggapan ng mga malalaking estasyon ng telebisyon, tulad ng [[TV 5]], [[ABS-CBN]], [[GMA Network]], [[GEM TV]], [[UNTV]], [[Net 25]], [[PTV 4]], [[RPN]], at [[IBC 13]].

Ang mga abenida ng [[Abenida Tomas Morato|Tomas Morato]] at [[Abenida Timog|Timog]] ay kilala sa pagkakaroon ng mga hile-hilera ng mga restawran samantala ang [[Abenida Banawe|Banawe Avenue]] ay kilala bilang &quot;Autoparts Capital of the Philippines&quot; dahil dito matatagpuan ang malakas na konsentrasyon ng mga tindahan ng mga bahagi at aksesoryas ng mga kotse at tirahan din sa mga kumpol ng mga awtentikong kainang{{efn|restawran}} Tsino bukod sa Binondo.

== Komunikasyon ==

Ang komunikasyong sistema ng Lungsod Quezon ay pinaglilingkuran ng [[Kompanya ng Teleponong Pangmalayuan ng Pilipinas|'''PLDT''']], [[Globe Telecom|Ang '''Globe Telecommunications Inc''', (o mas kilala bilang '''Globe''')]], [[Bayan Telecommunications|Ang '''Bayan Telecommunications''']], [[Dito Telecommunity|'''Ayos Dito''']], at iba pa. Ang networking selyular sa Pilipinas, patikular sa mga lugar metropolitano, ay bumibilis sa pagbilis kasama ang mababang halaga ng mga tawag at text messaging. Ilan sa mga malalaking kompanya na kumokontrol sa mga network selyular sa Pilipinas at sa Lungsod Quezon tuwiran ay ang [[Globe Telecom]], [[Smart Communications|Smart Telecommunications (PLDT)]], at [[Sun Cellular]] mula sa [[Digitel]].

== Transportasyon ==
Ang lungsod ng Quezon ay binabagtas ng iilan sa pinakamalaking daanan at highway ng Kalakhang Maynila. Ang pangunahing gamit na lulan sa lungsod ay dyip, bus, traysikel, at mayroon ding pumapasadang pedicab sa ilang mga barangay. Bukod sa mga nabanggit ay pinaglilingkuran din ito ng ilan sa mga pangmasang riles.

=== Pangunahing Lansangan ===
Dahil ang Lungsod Quezon ay isang binalak na lungsod, na benepisyuhan ito ng maayos na pagplaplano ng lansangan. Malalawak ang mga kalsada ng Lungsod Quezon, na dinisenyo para sa sasakyan. Ang mga pangunahing lansangan na bumabagtas dito at ang mga sumusunod:
* [[Abenida Commonwealth]] 
* [[Bulebar Aurora]]
* [[Abenida Quezon]] 
* [[Abenida Epifanio de los Santos|Abenida EDSA]]
* [[Metro Manila Skyway|Skyway]]
* [[Daang Palibot Blg. 5]]
=== Quezon City Transport and Transport Management Department (QC TTMD) ===
Ang [https://quezoncity.gov.ph/departments/tf-transport-and-traffic-management/ Quezon City Traffic and Transport Management Department] o QC TTMD

=== Pangmasang Riles ===
Sa kasulukuyan, sineserbisyuhan ang lungsod ng tatlong pangmasang tren na bumabagtas sa mga pangunahin nitong daanan bilang alternatibong transportasyong pangmasa. Sila ang nagsisilbing tagahatid at tagakonekta sa mga katabi at karatig na lungsod at bayan ng Kalakhang Maynila. Ang mga sumsunod ay ang mga linya ng riles na nagseserbisyo sa lungsod.
* [[Unang Linya ng Sistema ng Magaan na Riles Panlulan ng Maynila|Linya 1]]
* [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Magaan na Riles Panlulan ng Maynila|Linya 2]]
* [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Pangkalakhang Riles Panlulan ng Maynila|Linya 3]]

==== Kasulukuyang Ginagawa ====
* Linya 7
* Metro Manila Subway

==== Nakaplanong gawin ====

* Linya 4

* Linya 8 (Silangan-Kanlurang riles ng PNR)

== Edukasyon ==
[[Talaksan:UP Quezon Hall (Diliman, Quezon City)(2019-04-29).jpg|thumb|200px|UP Diliman]]
{{Commonscat|Quezon_City|Lungsod Quezon}}
Maraming kilalang pamantasan ang matatagpuan sa Lungsod Quezon, ang isa doon ay ang [[Unibersidad ng Pilipinas, Diliman|Diliman kampus]] ng [[Unibersidad ng Pilipinas]], na itinatag noong Pebrero 1949. Dito rin matatagpuan ang Loyola Heights kampus ng [[Pamantasang Ateneo de Manila|Unibersidad ng Ateneo de Manila]], ang pangatlo sa pinakamatandang pamantasan sa Pilipinas. 

Bukod sa UP at Ateneo marami ring pamantasang matatagpuan sa lungsod. Ito ay ang mga sumusunod:
* [[Quezon City Polytechnic University|Politeknikong Pamantasan ng Lungsod Quezon]]
* [[Polytechnic University of the Philippines|Politeknikong Pamantasan ng Pilipinas]] - Commonwealth Campus
* [[Pamantasang Manuel L. Quezon]] 
* [[New Era University|Pamantasang New Era]]
* [[Pamantasan ng Dulong Silangan|Far Eastern University]] - Diliman Campus
* [[Pamantasang Pangkompyuter ng AMA|AMA Computer University]]
* [[Pamantasan ng Silangan|Unibersidad ng Silanganan]]
* [[Philippine Women's University|Unibersidad ng Mga Kababaihang Pilipino]]
* [[Pamantasang Our Lady of Fatima]] 
Sa Lungsod ng Quezon din matatagpuan ang pangunahing kampus ng Mataas na Paaralang Pang-agham ng Pilipinas, parte ng ahensyang pinamumunuan ng [[Kagawaran ng Agham at Teknolohiya (Pilipinas)|Kagawaran ng Agham at Teknolohiya]].

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

==Mga medya==
*Margo Management and Consultancy Services Inc. DZHH News Radio 1566 kHz

==Mga kilalang tao==

===Mga pambansang bayani at makabayan===
* [[Melchora Aquino]] – Rebolusyonaryong [[Pilipina|Pilipina]] na kilala bilang &quot;Dakilang Babae ng [[Rebolusyong Pilipino|Rebolusyon]]&quot; at ang &quot;Ina ng Balintawak&quot; para sa kanyang mga kontribusyon.
* Sen. [[Benigno Aquino Jr.]] – dating [[Senador ng Pilipinas]] at pinuno ng oposisyon noong [[Batas Militar sa ilalim ni Ferdinand Marcos|diktadurya ng Batas Militar]] ni [[Ferdinand Marcos]]

=== Pulitika at pamahalaan ===
{{Div col|colwidth=30em}}
*[[Corazon Aquino]] – Ika-11 [[Pangulo ng Pilipinas]]
*[[Gloria Macapagal Arroyo]] – Ika-14 [[Pangulo ng Pilipinas]], Ika-25 [[Ispiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]
*[[Benigno Aquino III]] – Ika-15 [[Pangulo ng Pilipinas]]
*[[Tito Sotto]] – Ika-23 [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas]], dating bise-alkalde ng Lungsod Quezon, aktor at komedyante
*[[Jose W. Diokno]] – Ika-32 [[Kalihim ng Katarungan (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Katarungan]], tagapagtatag na tagapangulo ng [[Komisyon sa Karapatang Pantao (Pilipinas)|Komisyon sa Karapatang Pantao]] at dating [[Senador ng Pilipinas]]
*[[Orlando S. Mercado]] – Ika-20 [[Kalihim ng Pambansang Depensa (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Depensa]] at dating [[Senador ng Pilipinas]]
*[[Mar Roxas]]– Ika-24 [[Kalihim ng Interyor at Pamahalaang Lokal]], Ika-38 [[Kalihim ng Transportasyon at Komunikasyon (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Transportasyon at Komunikasyon]], Ika-26 [[Kalihim ng Kalakalan at Industriya (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Kalakalan at Industriya]], at dating [[Senador ng Pilipinas]]
*[[Miriam Defensor Santiago]] – dating [[Senador ng Pilipinas]]
*[[Nikki Coseteng]] – dating [[Senador ng Pilipinas]]
*[[Ricardo Rosario]] – Ika-189 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]]
*[[Cecilia Muñoz-Palma]] – Pilipinong hurista at ang unang babaeng [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]], miyembro at tagapangulo ng [[Komisyon Konstitusyonal ng Pilipinas noong 1986]]
*[[Alfredo Benjamin Caguioa]] – Ika-177 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]]
*[[Martin Villarama Jr.]] – Ika-166 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]]
*[[Midas Marquez]] – Ika-192 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]]
*[[Paquito Ochoa Jr.]] – Ika-37 [[Kalihim Tagapagpaganap (Pilipinas)|Kalihim Tagapagpaganap ng Pilipinas]], at dating Tagapamahala ng Lungsod Quezon
*[[Rob Bonta]] – Ika-34 [[Attorney General ng California]]
*[[Mel Mathay]] – Ika-3 [[Tagapangulo ng Metropolitan Manila Development Authority|Tagapangulo ng]] [[Metropolitan Manila Authority]], at ika-8 [[Alkalde ng Lungsod Quezon]]
*[[Karina Constantino David]] – dating tagapangulo ng [[Housing and Urban Development Coordinating Council]] at [[Civil Service Commission (Pilipinas)|Civil Service Commission]]
*[[Maris Diokno]] – historyador at dating tagapangulo ng [[National Historical Commission of the Philippines]]
*[[Manuel Morato]] – dating tagapangulo ng [[Movie and Television Review and Classification Board]] at ng [[Philippine Charity Sweepstakes Office]].
*[[Romulo Neri]] – Ika-11 [[Pambansang Pangasiwaan sa Ekonomiya at Pagpapaunlad|Direktor-Heneral ng Pambansang Pangasiwaan sa Ekonomiya at Pagpapaunlad]]
*[[Mike Defensor]] – Ika-28 [[Kalihim ng Kapaligiran at Likas na Yaman|Kalihim ng Kagawaran ng Kapaligiran at Likas na Yaman]], dating tagapangulo ng [[Konseho ng Koordinasyon ng Pabahay at Pagpapaunlad ng Lungsod]], at [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa party-list na ANAKALUSUGAN
*[[Feliciano Belmonte Jr.]] – Ika-20 at ika-23 [[Ispiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]], at ika-9 [[Alkalde ng Lungsod Quezon]]
*[[Barry Gutierrez]] – dating [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa [[Akbayan]], at dating [[Tanggapan ng Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|tagapagsalita ng bise presidente]] para sa [[Leni Robredo]] (2016–2022).
*[[Precious Hipolito]] – [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa [[Mga distrito ng Lehislatura ng Lungsod QuezonIka-2 Distrito|Ika-2 Distrito ng Lungsod Quezon]]
*[[Alfred Vargas]] – [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa [[Mga distrito ng Lehislatura ng Lungsod Quezon|Lungsod Quezon]] sa [[Ika-5 distrito ng kongreso|Ika-5]] distrito, aktor sa pelikula at telebisyon ng [[Lungsod Quezon]]
*[[Vincent Crisologo]] – dating [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa [[Mga distrito ng Lehislatura ng Lungsod Quezon|Lungsod Quezon]] sa [[Ika-1 distrito ng kongreso|Ika-1]] distrito ng [[Lungsod Quezon]]
*[[Tingting Cojuangco]] – dating Gobernador ng [[Tarlac]]
*[[Herbert Bautista]] – ika-10 [[Alkalde ng Lungsod Quezon]], aktor sa pelikula at telebisyon
*[[Kit Belmonte]] – dating [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa [[Ika-6 na distrito ng kongreso ng Lungsod Quezon|Lungsod Quezon]] sa [[Ika-6 na distrito ng kongreso ng Lungsod Quezon|Ika-6]] na distrito
*[[Joy Belmonte]] – ika-11 [[Alkalde ng Lungsod Quezon]]
*[[Emmanuel Bautista]] – Ika-44 [[Listahan ng mga Punong Kawani ng AFP|Pinunong Kawani]] ng [[Sandatahang Lakas ng Pilipinas]]
{{div col end}}

=== Panitikan at Sining ===
{{Div col|colwidth=30em}}
*[[Napoleon Abueva]]– [[National Artist of the Philippines]] para sa Visual Arts – Sculpture
*[[Ryan Cayabyab]] – [[National Artist of the Philippines]] para sa Musika
*[[Jovita Fuentes]] – [[National Artist of the Philippines]] para sa Musika
*[[Francisco Arcellana]] – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Panitikan
*[[Wilfrido Ma. Guerrero]] -[[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Teatro
*[[Amelia Lapeña-Bonifacio]] – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Teatro
*[[Marilou Diaz-Abaya]] – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Pelikula
*[[Augusto Arbizo]] – artistang biswal, at tagapangasiwa ng sining
*[[Simkin de Pio]] – artistang biswal
*[[Rene Villanueva]] – mandudula at awtor.
*[[Eric Gamalinda]]– makata at nobelista
*[[Lourd de Veyra]] – makata, musikero, emcee, makata, mamamahayag, host sa TV, at personalidad sa pagsasahimpapawid
* [[Jake Tordesillas]] – tagasulat ng iskrip
*[[Ben Feleo]] – direktor ng pelikula, screenwriter
*[[Khavn De La Cruz]] – makata at filmmaker

{{div col end}}

===Libangan===
{{Div col|colwidth=30em}}
*[[Alden Richards]] {{ndash}} aktor at mang-aawit
*[[AJ Muhlach]] {{ndash}} mang-aawit, mananayaw at aktor
*[[Jestoni Alarcon]] {{ndash}} action star na aktor, dating bise gobernador ng Lalawigan ng Rizal
*[[Bayani Agbayani]] {{ndash}} aktor, komedyante at OPM singer
*[[Jennica Garcia]] {{ndash}} artista
*[[Julian Trono]] {{ndash}} artista
*[[Joshua Dionisio]] {{ndash}} aktor
*[[Dennis Trillo]] {{ndash}} aktor, [[Sparkle GMA Artist Center]] starlet
* [[Vice Ganda]] {{ndash}} aktor, entrepreneur, komedyante at tv host presenter (residency lang)
* [[Michelle Madrigal]] dating aktres; {{ndash}} pinagbidahan ni Chantal Gonzales sa Temptation of Wife Philippines Adaptation
* [[Patricia Tumulak]] {{ndash}} artista
* [[Martin Escudero]] {{ndash}} aktor
*[[Janine Gutierrez]] {{ndash}} artista
*[[Mayton Eugenio]] {{ndash}} artista, dj lokal na pelikula
*[[Gian Sotto]] {{ndash}} band vocalist
*[[Angelica Panganiban]] {{ndash}} artista
*[[Johnny Delgado]] – artista sa pelikula at telebisyon
*[[John Arcilla]] – artista sa pelikula at telebisyon
*[[Neri Naig]] {{ndash}} artista
*[[Shaina Magdayao]] {{ndash}} artista
*[[Dingdong Dantes]] – aktor at TV host
*[[Jericho Rosales]] {{ndash}} artista, negosyante
*[[Lovi Poe]] aktres na {{ndash}}
*[[Carlo Aquino]] – aktor sa pelikula, at mang-aawit
*[[Kris Aquino]] – artista sa pelikula at sosyalista, aktres sa telebisyon, at host ng palabas sa telebisyon
*[[Harlene Bautista]] – dating child star, aktres sa pelikula at telebisyon
*[[Ramon Bautista]] – aktor, komedyante, host sa telebisyon, prodyuser ng pelikula, manunulat, modelo ng komersyo, at tagapagturo.
*[[Jelo The Weirdo]] – rapper
*[[JM Yosures]] – mang-aawit
*[[Mich Dulce]] – Filipina fashion designer
*[[Janice De Belen]] – artista (residency lang)
*[[Kris Bernal]] – artista
*[[Jolo Revilla]] – aktor at politiko
*[[Arjo Atayde]] – artista sa pelikula at telebisyon (residency lang)
*[[Gelli de Belen]] – host ng telebisyon at aktres (filipino canadian)
*[[Dina Bonnevie]] – artista sa pelikula
*[[Niana Guerrero]] – tagalikha ng nilalaman
*[[Gee-Ann Abrahan]] – artista
*[[Robi Domingo]] – VJ, aktor, mananayaw, host
*[[Carolyn Fe]] – mang-aawit at artista
*[[Johan Santos]] – artista, nagtatanghal ng telebisyon
*[[Nova Villa]] {{ndash}} beteranong aktres, komedyante
*[[John Estrada]] {{ndash}} aktor
*[[John Lapus]] {{ndash}} aktor, komedyante
*[[Sunshine Dizon]] {{ndash}} aktres
*Mark Luz – aktor, modelo
*[[Amy Perez]] {{ndash}} beteranong aktres at host sa telebisyon
*[[L.A. Lopez]] {{ndash}} mang-aawit
*[[Miles Ocampo]] {{ndash}} aktres
*[[Krista Ranillo]] {{ndash}} dating aktres
*[[Iza Calzado]] – aktres
*[[Sylvia Sanchez]] – aktres
*[[Aiko Melendez]] – aktres at politiko
*[[Angelika Dela Cruz]] – mang-aawit, politiko at aktres
*[[Kim Domingo]] - mang-aawit at aktres
*[[Carmina Villarroel]] {{ndash}} aktres, presenter sa telebisyon (residency lamang)
{{div col end}}

=== Palakasan ===
* [[Henry Brauner]] – manlalaro ng football&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |title=Henry Brauner (Manlalaro) |url=https://www.national-football-teams.com/player/18026/Henry_Brauner.html |access-date=Pebrero 9, 2025 |website=Mga Pambansang Koponan ng Football}}&lt;/ref&gt;
* [[Alex Eala]] {{ndash}} manlalaro ng tennis
* [[Michele Gumabao]] – manlalaro ng volleyball
* [[Francis Ceccarelli]] {{ndash}} alpine skier
* [[Jovy Marcelo]] – [[drayber ng race car]] na namatay sa isang aksidente habang nagpapraktis para sa [[1992 Indianapolis 500]].
*[[Miguel Molina (manlalangoy)|Miguel Molina]] {{ndash}} dating manlalangoy
*[[Kobe Paras]] {{ndash}} kampeong manlalaro ng basketball
* [[Jai Reyes]] {{ndash}} manlalaro ng basketball
*[[Chot Reyes]] {{ndash}} coach ng basketball
* [[Denice Zamboanga]] {{ndash}} artista ng mixed martial arts

===Reyna ng kagandahan===
* [[Charlene Gonzales]] {{ndash}} dating reyna ng kagandahan; Miss Universe 1994
* [[Nicole Kim Donesa]] {{ndash}} dating reyna ng kagandahan; Miss World Philippines 2014

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
{{Metro Manila}}
{{Authority control}}
[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Quezon]]</text>
      <sha1>dmda2l7ztlahjel6k9f8yip14kngz72</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213245</id>
      <parentid>2213215</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T06:30:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35234-81</username>
        <id>163322</id>
      </contributor>
      <comment>/* U.P. Ayala land techno hub */</comment>
      <origin>2213245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32027" sha1="f5yn9trl28dwooptdvmf8hl8fu56nbi" xml:space="preserve">{{redirect|Diliman|halamang-gamot na diliman|Stenochlaena palustris|sa ibang gamit|Diliman (paglilinaw)}}
{{Infobox Philippine city 2 
| infoboxtitle   = Lungsod Quezon
| image_flag     = Quezon City Flag.svg
| sealfile       = Ph_seal_ncr_quezoncity.png 
| locatormapfile = Ph_locator_ncr_quezoncity.png
| imagesize      = 250px
| caption        = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita ng lokasyon ng Lungsod Quezon.
| image_skyline        = Quezon City Montage.png
| image_caption        = &lt;!--(Mula itaas, kaliwa hanggang kanan): [[Eastwood City]], [[Quezon Memorial Circle]], tanawing himpapawid ng Lungsod Quezon, [[EDSA Shrine]], at [[Abenida Katipunan]].--&gt;
| region         = [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]] 
| province       = — 
| districts      = Una sa ika-apat na distrito ng Lungsod Quezon 
| barangays      = 142 
| class          = Unang klaseng lungsod; mataas na urbanisado 
| mayor          = Joy Belmonte
| vice_mayor     = Gian Sotto
| founded        = 12 Oktubre 1939
| cityhood       = 12 Oktubre 1939
| website        = [http://www.quezoncity.gov.ph www.quezoncity.gov.ph] 
| areakm2        = 161.12 
| language       = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]&lt;br&gt;[[Taglish]]
| population_as_of = 2000 | population_total = 2173831 
| latd =  14| latm = 38| lats = | latNS = N 
| longd = 121| longm = 2| longs = | longEW = E 
}}

Ang '''Lungsod Quezon''' (Ingles: ''Quezon City'', pinaikling '''QC''') o '''Lungsod ng Quezon&lt;ref&gt;{{cite PH act|chamber=HB|number=3930|title=Tandang Sora Holiday Act of 2019|url=https://hrep-website.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/legisdocs/basic_18/HB03930.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120164113/https://hrep-website.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/legisdocs/basic_18/HB03930.pdf|url-status=dead|archive-date=20 Enero 2022|publisher=House of Representatives of the Philippines|access-date=12 Agosto 2025|quote=January 6 of every year is hereby declared as a special non-working holiday in the entire City of Quezon...|date=2019}}&lt;/ref&gt;''' ay ang pinakamayaman at [[populasyon|pinakamataong]] lungsod sa [[Pilipinas]]. Ayon sa senso noong 2024, ang lungsod ay may populasyon na 3,084,270 katao. Itinatag ito noong 12 Oktubre 1939 at ipinangalan kay [[Manuel L. Quezon]], ang pangalawang [[pangulo ng Pilipinas]]. Nagsilbi bilang kabisera ng Pilipinas ang Lungsod Quezon mula 1948 hanggang 1976, nang ibinalik ang pagtatalagang ito sa lungsod ng [[Maynila]]. Matatagpuan sa pulo ng [[Luzon]], isa ang Lungsod Quezon sa mga [[Mga lungsod sa Pilipinas|lungsod]] at [[Munisipalidad sa Pilipinas|munisipalidad]] na binubuo ng [[Kalakhang Maynila]], ang Pambansang Punong Rehiyon ng Pilipinas. 

Nilayon ng lungsod na maging pambansang kabisera ng Pilipinas na papalit sa Maynila, dahil dumaranas ang huli ng pagsisikip, kawalan ng tirahan, mahinang sanitasyon, at matinding trapiko. Upang gawin ang Lungsod Quezon, ilang baryo ang inukit mula sa mga bayan ng [[Caloocan]], [[Marikina]], [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] at [[Pasig]], bukod pa sa walong malalawak na ari-arian na binili ng pamahalaan ng Pilipinas para sa layuning ito. Opisyal itong idineklara bilang pambansang kabisera noong 12 Oktubre 1949, at ilang kagawaran at institusyon ng pamahalaan ang lumipat palabas ng Maynila papunta sa bagong kabiserang lungsod. Nangangailangan ito ng pagpapalawak ng lungsod pahilaga, na siyang dahilan upang kunin ang Novaliches mula sa Caloocan na hinati ito sa dalawang hindi magkadikit na bahagi. Ilang baryo rin ang kinuha mula sa San Mateo at ilang bahagi ng Montalban. Gayunpaman, noong 24 Hunyo 1976, ipinagpatibay ng Presidential Decree Blg. 940 na ibalik sa estado ng pambansang kabisera ang Maynila, habang ang buong Kalakhang Maynila ay itinalaga bilang luklukan ng pamahalaan.&lt;ref name=&quot;qcpubliclibrary.org&quot;&gt;{{cite web |date=21 Nobyembre 2006 |title=History of Quezon City Public Library |url=http://www.qcpubliclibrary.org/downloads/Full_History_Of_QC_Public_Library.pdf |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083508/http://www.qcpubliclibrary.org/downloads/Full_History_Of_QC_Public_Library.pdf |archive-date=24 Setyembre 2015 |access-date=12 Agosto 2025 |website=QC Public Library}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GovPH-PD940&quot;&gt;{{cite PH act|chamber=PD|number=940, s. 1975|url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/|title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government|access-date=12 Agosto 2025|date=29 Mayo 1976|publisher=[[Official Gazette (Philippines)|Official Gazette of the Republic of the Philippines]]|archive-date=25 Mayo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Kilala ang Lungsod Quezon para sa sining nito, industriya ng libangan at midya, at angkop na tinatawag na &quot;City of Stars&quot;. Nasa lungsod ang mga punong-tanggapan at estudyo ng mga pangunahing himpilang pagsasahimpapawid. Kilala rin ito sa komersyo, edukasyon, pananaliksik, teknolohiya, politika, turismo at palakasan. Ilang sangay ng pambansang pamahalaan kabilang ang [[Hugnayan ng Batasang Pambansa]], ang upuan ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]], ang matatagpuan sa lungsod.

Isang nakaplanong lungsod ang Lungsod Quezon. Sinasaklaw nito ang kabuuang lawak na {{convert|161.11|sqkm|sp=us}}, na siyang pinakamalaking lungsod sa Kalakhang Maynila sa mga tuntunin ng lawak ng lupa. Ito ay politikal na nahahati sa anim na distrito ng kongreso, na kumakatawan sa lungsod sa Mababang Kapulungan ng [[Kongreso ng Pilipinas]]. Mayroong 142 barangay ang lungsod sa ilalim ng Pamahalaang Lungsod. Ang mga kagawaran at ahensya ng pambansang pamahalaan ay kadalasang matatagpuan sa unang ''National Government Center'' (NGC) sa Diliman, at ang pangalawang ''National Government Center'' sa Batasan Hills, kung saan matatagpuan ang Mababang Kapulungan ng Kongreso ng Pilipinas. Karamihan sa hilagang bahagi ng lungsod ay nasa paanan ng kabundukan ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Sierra Madre]], kabilang ang La Mesa Watershed Reservation, ang pinakamalaking palatubigan sa Metro Manila at isang itinalagang protektadong lugar.

== Kasaysayan ==
[[File:Manuel L. Quezon (November 1942).jpg|thumb|left|200px|Pangulo ng Komonwelt [[Manuel L. Quezon]].]]
Bago malikha ang Lungsod Quezon, ito ay binubuo ng mga maliliit na bayan, tulad ng San Francisco del Monte, Novaliches, at Balintawak. Noong 23 Agosto 1896, ang Katipunan na pinamumunuan ni [[Andres Bonifacio]] ay nagsimula ng himagsikan laban sa [[Espanya]] sa tirahan ni [[Melchora Aquino]] sa Pugad Lawin (ngayon ay Bahay Toro at Project 8). Noong unang kalahati ng ikadalawampung siglo, pinangarap ni Pangulong Manuel L. Quezon na magkaroon ng isang bagong kapital ng bansa, papalitan nito ang Maynila na siyang kasalukuyan noong panahong iyon, at tirahan sa maraming manggagawa. Pinaniniwalaan na ang nauna niyang pagtungo sa bansang [[Mehiko]] ay ang nag-impluwensiya sa pangarap na ito.

Noong 1938, nilikha ni Pangulong Quezon ang People's Homesite Corporation at bumili ng 15.29&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; lupa mula sa lupain ng pamilya Tuason. Ipinasa ng Pambansang Asemblea ng Komonwelt ng Pilipinas ang Commonwealth Act 502 na kilala bilang &quot;Charter ng Lungsod Quezon&quot; na noong una ay inimungkahing Lungsod ng Balintawak. Matagumpay na namungkahi nina Narcisco Ramos at Ramon Mitra, Sr. na maipangalan ang nasabing lungsod sa kasalukuyang pangulo ng panahong iyon. Pinahintulutan ni Pangulong Quezon na maipasa ang nasabing panukala upang maging batas ng wala ang kanyang lagda noong 12 Oktubre 1939, at dito naitatag ang Lungsod Quezon.

Matapos ang digmaan, ang Republic Act No. 333 na kung saan naayos ang mga hangganan ng Lungsod Quezon at [[Caloocan|Lungsod ng Kalookan]] ay nilagdaan ni Pangulong Elpidio noong 17 Hulyo 1948. Isinasaad din nito na ang nasabing lungsod ang magiging bagong kapital ng bansa at ang lawak nito ay 156.60&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Ang Baesa, Talipapa, San Bartolome, Pasong Tamo, Novaliches Poblacion, Banlat, Kabuyao, Pugad Lawin, Bagbag, at Pasong Putik na dating mga bahagi ng Novaliches ay may lawak na 8, 100 hektarya, ay kinuha mula sa Lungsod ng Kalookan at ibinigay sa Lungsod Quezon. Ito ang dahilan kung bakit nahati ang Lungsod na Kalookan sa dalawa - ang katimugang hati ay urbanisado at ang hilagang bahagi ay sub-rural. Noong 16 Hunyo 1950, binago ang Charter ng Lungsod Quezon ng Republic Act 537, kung saan nabago ang lawak ng siyudad sa 153.59&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

Tuwirang 6 na taon ang dumaan, noong 16 Hunyo 1956, marami pang binago sa lawak ng siyudad, ang Republic Act No. 1575 na nagbago sa lawak ng siyudad sa 151.06&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Nakasaad sa pooksapot ng pamahalaan ng Lungsod Quezon na ang lawak ng lungsod ay 161.12&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Noong 1 Oktubre 1975, idinaos sa Lungsod Quezon ang &quot;[[Thrilla in Manila]]&quot; na laban nina [[Muhammad Ali]] at [[Joe Frazier]].

Sa Presidential Decree No. 824 ni Pangulong [[Ferdinand Marcos]], nalikha ang Kalakhang Maynila (Metro Manila). Ang Lungsod Quezon ay naging isa sa 17 lungsod at munisipalidad ng Kalakhang Maynila. Nang sumunod na taon, ibinalik sa Lungsod ng Maynila ang pagiging kapital ng bansa mula sa Lungsod Quezon sa pamamagitan ng Presidential Decree No. 940. Noong 31 Marso 1978, inutos ni Pangulong [[Ferdinand Marcos]] na ilipat ang mga labi ni Pangulong Manuel L. Quezon mula sa Manila North Cemetery papunta sa bagung-tayong Quezon Memorial Monument na napapalibutan ng [[Elliptical Road]], Manuel L. Quezon monument, at ang City Hall. Noong 22 Pebrero 1986, ang bahagi ng [[Abenida Epifanio de los Santos]] (o EDSA) na nasa Lungsod Quezon ay ang lugar kung saan naganap ang mapayapang People Power Revolution.

Noong 23 Pebrero 1998, pinirmahan ni Pangulong [[Fidel V. Ramos]] ang Republic Act No. 8535. Isinasaad ng nasabing batas na magkakaroon ng isang Lungsod ng Novaliches na binubuo ng 15 pinaka-hilagang mga barangay ng Lungsod Quezon. Ngunit sa sumunod sa plebesito noong 23 Oktubre 1999, mayorya ng mga nakatira sa lungsod ang tumutol sa paghiwalay sa Novaliches. Ang pamahalaan ng Lungsod Quezon ang unang lokal na pamahalaan sa Pilipinas na may kompyuterisadong paraan sa pagsisiyasat sa real estate at sa sistema ng pagbabayad nito. Nagdevelop ng sistemang database ang pamahalaan ng lungsod na ngayon ay nasa 400, 000 property units na may kakayahan na itala ang mga bayad.

== 1939 Masterplan ==

Noong 1938, itinulak ni Pangulong Manuel L. Quezon ang mga plano para sa isang bagong lungsod kapital. Sumisikip na sa Maynila at ang mga tagapayong pangmilitar ni Pangulong Quezon ay nagsasabi na ang Maynila, na nasa tabi ng isang look, ay isang madaling target para pasabugin ng barkong pandigma kung sakaling atakihin at ang mga pagkakataon ay mataas noong mga taon bago ang giyera.

Wala sa isip ng mga tagapayo ni Pangulong Quezon ang pagkakataon ng mga atake mula sa himapapawid. Gayunman, itinulak pa rin ni Quezon ang sining na magtayo ng kapital, 15&amp;nbsp;km mula sa Look ng Maynila (malayo para sa mga baril pandagat). Tinawagan niya si [[William E. Parsons]], isang Amerikanong arkitekto at planner, na siya ring konsultant na arkitekto mula pa sa simula ng okupasyon ng mga Amerikano sa bansa. Sinimulan ni Parsons ang plano at tumulong sa pagpili sa Diliman (Tuason) Estate bilang lugar para sa bagong lungsod. Sa kasamaang-palad, namatay si Parsons sa sumunod na taon. Ang katuwang niyang si Harry Frost ang nagtuloy ng balak. Nakipagtulungan si Frost kina [[Juan Arellano]], Engr. E. D. Williams, at Arkitektong Panlandscape at Planner na si Louis Croft para gumawa ng isang grand master plan para sa bagong kabisera, ang Lungsod Quezon.

Inaprubahan ang balak ng mga Pilipinong awtoridad noong 1941. Sa kalagitnaan ng lungsod ay isang 400-ektaryang parke, halos kasing-laki ng Central Park ng New York at tinutukoy ng [[Abenida North|North]], [[Abenida Timog|South (Timog)]], East, at West Avenues. Sa isang panulukan ng inimungkahing Diliman Quadrangle ang binalak ilagak ang isang 25-ektaryang lote. Dito ilalagay ang isang malaking gusaling kapitolyo parang sa [[Lehislaturang Pilipino]] at mababang mga gusali para sa mga tanggapan ng mga kongresista. Sa magkabilang panulukan ay binalak itayo - ang bagong Palasyo ng Malacañan at ang gusali ng [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]]. Ang tatlong sangay ng pamahalaan ay sa wakas mailalagay na sa tabi ng isa't isa.

== Topograpiya ==
[[Talaksan:Qc-welcome-rotonda-2010.JPG|thumb|200px|Tanawin ng Lungsod Quezon mula sa himpapawid, kasama ang Mabuhay Rotonda sa harapan.]]
Ang lungsod ay nakalagak sa itaas ng Talampas ng Guadalupe na isang medyo mataas na talampas sa hilagang-silangang bahagi ng lungsod - sa pagitan ng mga mababang lupain ng Maynila sa timog-kanluran at sa Lambak ng Marikina sa silangan. Sa katimugang bahagi matatagpuan ang makitid na Ilog San Juan at ang mga tributaryo nito sa Ilog Pasig, habang sa hilaga naman ng siyudad matatagpuan ang makitid ding Tullahan River.

Ang Lungsod Quezon ay hinahangganan ng [[Maynila|Lungsod ng Maynila]] sa timog-kanluran, mga Lungsod ng [[Kalookan]] at [[Valenzuela]] sa kanluran at hilagang-kanluran. Sa timog naman ay ang mga Lungsod ng [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] at [[Mandaluyong]]. Samantala, ang mga Lungsod ng [[Marikina]], at [[Pasig]] ang humahanggan sa Lungsod Quezon sa timog-silangan. Sa hilaga naman, sa kabila ng Ilog Marilao ay ang Lungsod ng [[San Jose del Monte]] sa probinsiya ng [[Bulacan]] at sa silangan ay ang mga bayan ng [[Rodriguez, Rizal|Rodriguez]] at [[San Mateo, Rizal|San Mateo]], parehong nasa probinsiya ng [[Rizal]].

Nahahati ang lungsod sa ilang mga pook. Ang katimugang bahagi ng lungsod ay nahahati sa Diliman, Commonwealth, ang mga Project, Cubao, Kamias, Kamuning, New Manila, San Francisco del Monte, at Santa Mesa Heights. Ang hilagang bahagi ng lungsod ay ang Fairview at Lagro, ngunit kadalasan ay tinatawag itong Novaliches. Karamihan sa mga pook na ito ay walang nakatukoy na hangganan at sa kalikasan ay pamahayan (residential).

== Ekonomiya ==
[[Talaksan:Smart Araneta Coliseum Basketball setup.jpg|thumb|left|200px|Araneta Coliseum]]
Malawak at Iba't iba ang pangunahing pinagkikitaan sa Lungsod Quezon, subalit pangunahing mapapangkat ito sa telekomunikasyon, edukasyon, pangpamahalaan, komersyal, industrial, retail, at professional. 

Dahil malawak ang lungsod Quezon, binubuo ito ng limang pangunahing hiwa-hiwalay na lundong pangkalakalan. Ito ay ang mga sumusunod: 

===== Cubao =====
Ang pinakalumang lundong pangkalakalan ''(commercial)'' ng lungsod kung saan makikita ang Aurora Tower at mga shopping mall. Isang langkap na panlibangang parke ang Fiesta Carnival na napalitan na ng isang sangay ng Shopwise, isang lokal na pamilihan. Makikita rin dito ang [[Araneta Coliseum]], na isang kilalang lugar na pinagdadausan ng mga consyerto at laro.

===== Eastwood =====
Una itong tinaguyod at pinaunlad ng Megaword Corporation bilang isa sa natatanging lundo ng kalakalang Information Technology sa bansa. Sa kasulukuyan ang Eastwood City ay ang pinakakilalang pook na kumakanlong sa negosyong IT. Mahigit sa 70,000 libong mangagawa, professional, at negosyante ang nagpapaunlad at nagtratrabaho dito.  

===== Quezon City Central Business District =====
Matatagpuan sa Hilagang Tatsulok ng gitnang lungsod Quezon. Ito ay ang pinakabagong tinataguyod na lundong pangkalakalan ng Lungsod. Binuo sa pamumuno ng dating alkalde na si Sonny Belmonte at sa pakikipagtulungan sa Ayala Corporation. Inaasahang maging lundo ito ng transportasyong pangmasa sa hilaga dahil na rin sa apat na pangmasang riles na inaasahang magsasabang dito. 

===== Eton City =====

===== U.P. Ayala land techno hub =====
Tinaguyod bilang liwasan ng mga kumpanya ng pananaliksik at pag-unlad sa pagtutulungan ng Ayala Corporation at ng Unibersidad ng Pilipinas. Ito ay matatagpuan sa kanlurang lupain na sakop ng [[Unibersidad ng Pilipinas]]. 

Sa Quezon City rin matatagpuan ang punung-tanggapan ng mga malalaking estasyon ng telebisyon, tulad ng [[TV 5]], [[ABS-CBN]], [[GMA Network]], [[GEM TV]], [[UNTV]], [[Net 25]], [[PTV 4]], [[RPN]], at [[IBC 13]]. at estasion ng radyo BL Radyo at DWNR News Radio 

Ang mga abenida ng [[Abenida Tomas Morato|Tomas Morato]] at [[Abenida Timog|Timog]] ay kilala sa pagkakaroon ng mga hile-hilera ng mga restawran samantala ang [[Abenida Banawe|Banawe Avenue]] ay kilala bilang &quot;Autoparts Capital of the Philippines&quot; dahil dito matatagpuan ang malakas na konsentrasyon ng mga tindahan ng mga bahagi at aksesoryas ng mga kotse at tirahan din sa mga kumpol ng mga awtentikong kainang{{efn|restawran}} Tsino bukod sa Binondo.

== Komunikasyon ==

Ang komunikasyong sistema ng Lungsod Quezon ay pinaglilingkuran ng [[Kompanya ng Teleponong Pangmalayuan ng Pilipinas|'''PLDT''']], [[Globe Telecom|Ang '''Globe Telecommunications Inc''', (o mas kilala bilang '''Globe''')]], [[Bayan Telecommunications|Ang '''Bayan Telecommunications''']], [[Dito Telecommunity|'''Ayos Dito''']], at iba pa. Ang networking selyular sa Pilipinas, patikular sa mga lugar metropolitano, ay bumibilis sa pagbilis kasama ang mababang halaga ng mga tawag at text messaging. Ilan sa mga malalaking kompanya na kumokontrol sa mga network selyular sa Pilipinas at sa Lungsod Quezon tuwiran ay ang [[Globe Telecom]], [[Smart Communications|Smart Telecommunications (PLDT)]], at [[Sun Cellular]] mula sa [[Digitel]].

== Transportasyon ==
Ang lungsod ng Quezon ay binabagtas ng iilan sa pinakamalaking daanan at highway ng Kalakhang Maynila. Ang pangunahing gamit na lulan sa lungsod ay dyip, bus, traysikel, at mayroon ding pumapasadang pedicab sa ilang mga barangay. Bukod sa mga nabanggit ay pinaglilingkuran din ito ng ilan sa mga pangmasang riles.

=== Pangunahing Lansangan ===
Dahil ang Lungsod Quezon ay isang binalak na lungsod, na benepisyuhan ito ng maayos na pagplaplano ng lansangan. Malalawak ang mga kalsada ng Lungsod Quezon, na dinisenyo para sa sasakyan. Ang mga pangunahing lansangan na bumabagtas dito at ang mga sumusunod:
* [[Abenida Commonwealth]] 
* [[Bulebar Aurora]]
* [[Abenida Quezon]] 
* [[Abenida Epifanio de los Santos|Abenida EDSA]]
* [[Metro Manila Skyway|Skyway]]
* [[Daang Palibot Blg. 5]]
=== Quezon City Transport and Transport Management Department (QC TTMD) ===
Ang [https://quezoncity.gov.ph/departments/tf-transport-and-traffic-management/ Quezon City Traffic and Transport Management Department] o QC TTMD

=== Pangmasang Riles ===
Sa kasulukuyan, sineserbisyuhan ang lungsod ng tatlong pangmasang tren na bumabagtas sa mga pangunahin nitong daanan bilang alternatibong transportasyong pangmasa. Sila ang nagsisilbing tagahatid at tagakonekta sa mga katabi at karatig na lungsod at bayan ng Kalakhang Maynila. Ang mga sumsunod ay ang mga linya ng riles na nagseserbisyo sa lungsod.
* [[Unang Linya ng Sistema ng Magaan na Riles Panlulan ng Maynila|Linya 1]]
* [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Magaan na Riles Panlulan ng Maynila|Linya 2]]
* [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Pangkalakhang Riles Panlulan ng Maynila|Linya 3]]

==== Kasulukuyang Ginagawa ====
* Linya 7
* Metro Manila Subway

==== Nakaplanong gawin ====

* Linya 4

* Linya 8 (Silangan-Kanlurang riles ng PNR)

== Edukasyon ==
[[Talaksan:UP Quezon Hall (Diliman, Quezon City)(2019-04-29).jpg|thumb|200px|UP Diliman]]
{{Commonscat|Quezon_City|Lungsod Quezon}}
Maraming kilalang pamantasan ang matatagpuan sa Lungsod Quezon, ang isa doon ay ang [[Unibersidad ng Pilipinas, Diliman|Diliman kampus]] ng [[Unibersidad ng Pilipinas]], na itinatag noong Pebrero 1949. Dito rin matatagpuan ang Loyola Heights kampus ng [[Pamantasang Ateneo de Manila|Unibersidad ng Ateneo de Manila]], ang pangatlo sa pinakamatandang pamantasan sa Pilipinas. 

Bukod sa UP at Ateneo marami ring pamantasang matatagpuan sa lungsod. Ito ay ang mga sumusunod:
* [[Quezon City Polytechnic University|Politeknikong Pamantasan ng Lungsod Quezon]]
* [[Polytechnic University of the Philippines|Politeknikong Pamantasan ng Pilipinas]] - Commonwealth Campus
* [[Pamantasang Manuel L. Quezon]] 
* [[New Era University|Pamantasang New Era]]
* [[Pamantasan ng Dulong Silangan|Far Eastern University]] - Diliman Campus
* [[Pamantasang Pangkompyuter ng AMA|AMA Computer University]]
* [[Pamantasan ng Silangan|Unibersidad ng Silanganan]]
* [[Philippine Women's University|Unibersidad ng Mga Kababaihang Pilipino]]
* [[Pamantasang Our Lady of Fatima]] 
Sa Lungsod ng Quezon din matatagpuan ang pangunahing kampus ng Mataas na Paaralang Pang-agham ng Pilipinas, parte ng ahensyang pinamumunuan ng [[Kagawaran ng Agham at Teknolohiya (Pilipinas)|Kagawaran ng Agham at Teknolohiya]].

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

==Mga medya==
*Margo Management and Consultancy Services Inc. DZHH News Radio 1566 kHz

==Mga kilalang tao==

===Mga pambansang bayani at makabayan===
* [[Melchora Aquino]] – Rebolusyonaryong [[Pilipina|Pilipina]] na kilala bilang &quot;Dakilang Babae ng [[Rebolusyong Pilipino|Rebolusyon]]&quot; at ang &quot;Ina ng Balintawak&quot; para sa kanyang mga kontribusyon.
* Sen. [[Benigno Aquino Jr.]] – dating [[Senador ng Pilipinas]] at pinuno ng oposisyon noong [[Batas Militar sa ilalim ni Ferdinand Marcos|diktadurya ng Batas Militar]] ni [[Ferdinand Marcos]]

=== Pulitika at pamahalaan ===
{{Div col|colwidth=30em}}
*[[Corazon Aquino]] – Ika-11 [[Pangulo ng Pilipinas]]
*[[Gloria Macapagal Arroyo]] – Ika-14 [[Pangulo ng Pilipinas]], Ika-25 [[Ispiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]
*[[Benigno Aquino III]] – Ika-15 [[Pangulo ng Pilipinas]]
*[[Tito Sotto]] – Ika-23 [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas]], dating bise-alkalde ng Lungsod Quezon, aktor at komedyante
*[[Jose W. Diokno]] – Ika-32 [[Kalihim ng Katarungan (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Katarungan]], tagapagtatag na tagapangulo ng [[Komisyon sa Karapatang Pantao (Pilipinas)|Komisyon sa Karapatang Pantao]] at dating [[Senador ng Pilipinas]]
*[[Orlando S. Mercado]] – Ika-20 [[Kalihim ng Pambansang Depensa (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Depensa]] at dating [[Senador ng Pilipinas]]
*[[Mar Roxas]]– Ika-24 [[Kalihim ng Interyor at Pamahalaang Lokal]], Ika-38 [[Kalihim ng Transportasyon at Komunikasyon (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Transportasyon at Komunikasyon]], Ika-26 [[Kalihim ng Kalakalan at Industriya (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Kalakalan at Industriya]], at dating [[Senador ng Pilipinas]]
*[[Miriam Defensor Santiago]] – dating [[Senador ng Pilipinas]]
*[[Nikki Coseteng]] – dating [[Senador ng Pilipinas]]
*[[Ricardo Rosario]] – Ika-189 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]]
*[[Cecilia Muñoz-Palma]] – Pilipinong hurista at ang unang babaeng [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]], miyembro at tagapangulo ng [[Komisyon Konstitusyonal ng Pilipinas noong 1986]]
*[[Alfredo Benjamin Caguioa]] – Ika-177 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]]
*[[Martin Villarama Jr.]] – Ika-166 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]]
*[[Midas Marquez]] – Ika-192 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]]
*[[Paquito Ochoa Jr.]] – Ika-37 [[Kalihim Tagapagpaganap (Pilipinas)|Kalihim Tagapagpaganap ng Pilipinas]], at dating Tagapamahala ng Lungsod Quezon
*[[Rob Bonta]] – Ika-34 [[Attorney General ng California]]
*[[Mel Mathay]] – Ika-3 [[Tagapangulo ng Metropolitan Manila Development Authority|Tagapangulo ng]] [[Metropolitan Manila Authority]], at ika-8 [[Alkalde ng Lungsod Quezon]]
*[[Karina Constantino David]] – dating tagapangulo ng [[Housing and Urban Development Coordinating Council]] at [[Civil Service Commission (Pilipinas)|Civil Service Commission]]
*[[Maris Diokno]] – historyador at dating tagapangulo ng [[National Historical Commission of the Philippines]]
*[[Manuel Morato]] – dating tagapangulo ng [[Movie and Television Review and Classification Board]] at ng [[Philippine Charity Sweepstakes Office]].
*[[Romulo Neri]] – Ika-11 [[Pambansang Pangasiwaan sa Ekonomiya at Pagpapaunlad|Direktor-Heneral ng Pambansang Pangasiwaan sa Ekonomiya at Pagpapaunlad]]
*[[Mike Defensor]] – Ika-28 [[Kalihim ng Kapaligiran at Likas na Yaman|Kalihim ng Kagawaran ng Kapaligiran at Likas na Yaman]], dating tagapangulo ng [[Konseho ng Koordinasyon ng Pabahay at Pagpapaunlad ng Lungsod]], at [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa party-list na ANAKALUSUGAN
*[[Feliciano Belmonte Jr.]] – Ika-20 at ika-23 [[Ispiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]], at ika-9 [[Alkalde ng Lungsod Quezon]]
*[[Barry Gutierrez]] – dating [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa [[Akbayan]], at dating [[Tanggapan ng Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|tagapagsalita ng bise presidente]] para sa [[Leni Robredo]] (2016–2022).
*[[Precious Hipolito]] – [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa [[Mga distrito ng Lehislatura ng Lungsod QuezonIka-2 Distrito|Ika-2 Distrito ng Lungsod Quezon]]
*[[Alfred Vargas]] – [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa [[Mga distrito ng Lehislatura ng Lungsod Quezon|Lungsod Quezon]] sa [[Ika-5 distrito ng kongreso|Ika-5]] distrito, aktor sa pelikula at telebisyon ng [[Lungsod Quezon]]
*[[Vincent Crisologo]] – dating [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa [[Mga distrito ng Lehislatura ng Lungsod Quezon|Lungsod Quezon]] sa [[Ika-1 distrito ng kongreso|Ika-1]] distrito ng [[Lungsod Quezon]]
*[[Tingting Cojuangco]] – dating Gobernador ng [[Tarlac]]
*[[Herbert Bautista]] – ika-10 [[Alkalde ng Lungsod Quezon]], aktor sa pelikula at telebisyon
*[[Kit Belmonte]] – dating [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa [[Ika-6 na distrito ng kongreso ng Lungsod Quezon|Lungsod Quezon]] sa [[Ika-6 na distrito ng kongreso ng Lungsod Quezon|Ika-6]] na distrito
*[[Joy Belmonte]] – ika-11 [[Alkalde ng Lungsod Quezon]]
*[[Emmanuel Bautista]] – Ika-44 [[Listahan ng mga Punong Kawani ng AFP|Pinunong Kawani]] ng [[Sandatahang Lakas ng Pilipinas]]
{{div col end}}

=== Panitikan at Sining ===
{{Div col|colwidth=30em}}
*[[Napoleon Abueva]]– [[National Artist of the Philippines]] para sa Visual Arts – Sculpture
*[[Ryan Cayabyab]] – [[National Artist of the Philippines]] para sa Musika
*[[Jovita Fuentes]] – [[National Artist of the Philippines]] para sa Musika
*[[Francisco Arcellana]] – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Panitikan
*[[Wilfrido Ma. Guerrero]] -[[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Teatro
*[[Amelia Lapeña-Bonifacio]] – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Teatro
*[[Marilou Diaz-Abaya]] – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Pelikula
*[[Augusto Arbizo]] – artistang biswal, at tagapangasiwa ng sining
*[[Simkin de Pio]] – artistang biswal
*[[Rene Villanueva]] – mandudula at awtor.
*[[Eric Gamalinda]]– makata at nobelista
*[[Lourd de Veyra]] – makata, musikero, emcee, makata, mamamahayag, host sa TV, at personalidad sa pagsasahimpapawid
* [[Jake Tordesillas]] – tagasulat ng iskrip
*[[Ben Feleo]] – direktor ng pelikula, screenwriter
*[[Khavn De La Cruz]] – makata at filmmaker

{{div col end}}

===Libangan===
{{Div col|colwidth=30em}}
*[[Alden Richards]] {{ndash}} aktor at mang-aawit
*[[AJ Muhlach]] {{ndash}} mang-aawit, mananayaw at aktor
*[[Jestoni Alarcon]] {{ndash}} action star na aktor, dating bise gobernador ng Lalawigan ng Rizal
*[[Bayani Agbayani]] {{ndash}} aktor, komedyante at OPM singer
*[[Jennica Garcia]] {{ndash}} artista
*[[Julian Trono]] {{ndash}} artista
*[[Joshua Dionisio]] {{ndash}} aktor
*[[Dennis Trillo]] {{ndash}} aktor, [[Sparkle GMA Artist Center]] starlet
* [[Vice Ganda]] {{ndash}} aktor, entrepreneur, komedyante at tv host presenter (residency lang)
* [[Michelle Madrigal]] dating aktres; {{ndash}} pinagbidahan ni Chantal Gonzales sa Temptation of Wife Philippines Adaptation
* [[Patricia Tumulak]] {{ndash}} artista
* [[Martin Escudero]] {{ndash}} aktor
*[[Janine Gutierrez]] {{ndash}} artista
*[[Mayton Eugenio]] {{ndash}} artista, dj lokal na pelikula
*[[Gian Sotto]] {{ndash}} band vocalist
*[[Angelica Panganiban]] {{ndash}} artista
*[[Johnny Delgado]] – artista sa pelikula at telebisyon
*[[John Arcilla]] – artista sa pelikula at telebisyon
*[[Neri Naig]] {{ndash}} artista
*[[Shaina Magdayao]] {{ndash}} artista
*[[Dingdong Dantes]] – aktor at TV host
*[[Jericho Rosales]] {{ndash}} artista, negosyante
*[[Lovi Poe]] aktres na {{ndash}}
*[[Carlo Aquino]] – aktor sa pelikula, at mang-aawit
*[[Kris Aquino]] – artista sa pelikula at sosyalista, aktres sa telebisyon, at host ng palabas sa telebisyon
*[[Harlene Bautista]] – dating child star, aktres sa pelikula at telebisyon
*[[Ramon Bautista]] – aktor, komedyante, host sa telebisyon, prodyuser ng pelikula, manunulat, modelo ng komersyo, at tagapagturo.
*[[Jelo The Weirdo]] – rapper
*[[JM Yosures]] – mang-aawit
*[[Mich Dulce]] – Filipina fashion designer
*[[Janice De Belen]] – artista (residency lang)
*[[Kris Bernal]] – artista
*[[Jolo Revilla]] – aktor at politiko
*[[Arjo Atayde]] – artista sa pelikula at telebisyon (residency lang)
*[[Gelli de Belen]] – host ng telebisyon at aktres (filipino canadian)
*[[Dina Bonnevie]] – artista sa pelikula
*[[Niana Guerrero]] – tagalikha ng nilalaman
*[[Gee-Ann Abrahan]] – artista
*[[Robi Domingo]] – VJ, aktor, mananayaw, host
*[[Carolyn Fe]] – mang-aawit at artista
*[[Johan Santos]] – artista, nagtatanghal ng telebisyon
*[[Nova Villa]] {{ndash}} beteranong aktres, komedyante
*[[John Estrada]] {{ndash}} aktor
*[[John Lapus]] {{ndash}} aktor, komedyante
*[[Sunshine Dizon]] {{ndash}} aktres
*Mark Luz – aktor, modelo
*[[Amy Perez]] {{ndash}} beteranong aktres at host sa telebisyon
*[[L.A. Lopez]] {{ndash}} mang-aawit
*[[Miles Ocampo]] {{ndash}} aktres
*[[Krista Ranillo]] {{ndash}} dating aktres
*[[Iza Calzado]] – aktres
*[[Sylvia Sanchez]] – aktres
*[[Aiko Melendez]] – aktres at politiko
*[[Angelika Dela Cruz]] – mang-aawit, politiko at aktres
*[[Kim Domingo]] - mang-aawit at aktres
*[[Carmina Villarroel]] {{ndash}} aktres, presenter sa telebisyon (residency lamang)
{{div col end}}

=== Palakasan ===
* [[Henry Brauner]] – manlalaro ng football&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |title=Henry Brauner (Manlalaro) |url=https://www.national-football-teams.com/player/18026/Henry_Brauner.html |access-date=Pebrero 9, 2025 |website=Mga Pambansang Koponan ng Football}}&lt;/ref&gt;
* [[Alex Eala]] {{ndash}} manlalaro ng tennis
* [[Michele Gumabao]] – manlalaro ng volleyball
* [[Francis Ceccarelli]] {{ndash}} alpine skier
* [[Jovy Marcelo]] – [[drayber ng race car]] na namatay sa isang aksidente habang nagpapraktis para sa [[1992 Indianapolis 500]].
*[[Miguel Molina (manlalangoy)|Miguel Molina]] {{ndash}} dating manlalangoy
*[[Kobe Paras]] {{ndash}} kampeong manlalaro ng basketball
* [[Jai Reyes]] {{ndash}} manlalaro ng basketball
*[[Chot Reyes]] {{ndash}} coach ng basketball
* [[Denice Zamboanga]] {{ndash}} artista ng mixed martial arts

===Reyna ng kagandahan===
* [[Charlene Gonzales]] {{ndash}} dating reyna ng kagandahan; Miss Universe 1994
* [[Nicole Kim Donesa]] {{ndash}} dating reyna ng kagandahan; Miss World Philippines 2014

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
{{Metro Manila}}
{{Authority control}}
[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Quezon]]</text>
      <sha1>f5yn9trl28dwooptdvmf8hl8fu56nbi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213246</id>
      <parentid>2213245</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T06:32:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35234-81</username>
        <id>163322</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga medya */</comment>
      <origin>2213246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32046" sha1="g39hxyyycpcq10k993tu3pc81w0n55q" xml:space="preserve">{{redirect|Diliman|halamang-gamot na diliman|Stenochlaena palustris|sa ibang gamit|Diliman (paglilinaw)}}
{{Infobox Philippine city 2 
| infoboxtitle   = Lungsod Quezon
| image_flag     = Quezon City Flag.svg
| sealfile       = Ph_seal_ncr_quezoncity.png 
| locatormapfile = Ph_locator_ncr_quezoncity.png
| imagesize      = 250px
| caption        = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita ng lokasyon ng Lungsod Quezon.
| image_skyline        = Quezon City Montage.png
| image_caption        = &lt;!--(Mula itaas, kaliwa hanggang kanan): [[Eastwood City]], [[Quezon Memorial Circle]], tanawing himpapawid ng Lungsod Quezon, [[EDSA Shrine]], at [[Abenida Katipunan]].--&gt;
| region         = [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]] 
| province       = — 
| districts      = Una sa ika-apat na distrito ng Lungsod Quezon 
| barangays      = 142 
| class          = Unang klaseng lungsod; mataas na urbanisado 
| mayor          = Joy Belmonte
| vice_mayor     = Gian Sotto
| founded        = 12 Oktubre 1939
| cityhood       = 12 Oktubre 1939
| website        = [http://www.quezoncity.gov.ph www.quezoncity.gov.ph] 
| areakm2        = 161.12 
| language       = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]&lt;br&gt;[[Taglish]]
| population_as_of = 2000 | population_total = 2173831 
| latd =  14| latm = 38| lats = | latNS = N 
| longd = 121| longm = 2| longs = | longEW = E 
}}

Ang '''Lungsod Quezon''' (Ingles: ''Quezon City'', pinaikling '''QC''') o '''Lungsod ng Quezon&lt;ref&gt;{{cite PH act|chamber=HB|number=3930|title=Tandang Sora Holiday Act of 2019|url=https://hrep-website.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/legisdocs/basic_18/HB03930.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120164113/https://hrep-website.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/legisdocs/basic_18/HB03930.pdf|url-status=dead|archive-date=20 Enero 2022|publisher=House of Representatives of the Philippines|access-date=12 Agosto 2025|quote=January 6 of every year is hereby declared as a special non-working holiday in the entire City of Quezon...|date=2019}}&lt;/ref&gt;''' ay ang pinakamayaman at [[populasyon|pinakamataong]] lungsod sa [[Pilipinas]]. Ayon sa senso noong 2024, ang lungsod ay may populasyon na 3,084,270 katao. Itinatag ito noong 12 Oktubre 1939 at ipinangalan kay [[Manuel L. Quezon]], ang pangalawang [[pangulo ng Pilipinas]]. Nagsilbi bilang kabisera ng Pilipinas ang Lungsod Quezon mula 1948 hanggang 1976, nang ibinalik ang pagtatalagang ito sa lungsod ng [[Maynila]]. Matatagpuan sa pulo ng [[Luzon]], isa ang Lungsod Quezon sa mga [[Mga lungsod sa Pilipinas|lungsod]] at [[Munisipalidad sa Pilipinas|munisipalidad]] na binubuo ng [[Kalakhang Maynila]], ang Pambansang Punong Rehiyon ng Pilipinas. 

Nilayon ng lungsod na maging pambansang kabisera ng Pilipinas na papalit sa Maynila, dahil dumaranas ang huli ng pagsisikip, kawalan ng tirahan, mahinang sanitasyon, at matinding trapiko. Upang gawin ang Lungsod Quezon, ilang baryo ang inukit mula sa mga bayan ng [[Caloocan]], [[Marikina]], [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] at [[Pasig]], bukod pa sa walong malalawak na ari-arian na binili ng pamahalaan ng Pilipinas para sa layuning ito. Opisyal itong idineklara bilang pambansang kabisera noong 12 Oktubre 1949, at ilang kagawaran at institusyon ng pamahalaan ang lumipat palabas ng Maynila papunta sa bagong kabiserang lungsod. Nangangailangan ito ng pagpapalawak ng lungsod pahilaga, na siyang dahilan upang kunin ang Novaliches mula sa Caloocan na hinati ito sa dalawang hindi magkadikit na bahagi. Ilang baryo rin ang kinuha mula sa San Mateo at ilang bahagi ng Montalban. Gayunpaman, noong 24 Hunyo 1976, ipinagpatibay ng Presidential Decree Blg. 940 na ibalik sa estado ng pambansang kabisera ang Maynila, habang ang buong Kalakhang Maynila ay itinalaga bilang luklukan ng pamahalaan.&lt;ref name=&quot;qcpubliclibrary.org&quot;&gt;{{cite web |date=21 Nobyembre 2006 |title=History of Quezon City Public Library |url=http://www.qcpubliclibrary.org/downloads/Full_History_Of_QC_Public_Library.pdf |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083508/http://www.qcpubliclibrary.org/downloads/Full_History_Of_QC_Public_Library.pdf |archive-date=24 Setyembre 2015 |access-date=12 Agosto 2025 |website=QC Public Library}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GovPH-PD940&quot;&gt;{{cite PH act|chamber=PD|number=940, s. 1975|url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/|title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government|access-date=12 Agosto 2025|date=29 Mayo 1976|publisher=[[Official Gazette (Philippines)|Official Gazette of the Republic of the Philippines]]|archive-date=25 Mayo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Kilala ang Lungsod Quezon para sa sining nito, industriya ng libangan at midya, at angkop na tinatawag na &quot;City of Stars&quot;. Nasa lungsod ang mga punong-tanggapan at estudyo ng mga pangunahing himpilang pagsasahimpapawid. Kilala rin ito sa komersyo, edukasyon, pananaliksik, teknolohiya, politika, turismo at palakasan. Ilang sangay ng pambansang pamahalaan kabilang ang [[Hugnayan ng Batasang Pambansa]], ang upuan ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]], ang matatagpuan sa lungsod.

Isang nakaplanong lungsod ang Lungsod Quezon. Sinasaklaw nito ang kabuuang lawak na {{convert|161.11|sqkm|sp=us}}, na siyang pinakamalaking lungsod sa Kalakhang Maynila sa mga tuntunin ng lawak ng lupa. Ito ay politikal na nahahati sa anim na distrito ng kongreso, na kumakatawan sa lungsod sa Mababang Kapulungan ng [[Kongreso ng Pilipinas]]. Mayroong 142 barangay ang lungsod sa ilalim ng Pamahalaang Lungsod. Ang mga kagawaran at ahensya ng pambansang pamahalaan ay kadalasang matatagpuan sa unang ''National Government Center'' (NGC) sa Diliman, at ang pangalawang ''National Government Center'' sa Batasan Hills, kung saan matatagpuan ang Mababang Kapulungan ng Kongreso ng Pilipinas. Karamihan sa hilagang bahagi ng lungsod ay nasa paanan ng kabundukan ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Sierra Madre]], kabilang ang La Mesa Watershed Reservation, ang pinakamalaking palatubigan sa Metro Manila at isang itinalagang protektadong lugar.

== Kasaysayan ==
[[File:Manuel L. Quezon (November 1942).jpg|thumb|left|200px|Pangulo ng Komonwelt [[Manuel L. Quezon]].]]
Bago malikha ang Lungsod Quezon, ito ay binubuo ng mga maliliit na bayan, tulad ng San Francisco del Monte, Novaliches, at Balintawak. Noong 23 Agosto 1896, ang Katipunan na pinamumunuan ni [[Andres Bonifacio]] ay nagsimula ng himagsikan laban sa [[Espanya]] sa tirahan ni [[Melchora Aquino]] sa Pugad Lawin (ngayon ay Bahay Toro at Project 8). Noong unang kalahati ng ikadalawampung siglo, pinangarap ni Pangulong Manuel L. Quezon na magkaroon ng isang bagong kapital ng bansa, papalitan nito ang Maynila na siyang kasalukuyan noong panahong iyon, at tirahan sa maraming manggagawa. Pinaniniwalaan na ang nauna niyang pagtungo sa bansang [[Mehiko]] ay ang nag-impluwensiya sa pangarap na ito.

Noong 1938, nilikha ni Pangulong Quezon ang People's Homesite Corporation at bumili ng 15.29&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; lupa mula sa lupain ng pamilya Tuason. Ipinasa ng Pambansang Asemblea ng Komonwelt ng Pilipinas ang Commonwealth Act 502 na kilala bilang &quot;Charter ng Lungsod Quezon&quot; na noong una ay inimungkahing Lungsod ng Balintawak. Matagumpay na namungkahi nina Narcisco Ramos at Ramon Mitra, Sr. na maipangalan ang nasabing lungsod sa kasalukuyang pangulo ng panahong iyon. Pinahintulutan ni Pangulong Quezon na maipasa ang nasabing panukala upang maging batas ng wala ang kanyang lagda noong 12 Oktubre 1939, at dito naitatag ang Lungsod Quezon.

Matapos ang digmaan, ang Republic Act No. 333 na kung saan naayos ang mga hangganan ng Lungsod Quezon at [[Caloocan|Lungsod ng Kalookan]] ay nilagdaan ni Pangulong Elpidio noong 17 Hulyo 1948. Isinasaad din nito na ang nasabing lungsod ang magiging bagong kapital ng bansa at ang lawak nito ay 156.60&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Ang Baesa, Talipapa, San Bartolome, Pasong Tamo, Novaliches Poblacion, Banlat, Kabuyao, Pugad Lawin, Bagbag, at Pasong Putik na dating mga bahagi ng Novaliches ay may lawak na 8, 100 hektarya, ay kinuha mula sa Lungsod ng Kalookan at ibinigay sa Lungsod Quezon. Ito ang dahilan kung bakit nahati ang Lungsod na Kalookan sa dalawa - ang katimugang hati ay urbanisado at ang hilagang bahagi ay sub-rural. Noong 16 Hunyo 1950, binago ang Charter ng Lungsod Quezon ng Republic Act 537, kung saan nabago ang lawak ng siyudad sa 153.59&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

Tuwirang 6 na taon ang dumaan, noong 16 Hunyo 1956, marami pang binago sa lawak ng siyudad, ang Republic Act No. 1575 na nagbago sa lawak ng siyudad sa 151.06&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Nakasaad sa pooksapot ng pamahalaan ng Lungsod Quezon na ang lawak ng lungsod ay 161.12&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Noong 1 Oktubre 1975, idinaos sa Lungsod Quezon ang &quot;[[Thrilla in Manila]]&quot; na laban nina [[Muhammad Ali]] at [[Joe Frazier]].

Sa Presidential Decree No. 824 ni Pangulong [[Ferdinand Marcos]], nalikha ang Kalakhang Maynila (Metro Manila). Ang Lungsod Quezon ay naging isa sa 17 lungsod at munisipalidad ng Kalakhang Maynila. Nang sumunod na taon, ibinalik sa Lungsod ng Maynila ang pagiging kapital ng bansa mula sa Lungsod Quezon sa pamamagitan ng Presidential Decree No. 940. Noong 31 Marso 1978, inutos ni Pangulong [[Ferdinand Marcos]] na ilipat ang mga labi ni Pangulong Manuel L. Quezon mula sa Manila North Cemetery papunta sa bagung-tayong Quezon Memorial Monument na napapalibutan ng [[Elliptical Road]], Manuel L. Quezon monument, at ang City Hall. Noong 22 Pebrero 1986, ang bahagi ng [[Abenida Epifanio de los Santos]] (o EDSA) na nasa Lungsod Quezon ay ang lugar kung saan naganap ang mapayapang People Power Revolution.

Noong 23 Pebrero 1998, pinirmahan ni Pangulong [[Fidel V. Ramos]] ang Republic Act No. 8535. Isinasaad ng nasabing batas na magkakaroon ng isang Lungsod ng Novaliches na binubuo ng 15 pinaka-hilagang mga barangay ng Lungsod Quezon. Ngunit sa sumunod sa plebesito noong 23 Oktubre 1999, mayorya ng mga nakatira sa lungsod ang tumutol sa paghiwalay sa Novaliches. Ang pamahalaan ng Lungsod Quezon ang unang lokal na pamahalaan sa Pilipinas na may kompyuterisadong paraan sa pagsisiyasat sa real estate at sa sistema ng pagbabayad nito. Nagdevelop ng sistemang database ang pamahalaan ng lungsod na ngayon ay nasa 400, 000 property units na may kakayahan na itala ang mga bayad.

== 1939 Masterplan ==

Noong 1938, itinulak ni Pangulong Manuel L. Quezon ang mga plano para sa isang bagong lungsod kapital. Sumisikip na sa Maynila at ang mga tagapayong pangmilitar ni Pangulong Quezon ay nagsasabi na ang Maynila, na nasa tabi ng isang look, ay isang madaling target para pasabugin ng barkong pandigma kung sakaling atakihin at ang mga pagkakataon ay mataas noong mga taon bago ang giyera.

Wala sa isip ng mga tagapayo ni Pangulong Quezon ang pagkakataon ng mga atake mula sa himapapawid. Gayunman, itinulak pa rin ni Quezon ang sining na magtayo ng kapital, 15&amp;nbsp;km mula sa Look ng Maynila (malayo para sa mga baril pandagat). Tinawagan niya si [[William E. Parsons]], isang Amerikanong arkitekto at planner, na siya ring konsultant na arkitekto mula pa sa simula ng okupasyon ng mga Amerikano sa bansa. Sinimulan ni Parsons ang plano at tumulong sa pagpili sa Diliman (Tuason) Estate bilang lugar para sa bagong lungsod. Sa kasamaang-palad, namatay si Parsons sa sumunod na taon. Ang katuwang niyang si Harry Frost ang nagtuloy ng balak. Nakipagtulungan si Frost kina [[Juan Arellano]], Engr. E. D. Williams, at Arkitektong Panlandscape at Planner na si Louis Croft para gumawa ng isang grand master plan para sa bagong kabisera, ang Lungsod Quezon.

Inaprubahan ang balak ng mga Pilipinong awtoridad noong 1941. Sa kalagitnaan ng lungsod ay isang 400-ektaryang parke, halos kasing-laki ng Central Park ng New York at tinutukoy ng [[Abenida North|North]], [[Abenida Timog|South (Timog)]], East, at West Avenues. Sa isang panulukan ng inimungkahing Diliman Quadrangle ang binalak ilagak ang isang 25-ektaryang lote. Dito ilalagay ang isang malaking gusaling kapitolyo parang sa [[Lehislaturang Pilipino]] at mababang mga gusali para sa mga tanggapan ng mga kongresista. Sa magkabilang panulukan ay binalak itayo - ang bagong Palasyo ng Malacañan at ang gusali ng [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]]. Ang tatlong sangay ng pamahalaan ay sa wakas mailalagay na sa tabi ng isa't isa.

== Topograpiya ==
[[Talaksan:Qc-welcome-rotonda-2010.JPG|thumb|200px|Tanawin ng Lungsod Quezon mula sa himpapawid, kasama ang Mabuhay Rotonda sa harapan.]]
Ang lungsod ay nakalagak sa itaas ng Talampas ng Guadalupe na isang medyo mataas na talampas sa hilagang-silangang bahagi ng lungsod - sa pagitan ng mga mababang lupain ng Maynila sa timog-kanluran at sa Lambak ng Marikina sa silangan. Sa katimugang bahagi matatagpuan ang makitid na Ilog San Juan at ang mga tributaryo nito sa Ilog Pasig, habang sa hilaga naman ng siyudad matatagpuan ang makitid ding Tullahan River.

Ang Lungsod Quezon ay hinahangganan ng [[Maynila|Lungsod ng Maynila]] sa timog-kanluran, mga Lungsod ng [[Kalookan]] at [[Valenzuela]] sa kanluran at hilagang-kanluran. Sa timog naman ay ang mga Lungsod ng [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] at [[Mandaluyong]]. Samantala, ang mga Lungsod ng [[Marikina]], at [[Pasig]] ang humahanggan sa Lungsod Quezon sa timog-silangan. Sa hilaga naman, sa kabila ng Ilog Marilao ay ang Lungsod ng [[San Jose del Monte]] sa probinsiya ng [[Bulacan]] at sa silangan ay ang mga bayan ng [[Rodriguez, Rizal|Rodriguez]] at [[San Mateo, Rizal|San Mateo]], parehong nasa probinsiya ng [[Rizal]].

Nahahati ang lungsod sa ilang mga pook. Ang katimugang bahagi ng lungsod ay nahahati sa Diliman, Commonwealth, ang mga Project, Cubao, Kamias, Kamuning, New Manila, San Francisco del Monte, at Santa Mesa Heights. Ang hilagang bahagi ng lungsod ay ang Fairview at Lagro, ngunit kadalasan ay tinatawag itong Novaliches. Karamihan sa mga pook na ito ay walang nakatukoy na hangganan at sa kalikasan ay pamahayan (residential).

== Ekonomiya ==
[[Talaksan:Smart Araneta Coliseum Basketball setup.jpg|thumb|left|200px|Araneta Coliseum]]
Malawak at Iba't iba ang pangunahing pinagkikitaan sa Lungsod Quezon, subalit pangunahing mapapangkat ito sa telekomunikasyon, edukasyon, pangpamahalaan, komersyal, industrial, retail, at professional. 

Dahil malawak ang lungsod Quezon, binubuo ito ng limang pangunahing hiwa-hiwalay na lundong pangkalakalan. Ito ay ang mga sumusunod: 

===== Cubao =====
Ang pinakalumang lundong pangkalakalan ''(commercial)'' ng lungsod kung saan makikita ang Aurora Tower at mga shopping mall. Isang langkap na panlibangang parke ang Fiesta Carnival na napalitan na ng isang sangay ng Shopwise, isang lokal na pamilihan. Makikita rin dito ang [[Araneta Coliseum]], na isang kilalang lugar na pinagdadausan ng mga consyerto at laro.

===== Eastwood =====
Una itong tinaguyod at pinaunlad ng Megaword Corporation bilang isa sa natatanging lundo ng kalakalang Information Technology sa bansa. Sa kasulukuyan ang Eastwood City ay ang pinakakilalang pook na kumakanlong sa negosyong IT. Mahigit sa 70,000 libong mangagawa, professional, at negosyante ang nagpapaunlad at nagtratrabaho dito.  

===== Quezon City Central Business District =====
Matatagpuan sa Hilagang Tatsulok ng gitnang lungsod Quezon. Ito ay ang pinakabagong tinataguyod na lundong pangkalakalan ng Lungsod. Binuo sa pamumuno ng dating alkalde na si Sonny Belmonte at sa pakikipagtulungan sa Ayala Corporation. Inaasahang maging lundo ito ng transportasyong pangmasa sa hilaga dahil na rin sa apat na pangmasang riles na inaasahang magsasabang dito. 

===== Eton City =====

===== U.P. Ayala land techno hub =====
Tinaguyod bilang liwasan ng mga kumpanya ng pananaliksik at pag-unlad sa pagtutulungan ng Ayala Corporation at ng Unibersidad ng Pilipinas. Ito ay matatagpuan sa kanlurang lupain na sakop ng [[Unibersidad ng Pilipinas]]. 

Sa Quezon City rin matatagpuan ang punung-tanggapan ng mga malalaking estasyon ng telebisyon, tulad ng [[TV 5]], [[ABS-CBN]], [[GMA Network]], [[GEM TV]], [[UNTV]], [[Net 25]], [[PTV 4]], [[RPN]], at [[IBC 13]]. at estasion ng radyo BL Radyo at DWNR News Radio 

Ang mga abenida ng [[Abenida Tomas Morato|Tomas Morato]] at [[Abenida Timog|Timog]] ay kilala sa pagkakaroon ng mga hile-hilera ng mga restawran samantala ang [[Abenida Banawe|Banawe Avenue]] ay kilala bilang &quot;Autoparts Capital of the Philippines&quot; dahil dito matatagpuan ang malakas na konsentrasyon ng mga tindahan ng mga bahagi at aksesoryas ng mga kotse at tirahan din sa mga kumpol ng mga awtentikong kainang{{efn|restawran}} Tsino bukod sa Binondo.

== Komunikasyon ==

Ang komunikasyong sistema ng Lungsod Quezon ay pinaglilingkuran ng [[Kompanya ng Teleponong Pangmalayuan ng Pilipinas|'''PLDT''']], [[Globe Telecom|Ang '''Globe Telecommunications Inc''', (o mas kilala bilang '''Globe''')]], [[Bayan Telecommunications|Ang '''Bayan Telecommunications''']], [[Dito Telecommunity|'''Ayos Dito''']], at iba pa. Ang networking selyular sa Pilipinas, patikular sa mga lugar metropolitano, ay bumibilis sa pagbilis kasama ang mababang halaga ng mga tawag at text messaging. Ilan sa mga malalaking kompanya na kumokontrol sa mga network selyular sa Pilipinas at sa Lungsod Quezon tuwiran ay ang [[Globe Telecom]], [[Smart Communications|Smart Telecommunications (PLDT)]], at [[Sun Cellular]] mula sa [[Digitel]].

== Transportasyon ==
Ang lungsod ng Quezon ay binabagtas ng iilan sa pinakamalaking daanan at highway ng Kalakhang Maynila. Ang pangunahing gamit na lulan sa lungsod ay dyip, bus, traysikel, at mayroon ding pumapasadang pedicab sa ilang mga barangay. Bukod sa mga nabanggit ay pinaglilingkuran din ito ng ilan sa mga pangmasang riles.

=== Pangunahing Lansangan ===
Dahil ang Lungsod Quezon ay isang binalak na lungsod, na benepisyuhan ito ng maayos na pagplaplano ng lansangan. Malalawak ang mga kalsada ng Lungsod Quezon, na dinisenyo para sa sasakyan. Ang mga pangunahing lansangan na bumabagtas dito at ang mga sumusunod:
* [[Abenida Commonwealth]] 
* [[Bulebar Aurora]]
* [[Abenida Quezon]] 
* [[Abenida Epifanio de los Santos|Abenida EDSA]]
* [[Metro Manila Skyway|Skyway]]
* [[Daang Palibot Blg. 5]]
=== Quezon City Transport and Transport Management Department (QC TTMD) ===
Ang [https://quezoncity.gov.ph/departments/tf-transport-and-traffic-management/ Quezon City Traffic and Transport Management Department] o QC TTMD

=== Pangmasang Riles ===
Sa kasulukuyan, sineserbisyuhan ang lungsod ng tatlong pangmasang tren na bumabagtas sa mga pangunahin nitong daanan bilang alternatibong transportasyong pangmasa. Sila ang nagsisilbing tagahatid at tagakonekta sa mga katabi at karatig na lungsod at bayan ng Kalakhang Maynila. Ang mga sumsunod ay ang mga linya ng riles na nagseserbisyo sa lungsod.
* [[Unang Linya ng Sistema ng Magaan na Riles Panlulan ng Maynila|Linya 1]]
* [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Magaan na Riles Panlulan ng Maynila|Linya 2]]
* [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Pangkalakhang Riles Panlulan ng Maynila|Linya 3]]

==== Kasulukuyang Ginagawa ====
* Linya 7
* Metro Manila Subway

==== Nakaplanong gawin ====

* Linya 4

* Linya 8 (Silangan-Kanlurang riles ng PNR)

== Edukasyon ==
[[Talaksan:UP Quezon Hall (Diliman, Quezon City)(2019-04-29).jpg|thumb|200px|UP Diliman]]
{{Commonscat|Quezon_City|Lungsod Quezon}}
Maraming kilalang pamantasan ang matatagpuan sa Lungsod Quezon, ang isa doon ay ang [[Unibersidad ng Pilipinas, Diliman|Diliman kampus]] ng [[Unibersidad ng Pilipinas]], na itinatag noong Pebrero 1949. Dito rin matatagpuan ang Loyola Heights kampus ng [[Pamantasang Ateneo de Manila|Unibersidad ng Ateneo de Manila]], ang pangatlo sa pinakamatandang pamantasan sa Pilipinas. 

Bukod sa UP at Ateneo marami ring pamantasang matatagpuan sa lungsod. Ito ay ang mga sumusunod:
* [[Quezon City Polytechnic University|Politeknikong Pamantasan ng Lungsod Quezon]]
* [[Polytechnic University of the Philippines|Politeknikong Pamantasan ng Pilipinas]] - Commonwealth Campus
* [[Pamantasang Manuel L. Quezon]] 
* [[New Era University|Pamantasang New Era]]
* [[Pamantasan ng Dulong Silangan|Far Eastern University]] - Diliman Campus
* [[Pamantasang Pangkompyuter ng AMA|AMA Computer University]]
* [[Pamantasan ng Silangan|Unibersidad ng Silanganan]]
* [[Philippine Women's University|Unibersidad ng Mga Kababaihang Pilipino]]
* [[Pamantasang Our Lady of Fatima]] 
Sa Lungsod ng Quezon din matatagpuan ang pangunahing kampus ng Mataas na Paaralang Pang-agham ng Pilipinas, parte ng ahensyang pinamumunuan ng [[Kagawaran ng Agham at Teknolohiya (Pilipinas)|Kagawaran ng Agham at Teknolohiya]].

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

==Mga medya==
*Margo Management and Consultancy Services Inc. DZHH News Radio 1566 kHz
*TVB Kabayan, Inc.

==Mga kilalang tao==

===Mga pambansang bayani at makabayan===
* [[Melchora Aquino]] – Rebolusyonaryong [[Pilipina|Pilipina]] na kilala bilang &quot;Dakilang Babae ng [[Rebolusyong Pilipino|Rebolusyon]]&quot; at ang &quot;Ina ng Balintawak&quot; para sa kanyang mga kontribusyon.
* Sen. [[Benigno Aquino Jr.]] – dating [[Senador ng Pilipinas]] at pinuno ng oposisyon noong [[Batas Militar sa ilalim ni Ferdinand Marcos|diktadurya ng Batas Militar]] ni [[Ferdinand Marcos]]

=== Pulitika at pamahalaan ===
{{Div col|colwidth=30em}}
*[[Corazon Aquino]] – Ika-11 [[Pangulo ng Pilipinas]]
*[[Gloria Macapagal Arroyo]] – Ika-14 [[Pangulo ng Pilipinas]], Ika-25 [[Ispiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]
*[[Benigno Aquino III]] – Ika-15 [[Pangulo ng Pilipinas]]
*[[Tito Sotto]] – Ika-23 [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas]], dating bise-alkalde ng Lungsod Quezon, aktor at komedyante
*[[Jose W. Diokno]] – Ika-32 [[Kalihim ng Katarungan (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Katarungan]], tagapagtatag na tagapangulo ng [[Komisyon sa Karapatang Pantao (Pilipinas)|Komisyon sa Karapatang Pantao]] at dating [[Senador ng Pilipinas]]
*[[Orlando S. Mercado]] – Ika-20 [[Kalihim ng Pambansang Depensa (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Depensa]] at dating [[Senador ng Pilipinas]]
*[[Mar Roxas]]– Ika-24 [[Kalihim ng Interyor at Pamahalaang Lokal]], Ika-38 [[Kalihim ng Transportasyon at Komunikasyon (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Transportasyon at Komunikasyon]], Ika-26 [[Kalihim ng Kalakalan at Industriya (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Kalakalan at Industriya]], at dating [[Senador ng Pilipinas]]
*[[Miriam Defensor Santiago]] – dating [[Senador ng Pilipinas]]
*[[Nikki Coseteng]] – dating [[Senador ng Pilipinas]]
*[[Ricardo Rosario]] – Ika-189 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]]
*[[Cecilia Muñoz-Palma]] – Pilipinong hurista at ang unang babaeng [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]], miyembro at tagapangulo ng [[Komisyon Konstitusyonal ng Pilipinas noong 1986]]
*[[Alfredo Benjamin Caguioa]] – Ika-177 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]]
*[[Martin Villarama Jr.]] – Ika-166 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]]
*[[Midas Marquez]] – Ika-192 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]]
*[[Paquito Ochoa Jr.]] – Ika-37 [[Kalihim Tagapagpaganap (Pilipinas)|Kalihim Tagapagpaganap ng Pilipinas]], at dating Tagapamahala ng Lungsod Quezon
*[[Rob Bonta]] – Ika-34 [[Attorney General ng California]]
*[[Mel Mathay]] – Ika-3 [[Tagapangulo ng Metropolitan Manila Development Authority|Tagapangulo ng]] [[Metropolitan Manila Authority]], at ika-8 [[Alkalde ng Lungsod Quezon]]
*[[Karina Constantino David]] – dating tagapangulo ng [[Housing and Urban Development Coordinating Council]] at [[Civil Service Commission (Pilipinas)|Civil Service Commission]]
*[[Maris Diokno]] – historyador at dating tagapangulo ng [[National Historical Commission of the Philippines]]
*[[Manuel Morato]] – dating tagapangulo ng [[Movie and Television Review and Classification Board]] at ng [[Philippine Charity Sweepstakes Office]].
*[[Romulo Neri]] – Ika-11 [[Pambansang Pangasiwaan sa Ekonomiya at Pagpapaunlad|Direktor-Heneral ng Pambansang Pangasiwaan sa Ekonomiya at Pagpapaunlad]]
*[[Mike Defensor]] – Ika-28 [[Kalihim ng Kapaligiran at Likas na Yaman|Kalihim ng Kagawaran ng Kapaligiran at Likas na Yaman]], dating tagapangulo ng [[Konseho ng Koordinasyon ng Pabahay at Pagpapaunlad ng Lungsod]], at [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa party-list na ANAKALUSUGAN
*[[Feliciano Belmonte Jr.]] – Ika-20 at ika-23 [[Ispiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]], at ika-9 [[Alkalde ng Lungsod Quezon]]
*[[Barry Gutierrez]] – dating [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa [[Akbayan]], at dating [[Tanggapan ng Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|tagapagsalita ng bise presidente]] para sa [[Leni Robredo]] (2016–2022).
*[[Precious Hipolito]] – [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa [[Mga distrito ng Lehislatura ng Lungsod QuezonIka-2 Distrito|Ika-2 Distrito ng Lungsod Quezon]]
*[[Alfred Vargas]] – [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa [[Mga distrito ng Lehislatura ng Lungsod Quezon|Lungsod Quezon]] sa [[Ika-5 distrito ng kongreso|Ika-5]] distrito, aktor sa pelikula at telebisyon ng [[Lungsod Quezon]]
*[[Vincent Crisologo]] – dating [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa [[Mga distrito ng Lehislatura ng Lungsod Quezon|Lungsod Quezon]] sa [[Ika-1 distrito ng kongreso|Ika-1]] distrito ng [[Lungsod Quezon]]
*[[Tingting Cojuangco]] – dating Gobernador ng [[Tarlac]]
*[[Herbert Bautista]] – ika-10 [[Alkalde ng Lungsod Quezon]], aktor sa pelikula at telebisyon
*[[Kit Belmonte]] – dating [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa [[Ika-6 na distrito ng kongreso ng Lungsod Quezon|Lungsod Quezon]] sa [[Ika-6 na distrito ng kongreso ng Lungsod Quezon|Ika-6]] na distrito
*[[Joy Belmonte]] – ika-11 [[Alkalde ng Lungsod Quezon]]
*[[Emmanuel Bautista]] – Ika-44 [[Listahan ng mga Punong Kawani ng AFP|Pinunong Kawani]] ng [[Sandatahang Lakas ng Pilipinas]]
{{div col end}}

=== Panitikan at Sining ===
{{Div col|colwidth=30em}}
*[[Napoleon Abueva]]– [[National Artist of the Philippines]] para sa Visual Arts – Sculpture
*[[Ryan Cayabyab]] – [[National Artist of the Philippines]] para sa Musika
*[[Jovita Fuentes]] – [[National Artist of the Philippines]] para sa Musika
*[[Francisco Arcellana]] – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Panitikan
*[[Wilfrido Ma. Guerrero]] -[[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Teatro
*[[Amelia Lapeña-Bonifacio]] – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Teatro
*[[Marilou Diaz-Abaya]] – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Pelikula
*[[Augusto Arbizo]] – artistang biswal, at tagapangasiwa ng sining
*[[Simkin de Pio]] – artistang biswal
*[[Rene Villanueva]] – mandudula at awtor.
*[[Eric Gamalinda]]– makata at nobelista
*[[Lourd de Veyra]] – makata, musikero, emcee, makata, mamamahayag, host sa TV, at personalidad sa pagsasahimpapawid
* [[Jake Tordesillas]] – tagasulat ng iskrip
*[[Ben Feleo]] – direktor ng pelikula, screenwriter
*[[Khavn De La Cruz]] – makata at filmmaker

{{div col end}}

===Libangan===
{{Div col|colwidth=30em}}
*[[Alden Richards]] {{ndash}} aktor at mang-aawit
*[[AJ Muhlach]] {{ndash}} mang-aawit, mananayaw at aktor
*[[Jestoni Alarcon]] {{ndash}} action star na aktor, dating bise gobernador ng Lalawigan ng Rizal
*[[Bayani Agbayani]] {{ndash}} aktor, komedyante at OPM singer
*[[Jennica Garcia]] {{ndash}} artista
*[[Julian Trono]] {{ndash}} artista
*[[Joshua Dionisio]] {{ndash}} aktor
*[[Dennis Trillo]] {{ndash}} aktor, [[Sparkle GMA Artist Center]] starlet
* [[Vice Ganda]] {{ndash}} aktor, entrepreneur, komedyante at tv host presenter (residency lang)
* [[Michelle Madrigal]] dating aktres; {{ndash}} pinagbidahan ni Chantal Gonzales sa Temptation of Wife Philippines Adaptation
* [[Patricia Tumulak]] {{ndash}} artista
* [[Martin Escudero]] {{ndash}} aktor
*[[Janine Gutierrez]] {{ndash}} artista
*[[Mayton Eugenio]] {{ndash}} artista, dj lokal na pelikula
*[[Gian Sotto]] {{ndash}} band vocalist
*[[Angelica Panganiban]] {{ndash}} artista
*[[Johnny Delgado]] – artista sa pelikula at telebisyon
*[[John Arcilla]] – artista sa pelikula at telebisyon
*[[Neri Naig]] {{ndash}} artista
*[[Shaina Magdayao]] {{ndash}} artista
*[[Dingdong Dantes]] – aktor at TV host
*[[Jericho Rosales]] {{ndash}} artista, negosyante
*[[Lovi Poe]] aktres na {{ndash}}
*[[Carlo Aquino]] – aktor sa pelikula, at mang-aawit
*[[Kris Aquino]] – artista sa pelikula at sosyalista, aktres sa telebisyon, at host ng palabas sa telebisyon
*[[Harlene Bautista]] – dating child star, aktres sa pelikula at telebisyon
*[[Ramon Bautista]] – aktor, komedyante, host sa telebisyon, prodyuser ng pelikula, manunulat, modelo ng komersyo, at tagapagturo.
*[[Jelo The Weirdo]] – rapper
*[[JM Yosures]] – mang-aawit
*[[Mich Dulce]] – Filipina fashion designer
*[[Janice De Belen]] – artista (residency lang)
*[[Kris Bernal]] – artista
*[[Jolo Revilla]] – aktor at politiko
*[[Arjo Atayde]] – artista sa pelikula at telebisyon (residency lang)
*[[Gelli de Belen]] – host ng telebisyon at aktres (filipino canadian)
*[[Dina Bonnevie]] – artista sa pelikula
*[[Niana Guerrero]] – tagalikha ng nilalaman
*[[Gee-Ann Abrahan]] – artista
*[[Robi Domingo]] – VJ, aktor, mananayaw, host
*[[Carolyn Fe]] – mang-aawit at artista
*[[Johan Santos]] – artista, nagtatanghal ng telebisyon
*[[Nova Villa]] {{ndash}} beteranong aktres, komedyante
*[[John Estrada]] {{ndash}} aktor
*[[John Lapus]] {{ndash}} aktor, komedyante
*[[Sunshine Dizon]] {{ndash}} aktres
*Mark Luz – aktor, modelo
*[[Amy Perez]] {{ndash}} beteranong aktres at host sa telebisyon
*[[L.A. Lopez]] {{ndash}} mang-aawit
*[[Miles Ocampo]] {{ndash}} aktres
*[[Krista Ranillo]] {{ndash}} dating aktres
*[[Iza Calzado]] – aktres
*[[Sylvia Sanchez]] – aktres
*[[Aiko Melendez]] – aktres at politiko
*[[Angelika Dela Cruz]] – mang-aawit, politiko at aktres
*[[Kim Domingo]] - mang-aawit at aktres
*[[Carmina Villarroel]] {{ndash}} aktres, presenter sa telebisyon (residency lamang)
{{div col end}}

=== Palakasan ===
* [[Henry Brauner]] – manlalaro ng football&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |title=Henry Brauner (Manlalaro) |url=https://www.national-football-teams.com/player/18026/Henry_Brauner.html |access-date=Pebrero 9, 2025 |website=Mga Pambansang Koponan ng Football}}&lt;/ref&gt;
* [[Alex Eala]] {{ndash}} manlalaro ng tennis
* [[Michele Gumabao]] – manlalaro ng volleyball
* [[Francis Ceccarelli]] {{ndash}} alpine skier
* [[Jovy Marcelo]] – [[drayber ng race car]] na namatay sa isang aksidente habang nagpapraktis para sa [[1992 Indianapolis 500]].
*[[Miguel Molina (manlalangoy)|Miguel Molina]] {{ndash}} dating manlalangoy
*[[Kobe Paras]] {{ndash}} kampeong manlalaro ng basketball
* [[Jai Reyes]] {{ndash}} manlalaro ng basketball
*[[Chot Reyes]] {{ndash}} coach ng basketball
* [[Denice Zamboanga]] {{ndash}} artista ng mixed martial arts

===Reyna ng kagandahan===
* [[Charlene Gonzales]] {{ndash}} dating reyna ng kagandahan; Miss Universe 1994
* [[Nicole Kim Donesa]] {{ndash}} dating reyna ng kagandahan; Miss World Philippines 2014

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
{{Metro Manila}}
{{Authority control}}
[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Quezon]]</text>
      <sha1>g39hxyyycpcq10k993tu3pc81w0n55q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213247</id>
      <parentid>2213246</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T06:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35234-81</username>
        <id>163322</id>
      </contributor>
      <comment>/* U.P. Ayala land techno hub */</comment>
      <origin>2213247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32055" sha1="7mq6ksqgoah2z8p8kn8vc2v4999pkdk" xml:space="preserve">{{redirect|Diliman|halamang-gamot na diliman|Stenochlaena palustris|sa ibang gamit|Diliman (paglilinaw)}}
{{Infobox Philippine city 2 
| infoboxtitle   = Lungsod Quezon
| image_flag     = Quezon City Flag.svg
| sealfile       = Ph_seal_ncr_quezoncity.png 
| locatormapfile = Ph_locator_ncr_quezoncity.png
| imagesize      = 250px
| caption        = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na nagpapakita ng lokasyon ng Lungsod Quezon.
| image_skyline        = Quezon City Montage.png
| image_caption        = &lt;!--(Mula itaas, kaliwa hanggang kanan): [[Eastwood City]], [[Quezon Memorial Circle]], tanawing himpapawid ng Lungsod Quezon, [[EDSA Shrine]], at [[Abenida Katipunan]].--&gt;
| region         = [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]] 
| province       = — 
| districts      = Una sa ika-apat na distrito ng Lungsod Quezon 
| barangays      = 142 
| class          = Unang klaseng lungsod; mataas na urbanisado 
| mayor          = Joy Belmonte
| vice_mayor     = Gian Sotto
| founded        = 12 Oktubre 1939
| cityhood       = 12 Oktubre 1939
| website        = [http://www.quezoncity.gov.ph www.quezoncity.gov.ph] 
| areakm2        = 161.12 
| language       = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]&lt;br&gt;[[Taglish]]
| population_as_of = 2000 | population_total = 2173831 
| latd =  14| latm = 38| lats = | latNS = N 
| longd = 121| longm = 2| longs = | longEW = E 
}}

Ang '''Lungsod Quezon''' (Ingles: ''Quezon City'', pinaikling '''QC''') o '''Lungsod ng Quezon&lt;ref&gt;{{cite PH act|chamber=HB|number=3930|title=Tandang Sora Holiday Act of 2019|url=https://hrep-website.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/legisdocs/basic_18/HB03930.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120164113/https://hrep-website.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/legisdocs/basic_18/HB03930.pdf|url-status=dead|archive-date=20 Enero 2022|publisher=House of Representatives of the Philippines|access-date=12 Agosto 2025|quote=January 6 of every year is hereby declared as a special non-working holiday in the entire City of Quezon...|date=2019}}&lt;/ref&gt;''' ay ang pinakamayaman at [[populasyon|pinakamataong]] lungsod sa [[Pilipinas]]. Ayon sa senso noong 2024, ang lungsod ay may populasyon na 3,084,270 katao. Itinatag ito noong 12 Oktubre 1939 at ipinangalan kay [[Manuel L. Quezon]], ang pangalawang [[pangulo ng Pilipinas]]. Nagsilbi bilang kabisera ng Pilipinas ang Lungsod Quezon mula 1948 hanggang 1976, nang ibinalik ang pagtatalagang ito sa lungsod ng [[Maynila]]. Matatagpuan sa pulo ng [[Luzon]], isa ang Lungsod Quezon sa mga [[Mga lungsod sa Pilipinas|lungsod]] at [[Munisipalidad sa Pilipinas|munisipalidad]] na binubuo ng [[Kalakhang Maynila]], ang Pambansang Punong Rehiyon ng Pilipinas. 

Nilayon ng lungsod na maging pambansang kabisera ng Pilipinas na papalit sa Maynila, dahil dumaranas ang huli ng pagsisikip, kawalan ng tirahan, mahinang sanitasyon, at matinding trapiko. Upang gawin ang Lungsod Quezon, ilang baryo ang inukit mula sa mga bayan ng [[Caloocan]], [[Marikina]], [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] at [[Pasig]], bukod pa sa walong malalawak na ari-arian na binili ng pamahalaan ng Pilipinas para sa layuning ito. Opisyal itong idineklara bilang pambansang kabisera noong 12 Oktubre 1949, at ilang kagawaran at institusyon ng pamahalaan ang lumipat palabas ng Maynila papunta sa bagong kabiserang lungsod. Nangangailangan ito ng pagpapalawak ng lungsod pahilaga, na siyang dahilan upang kunin ang Novaliches mula sa Caloocan na hinati ito sa dalawang hindi magkadikit na bahagi. Ilang baryo rin ang kinuha mula sa San Mateo at ilang bahagi ng Montalban. Gayunpaman, noong 24 Hunyo 1976, ipinagpatibay ng Presidential Decree Blg. 940 na ibalik sa estado ng pambansang kabisera ang Maynila, habang ang buong Kalakhang Maynila ay itinalaga bilang luklukan ng pamahalaan.&lt;ref name=&quot;qcpubliclibrary.org&quot;&gt;{{cite web |date=21 Nobyembre 2006 |title=History of Quezon City Public Library |url=http://www.qcpubliclibrary.org/downloads/Full_History_Of_QC_Public_Library.pdf |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083508/http://www.qcpubliclibrary.org/downloads/Full_History_Of_QC_Public_Library.pdf |archive-date=24 Setyembre 2015 |access-date=12 Agosto 2025 |website=QC Public Library}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GovPH-PD940&quot;&gt;{{cite PH act|chamber=PD|number=940, s. 1975|url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/|title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government|access-date=12 Agosto 2025|date=29 Mayo 1976|publisher=[[Official Gazette (Philippines)|Official Gazette of the Republic of the Philippines]]|archive-date=25 Mayo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Kilala ang Lungsod Quezon para sa sining nito, industriya ng libangan at midya, at angkop na tinatawag na &quot;City of Stars&quot;. Nasa lungsod ang mga punong-tanggapan at estudyo ng mga pangunahing himpilang pagsasahimpapawid. Kilala rin ito sa komersyo, edukasyon, pananaliksik, teknolohiya, politika, turismo at palakasan. Ilang sangay ng pambansang pamahalaan kabilang ang [[Hugnayan ng Batasang Pambansa]], ang upuan ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]], ang matatagpuan sa lungsod.

Isang nakaplanong lungsod ang Lungsod Quezon. Sinasaklaw nito ang kabuuang lawak na {{convert|161.11|sqkm|sp=us}}, na siyang pinakamalaking lungsod sa Kalakhang Maynila sa mga tuntunin ng lawak ng lupa. Ito ay politikal na nahahati sa anim na distrito ng kongreso, na kumakatawan sa lungsod sa Mababang Kapulungan ng [[Kongreso ng Pilipinas]]. Mayroong 142 barangay ang lungsod sa ilalim ng Pamahalaang Lungsod. Ang mga kagawaran at ahensya ng pambansang pamahalaan ay kadalasang matatagpuan sa unang ''National Government Center'' (NGC) sa Diliman, at ang pangalawang ''National Government Center'' sa Batasan Hills, kung saan matatagpuan ang Mababang Kapulungan ng Kongreso ng Pilipinas. Karamihan sa hilagang bahagi ng lungsod ay nasa paanan ng kabundukan ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Sierra Madre]], kabilang ang La Mesa Watershed Reservation, ang pinakamalaking palatubigan sa Metro Manila at isang itinalagang protektadong lugar.

== Kasaysayan ==
[[File:Manuel L. Quezon (November 1942).jpg|thumb|left|200px|Pangulo ng Komonwelt [[Manuel L. Quezon]].]]
Bago malikha ang Lungsod Quezon, ito ay binubuo ng mga maliliit na bayan, tulad ng San Francisco del Monte, Novaliches, at Balintawak. Noong 23 Agosto 1896, ang Katipunan na pinamumunuan ni [[Andres Bonifacio]] ay nagsimula ng himagsikan laban sa [[Espanya]] sa tirahan ni [[Melchora Aquino]] sa Pugad Lawin (ngayon ay Bahay Toro at Project 8). Noong unang kalahati ng ikadalawampung siglo, pinangarap ni Pangulong Manuel L. Quezon na magkaroon ng isang bagong kapital ng bansa, papalitan nito ang Maynila na siyang kasalukuyan noong panahong iyon, at tirahan sa maraming manggagawa. Pinaniniwalaan na ang nauna niyang pagtungo sa bansang [[Mehiko]] ay ang nag-impluwensiya sa pangarap na ito.

Noong 1938, nilikha ni Pangulong Quezon ang People's Homesite Corporation at bumili ng 15.29&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; lupa mula sa lupain ng pamilya Tuason. Ipinasa ng Pambansang Asemblea ng Komonwelt ng Pilipinas ang Commonwealth Act 502 na kilala bilang &quot;Charter ng Lungsod Quezon&quot; na noong una ay inimungkahing Lungsod ng Balintawak. Matagumpay na namungkahi nina Narcisco Ramos at Ramon Mitra, Sr. na maipangalan ang nasabing lungsod sa kasalukuyang pangulo ng panahong iyon. Pinahintulutan ni Pangulong Quezon na maipasa ang nasabing panukala upang maging batas ng wala ang kanyang lagda noong 12 Oktubre 1939, at dito naitatag ang Lungsod Quezon.

Matapos ang digmaan, ang Republic Act No. 333 na kung saan naayos ang mga hangganan ng Lungsod Quezon at [[Caloocan|Lungsod ng Kalookan]] ay nilagdaan ni Pangulong Elpidio noong 17 Hulyo 1948. Isinasaad din nito na ang nasabing lungsod ang magiging bagong kapital ng bansa at ang lawak nito ay 156.60&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Ang Baesa, Talipapa, San Bartolome, Pasong Tamo, Novaliches Poblacion, Banlat, Kabuyao, Pugad Lawin, Bagbag, at Pasong Putik na dating mga bahagi ng Novaliches ay may lawak na 8, 100 hektarya, ay kinuha mula sa Lungsod ng Kalookan at ibinigay sa Lungsod Quezon. Ito ang dahilan kung bakit nahati ang Lungsod na Kalookan sa dalawa - ang katimugang hati ay urbanisado at ang hilagang bahagi ay sub-rural. Noong 16 Hunyo 1950, binago ang Charter ng Lungsod Quezon ng Republic Act 537, kung saan nabago ang lawak ng siyudad sa 153.59&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

Tuwirang 6 na taon ang dumaan, noong 16 Hunyo 1956, marami pang binago sa lawak ng siyudad, ang Republic Act No. 1575 na nagbago sa lawak ng siyudad sa 151.06&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Nakasaad sa pooksapot ng pamahalaan ng Lungsod Quezon na ang lawak ng lungsod ay 161.12&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Noong 1 Oktubre 1975, idinaos sa Lungsod Quezon ang &quot;[[Thrilla in Manila]]&quot; na laban nina [[Muhammad Ali]] at [[Joe Frazier]].

Sa Presidential Decree No. 824 ni Pangulong [[Ferdinand Marcos]], nalikha ang Kalakhang Maynila (Metro Manila). Ang Lungsod Quezon ay naging isa sa 17 lungsod at munisipalidad ng Kalakhang Maynila. Nang sumunod na taon, ibinalik sa Lungsod ng Maynila ang pagiging kapital ng bansa mula sa Lungsod Quezon sa pamamagitan ng Presidential Decree No. 940. Noong 31 Marso 1978, inutos ni Pangulong [[Ferdinand Marcos]] na ilipat ang mga labi ni Pangulong Manuel L. Quezon mula sa Manila North Cemetery papunta sa bagung-tayong Quezon Memorial Monument na napapalibutan ng [[Elliptical Road]], Manuel L. Quezon monument, at ang City Hall. Noong 22 Pebrero 1986, ang bahagi ng [[Abenida Epifanio de los Santos]] (o EDSA) na nasa Lungsod Quezon ay ang lugar kung saan naganap ang mapayapang People Power Revolution.

Noong 23 Pebrero 1998, pinirmahan ni Pangulong [[Fidel V. Ramos]] ang Republic Act No. 8535. Isinasaad ng nasabing batas na magkakaroon ng isang Lungsod ng Novaliches na binubuo ng 15 pinaka-hilagang mga barangay ng Lungsod Quezon. Ngunit sa sumunod sa plebesito noong 23 Oktubre 1999, mayorya ng mga nakatira sa lungsod ang tumutol sa paghiwalay sa Novaliches. Ang pamahalaan ng Lungsod Quezon ang unang lokal na pamahalaan sa Pilipinas na may kompyuterisadong paraan sa pagsisiyasat sa real estate at sa sistema ng pagbabayad nito. Nagdevelop ng sistemang database ang pamahalaan ng lungsod na ngayon ay nasa 400, 000 property units na may kakayahan na itala ang mga bayad.

== 1939 Masterplan ==

Noong 1938, itinulak ni Pangulong Manuel L. Quezon ang mga plano para sa isang bagong lungsod kapital. Sumisikip na sa Maynila at ang mga tagapayong pangmilitar ni Pangulong Quezon ay nagsasabi na ang Maynila, na nasa tabi ng isang look, ay isang madaling target para pasabugin ng barkong pandigma kung sakaling atakihin at ang mga pagkakataon ay mataas noong mga taon bago ang giyera.

Wala sa isip ng mga tagapayo ni Pangulong Quezon ang pagkakataon ng mga atake mula sa himapapawid. Gayunman, itinulak pa rin ni Quezon ang sining na magtayo ng kapital, 15&amp;nbsp;km mula sa Look ng Maynila (malayo para sa mga baril pandagat). Tinawagan niya si [[William E. Parsons]], isang Amerikanong arkitekto at planner, na siya ring konsultant na arkitekto mula pa sa simula ng okupasyon ng mga Amerikano sa bansa. Sinimulan ni Parsons ang plano at tumulong sa pagpili sa Diliman (Tuason) Estate bilang lugar para sa bagong lungsod. Sa kasamaang-palad, namatay si Parsons sa sumunod na taon. Ang katuwang niyang si Harry Frost ang nagtuloy ng balak. Nakipagtulungan si Frost kina [[Juan Arellano]], Engr. E. D. Williams, at Arkitektong Panlandscape at Planner na si Louis Croft para gumawa ng isang grand master plan para sa bagong kabisera, ang Lungsod Quezon.

Inaprubahan ang balak ng mga Pilipinong awtoridad noong 1941. Sa kalagitnaan ng lungsod ay isang 400-ektaryang parke, halos kasing-laki ng Central Park ng New York at tinutukoy ng [[Abenida North|North]], [[Abenida Timog|South (Timog)]], East, at West Avenues. Sa isang panulukan ng inimungkahing Diliman Quadrangle ang binalak ilagak ang isang 25-ektaryang lote. Dito ilalagay ang isang malaking gusaling kapitolyo parang sa [[Lehislaturang Pilipino]] at mababang mga gusali para sa mga tanggapan ng mga kongresista. Sa magkabilang panulukan ay binalak itayo - ang bagong Palasyo ng Malacañan at ang gusali ng [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]]. Ang tatlong sangay ng pamahalaan ay sa wakas mailalagay na sa tabi ng isa't isa.

== Topograpiya ==
[[Talaksan:Qc-welcome-rotonda-2010.JPG|thumb|200px|Tanawin ng Lungsod Quezon mula sa himpapawid, kasama ang Mabuhay Rotonda sa harapan.]]
Ang lungsod ay nakalagak sa itaas ng Talampas ng Guadalupe na isang medyo mataas na talampas sa hilagang-silangang bahagi ng lungsod - sa pagitan ng mga mababang lupain ng Maynila sa timog-kanluran at sa Lambak ng Marikina sa silangan. Sa katimugang bahagi matatagpuan ang makitid na Ilog San Juan at ang mga tributaryo nito sa Ilog Pasig, habang sa hilaga naman ng siyudad matatagpuan ang makitid ding Tullahan River.

Ang Lungsod Quezon ay hinahangganan ng [[Maynila|Lungsod ng Maynila]] sa timog-kanluran, mga Lungsod ng [[Kalookan]] at [[Valenzuela]] sa kanluran at hilagang-kanluran. Sa timog naman ay ang mga Lungsod ng [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] at [[Mandaluyong]]. Samantala, ang mga Lungsod ng [[Marikina]], at [[Pasig]] ang humahanggan sa Lungsod Quezon sa timog-silangan. Sa hilaga naman, sa kabila ng Ilog Marilao ay ang Lungsod ng [[San Jose del Monte]] sa probinsiya ng [[Bulacan]] at sa silangan ay ang mga bayan ng [[Rodriguez, Rizal|Rodriguez]] at [[San Mateo, Rizal|San Mateo]], parehong nasa probinsiya ng [[Rizal]].

Nahahati ang lungsod sa ilang mga pook. Ang katimugang bahagi ng lungsod ay nahahati sa Diliman, Commonwealth, ang mga Project, Cubao, Kamias, Kamuning, New Manila, San Francisco del Monte, at Santa Mesa Heights. Ang hilagang bahagi ng lungsod ay ang Fairview at Lagro, ngunit kadalasan ay tinatawag itong Novaliches. Karamihan sa mga pook na ito ay walang nakatukoy na hangganan at sa kalikasan ay pamahayan (residential).

== Ekonomiya ==
[[Talaksan:Smart Araneta Coliseum Basketball setup.jpg|thumb|left|200px|Araneta Coliseum]]
Malawak at Iba't iba ang pangunahing pinagkikitaan sa Lungsod Quezon, subalit pangunahing mapapangkat ito sa telekomunikasyon, edukasyon, pangpamahalaan, komersyal, industrial, retail, at professional. 

Dahil malawak ang lungsod Quezon, binubuo ito ng limang pangunahing hiwa-hiwalay na lundong pangkalakalan. Ito ay ang mga sumusunod: 

===== Cubao =====
Ang pinakalumang lundong pangkalakalan ''(commercial)'' ng lungsod kung saan makikita ang Aurora Tower at mga shopping mall. Isang langkap na panlibangang parke ang Fiesta Carnival na napalitan na ng isang sangay ng Shopwise, isang lokal na pamilihan. Makikita rin dito ang [[Araneta Coliseum]], na isang kilalang lugar na pinagdadausan ng mga consyerto at laro.

===== Eastwood =====
Una itong tinaguyod at pinaunlad ng Megaword Corporation bilang isa sa natatanging lundo ng kalakalang Information Technology sa bansa. Sa kasulukuyan ang Eastwood City ay ang pinakakilalang pook na kumakanlong sa negosyong IT. Mahigit sa 70,000 libong mangagawa, professional, at negosyante ang nagpapaunlad at nagtratrabaho dito.  

===== Quezon City Central Business District =====
Matatagpuan sa Hilagang Tatsulok ng gitnang lungsod Quezon. Ito ay ang pinakabagong tinataguyod na lundong pangkalakalan ng Lungsod. Binuo sa pamumuno ng dating alkalde na si Sonny Belmonte at sa pakikipagtulungan sa Ayala Corporation. Inaasahang maging lundo ito ng transportasyong pangmasa sa hilaga dahil na rin sa apat na pangmasang riles na inaasahang magsasabang dito. 

===== Eton City =====

===== U.P. Ayala land techno hub =====
Tinaguyod bilang liwasan ng mga kumpanya ng pananaliksik at pag-unlad sa pagtutulungan ng Ayala Corporation at ng Unibersidad ng Pilipinas. Ito ay matatagpuan sa kanlurang lupain na sakop ng [[Unibersidad ng Pilipinas]]. 

Sa Quezon City rin matatagpuan ang punung-tanggapan ng mga malalaking estasyon ng telebisyon, tulad ng [[TV 5]], [[ABS-CBN]], [[GMA Network]], [[GEM TV]], [[UNTV]], [[Net 25]], [[PTV 4]], [[RPN]], at [[IBC 13]]. at estasion ng radyo tulad ng BL Radyo at DWNR News Radio 

Ang mga abenida ng [[Abenida Tomas Morato|Tomas Morato]] at [[Abenida Timog|Timog]] ay kilala sa pagkakaroon ng mga hile-hilera ng mga restawran samantala ang [[Abenida Banawe|Banawe Avenue]] ay kilala bilang &quot;Autoparts Capital of the Philippines&quot; dahil dito matatagpuan ang malakas na konsentrasyon ng mga tindahan ng mga bahagi at aksesoryas ng mga kotse at tirahan din sa mga kumpol ng mga awtentikong kainang{{efn|restawran}} Tsino bukod sa Binondo.

== Komunikasyon ==

Ang komunikasyong sistema ng Lungsod Quezon ay pinaglilingkuran ng [[Kompanya ng Teleponong Pangmalayuan ng Pilipinas|'''PLDT''']], [[Globe Telecom|Ang '''Globe Telecommunications Inc''', (o mas kilala bilang '''Globe''')]], [[Bayan Telecommunications|Ang '''Bayan Telecommunications''']], [[Dito Telecommunity|'''Ayos Dito''']], at iba pa. Ang networking selyular sa Pilipinas, patikular sa mga lugar metropolitano, ay bumibilis sa pagbilis kasama ang mababang halaga ng mga tawag at text messaging. Ilan sa mga malalaking kompanya na kumokontrol sa mga network selyular sa Pilipinas at sa Lungsod Quezon tuwiran ay ang [[Globe Telecom]], [[Smart Communications|Smart Telecommunications (PLDT)]], at [[Sun Cellular]] mula sa [[Digitel]].

== Transportasyon ==
Ang lungsod ng Quezon ay binabagtas ng iilan sa pinakamalaking daanan at highway ng Kalakhang Maynila. Ang pangunahing gamit na lulan sa lungsod ay dyip, bus, traysikel, at mayroon ding pumapasadang pedicab sa ilang mga barangay. Bukod sa mga nabanggit ay pinaglilingkuran din ito ng ilan sa mga pangmasang riles.

=== Pangunahing Lansangan ===
Dahil ang Lungsod Quezon ay isang binalak na lungsod, na benepisyuhan ito ng maayos na pagplaplano ng lansangan. Malalawak ang mga kalsada ng Lungsod Quezon, na dinisenyo para sa sasakyan. Ang mga pangunahing lansangan na bumabagtas dito at ang mga sumusunod:
* [[Abenida Commonwealth]] 
* [[Bulebar Aurora]]
* [[Abenida Quezon]] 
* [[Abenida Epifanio de los Santos|Abenida EDSA]]
* [[Metro Manila Skyway|Skyway]]
* [[Daang Palibot Blg. 5]]
=== Quezon City Transport and Transport Management Department (QC TTMD) ===
Ang [https://quezoncity.gov.ph/departments/tf-transport-and-traffic-management/ Quezon City Traffic and Transport Management Department] o QC TTMD

=== Pangmasang Riles ===
Sa kasulukuyan, sineserbisyuhan ang lungsod ng tatlong pangmasang tren na bumabagtas sa mga pangunahin nitong daanan bilang alternatibong transportasyong pangmasa. Sila ang nagsisilbing tagahatid at tagakonekta sa mga katabi at karatig na lungsod at bayan ng Kalakhang Maynila. Ang mga sumsunod ay ang mga linya ng riles na nagseserbisyo sa lungsod.
* [[Unang Linya ng Sistema ng Magaan na Riles Panlulan ng Maynila|Linya 1]]
* [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Magaan na Riles Panlulan ng Maynila|Linya 2]]
* [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Pangkalakhang Riles Panlulan ng Maynila|Linya 3]]

==== Kasulukuyang Ginagawa ====
* Linya 7
* Metro Manila Subway

==== Nakaplanong gawin ====

* Linya 4

* Linya 8 (Silangan-Kanlurang riles ng PNR)

== Edukasyon ==
[[Talaksan:UP Quezon Hall (Diliman, Quezon City)(2019-04-29).jpg|thumb|200px|UP Diliman]]
{{Commonscat|Quezon_City|Lungsod Quezon}}
Maraming kilalang pamantasan ang matatagpuan sa Lungsod Quezon, ang isa doon ay ang [[Unibersidad ng Pilipinas, Diliman|Diliman kampus]] ng [[Unibersidad ng Pilipinas]], na itinatag noong Pebrero 1949. Dito rin matatagpuan ang Loyola Heights kampus ng [[Pamantasang Ateneo de Manila|Unibersidad ng Ateneo de Manila]], ang pangatlo sa pinakamatandang pamantasan sa Pilipinas. 

Bukod sa UP at Ateneo marami ring pamantasang matatagpuan sa lungsod. Ito ay ang mga sumusunod:
* [[Quezon City Polytechnic University|Politeknikong Pamantasan ng Lungsod Quezon]]
* [[Polytechnic University of the Philippines|Politeknikong Pamantasan ng Pilipinas]] - Commonwealth Campus
* [[Pamantasang Manuel L. Quezon]] 
* [[New Era University|Pamantasang New Era]]
* [[Pamantasan ng Dulong Silangan|Far Eastern University]] - Diliman Campus
* [[Pamantasang Pangkompyuter ng AMA|AMA Computer University]]
* [[Pamantasan ng Silangan|Unibersidad ng Silanganan]]
* [[Philippine Women's University|Unibersidad ng Mga Kababaihang Pilipino]]
* [[Pamantasang Our Lady of Fatima]] 
Sa Lungsod ng Quezon din matatagpuan ang pangunahing kampus ng Mataas na Paaralang Pang-agham ng Pilipinas, parte ng ahensyang pinamumunuan ng [[Kagawaran ng Agham at Teknolohiya (Pilipinas)|Kagawaran ng Agham at Teknolohiya]].

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

==Mga medya==
*Margo Management and Consultancy Services Inc. DZHH News Radio 1566 kHz
*TVB Kabayan, Inc.

==Mga kilalang tao==

===Mga pambansang bayani at makabayan===
* [[Melchora Aquino]] – Rebolusyonaryong [[Pilipina|Pilipina]] na kilala bilang &quot;Dakilang Babae ng [[Rebolusyong Pilipino|Rebolusyon]]&quot; at ang &quot;Ina ng Balintawak&quot; para sa kanyang mga kontribusyon.
* Sen. [[Benigno Aquino Jr.]] – dating [[Senador ng Pilipinas]] at pinuno ng oposisyon noong [[Batas Militar sa ilalim ni Ferdinand Marcos|diktadurya ng Batas Militar]] ni [[Ferdinand Marcos]]

=== Pulitika at pamahalaan ===
{{Div col|colwidth=30em}}
*[[Corazon Aquino]] – Ika-11 [[Pangulo ng Pilipinas]]
*[[Gloria Macapagal Arroyo]] – Ika-14 [[Pangulo ng Pilipinas]], Ika-25 [[Ispiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]
*[[Benigno Aquino III]] – Ika-15 [[Pangulo ng Pilipinas]]
*[[Tito Sotto]] – Ika-23 [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas]], dating bise-alkalde ng Lungsod Quezon, aktor at komedyante
*[[Jose W. Diokno]] – Ika-32 [[Kalihim ng Katarungan (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Katarungan]], tagapagtatag na tagapangulo ng [[Komisyon sa Karapatang Pantao (Pilipinas)|Komisyon sa Karapatang Pantao]] at dating [[Senador ng Pilipinas]]
*[[Orlando S. Mercado]] – Ika-20 [[Kalihim ng Pambansang Depensa (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Depensa]] at dating [[Senador ng Pilipinas]]
*[[Mar Roxas]]– Ika-24 [[Kalihim ng Interyor at Pamahalaang Lokal]], Ika-38 [[Kalihim ng Transportasyon at Komunikasyon (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Transportasyon at Komunikasyon]], Ika-26 [[Kalihim ng Kalakalan at Industriya (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Kalakalan at Industriya]], at dating [[Senador ng Pilipinas]]
*[[Miriam Defensor Santiago]] – dating [[Senador ng Pilipinas]]
*[[Nikki Coseteng]] – dating [[Senador ng Pilipinas]]
*[[Ricardo Rosario]] – Ika-189 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]]
*[[Cecilia Muñoz-Palma]] – Pilipinong hurista at ang unang babaeng [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]], miyembro at tagapangulo ng [[Komisyon Konstitusyonal ng Pilipinas noong 1986]]
*[[Alfredo Benjamin Caguioa]] – Ika-177 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]]
*[[Martin Villarama Jr.]] – Ika-166 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]]
*[[Midas Marquez]] – Ika-192 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]]
*[[Paquito Ochoa Jr.]] – Ika-37 [[Kalihim Tagapagpaganap (Pilipinas)|Kalihim Tagapagpaganap ng Pilipinas]], at dating Tagapamahala ng Lungsod Quezon
*[[Rob Bonta]] – Ika-34 [[Attorney General ng California]]
*[[Mel Mathay]] – Ika-3 [[Tagapangulo ng Metropolitan Manila Development Authority|Tagapangulo ng]] [[Metropolitan Manila Authority]], at ika-8 [[Alkalde ng Lungsod Quezon]]
*[[Karina Constantino David]] – dating tagapangulo ng [[Housing and Urban Development Coordinating Council]] at [[Civil Service Commission (Pilipinas)|Civil Service Commission]]
*[[Maris Diokno]] – historyador at dating tagapangulo ng [[National Historical Commission of the Philippines]]
*[[Manuel Morato]] – dating tagapangulo ng [[Movie and Television Review and Classification Board]] at ng [[Philippine Charity Sweepstakes Office]].
*[[Romulo Neri]] – Ika-11 [[Pambansang Pangasiwaan sa Ekonomiya at Pagpapaunlad|Direktor-Heneral ng Pambansang Pangasiwaan sa Ekonomiya at Pagpapaunlad]]
*[[Mike Defensor]] – Ika-28 [[Kalihim ng Kapaligiran at Likas na Yaman|Kalihim ng Kagawaran ng Kapaligiran at Likas na Yaman]], dating tagapangulo ng [[Konseho ng Koordinasyon ng Pabahay at Pagpapaunlad ng Lungsod]], at [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa party-list na ANAKALUSUGAN
*[[Feliciano Belmonte Jr.]] – Ika-20 at ika-23 [[Ispiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]], at ika-9 [[Alkalde ng Lungsod Quezon]]
*[[Barry Gutierrez]] – dating [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa [[Akbayan]], at dating [[Tanggapan ng Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|tagapagsalita ng bise presidente]] para sa [[Leni Robredo]] (2016–2022).
*[[Precious Hipolito]] – [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa [[Mga distrito ng Lehislatura ng Lungsod QuezonIka-2 Distrito|Ika-2 Distrito ng Lungsod Quezon]]
*[[Alfred Vargas]] – [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa [[Mga distrito ng Lehislatura ng Lungsod Quezon|Lungsod Quezon]] sa [[Ika-5 distrito ng kongreso|Ika-5]] distrito, aktor sa pelikula at telebisyon ng [[Lungsod Quezon]]
*[[Vincent Crisologo]] – dating [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa [[Mga distrito ng Lehislatura ng Lungsod Quezon|Lungsod Quezon]] sa [[Ika-1 distrito ng kongreso|Ika-1]] distrito ng [[Lungsod Quezon]]
*[[Tingting Cojuangco]] – dating Gobernador ng [[Tarlac]]
*[[Herbert Bautista]] – ika-10 [[Alkalde ng Lungsod Quezon]], aktor sa pelikula at telebisyon
*[[Kit Belmonte]] – dating [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kinatawan ng Kapulungan]] para sa [[Ika-6 na distrito ng kongreso ng Lungsod Quezon|Lungsod Quezon]] sa [[Ika-6 na distrito ng kongreso ng Lungsod Quezon|Ika-6]] na distrito
*[[Joy Belmonte]] – ika-11 [[Alkalde ng Lungsod Quezon]]
*[[Emmanuel Bautista]] – Ika-44 [[Listahan ng mga Punong Kawani ng AFP|Pinunong Kawani]] ng [[Sandatahang Lakas ng Pilipinas]]
{{div col end}}

=== Panitikan at Sining ===
{{Div col|colwidth=30em}}
*[[Napoleon Abueva]]– [[National Artist of the Philippines]] para sa Visual Arts – Sculpture
*[[Ryan Cayabyab]] – [[National Artist of the Philippines]] para sa Musika
*[[Jovita Fuentes]] – [[National Artist of the Philippines]] para sa Musika
*[[Francisco Arcellana]] – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Panitikan
*[[Wilfrido Ma. Guerrero]] -[[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Teatro
*[[Amelia Lapeña-Bonifacio]] – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Teatro
*[[Marilou Diaz-Abaya]] – [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Pelikula
*[[Augusto Arbizo]] – artistang biswal, at tagapangasiwa ng sining
*[[Simkin de Pio]] – artistang biswal
*[[Rene Villanueva]] – mandudula at awtor.
*[[Eric Gamalinda]]– makata at nobelista
*[[Lourd de Veyra]] – makata, musikero, emcee, makata, mamamahayag, host sa TV, at personalidad sa pagsasahimpapawid
* [[Jake Tordesillas]] – tagasulat ng iskrip
*[[Ben Feleo]] – direktor ng pelikula, screenwriter
*[[Khavn De La Cruz]] – makata at filmmaker

{{div col end}}

===Libangan===
{{Div col|colwidth=30em}}
*[[Alden Richards]] {{ndash}} aktor at mang-aawit
*[[AJ Muhlach]] {{ndash}} mang-aawit, mananayaw at aktor
*[[Jestoni Alarcon]] {{ndash}} action star na aktor, dating bise gobernador ng Lalawigan ng Rizal
*[[Bayani Agbayani]] {{ndash}} aktor, komedyante at OPM singer
*[[Jennica Garcia]] {{ndash}} artista
*[[Julian Trono]] {{ndash}} artista
*[[Joshua Dionisio]] {{ndash}} aktor
*[[Dennis Trillo]] {{ndash}} aktor, [[Sparkle GMA Artist Center]] starlet
* [[Vice Ganda]] {{ndash}} aktor, entrepreneur, komedyante at tv host presenter (residency lang)
* [[Michelle Madrigal]] dating aktres; {{ndash}} pinagbidahan ni Chantal Gonzales sa Temptation of Wife Philippines Adaptation
* [[Patricia Tumulak]] {{ndash}} artista
* [[Martin Escudero]] {{ndash}} aktor
*[[Janine Gutierrez]] {{ndash}} artista
*[[Mayton Eugenio]] {{ndash}} artista, dj lokal na pelikula
*[[Gian Sotto]] {{ndash}} band vocalist
*[[Angelica Panganiban]] {{ndash}} artista
*[[Johnny Delgado]] – artista sa pelikula at telebisyon
*[[John Arcilla]] – artista sa pelikula at telebisyon
*[[Neri Naig]] {{ndash}} artista
*[[Shaina Magdayao]] {{ndash}} artista
*[[Dingdong Dantes]] – aktor at TV host
*[[Jericho Rosales]] {{ndash}} artista, negosyante
*[[Lovi Poe]] aktres na {{ndash}}
*[[Carlo Aquino]] – aktor sa pelikula, at mang-aawit
*[[Kris Aquino]] – artista sa pelikula at sosyalista, aktres sa telebisyon, at host ng palabas sa telebisyon
*[[Harlene Bautista]] – dating child star, aktres sa pelikula at telebisyon
*[[Ramon Bautista]] – aktor, komedyante, host sa telebisyon, prodyuser ng pelikula, manunulat, modelo ng komersyo, at tagapagturo.
*[[Jelo The Weirdo]] – rapper
*[[JM Yosures]] – mang-aawit
*[[Mich Dulce]] – Filipina fashion designer
*[[Janice De Belen]] – artista (residency lang)
*[[Kris Bernal]] – artista
*[[Jolo Revilla]] – aktor at politiko
*[[Arjo Atayde]] – artista sa pelikula at telebisyon (residency lang)
*[[Gelli de Belen]] – host ng telebisyon at aktres (filipino canadian)
*[[Dina Bonnevie]] – artista sa pelikula
*[[Niana Guerrero]] – tagalikha ng nilalaman
*[[Gee-Ann Abrahan]] – artista
*[[Robi Domingo]] – VJ, aktor, mananayaw, host
*[[Carolyn Fe]] – mang-aawit at artista
*[[Johan Santos]] – artista, nagtatanghal ng telebisyon
*[[Nova Villa]] {{ndash}} beteranong aktres, komedyante
*[[John Estrada]] {{ndash}} aktor
*[[John Lapus]] {{ndash}} aktor, komedyante
*[[Sunshine Dizon]] {{ndash}} aktres
*Mark Luz – aktor, modelo
*[[Amy Perez]] {{ndash}} beteranong aktres at host sa telebisyon
*[[L.A. Lopez]] {{ndash}} mang-aawit
*[[Miles Ocampo]] {{ndash}} aktres
*[[Krista Ranillo]] {{ndash}} dating aktres
*[[Iza Calzado]] – aktres
*[[Sylvia Sanchez]] – aktres
*[[Aiko Melendez]] – aktres at politiko
*[[Angelika Dela Cruz]] – mang-aawit, politiko at aktres
*[[Kim Domingo]] - mang-aawit at aktres
*[[Carmina Villarroel]] {{ndash}} aktres, presenter sa telebisyon (residency lamang)
{{div col end}}

=== Palakasan ===
* [[Henry Brauner]] – manlalaro ng football&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |title=Henry Brauner (Manlalaro) |url=https://www.national-football-teams.com/player/18026/Henry_Brauner.html |access-date=Pebrero 9, 2025 |website=Mga Pambansang Koponan ng Football}}&lt;/ref&gt;
* [[Alex Eala]] {{ndash}} manlalaro ng tennis
* [[Michele Gumabao]] – manlalaro ng volleyball
* [[Francis Ceccarelli]] {{ndash}} alpine skier
* [[Jovy Marcelo]] – [[drayber ng race car]] na namatay sa isang aksidente habang nagpapraktis para sa [[1992 Indianapolis 500]].
*[[Miguel Molina (manlalangoy)|Miguel Molina]] {{ndash}} dating manlalangoy
*[[Kobe Paras]] {{ndash}} kampeong manlalaro ng basketball
* [[Jai Reyes]] {{ndash}} manlalaro ng basketball
*[[Chot Reyes]] {{ndash}} coach ng basketball
* [[Denice Zamboanga]] {{ndash}} artista ng mixed martial arts

===Reyna ng kagandahan===
* [[Charlene Gonzales]] {{ndash}} dating reyna ng kagandahan; Miss Universe 1994
* [[Nicole Kim Donesa]] {{ndash}} dating reyna ng kagandahan; Miss World Philippines 2014

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
{{Metro Manila}}
{{Authority control}}
[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Quezon]]</text>
      <sha1>7mq6ksqgoah2z8p8kn8vc2v4999pkdk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Naga, Camarines Sur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4746</id>
    <revision>
      <id>2213081</id>
      <parentid>2211907</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T14:09:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20766" sha1="1ygt9iw90ro38cy2pyj17ebuq3fe44k" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine city 2 
| infoboxtitle = Lungsod ng Naga 
|native_name   = Naga City
| sealfile     = Ph seal nagacity.png 
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| caption      = Mapa ng [[Camarines Sur]] na nagpapakita ng lokasyon ng Lungsod ng Naga 
| region       = [[Bicol Region]] 
| province     = [[Camarines Sur]] 
| districts    = Ikalawang Distrito ng  Camarines Sur 
| barangays    = 27 
| class        = Primera Klase; Urbanisado
| mayor        = Nelson S. Legasion ([[Partido Liberal (Pilipinas)|Partido Liberal]]) 
| founded      = 1573 
| cityhood     = [[Disyembre 15]], [[1948]] 
| website      = [http://www.naga.gov.ph www.naga.gov.ph] 
| areakm2      = 84.48 
| population_as_of = 2000 | population_total = 137810 
| latd =  13| latm = 37| lats = | latNS = N 
| longd = 123| longm = 10| longs = | longEW = E 
}}
:''Para sa ibang mga gamit ng salitang Naga, tingnan ang [[Naga|Naga (paglilinaw)]].''

Ang '''Lungsod ng Naga''' (Bikol: Ciudad nin Naga) ay isang ''1&lt;sup&gt;st&lt;/sup&gt; class'' o primera klaseng [[Mga lungsod sa Pilipinas|lungsod]] sa [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Camarines Sur]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. Ang Naga ay tinatawag din na &quot;The Heart of Bicol&quot; at &quot;The Queen City of Bicol&quot;.

==Kasaysayan==
Bago pa ang pagdating ng mga mananakop na Kastila, ang Naga ay isa nang ganap na bayan na malapit sa Ilog Naga. Iyon ay naging mahalang bayan na may mga matitibay na kagamitang panlaban at nakamamanghang mahusay na kultura.

Nang sakupin ng mga Kastila ng ilang daan taon, ang kung ano ang Naga ngayon ay naging sentro ito ng [[kalakalan]], [[edukasyon]] at [[kultura]], at ang sentro ng pamahalaan at mga eklesiyastikong paghuhukom sa Bikol.

Noong 1573, sa pangalawang paglalakbay niya sa rehiyon, ang konkistador na si [[:en:Juan de Salcedo|Juan de Salcedo]] ay tumapak sa bayan ay tinawag itong &quot;Naga&quot; dahil sa laganap na mga puno ng Narra  (&quot;Narra &quot; sa Bikol na  malalaking puno sa lugar).  Noong 1576, Si Kapitan Pedro de Chávez ang pinuno ng garison na iniwan ni Salcedo, ang nakakita ng kasalukuyang lugar ng kalakalan, na pinangalanang la ''Ciudad de Cáceres'', sa salitang Kastila, bilang pag-alaala kay [[Francisco de Sande]], ang [[Mga Gobernador-Heneral ng Pilipinas|gubenardor heneral]] at katutubo ng lungsod ng Cáceres sa [[Espanya]].

Lumipas ang panahon, at ang lungsod ng Kastila at ang bayan ng mga katutubo ay nagsama bilang isang malaking pamayanan at naging kilala bilang, Nueva Cáceres. Mayroon itong pamahalaang panlunsod ayon sa mga sinasabi ng batas ng Kastila, at may sariling ayuntamiento at cabildo. Sa simula ika-[[17]] dantaon, mayroon lamang lima pang ibang ciudades sa Pilipinas. Ang Nueva Cáceres ay nanatiling kabisera ng lalawigan ng [[Ambos Camarines]] at naging kabisera naman ng [[Camarines Sur]], hanggang sa pormal na buuin itong isang malayang lungsod sa ilalim ng Republika ng Pilipinas.

===Panahong pananakop ng Hapon===

Namugad ang mga hapon sa [[Pamantasang Ateneo de Naga|Ateneo De Naga]] at ginawa nila itong isang garison.

Nang paparating na ang mga Amerikano noong 1945, maraming bomba ang kanilang inihulog sa Lungsod ng Naga. Ito ang dahilan ng pagkasunog ng palengke. Maraming sibilyan ang nasugatan sa pambobombang ito.

==Heograpiya==
Ang Naga ay matatagpuan sa loob ng lalawigan ng Camarines Sur sa timog-silangang bahagi ng Luzon, {{convert|15|km}} mula sa [[Pili, Camarines Sur|Pili]] at {{convert|435|km}} timog-silangan ng [[Maynila]], ang kabisera ng bansa, at malapit sa sentro ng [[Rehiyon ng Bicol]].&lt;ref&gt;{{cite web | title = Google Maps | url = https://www.google.com/maps/dir/Manila,+Metro+Manila/Naga,+Camarines+Sur/@14.0793282,121.5284983,9z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x3397ca03571ec38b:0x69d1d5751069c11f!2m2!1d120.9842195!2d14.5995124!1m5!1m1!1s0x33a18cad50331fcb:0x1dd856f8b79915ca!2m2!1d123.1948238!2d13.6217753!3e0 | access-date = 25 Pebrero 2023}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ilog Naga sa kahabaan ng San Francisco, Lungsod ng Naga, Camarines Sur.jpg|left|thumb|Ilog Naga sa kahabaan ng San Francisco, Lungsod ng Naga]]
[[File:Majestic View of Mount Isarog.jpg|right|thumb|Mount Isarog]]

Napapalibutan ito sa lahat ng panig ng mga kagubatan at ng masaganang lugar ng agrikultura at pangingisda. Mayroon itong lawak na 84.48 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; at matatagpuan sa paikot at makasaysayang [[Ilog Naga]], sa [[tagpuan]] ng mga ilog Naga at [[Ilog Bicol|Bikol]]. Kaya naman, ito ay palaging isang mainam na lugar para sa kalakalan, at bilang sentro para sa mga paaralan, simbahan, at mga tanggapan ng gobyerno. Kasama sa teritoryo nito ang isang bahagi ng [[Mount Isarog]], Barangay Panicuason, isang idineklarang [[protektadong lugar]] na kilala bilang Mount Isarog Natural Park na sumasaklaw sa 10,090.89 ektarya.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Mount Isarog Natural Park, Sec. 5 a.1, R.A. 11038, Isang Batas na Nagdedeklara ng mga Protektadong Lugar at Naglalaan para sa Pamamahala ng mga Ito, na Nagbabago Para sa Layuning Ito Republic Act No. 7658, O Kilala rin bilang Ang &quot;National Integrated Protected Areas Systems (NIPAS) Act of 1992&quot; At Para sa Iba Pang Layunin. | petsa = 25 Pebrero 2023 | url = https://www.officialgazette.gov.ph/2018/06/22/republic-act-no-11038 | access-date = 25 Pebrero 2023}}&lt;/ref&gt;

===Klima===
{{Weather box
| lokasyon = Naga
| lapad = auto
| metric first = Oo
| iisang linya = Oo
| Enero mataas C = 30.2
| Pebrero mataas C = 31.1
| Marso mataas C = 32.8
| Abril mataas C = 34.3
| Mayo mataas C = 34.2
| Hunyo mataas C = 32.4
| Hulyo mataas C = 31.3
| Agosto mataas C = 30.8
| Setyembre mataas C = 31.1
| Oktubre mataas C = 31.2
| Nobyembre mataas C = 31.0
| Disyembre mataas C = 30.3
| taon mataas C =
| Enero katamtaman C = 25.6
| Pebrero katamtaman C = 26.1
| Marso katamtaman C = 27.6
| Abril katamtaman C = 29.1
| Maaaring katamtaman C = 29.5
| Hunyo katamtaman C = 28.4
| Hul mean C = 27.7
| Ago mean C = 27.4
| Set mean C = 27.6
| Okt mean C = 27.3
| Nob mean C = 26.9
| Dis mean C = 26.0
| taon mean C =
| Ene low C = 20.9
| Peb low C = 21.1
| Mar low C = 22.5
| Abr low C = 24.0
| Mayo low C = 24.8
| Hun low C = 24.4
| Hul low C = 24.1
| Ago low C = 24.0
| Set low C = 24.0
| Okt low C = 23.5
| Nob low C = 22.8
| Dis low C = 21.6
| taon low C =
| Ene presipitasyon mm = 6.3
| Peb presipitasyon mm = 3.3
| Mar presipitasyon mm = 7.1
| Presipitasyon ng Abril mm = 9.3
| Presipitasyon ng Mayo mm = 100.4
| Presipitasyon ng Hunyo mm = 272.7
| Presipitasyon ng Hulyo mm = 341.2
| Presipitasyon ng Agosto mm = 398.3
| Presipitasyon ng Setyembre mm = 326.0
| Presipitasyon ng Oktubre mm = 230.0
| Presipitasyon ng Nobyembre mm = 120.4
| Presipitasyon ng Disyembre mm = 48.8
| Presipitasyon ng taon mm =
| Mga araw ng ulan ng Enero = 1.0
| Mga araw ng ulan ng Pebrero = 1.0
| Mga araw ng ulan ng Marso = 1.0
| Mga araw ng ulan ng Abril = 1.0
| Mga araw ng ulan ng Mayo = 7.0
| Mga araw ng ulan ng Hunyo = 14.0
| Mga araw ng ulan ng Hulyo = 16.0
| Mga araw ng ulan ng Agosto = 19.0
| Mga araw ng ulan ng Setyembre = 17.0
| Mga araw ng ulan ng Oktubre = 13.0
| Mga araw ng ulan ng Nobyembre = 9.0
| Mga araw ng ulan ng Disyembre = 5.0
| petsa = Abril 2012}}

Ayon sa sistemang [[Köppen climate classification]], ang Naga ay mayroong [[tropical savanna climate]].

Ang panahon sa lungsod mula Marso hanggang Mayo ay mainit at tuyo, na may temperaturang mula {{convert|24|hanggang|34|C|F}}. Ang panahon ng [[bagyo]] ay mula Hunyo hanggang Oktubre, at ang panahon noon ay karaniwang maulan. Mula Nobyembre hanggang Pebrero, ang klima ay mas malamig na may temperaturang mula {{convert|22|hanggang|28|C|F}}. Ang karaniwang halumigmig sa buong taon ay 77%.&lt;ref&gt;[http://naga.gov.ph/see-naga/plan-your-trip/about-naga/facts-figures/facts-and-figures/ &quot;Pangkalahatang Impormasyon&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128162818/http://naga.gov.ph/see-naga/plan-your-trip/about-naga/facts-figures/facts-and-figures/ |date=Enero 28, 2021 }}. Tingnan ang Naga – Opisyal na Website ng Lungsod ng Naga. Kinuha noong Mayo 13, 2012.&lt;/ref&gt;

===Mga barangay===
Ang Naga ay nahahati sa 27 [[barangay]].&lt;ref name=&quot;nscb.gov.ph&quot;&gt;{{cite web |title=Munisipality/Lungsod: NAGA CITY |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/municipality.asp?muncode=051724000&amp;regcode=05&amp;provcode=17 |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |access-date=Abril 22, 2014 |location=Makati, Pilipinas |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151113210308/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/municipality.asp?muncode=051724000&amp;regcode=05&amp;provcode=17 |archive-date=Nobyembre 13, 2015 }}&lt;/ref&gt; Ang bawat barangay ay binubuo ng mga [[purok]] at ang ilan ay may mga [[sitio]].

Nahahati sa 27 [[baranggay|barangay]] ang Naga.

&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Abella
* Bagumbayan Norte
* Bagumbayan Sur
* Balatas
* Calauag
* Cararayan
* Carolina
* Concepcion Grande
* Concepcion Pequeña
* Dayangdang
* Del Rosario
* Dinaga
* Igualdad Interior
* Lerma
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Liboton
* Mabolo
* Pacol
* Panicuason
* Peñafrancia
* Sabang
* San Felipe
* San Francisco (City Center)
* San Isidro
* Santa Cruz
* Tabuco
* Tinago
* Triangulo
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

Ayon sa senso noong 2024, ang populasyon ng Naga ay 210,545 katao, na may densidad na 2,300/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Ang Naga ay may average na taunang paglago ng populasyon na 1.29% sa pagitan ng 2010 at 2020 ayon sa parehong senso. Lahat ng mataong lugar sa lungsod ay inuri bilang urban. Ang Naga City ay may halos parehong populasyon sa Legazpi City (209,533).

===Relihiyon===

====Katolisismong Romano====
[[File:Peñafrancia Basilica Minore.jpg|thumb|right|[[Peñafrancia Basilica|Minor Basilica of Our Lady of Peñafrancia]]]]
Ang lungsod ang luklukan ng simbahan ng [[Archdiocese of Caceres]], na nangangasiwa sa populasyon ng mga Katoliko sa [[Rehiyon ng Bicol]], na ang arsobispo ang [[Primate (obispo)|primate]] ng rehiyon. Ang nangingibabaw na pananampalatayang ito ay sinusuportahan ng pagkakaroon ng mga luma at maimpluwensyang institusyong Katoliko, mula sa mga unibersidad hanggang sa mga simbahang pinapatakbo ng iba't ibang [[institusyon ng relihiyon]], lalo na ang [[Ateneo de Naga University]] ng mga [[Heswita]]; ang [[Universidad de Santa Isabel]] ng mga [[Daughters of Charity of Saint Vincent de Paul|Daughters of Charity]]; ang [[Naga Cathedral|Naga Metropolitan Cathedral]], na siyang pinakamatandang katedral na nakatayo pa rin sa [[Luzon]] sa labas ng [[Metro Manila]]; [[Peñafrancia Basilica Minore]], na siyang pinakamalaking istrukturang Katoliko sa timog Luzon sa sukat at lawak ng lupa; [[Our Lady of Peñafrancia Shrine]]; ang makasaysayang [[San Francisco Church (Intramuros)|San Francisco Church]]; at Peñafrancia Museum.

====Iba pang mga pananampalatayang Kristiyano====
Kabilang sa mga denominasyong Protestante sa lungsod ang [[Seventh-day Adventist Church|Seventh-day Adventist]] at [[Bible Baptist]], na ang mga simbahan ay matatagpuan sa Magsaysay Avenue, habang ang ibang mga Protestante ay dumadalo sa Methodist Church na kabilang sa mga lumang istruktura sa Peñafrancia Avenue.

Ang ''[[Assemblies of God]]'' ay nagpapanatili ng mabilis na lumalagong ministeryo sa Naga. Bukod sa Naga Bethel Church (dating Naga Bethel Temple), na matatagpuan sa Felix Plazo Street, ang iba pang mga lokal na kongregasyon ay ang Philippians Christian Fellowship (sa mga barangay ng San Felipe), Gethsemane Christian Ministries (sa Carolina), at mga outreach ministries sa iba pang mga barangay.

Ang pinakamalaking relihiyon ng minorya sa Naga ay ang [[Iglesia ni Cristo]] (INC). Ang INC ay may ilang mga kapilya sa iba't ibang mga barangay sa lungsod, at ang lokal na kongregasyon ang pinakamalaki sa distrito. Sinusundan ito ng Ang Simbahan ni Hesukristo ng mga Banal sa mga Huling Araw (dating kilala bilang &quot;Mormon&quot;) na may ilang mga kongregasyon (ward) na ang kanilang pangunahing gusali ng simbahan ay matatagpuan sa Panganiban Drive na hindi kalayuan sa mga INC.

Mayroon ding konsentrasyon ng mga ministeryo ng [[Jesus Miracle Crusade]] sa lungsod.

====Iba pang mga relihiyon====
[[File:Templo ng Taoista sa Ilog Naga.jpg|right|thumb|Templo ng Taoista sa Ilog Naga]]

Matatagpuan din sa lungsod ang mga [[Muslim]], [[Sikhismo|Mga Sikh]], at [[Taoismo|Mga Taoista]].

===Wika===
Ang diyalektong Bikol-Central sa Baybayin ng [[Mga wikang Bikol|wikang Bikol]] ang dominanteng diyalektong sinasalita ng populasyon sa Naga.&lt;ref name=&quot;NagaDemography&quot;&gt;{{cite web |title=Demography |url=http://naga.gov.ph/uncategorized/demography/ |website=Lungsod ng Naga |access-date=Abril 4, 2019 |archive-date=Abril 4, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404072632/http://naga.gov.ph/uncategorized/demography/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang Gitnang Pamantayang Bikol ay ang batayan din para sa iba pang mga diyalekto sa [[Rehiyon ng Bikol]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mga Kapaki-pakinabang na Salitang Pilipino – Mga Salin sa Bikol |url=http://www.camsurguidedelights.com/useful-filipino-words-bicol-translations/ |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140427010026/http://www.camsurguidedelights.com/useful-filipino-words-bicol-translations/ |archive-date=Abril 27, 2014 |website=Cam Sur Guide Delights |access-date=Abril 4, 2019}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa populasyon ng lungsod ay nakakaintindi at nakapagsasalita ng Ingles, [[Wikang Filipino|Filipino]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]]. Dahil sa pagdagsa ng mga tao mula sa lugar ng Rinconada na nag-aaral sa iba't ibang unibersidad, maririnig din ang [[Wikang Rinconada Bikol|Rinconada Bikol]] sa iba't ibang paaralan at sa buong lungsod. May iba't ibang antas ng kahusayan sa Rinconada Bikol ang ilang Nagueño, dahil ang katimugang kalahati ng Pili, na siyang hangganan sa pagitan ng mga nagsasalita ng Rinconada Bikol at Coastal Bikol, ay ilang kilometro lamang ang layo mula sa Naga. Bagama't ang pangunahing wika ay Bikol, at ang midyum ng pagtuturo sa paaralan ay Ingles, ang mga tao sa Naga ay karaniwang nagsasabi ng oras at bumibilang sa Espanyol.

====Wika ng Isarog Agta====
Noong 2010, inilabas ng [[UNESCO]] ang ika-3 tomo nito ng ''[[Atlas of the World's Languages ​​in Danger]]'', kung saan tatlong kritikal na [[nanganganib na wika]] ang nasa Pilipinas. Isa na rito ang wikang ''Isarog Agta'', ng mga taong Isarog Agta, na naninirahan sa Bundok Isarog at isa sa mga orihinal na naninirahang Negrito sa Pilipinas, na kabilang sa klasipikasyon ng [[mga taong Aeta]] ngunit may mga sistema ng wika at paniniwala na natatangi sa kanilang sariling kultura at pamana.

Limang Isarog Agta lamang ang nagsalita ng kanilang katutubong wika noong taong 2000. Ang wikang ito ay inuri bilang &quot;Critically Endangered&quot;, ibig sabihin ang pinakabatang nagsasalita ay mga lolo't lola at mas matanda, bahagyang at madalang magsalita ng wika, at halos hindi naipapasa ang wika sa kanilang mga anak at apo. Kung ang natitirang 150 Isarog Agta ay hindi magpapasa ng kanilang katutubong wika sa susunod na henerasyon, ito ay mawawala sa loob ng isa hanggang dalawang dekada.

==Mga kilalang personalidad==

*[[Andrew E]] {{ndash}} Pilipinong mang-aawit at rapper
*[[Bembol Roco]] {{ndash}} Pilipinong aktor
*[[Johnny Abarrientos]] – isang manlalaro ng basketball sa Pilipinas na naglaro sa [[Philippine Basketball Association|PBA]] mula 1993 hanggang 2010. Kasalukuyan siyang nagsisilbing coach ng koponan na [[Magnolia Hotshots|B-Meg Llamados]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.spin.ph/sports/basketball/news/barroca-draws-comparisons-with-abarrientos-as-he-steps-up-for-injury-hit-san-mig |title=Si Barroca ay kumukumpara kay Abarrientos habang siya ay humahawak ng suporta para sa San Mig na naapektuhan ng pinsala — PBA — SPIN.PH |access-date=Abril 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413132056/http://www.spin.ph/sports/basketball/news/barroca-draws-comparisons-with-abarrientos-as-he-steps-up-for-injury-hit-san-mig |archive-date=Abril 13, 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*[[Tomás Arejola]] – abogado, mambabatas, diplomat, manunulat sa politika at isang propagandista noong panahon ng kolonyal na Espanyol. *[[Joker Arroyo]]&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Chua-Eoan |first=Howard |title=Ang Pilipinas – Hindi Tumatawa ang Joker |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,965575-1,00.html |date=Setyembre 21, 1987 |magazine=Time |url-access=subscription |access-date=Abril 11, 2019 |archive-date=Marso 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325075431/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,965575-1,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; – ay isang estadista at mahalagang pigura sa [[EDSA People Power Revolution]] na nagpatalsik sa noo'y pangulong [[Ferdinand Marcos]] at sa kanyang pamilya sa pwesto. Naglingkod din siya bilang Kongresista ng Makati sa loob ng 9 na taon, at miyembro ng Senado sa loob ng 12 taon&lt;ref&gt;Toms, S. [https://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/from_our_own_correspondent/4609892.stm &quot;The Philippine name game&quot;], ''BBC News'', Enero 14, 2006. Na-access noong Pebrero 21, 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mydans, S. [https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F40711F739580C7B8DDDA00894DF484D81 &quot;Aquino, Under Pressure, Removes Her Closest Adviser&quot;], ''The New York Times'', Setyembre 18, 1987. Na-access noong Pebrero 21, 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Chua-Eoan, H. [https://web.archive.org/web/20070312221011/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,965575-2,00.html &quot;The Philippines The Joker Was Not Laughing&quot;], ''Oras'' p. 2, Setyembre 21, 1987. Na-access noong Pebrero 21, 2007.&lt;/ref&gt;
*[[Wally Bayola]] – ay isang Pilipinong komedyante, aktor, at TV host ng ''[[Eat Bulaga!]]''
*[[Ely Buendia]] – na ang tunay na pangalan ay Eleandre Basiño Buendia. Siya ay isang Pilipinong mang-aawit, frontman ng [[Eraserheads]] at [[Pupil (band)|Pupil]]
*[[Jose Fabian Cadiz]] – Pilipinong politiko at bise alkalde ng [[Marikina]].
*[[Dave Capucao]] – Obispong Katolikong Pilipino at ang ikalimang [[Prelatura ng Teritoryo ng Infanta|Prelado ng Infanta]]
*[[AJ Dee]] – na ang tunay na pangalan ay Angel James Dee III, ay isang aktor at isang internasyonal na mapagkumpitensyang manlalangoy, tulad ng kanyang nakababatang kapatid na si Enchong Dee.
*[[Enchong Dee]] – na ang tunay na pangalan ay Ernest Lorenzo Velasquez Dee, ay isang aktor, direktor at modelo, at isang internasyonal na mapagkumpitensyang manlalangoy. Siya ay isang contract artist ng ABS-CBN at nanalo ng maraming parangal para sa kanyang trabaho sa pelikula at telebisyon.
*[[Amalia Fuentes]] – Aktres na Pilipina
*[[Victor Dennis T. Nierva]] – makata, guro, mamamahayag, aktor sa teatro, tagasalin, graphic at book designer.
*[[Salvador Panelo]] – dating tagapagsalita at punong legal counsel ni Pangulong Rodrigo Duterte; abogadong nagsasanay na kilala sa pagkatawan sa mga kontrobersyal na pigura.
*[[Jesse Robredo]] – ay isang Pilipinong estadista at dating alkalde ng Naga. Nagawa ni Robredo na baguhin ang Naga mula sa pagiging mapurol at matamlay tungo sa pagiging isa sa &quot;Pinahusay na Lungsod sa Asya&quot;, ayon sa ''[[Asiaweek|Asiaweek Magazine]]'' noong 1999. Noong panahon niya sa city hall, kinilala si Robredo para sa &quot;lubhang pinahusay na mga stakeholder at mga tao
*[[Leni Robredo]] – asawa ni Jesse Robredo, dating kongresista ng Ikatlong Distrito ng [[Camarines Sur]] (2013–16), at ang ika-14 na [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas]].
*[[Raul Roco]] – ay isang pigura sa politika sa Pilipinas. Siya ang tagapagdala ng bandila ng [[Aksyon Demokratiko]], na itinatag niya noong 1997 bilang isang sasakyan para sa kanyang mga pagtakbo sa pagkapangulo noong 1998 at 2004. Siya ay isang senador at kalihim ng Kagawaran ng Edukasyon sa ilalim ng pagkapangulo ni [[Gloria Macapagal Arroyo]].
*[[Tecla San Andres Ziga]] – [[babaeng senador sa Pilipinas]] kilala bilang unang [[Babae sa Pilipinas|babae sa bansa]] na nanguna sa [[pagsusulit sa bar]] para sa mga nagtapos sa abogasya.&lt;ref name=PS&gt;{{cite web|title=Tecla San Andres Ziga|url=http://www.senate.gov.ph/senators/former_senators/tecla_ziga.htm|publisher=Senado ng Pilipinas|access-date=Nobyembre 23, 2013}}&lt;/ref&gt;
*[[Adolfo Tito Yllana]] – Arsobispo Katoliko na nagsisilbing Apostolic Nuncio sa Israel at Cyprus, at Apostolic Delegate sa Jerusalem at Palestine

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

==Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}

{{Camarines Sur}}

[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Naga Camarines Sur]]


{{pilipinas-stub}}</text>
      <sha1>1ygt9iw90ro38cy2pyj17ebuq3fe44k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lungsod ng Zamboanga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4806</id>
    <revision>
      <id>2213262</id>
      <parentid>2205420</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T10:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>Inayos ang balarila</comment>
      <origin>2213262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21973" sha1="kq9k9g7zli9cvlrj7lap8cyywx5esc6" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine city 2
|infoboxtitle   = Lungsod ng Zamboanga 
|sealfile       = 
|locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}}
|caption        = Mapa ng {{PH wikidata|image_map}}
|image_skyline  = Zamboanga City from Garden Orchid Hotel.jpg
|imagesize      =
|image_caption  = Ang lungsod ng Zamboanga sa Mindanaw
|caption        = 
|region         = [[Tangway ng Zamboanga]] (Rehiyon IX)
|province       = Wala (Dating bahagi ng [[Zamboanga Republic]])
|districts      = Una at Ikalawang Distrito ng Lungsod ng Zamboanga
|language       = Lingwaheng Opisyal: [[Wikang Chavacano|Zamboangueño]]
|barangays      = 98 
|class          = Una
|mayor          = [[Beng Climaco|Maria Isabelle Climaco Salazar]] ([[Partido Liberal (Pilipinas)|LP]])
|vice_mayor     = Rommel Agan ([[United Nationalist Alliance|UNA]]) 
|founded        = Hunyo 23, 1635
|cityhood       = Pebrero 26, 1937
|areakm2        = 1483.38 
|population_as_of = 2015
| population_total = 861799 
|population_density_sq_mi       = 1490
| latd =  6| latm = 54| lats = | latNS = N 
| longd = 122| longm = 4| longs = | longEW = E 
|website                        = [http://www.zamboanga.gov.ph www.zamboanga.gov.ph]
}}

Ang '''Lungsod ng Zamboanga''' ay isang [[Mga lungsod sa Pilipinas|lungsod]] sa Rehiyon ng [[Tangway ng Zamboanga]] ng [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. Habang hindi nababahagi sa anumang [[lalawigan ng Pilipinas]], minsan itong naiuugnay sa [[Zamboanga del Sur]] para lamang sa datos galing sa [[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas]]. Pero sa politikalmente hindi kailanman naging bahagi ang Lungsod ng Zamboanga ng Probinsya o [[Lalawigan ng Zamboanga del Sur]]. Ito ay gumaganap bilang isang lubos na urbanisado at malaya o nagsasariling lungsod pero ito ay ang pinakamalaking siyudad sa probinsya. 

Sa politikal na lokasyon ayon sa mga karatig pook, matatagpuan ang lungsod sa hilaga ng Probinsya o Lalawigan ng kapuluan ng Basilan lalo na ng Lungsod ng Isabela ng Basilan, timog at timog-silangan ng Bayan ng Sibuco at Sirawai ng Probinsya o Lalawigan ng Hilagang Zamboanga (Zamboanga del Norte), at timog at timog-kanluran ng Bayang ng Tungawan ng Probinsya o Lalawigan ng Zamboanga Sibugay. Sa buong rehiyon ng pamamahala o administratibo ng Tangway ng Zamboanga, ito ay matatagpuan sa hilaga ng Lungsod ng Isabela ng Probinsya o Lalawigan ng Basilan ngunit kasama sa rehiyong nabanggit sa mga panrehiyong layunin, sa may timog-kanluran ng buong Probinsya o Lalawigan ng Hilagang Zamboanga (Zamboanga del Norte) sa may gawing timog-kanlurang dulo nito, sa may timog-kanluran din ito ng mga Probinsya o Lalawigan ng Zamboanga Sibugay at Timog Zamboanga (Zamboanga del Sur). 

Sa pisikal na heograpiya, ang lungsod ay matatagpuan sa may silangan at timog-silangan ng [[Dagat Sulu]], sa hilaga ng Kipot ng Basilan, at sa kanluran ng Golpo ng Moro. Makikita ang mga [[bundok]] ng [[Pulo ng Basilan]] mula sa lungsod lalo na sa Pulong Bato sa [[Abong-abong]], Pasonanca, Zamboanga City sa may malaking krus na matatagpuan sa pinakahilaga ng 14 Stations of the Cross sa may nasabing lugar. 

Nagsasalita ang mga tao sa lungsod Zamboanga ng ib't ibang mga wika dahil sa pagiging mala-&quot;melting pot&quot; nito. Kabilang na rito ang mga [[wikang Tagalog]] at Filipin, [[wikang Hiligaynon|Hiligaynon]], [[Wikang Subanen|Subanen]], [[Wikang Tausug|Tausug]], [[Wikang Samal|Samal]], [[Wikang Badjau|Badjau]], at [[Wikang Cebuano|Cebuano]] o Bisaya, gayundin ang Ingles. Ang iilan naman ay nagsasalita ng [[Hapon]], ilang wika mula sa bansang [[India]], [[Wikang Ilokano|Ilokano]], [[Wikang Waray|Waray]], [[Wikang Malay|Malay]] kabilang na ang Bahasa Malaysia at Bahasa Indonesia, [[Wikang Koreano|Koreano]], [[Wikang Arabe|Arabe]], at iilan pang ibang banyagang wikang dala ng mga banyaga, dayo, at mga yaong nanirahan o ngatrabaho sa ibang bansa. Ngunit ang karamihan sa mga mamamayan nito lalo na sa mga Katoliko na higit na nakararami sa lungsod ay ang katangi-tangi at kakaibang wika nila, ang [[Wikang Chavacano|Chavacano]] na isang maituturing [[lingua franca]], ang opisyal na wika ng lungsod, at isang kriyolyong wika batay o mula sa [[wikang Espanyol]] o Kastila. 

Ang Chavacano ay sinasalita rin sa ibang pook sa bansa gaya lang ng Bayan ng Ternate at Lungsod ng Cavite sa Lalawigan ng Cavite, ngunit iyon ay sinasalita na lamang ng kakaunting populasyon at maaaring unti-unting mawala nang tuluyan. Ang mga pook na ito kabilang na ang lungsod ng Zamboanga ay nagsasalita ng iba't ibang [[diyalekto]] ng iisang Wikang Chavacano, kung saan ang Chavacano o Chabacano ng mga pook sa Lalawigan ng Cavite ay naimpluwensiyahang higit ng wikang Tagalog, samantala ang sa Zamboanga ay naimpluwensiyahan naman ng mga katutubong wikang sinasalita sa paligid ng lungsod kabilang na ang Malay o Bahasa Melayu mula sa bansang Malaysia, wikang Tausug ng [[mga Tausug]], Hiligaynon ng [[mga Ilonggo]], Cebuano o Bisaya ng [[mga Cebuano]], at gayundin naman ang Tagalog sa pamammagitan ng wikang Filipino na siyang pinakapormal at mas estandardisadong antas nito at siya ring opisyal at pambansang wika ng bansa, at ng wikang Ingles dahil na rin sa media, edukasyon, mga dayuhan, at sa pagiging isa pang opisyal na wika ng bansa bukod sa wikang Filipino. 

Tanging ang diyalekto ng Lungsod ng Zamboanga ang mas buhay, mas may maraming nagsasalita bilang pangunahin o una at bilang pangalawa o pangatlong wika ng mga mamamayan ng lungsod, mga Zamboangueño sa ibang lugar, at ng mga dayo at tao sa karatig lalawigan, maging umaabot sa Sempornah, Sabah, Malaysia. Ito rin ang mas kilala ng ibang tao bilang Wikang Chavacano nang hindi nalalaman na isa lamang ito sa mga diyalekto ng nasabing wika, at kamalian ding tinatawag na &quot;Chavacano&quot; ang mga nagsasalita nito sa halip na dapat ay &quot;Zamboangueño&quot;, na isang pangkat etno-linggwistiko ng bansa.

Sa higit na malaking porsiyento, ang Chavacano de Zamboanga o Zamboangueño Chavacano ay magkahalong Wikang Espanyol na parehong Kastila at Mexicano at ng mga lokal na mga wika gaya ng Cebuano, Bahasa Sug, Bahasa Melayu, Tagalog, Hiligaynon, at pati rin ang mga wikang mula sa [[Mexico]] gaya ng Nahuat'l na nakadagdag din sa Chavacano sa pamamagitan ng Espanyol ng Mexico o Mexicano. Sa modernong panahon, nahaluan din ng [[wikang Ingles]] ang Chavacano. 

Ang wikang ito ay mayroong [[bokabularyo]] o mga salitang nasa 70-80% na mula sa Espanyol at mga 20-30% na mga bokabularyo o mga salita mula sa [[mga wika sa Pilipinas|ibang mga wika ng bansa]], mula sa [[Wikang Nahuatl|Nahuta'l]] ng Mexico sa pamamagitan ng Mehiakanong Espanyol, mula rin sa Malay, at sa Ingles. Ang [[balarila]] o gramatika ng Chavacano ay mas simple o pinasimple kaysa sa estandardisadong Espanyol at ang paraan ng pagbubuo ng mga pangungusap at iilang mga salita ay mas nahahawig sa wikang Filipino at mga wika ng bansa.

==Tropiko  Moonson Climate==

==Kasaysayan==
Ang pangalang Zamboanga ay hango sa wikang Subanen na &quot;sabuan,&quot; at sa wikang Malay na &quot;jambangan&quot; (daungan ng mga bulaklak). Ang [[Fort Pilar]], na ngayo'y isang dambana ng [[Nuestra Senora del Pilar]], ay itinatag noong 1635&amp;nbsp;ng pamahalaang kolonyal ng Kastila. Sa [[panahong Amerikano]] at bago ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], naging sentro ang Zamboanga ng kalakalan, edukasyon, at pamahalaan ng buong Kamindanawan. Noong Oktubre 12, 1936 ay naging ganap na chartered city sa pamamagitan ng Commonwealth Act No. 39 na inilagda ni Pang. [[Manuel L. Quezon]].
Sa kasalukuyan ay binansagang ''Lungsod [[Latino]] ng [[Asya]]'' sa halip ng pagiging ''Lungsod ng mga [[Bulaklak]]''.

==Heograpiya==
Sa kabuuang land area ng 1,483.38 sq. km., ang Zamboanga ay ang ikatlong pinakamalaking lungsod ng Pilipinas sa lupain. Ito ay nasa 460 milya nautica sa timog ng Maynila (mga 850&amp;nbsp;km), 365 nautical miles sa hilaga-silangan ng [[Kota Kinabalu]] sa Malaysia (mga 700&amp;nbsp;km), at 345 nautical miles sa Hilaga Silangan ng [[Manado]] sa[[ Indonesia]] (mga 650&amp;nbsp;km).

Ang Lungsod ng Zamboanga ay may kabuuan ng 98 barangay at 28 isla.

==Pamahalaan==

Ang lungsod ng Zamboanga ay naging &quot;highly-urbanized&quot; ayon sa Local Government Code noong 1983, hiwalay sa lalawigan ng [[Zamboanga del Sur]]. Nagkaroon ng isang distrito kongresyonal noong 1984 hanggang 2007, nang hinati sa dalawa ang Zamboanga sa pagkakaroon ng dalawang kumakatawan sa kongreso. Bawat distrito ay mayroong representative at walong konseho. Si Beng Climaco ang kasalukuyang alkalde sa ikalawang termino. Ang kanyang tiyuhin, si Cesar Climaco, ay naglingkod bilang alkalde ng tatlong termino hanggang sa kanyang pagkamatay noong Nobyembre 14,1984. Siya ay binaril ng di kilalang gunman.

==Magagandang Tanawin==
*Taluksangay Village
*Mga dagat ng Calarian (kabilang ang La Vista del Mar at Zamboanga City Golf Complex), at Boalan
*Ang Pasonanca Park (Parke ng Pasonanca)
*Ang Abong-abong kung saan matatagpuan ang Bundok Pulambato
*City Hall (Bulwagan ng Lungsod)
*Plaza Pershing (Liwasan ni Pershing)
*Fort Pilar (Tanggulan ng Pilar)
*Metropolitan Cathedral of the Immaculate Concepcion o Catedral Metropolitana de la Inmaculada Concepcion 
(Katedral Metropolitan ng Imakulada Konsepsyon)
*Yakan Weaving Village (Nayon ng Paghahabi ng Yakan)
*Mga Vinta
*Paseo Del Mar (Sakayan/Pasyalan ng Dagat)

==Mga Kapistahan at Pagdiriwang==
*'''Festival de Zamboanga o Fiesta dela Nuestra Senora La Virgen del Pilar''' (Pagdiriwang ng Zamboanga Hermosa o Kapistahan ng Ating Birhen ng Pilar)
*'''Dia de Zamboanga (Araw ng Zamboanga)'''
*'''Dia del Fundacion de Lenguaje Chavacano (Araw ng Pagtatatag ng Wikang Chavacano)'''

==''&quot;Zamboanga Hermosa&quot; el Himno Oficial de Zamboanga'' ==

===== (Ang wika ng himno o awit ay maaaring mula sa Wikang Kastila o Espanyol, o hindi kaya ay mula sa makalumang Wikang Chavacano na hindi pa masyadong naimpluwensiyahan ng mga ibang wika sa Filipinas at ng wikang Ingles sa 'di gaya sa mas moderno at kasalukuyang Wikang Chavacano na higit nang lumayo mula sa Wikang Kastila o Espanyol na siyang malaking basehan o pinagbatayan, pinagmulan, o inang-wika nito .) =====
Zamboanga Hermosa,&lt;br&gt;Preciosa, perlita&lt;br&gt;[[Pagmamalaki|Orgullo]] de [[Mindanao]]&lt;br&gt;Tus bellas dalagas&lt;br&gt;Son las que hermosean&lt;br&gt;Tu deliciosa [[ciudad]].

[[Bulaklak|Flores]] y amores&lt;br&gt;que adornan su [[Hardin|jardín]]&lt;br&gt;Eres la imagen&lt;br&gt;de bello [[Eden|Edén]]

Zamboanga hermosa,&lt;br&gt;Preciosa, perlita&lt;br&gt;Orgullo de Mindanao.

[[Bulaklak|Flores]] y amores&lt;br&gt;que adornan su [[Hardin|jardín]]&lt;br&gt;Eres la imagen&lt;br&gt;de bello [[Eden|Edén]]

Zamboanga hermosa,&lt;br&gt;Preciosa, perlita&lt;br&gt;Orgullo de Mindanao.

('''Paraan:''' Ito ay inaawit lagi pagkatapos ng Lupang Hinirang at bago o pagkatapos ng Panunumpa sa Watawat o Panatang Makabayan kung mayroon, o di kaya'y pagkatapos ng Lupang Hinirang kung walang Panatang Makabayan o Panunumpa sa Watawat.

'''Palakumpasan:''' Ito ay inaawit at ikinukumpas sa palakumpasang 3/4. &lt;br&gt;'''Pagkakataon:''' Inaawit ito bago magsimula ang mga pagpupulong ng konseho at ng lokal na gobyerno sa paraang nakasaad sa taas. Kadalasan o lagi rin itong inaawit sa paraang nakasaad sa taas bago ang mga pulong, pista, at mga okasyong panggobyerno, at pampaaralan, at madalang o di kaya'y hindi sa mga samut-sari o personal na okasyon. Ito rin ay inaawit sa paraang nakasaad sa taas bago at pagkatapos ng isang araw na pag-aaral o klase sa mga mababang paaralang panggobyerno o kahit sa mga pribadong paaralang elementarya araw-araw mula Lunes hanggang Biyernes, at bago ng pag-aaral o klase sa Lunes at pagkatapos ng pag-aaral o klase sa Biyernes o sa parehong paraan ng mababang paaralan, para sa mga mataas na paaralan at dalubhasaan o kolehiyo at ibang mataas na pag-aaral na mga institusyon, akademya, palaturuan, o paaralan.)

== &quot;Zamboanga Hermosa&quot; ang Opisyal na Awit ng Zamboanga (isinaling-wika sa wikang Filipino) ==

==== (Ito ay ang pagsasalin ng awit o himno sa wikang Pambansa, ang wikang Filipino.) ====
Zamboangang Maganda,&lt;br&gt;Pinakamamahal, perlita (isang uri ng hiyas o bato)&lt;br&gt;Pagmamalaki ng [[Mindanao]]&lt;br&gt;Iyong mga magagandang dalaga&lt;br&gt;Sila ang mga yaong nagpapaganda sa&lt;br&gt;Iyong kaaya-ayang lungsod.

Mga bulaklak at mga pag-ibig&lt;br&gt;na gumagayak sa kanyang hardin&lt;br&gt;Ikaw ay ang larawan&lt;br&gt;ng magandang Eden (hardin ng Eden)&lt;br&gt;Zamboangang maganda,&lt;br&gt;Pinakamamahal, perlita (isang uri ng hiyas o bato)&lt;br&gt;Pagmamalaki ng Mindanao.

Mga bulaklak at mga pag-ibig&lt;br&gt;na gumagayak sa kanyang hardin&lt;br&gt;Ikaw ay ang larawan&lt;br&gt;ng magandang Eden (hardin ng Eden)&lt;br&gt;Zamboangang maganda,&lt;br&gt;Pinakamamahal, perlita (isang uri ng hiyas o bato)&lt;br&gt;Pagmamalaki ng Mindanao.

== Mga Barangay sa Lungsod ==
Sa Lungsod ng Zamboanga, ito ay may 98 na barangay:

{|
|-----
| valign=&quot;top&quot; |
*Abong Abong 
*Arena Blanco
*Ayala 
*Baliwasan
*Baluno
*Boalan
*Bolong
*Buenavista
*Bunguiao
*Busay
*Cabaluay
*Cabatangan
*Cacao
*Calabasa
*Calarían
*Camino Nuevo
*Campo Islam
*Canelar
*Capisan
*Cawit
*Culianan
*Curuan
*Daap
*Dita
*Divisoria
*Dulian (Upper Bunguiao)
*Dulian (Upper Pasonanca)
*Guisao
*Guiwan
*Kasanyangan
*La Paz
*Labuan
*Lamisahan
*Landang Gua
*Landang Laum
*Lanzones
*Lapakan
*Latuan (Curuan)
*Licomo
*Limaong
*Limpapa
*Lubigan
*Lumayang
*Lumbangan
*Lunzuran
*Maasin
*Malagutay
*Mampang
*Manalipa
*Mangusu
| valign=&quot;top&quot; | 
*Manicahan
*Mariki
*Mercedes
*Muti
*Pamucutan
*Pangapuyan
*Panubigan
*Pasilmanta (Sacol Island)
*Pasobolong
*Pasonanca
*Patalon
*Putik
*Quiniput
*Recodo (formerly La Caldera)
*Río Hondo
*Salaan
*San Jose Cawa-Cawa
*San Jose Gusu
*San Roque
*Sangali
*Sibulao (Curuan)
*Sinubong
*Sinunoc
*Sta. Barbara
*Sta. Catalina
*Sta. Maria
*Sto. Niño
*Tagasilay
*Taguiti
*Talabaan
*Talisáyan
*Talon-Talon
*Taluksangay
*Tetuan
*Tictapul
*Tigbalabag
*Tigtabon
*Tolosa
*Tugbungan
*Tulungatung
*Tumaga
*Tumalutab
*Tumitus
*Victoria
*Vitali
*Zambowood
*Zone I
*Zone II
*Zone III
*Zone IV
|}

==Media==
===TV===
* ABS-CBN Western Mindanao (Channel 3)
* RPN DXXX TeleRadyo (Channel 5)
* PTV 7
* GMA 9
* GBPI 11
* RMN DXRZ TeleRadyo 13

===Radyo===
====AM====
* DZRH 855
* RMN DXRZ 900
* DXYZ Sonshine Radio 963
* RPN DXXX Radyo Ronda 1008
* DXLL Bombo Radyo 1044
* FEBC DXAS 1116
* DXMR Radyo Pilipinas 1170
* CMN DXVP Radyo Verdadero 1476

====FM====
* Peace 88.3
* 89.9 Brigada News FM
* 91.5 Wild FM
* Monster RX 93.1
* 93.9 Star FM
* Magic 95.5
* 96.3 iFM
* 97.9 Love Radio
* MOR 98.7
* 102.7 Yes The Best
* 103.5 Halo-Halo
* 105.9 eMedia
* Marino News FM 106.7

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

==Mga kilalang personalidad==

[[File:Hidilyn Diaz 2015d.jpg|thumb|upright|Hidilyn Diaz sa kanyang pagbabalik sa Zamboanga City, ilang araw matapos ang kanyang tagumpay sa 2016 Summer Olympics]]
{{Tingnan din|Zamboanga del Sur#Mga kilalang tao}}

* [[Eumir Marcial]] – Pilipinong Boksingero. Nanalo ng tansong medalya sa [[2020 Summer Olympics]], at may 4 na Ginto na Medalya sa [[South East Asian Games]]
* [[Mike Tolomia]] – manlalaro ng basketball
* [[Cesar Climaco]] - [[alkalde ng Zamboanga City]] sa loob ng 11 taon sa loob ng tatlong hindi magkakasunod na termino. Isang kilalang kritiko ng rehimeng batas militar ni [[Ferdinand Marcos]].
* [[Roseller T. Lim]] – ang unang Zamboangueño na naging senador ng Pilipinas mula Disyembre 30, 1955, hanggang Disyembre 30, 1963. Si Lim ay kilala bilang &quot;Dakilang Filibustero&quot;, matapos siyang [[filibustero]] maglingkod nang mahigit 18 oras sa pagtatangkang pigilan ang pagkahalal ni Ferdinand Marcos bilang [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas|pangulo ng Senado]].&lt;ref&gt;{{Banggitin ang balita |last=Mustafa |first=Noralyn |date=Hunyo 18, 2004 |title=Roseller T. Lim: Tumayo Siya sa Palapag ng Senado nang 18 Oras upang Pigilan si Marcos ngunit... |page=A1 |newspaper=Philippine Daily Inquirer |url=https://news.google.com/newspapers?id=Ulc1AAAAIBAJ&amp;pg=2734,720400 |access-date=2017-08-27 |via=Google News Arkibos}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |petsa=Pebrero 11, 2009 |title=Pinamunuan ng Alkalde ang &quot;Dia de Roseller T. Lim&quot; |url=http://www.zamboanga.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=1711&amp;Itemid=46 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828002502/http://www.zamboanga.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=1711&amp;Itemid=46 |archive-date=Agosto 28, 2017 |access-date=Agosto 27, 2017 |website=zamboanga.gov.ph}}&lt;/ref&gt;
* [[Alyssa Alano]] – isang pelikulang [[Pilipino|Pilipina]]-[[Mga Australyano|Australyano]] at aktres sa TV. Dati siyang miyembro ng sikat na [[VIVA Entertainment|Viva]] Hotbabes franchise.
* [[Hidilyn Diaz]] – isang Pilipina na [[Olympic weightlifter|weightlifter]] at [[airwoman]]. Nanalo siya ng medalyang pilak sa dibisyon ng 53-kg na timbang ng kababaihan sa [[2016 Summer Olympics]].&lt;ref&gt;{{Banggitin ang balita |last=Bracher |first=Jane |date=Agosto 7, 2016 |title=Nakakuha si Hidilyn Diaz ng Pilak, Unang Medalya sa Olimpiko ng Pilipinas sa Loob ng 20 Taon |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/142282-hidilyn-diaz-olympic-weightlifting-women-53kg-silver-medal/ |access-date=Hunyo 6, 2022}}&lt;/ref&gt; Sa Tokyo noong Hulyo 26, 2021, napanalunan ni Diaz ang unang gintong medalya ng Pilipinas sa Olympics sa [[2020 Summer Olympics]] para sa weightlifting ng kababaihan, na nagtakda ng rekord sa Olympics para sa kategoryang 55 kg
* [[Buddy Zabala]] – isang Pilipinong musikero at prodyuser. Siya ang bassist ng Pilipinong punk rock band na [[Hilera]] at kasalukuyan ding miyembro ng [[Moonstar88]] at [[Cambio (banda)|Cambio]]. Siya rin ay miyembro ng [[Eraserheads]] at bassist para sa [[The Dawn (banda)|The Dawn]]. * [[Anton Mari H. Lim]] – isang Pilipinong beterinaryo, negosyante, pampublikong pigura, at humanitarian.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Maligayang pagdating sa Tzu Chi Foundation! |url=http://www.tzuchizam.org/ |access-date=Agosto 27, 2017 |website=tzuchizam.org |archive-date=Agosto 27, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827171252/http://www.tzuchizam.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Mark Barroca|Andy Mark C. Barroca]] – isang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball para sa [[Magnolia Hotshots]] sa [[Philippine Basketball Association]] (PBA).&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |title=Mark Barroca |url=http://stats.humblebola.com/pba/players/136-Barroca-Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115234539/http://stats.humblebola.com/pba/players/136-Barroca-Mark |archive-date=Enero 15, 2018 |access-date=Enero 15, 2018 |website=HumbleBola}}&lt;/ref&gt;
* [[RR Garcia|Ryan Roose B. &quot;RR&quot; Garcia]] – isang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball para sa [[TNT KaTropa]] sa PBA.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |title=RR Garcia |url=http://stats.humblebola.com/pba/players/64-Garcia-RR |archive-url=https://web.archive.org/web/20180316122015/http://stats.humblebola.com/pba/players/64-Garcia-RR |archive-date=Marso 16, 2018 |access-date=Agosto 27, 2017 |website=HumbleBola}}&lt;/ref&gt;
* [[Rudy Lingganay|Rudy Briones Lingganay Jr.]] – isa pang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball para sa TNT KaTropa sa PBA.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang balita |last=Cebu Daily News |date=Setyembre 25, 2011 |title=Lingganay Layup Lifts Powerade |language=en |work=Inquirer.net |url=https://newsinfo.inquirer.net/64691/lingganay-layup-lifts-powerade |access-date=Hunyo 6, 2022}}&lt;/ref&gt;
* [[Chico Lanete]] – isang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball para sa [[Phoenix Fuel Masters]] sa PBA.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |title=Profile ng Manlalaro ng Basketbol ni Chico Lanete |url=http://basketball.eurobasket.com/player/Chico-Lanete/Philippines/Phoenix-Fuel-Masters/94443? |access-date=Agosto 27, 2017 |website=Eurobasket}}&lt;/ref&gt;
* [[Chef Miguel Cabel Moreno|Chef Miggy Cabel Moreno]] - Kinilala ang bantog na Pilipinong Tausug chef at restaurateur sa pagtataguyod ng pamana sa pagluluto ng Katimugang Mindanao, partikular na ang lutuing [[Tausūg|Tausug]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Concengco |first=Jar |date=Marso 12, 2025 |title=Paano Ibinubunyag ng Isang Chef ang mga Nakatagong Hiyas sa Pagluluto ng Mindanao |url=https://www.esquiremag.ph/culture/food-and-drink/chef-miguel-moreno-modern-day-warrior-of-mindanaoan-cuisine-a5356-20250312-lfrm |access-date=2025-08-25 |website=Esquire Magazine Philippines}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga kawing panlabas ==
* [http://cbk-zam.wikipedia.org Chavacano de Zamboanga Wikipedia]
* [http://www.zamboanga.gov.ph Zamboanga City official government website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110225747/http://www.zamboanga.gov.ph/ |date=2012-11-10 }}
* [http://www.zamboanga.com/ Zamboanga.com]
* [http://www.zamboangacity.com Zamboanga City Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070811045752/http://www.zamboangacity.com/ |date=2007-08-11 }}
* [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
* [http://www.ahyer.com/philippines/zamboanga-peninsula/zamboanga/subdivisions.html List of Subdivisions in Zamboanga City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070126054920/http://www.ahyer.com/philippines/zamboanga-peninsula/zamboanga/subdivisions.html |date=2007-01-26 }}

'''Mga Balita sa Internet'''
* [http://www.zambotimes.com Zamboanga City, Daily] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160512062522/http://www.zambotimes.com/ |date=2016-05-12 }}
* [http://www.zambonews.com Zamboanga Online News]
* [http://www.zambotoday.com The Official Website of Zamboanga Today Newspaper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220113919/http://zambotoday.com/ |date=2008-02-20 }}
* [http://www.mindanaoexaminer.com/ The Mindanao Examiner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813081413/http://www.mindanaoexaminer.com/ |date=2007-08-13 }}

{{Zamboanga del Sur}}
{{Philippine cities}}
[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Zamboanga, Lungsodng]]</text>
      <sha1>kq9k9g7zli9cvlrj7lap8cyywx5esc6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rehiyon ng Davao</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4845</id>
    <revision>
      <id>2213259</id>
      <parentid>2205380</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T10:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18634" sha1="9wxqqcdvoyckw02uxesmg2gc4imfsii" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine region |
  name        = Rehiyong XI &lt;br /&gt; Rehiyon ng Davao |
  map_file    = Ph_locator_region_11.png |
  center      = [[Lungsod ng Dabaw]]|
   population     = 3,676,163 |
   density_km2    = 186.9 |
   area_km2       = 19,671.83 |
   provinces      = 5 |
   cities         = 6 |
   municipalities = 44 |
   barangays      = 1,160 |
   districts      = 11 |
   languages      = [[Wikang Dabawenyo|Davaoeño]] &amp; [[Wikang Sebwano|Sebwano]], Mandayan, Dibabawon, Mansakan, Manobo, [[Wikang Tagalog|Tagalog]] at iba pa.
}}
Ang '''Rehiyon ng Davao''' ay binubuo ng mga [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Davao de Oro]], [[Davao del Norte]], [[Davao del Sur]], [[Davao Occidental]] at [[Davao Oriental]] sa [[Pilipinas]]. Tulad ng Rehiyon IX at X, kabilang ang Rehiyon XI o Rehiyon ng Davao sa mga isinaayos na rehiyon ayon sa Executive Order No. 36 ng Pangulong Gloria Macapagal-Arroyo.

==Tropiko Moonson Climate ==

== Mga Produkto ==

Sa rehiyon ng Davao nagmumula ang mga produkto tulad ng saging, ramie, goma, paminta, tabla, plywood, abaka, kape ,kopra, at kasoy. Sagana rin ang rehiyon sa mga produktong mula sa niyog tulad ng langis, suka, at mga minatamis. Ang mahabang baybayin naman ng Davao Oriental ay sagana sa mga isda at iba pang yamang tubig. Bukod sa mga nabanggit, nagmumula rin sa rehiyon ang mga mineral na tulad ng ginto, marmol, ''limestone'', pilak, tanso, ''manganese'', ''nickel'', at semento.

==Etymology==
Naniniwala ang maraming mananalaysay na ang pangalan ng Davao ay ang pinaghalong tatlong pangalan na tatlong iba't ibang tribo, ang pinakamaagang mga naninirahan sa rehiyon, para sa Davao River. Ang Manobos, isang tribo sa katutubo, ay tumutukoy sa Davao Rivers bilang Davohoho. Ang isa pang tribo, ang Bagobos, ay tumutukoy sa ilog bilang Davohaha, na nangangahulugang &quot;apoy&quot;, samantalang isa pang tribo, ang tribo ng Guiangan, tinawag na ilog bilang Duhwow.

==Kasaysayan==
Ang kasaysayan ng rehiyon ay nagsimula pabalik sa mga panahon kung kailan ang iba't ibang tribo ay sinakop ang rehiyon. Naniniwala ang Manobos, Mandayas, Kalagans, Mansakas, at ang Bagobos sa lugar. Ang mga ito ay parehong mga tribo na lumikha ng maliliit na pamayanan at mga komunidad na kalaunan ay naging Mindanao.

===Unang kontak ng rehiyon ng mga Europeo===
Ang lugar ng Gulf ng Davao ay ang unang rehiyon sa bansa na nakikipag-ugnayan sa mga Europeo, na may mga kontak na naganap noong unang ika-16 siglo. Ang mga Portuges ang mga nauna sa mga Kastila, na ang mga nag-kolonisya sa rehiyon kahit na maglaon, sa pagtingin at pagbisita sa rehiyon. Noong 1512, nasawi si Francisco Serrano sa mababaw na tubig at coral reef ng Cape of San Agustín, na matatagpuan sa ngayon ang lalawigan ng Davao Oriental. Noong 1538, si Francisco de Castro, isang kapitan ng Portugal, ay hinimok ng malakas na hangin sa timog-silangang baybayin ng Mindanao. Bininyagan niya ang ilang mga pinuno sa lugar.

Noong ika-1546, si Francis Xavier, isang pari ng Heswita, ay umalis sa Malacca at nagpunta sa Molucca Islands, pagkatapos ay tinawag na Spice Islands, kung saan ang mga Portuges ay may ilang mga settlements, at sa loob ng isang taon at kalahati ay ipinangaral niya ang Ebanghelyo sa mga naninirahan sa Amboyna, Ternate , Baranura, at iba pang mas maliit na isla. Ito ay inaangkin ng ilang na sa panahon ng ekspedisyon na ito ay nakarating sa isla ng Mindanao, na kinumpirma ng ilang mga manunulat ng ikalabimpito siglo, at sa Bull ng kanonisasyon na ibinigay sa 1623. Sinasabi din na siya ang isa na ipinangaral ang Ebanghelyo sa Mindanao.

===Espanyol na pangangasiwa===
Sa loob ng maraming siglo ang mga tribo ay nanirahan sa kamag-anak na kapayapaan hanggang sa ang Espanyol, sa ilalim ng mahuhusay na negosyanteng Espanyol na si Don Jose Oyanguren, ay dumating sa rehiyon noong 1847. Sa panahong iyon, ang Kalagan Moro na pinuno na Datu Bago ay nasa kontrol sa lugar sa ngayon ay ang Davao City . Sinubukan ni Don Oyanguren na lupigin ang lugar na pinasiyahan ni Datu Bago; bagaman nabigo siya noong una, sa kalaunan ay pinalayas ng Moro chieftain ang kanyang mga tao upang mamuhay sa mga lugar na malapit sa Mount Apo. Ito ang oras na ang bayan ng Davao, na tinatawag na Nueva Vergara ng mga Kastila, ay itinatag noong taong 1848.

Sinubukan ni Don Oyanguren na bumuo ng rehiyon. Kahit na ang Espanyol ay nakakuha ng mataas na kamay kapag sa wakas ay kinokontrol nila ang mga daungan ng rehiyon, ang populasyon ng Davao lumago nang napakabagal hanggang sa pagdating ng mga Kristiyanong misyonero sa lugar noong 1890.

===Amerikanong pangangasiwa===
Pagkatapos ng Digmaang Espanyol-Amerikano noong 1898, natapos ang panuntunan ng Espanyol sa rehiyon. Pagkatapos ay nakarating ang mga Amerikano sa rehiyon at pagkatapos ay binuo nila ang mga rehiyon ng komunikasyon at mga sistema ng transportasyon. Sa panahong ito, lumago ang pagmamay-ari ng pribadong bukid sa rehiyon. Nagsimula ang paglipat ng Hapon sa rehiyon bilang dalawang Hapon na negosyante, Kyosaburo Ohta at Yoshizo Furokawa, ay nakakahanap ng mas mahusay na lupang pang-agrikultura para sa pagtatayo ng abaka at mga plantasyon ng niyog sa rehiyon. Ang Port ng Davao ay binuksan noong 1900, at naging unang port ng internasyunal na Pilipino na itinatag sa timog.

Noong 1903 hanggang 1914, ang rehiyon ay isa sa mga distrito ng dating Moro Province sa Mindanao. Pagkatapos ng 1914, ang lalawigan ay pinalitan ng isang kolonyal na ahensyang Amerikano na tinatawag na Kagawaran ng Mindanao at Sulu, na lumalaganap sa buong isla ng Mindanao maliban sa Lanao. Ang ahensya ay tumagal mula 1914 hanggang 1920.

===Panahon ng digmaan sa Hapon===
Noong 1942, sa panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], nang magsimula ang pagsakop ng Hapon sa Pilipinas, ang rehiyon ay isa sa mga unang kabilang sa mga rehiyon ng Pilipinas na napapailalim sa pananakop ng Hapon. Ang mga imigrante ng Hapones sa Davao ay gumaganap bilang ikalimang haligi, tinatanggap ang mga invaders ng Hapon noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ang mga Japanese na ito ay kinasusuklaman ng mga Muslim ng Moro at hindi nagustuhan ng mga Tsino. [3] [4] Ang mga Moro ay hinuhusgahan bilang &quot;ganap na kakayahang makitungo sa mga ikalimang kolumnista ng Hapon at mga manlulupig.&quot; [5] Ang mga Moros ay labanan ang mga manlulupig sa Hapon kapag sila ay nakarating sa Davao sa Mindanao. [6] [7] [8] [9] [10] [11] Ang mga Hapones ay bumalik sa kanilang mga barko sa gabi upang matulog dahil ang mga Moros ay tumakot ng labis na takot sa kanila, kahit na ang mga Moros ay lumalabas ng Japanese. [12] [13] [14] [15] [16] [17] [ 18] Ang pinakamahabang labanan ng kampanya ng Allied Liberation, ang Labanan ng Davao, ay naganap noong 1945. Pagkatapos ng digmaan, ang rehiyon ay tuluyang naipasa sa mga kamay ng Amerikano nang halos isang taon bago ang pormal na kalayaan ng Pilipinas noong Hulyo 4, 1946, karamihan ng mga naninirahan sa rehiyon ng Hapon ay isinama ngayon sa populasyon ng mga Pilipino.

==Pangangasiwa ng Pilipinas==
===Davao province===
Pangunahing artikulo: Davao (dating lalawigan)
Kahit na bago ang kalayaan ng Pilipinas noong 1946, ang buong rehiyon ay isa nang lalawigan na tinatawag na Lalawigan ng Davao, na ang Davao City ang nagsisilbing kapital nito. Ang lalawigan ay isa sa mga pinakamalaking lalawigan sa Pilipinas noong panahong iyon, na sumasaklaw ng higit sa 20,000 square kilometers (7,700 sq mi). Ito ay mula noong 1920 hanggang 1967, nang ang probinsya ay nahati sa tatlong probinsya noong Mayo 1967: Davao del Norte, Davao del Sur at Davao Oriental. [19] Matapos ang dibisyon, opisyal na pinangalanan ng Davao City ang sentrong pang-rehiyon nito.

===Southern Mindanao at Davao Region===
[[Talaksan:Ph davao region.png|thumb|right|Map of Region XI]]
Ang Rehiyon XI, na kilala bilang Southern Mindanao, ay orihinal na sakop ng 6 na lalawigan (Davao de Oro, Davao del Norte, Davao del Sur, Davao Oriental, South Cotabato at Sarangani), at mga lungsod ng Davao, Digos, Panabo, Tagum, Samal, General Santos at Koronadal. [20] Ang Surigao del Sur ay inilipat sa bagong likhang rehiyon ng Caraga noong Pebrero 23, 1995.

Noong Setyembre 2001, ipinatupad ang Executive Order No. 36 na muling inorganisa ang mga rehiyon sa Mindanao. Ang Rehiyon XI, na kilala bilang Southern Mindanao, ay pinalitan ng Rehiyon Davao, at mga lalawigan ng South Cotabato at Sarangani, at ang mga lungsod ng General Santos at Koronadal ay inilipat sa Rehiyon XII

Davao Region is subdivided into 5 [[Provinces of the Philippines|provinces]], 1 [[Philippine city#City classification|''highly urbanized'' city]], 5 ''component'' cities, 43 [[Municipalities of the Philippines|municipalities]], and 1,162 [[barangay]]s.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin:auto;background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 class=&quot;unsortable&quot; | Province {{font|{{small|or}} {{abbr|''HUC''|Highly urbanized city; administered independently from any province}}|css=font-weight:normal}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Kapital
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Population {{small|(2015)}}{{PH census|2015}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 | Area&lt;ref name=nscbprov&gt;{{cite web |title=List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |accessdate=15 April 2014 |location=Makati City, Philippines |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpMOBTiK?url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archivedate=21 January 2013 |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PSA-CitiesList&quot;&gt;{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=29 March 2016 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=29 April 2011 |df= }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 | Density
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Cities
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{Abbr|Muni.|Municipalities}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{abbr|Bgy.|Barangays}}
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; colspan=2 |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; colspan=2 |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none none solid solid;&quot; | km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | sq mi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none none solid solid;&quot; | /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | /sq mi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Davao de Oro]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nabunturan]]
| Manobo/[[Wikang Mansaka|Mansaka]]/[[Wikang Mandaya|Mandaya]]/[[Wikang Pilipino|Pilipino]]
| {{percent and number|736107|4893318|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|4,479.77|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|736107/4479.77|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 0
| 11
| 237
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Davao del Norte]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tagum]]
| [[Wikang Mansaka|Mansaka]]/[[Wikang Mandaya|Mandaya]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]]
| {{percent and number|1016332|4893318|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|3,426.97|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|1016332/3,426.97|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 3
| 8
| 223
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Davao del Sur]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Digos]]
| [[Wikang Sebwano|Sebwano]]/[[Wikang Tagabawa|Tagabawa]]/[[Wikang Obo|Obo]]
| {{percent and number|632588|4893318|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|2,163.98|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|632588/2,163.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1 &lt;!-- excluding Davao City --&gt;
| 9
| 232
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Davao Occidental]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Malita, Davao Occidental|Malita]]
| [[Wikang Sarangani|Sarangani]]/[[Wikang Sebwano]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]/Sangirese
| {{percent and number|316342|4893318|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|2,163.45|km2|abbr=values|disp=table}}&lt;ref name=&quot;PSA-DavaoOccidentalTowns&quot;&gt;{{cite web|title=Province: Davao Occidental|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/province.asp?provCode=118600000&amp;provName=DAVAO%20OCCIDENTAL&amp;regCode=11&amp;regName=REGION%20XI%20%28Davao%20Region%29|website=[[Philippine Statistics Authority]]|accessdate=29 March 2016|archive-date=16 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316013027/http://nscb.gov.ph/activestats/psgc/province.asp?provCode=118600000&amp;provName=DAVAO%20OCCIDENTAL&amp;regCode=11&amp;regName=REGION%20XI%20(Davao%20Region)|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- sum of component towns' land areas --&gt;
| {{convert|{{sigfig|316342/2,163.45|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 0
| 5
| 105
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Davao Oriental]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mati]]
| [[Wikang Kalagan|Kalagan]]/[[Wikang Kamayo|Kamayo]]/[[Wikang Mansaka|Mansaka]]/[[Wikang Mandaya|Mandaya]]
| {{percent and number|558958|4893318|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|5,679.64|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|558958/5,679.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1
| 10
| 183
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;&quot; | [[Davao City]]
| style=&quot;text-align:right;border-left:0;&quot; | †
| —
| [[Wikang Dabawenyo|Dabawenyo]]/[[Wikang Sebwano|Sebwano]]/[[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]
| {{percent and number|1632991|4893318|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|2,443.61|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|1632991/2,443.61|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| —
| —
| [[Barangays of Davao City|182]]
|-class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; colspan=4 style=&quot;text-align:left;&quot; | Total
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | 4,893,318
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | 20,357.42
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{convert|20,357.42|km2|disp=number|2}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{sigfig|4893318/20,357.42|2}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{convert|{{sigfig|4893318/20,357.42|2}}|PD/km2|disp=number}}
! scope=&quot;col&quot; | 6
! scope=&quot;col&quot; | 43
! scope=&quot;col&quot; | 1,162
|-class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;&quot;
| colspan=13 style=&quot;padding-left:1em;&quot; |
{{Color box|#FDFDFD|†|border=darkgray}} [[Davao City]] is a ''highly-urbanized city''; figures are excluded from [[Davao del Sur]].
|}

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | City
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Population {{small|(2015)}}{{PH census|2015}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Area&lt;ref name=&quot;PSA-CitiesList&quot; /&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Density
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Founding year
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | City class
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Income class
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Province
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden hidden solid solid;&quot; | km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden solid solid hidden;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{nowrap|sq mi}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden hidden solid solid;&quot; | /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden solid solid hidden;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{nowrap|/sq mi}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Davao City]] †
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 1,632,991
| {{convert|2,443.61|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|1632991/2443.61|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1848 (cityhood: 1936)
| Highly urbanized
| 1st
| [[Davao del Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Digos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 169,393
| {{convert|287.10|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|169393/287.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1949 (cityhood: 2000)
| Component
| 2nd
| [[Davao del Sur]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Mati, Davao Oriental|Mati]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 141,141
| {{convert|588.63|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|141141/588.63|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1861 (cityhood: 2007)
| Component
| 5th
| [[Davao Oriental]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Panabo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 184,599
| {{convert|251.23|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|184599/251.23|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1949 (cityhood: 2001)
| Component
| 3rd
| [[Davao del Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Samal, Davao del Norte|Samal]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 104,123
| {{convert|301.30|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|104123/301.30|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1948 (cityhood: 1998)
| Component
| 4th
| [[Davao del Norte]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Tagum]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 259,444
| {{convert|195.80|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|259444/195.80|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1941 (cityhood: 1998)
| Component
| 1st
| [[Davao del Norte]]
|}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist|2}}

{{Rehiyon ng Davao}}
{{Rehiyon ng Pilipinas}}
{{Philippines political divisions}}
{{Pilipinas-stub}}

[[Kaurian:Rehiyon ng Pilipinas|Davao]]</text>
      <sha1>9wxqqcdvoyckw02uxesmg2gc4imfsii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1929</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4893</id>
    <revision>
      <id>2213153</id>
      <parentid>2212065</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:55:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10314" sha1="klimh02v4nyeof5pey79czduueqcw7p" xml:space="preserve">{{year nav|{{PAGENAME}}}}
Ang '''1929''' (MCMXXIX) ay isang karaniwang taon na nagsimula noong Martes sa [[kalendaryong Gregoryano]]. Ito ang ika-1929 na taon ng [[Karaniwang Panahon (kalendaryong Gregoryano)|Karaniwang Panahon]] (''Common Era'' o CE) at ''[[Anno Domini]]'' (AD), ika-929 na taon ng ika-2 milenyo, ika-29 na taon ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], at ika-10 at huling taon ng [[dekada 1920]].

Minarkahan ng taong ito ang pagtatapos ng panahong kilala sa kasaysayan ng Estados Unidos bilang ''Roaring Twenties'' (Umuugong na Bente), matapos na ang Pagbagsak ng Kalyeng Wall noong 1929 ay nagpasimula ng pandaigdigang [[Malawakang Depresyon]]. Sa mga Amerika, isang kasunduan ang naisakatuparan upang wakasan ang Digmaang Cristero, isang Katolikong kontra-rebolusyon sa [[Mehiko]]. Nagpasya ang Komiteng Hudisyal ng Konsehong Lihim, isang mataas na hukuman ng Britanya, na ang mga kababaihan sa [[Canada]] ay mga tao sa ilalim ng batas sa kasong Edwards laban sa Canada (Pangkalahatang Abogado ng Estado). Idinaos sa [[Los Angeles]] ang unang [[Gawad Academy]] para sa pelikula, habang binuksan naman sa [[Lungsod ng New York]] ang Museo ng Makabagong Sining). Itinatag din ang Hukbong Himpapawid ng [[Peru]].

Sa [[Asya]], nasangkot ang [[Republika ng Tsina]] at ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] sa isang maliit na tunggalian matapos mapasakamay ng Tsina ang ganap na kontrol sa Daambakalang Silangang Tsino ng Manchuria, na nauwi sa muling pagbabalik ng magkasamang pamamahala rito. Sa Unyong Sobyet, pinalayas ni Pangkalahatang Kalihim [[Joseph Stalin]] si [[Leon Trotsky]] at ipinatupad ang patakaran ng kolektibisasyon. Nagsimula ring bumiyahe ang ''Grand Trunk Express'' sa [[Indiya]]. Sa [[Gitnang Silangan]], naganap ang mga kaguluhan sa pagitan ng mga [[Muslim]] at [[Mga Hudyo|Hudyo]] sa [[Herusalem|Jerusalem]] hinggil sa pagpasok sa [[Kanluraning Pader|Kanlurang Pader]]. Ipinagdiwang naman ang ika-100 anibersaryo ng [[Kanlurang Australia|Kanluraqng Australya]]. Nagpatuloy hanggang Oktubre ang Digmaang Sibil sa [[Apganistan]], na nagsimula noong Nobyembre ng nakaraang taon.

Nagkabisa ang Kasunduang Kellogg–Briand, isang tratado na tumatalikod sa paggamit ng digmaan bilang kasangkapan ng pambansang patakaran. Sa [[Europa]], nilagdaan ng [[Banal na Luklukan]] at ng [[Kaharian ng Italya]] ang Tratadong Laterano. Ipinasa sa [[Gresya]] ang batas na ''Idionymon'' upang ipagbawal ang pampolitikang pagsalungat. Nagdaos ang [[Espanya]] ng Ibero-Amerikanong Eksposisyon, na nagtampok ng mga pabilyon mula sa mga bansang [[Latino Amerika|Latino-Amerikano]]. Samantala, nalibot ng himpapawid na sasakyang Aleman na LZ 127 ''Graf Zeppelin'' ang mundo sa loob ng 21 araw.

== Kaganapan ==
[[Talaksan:Pius PP. XI Achille Ratti (1938).jpg|thumb|263x263px|[[Papa Pio XI]]]]
* [[Enero 17]] – Unang lumitaw ang bayani ng [[komiks]] na si [[Popeye]] sa komiks istrip na ''Thimble Theatre''.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Popeye the Sailor |url=http://www.toonopedia.com/popeye.htm |access-date=2011-09-22 |work=Don Markstein's Toonopedia |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Pebrero 11]] – Nilagdaan ng [[Kaharian ng Italya]] at ng [[Banal na Luklukan]] ang Tratadong Laterano upang itatag ang [[Lungsod Batikano]] bilang isang malayang nakapagsasariling [[Engklabo at eksklabo|enklabe]] sa loob ng [[Roma]], na lumutas sa tinatawag na &quot;Usaping Romano&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=1929 |title=The Settlement of the Roman Question |url=https://www.jstor.org/stable/25638588 |journal=Bulletin of International News |language=en |volume=5 |issue=17 |pages=3–10 |issn=2044-3986 |jstor=25638588}}&lt;/ref&gt;
* [[Marso 4]]
** Itinatag sa [[Mehiko]] ng dating pangulong si Plutarco Elías Calles ang ''Partido Nacional Revolucionario''. Sa ilalim ng magkakasunod na pagbabago ng pangalan, patuloy nitong hahawakan ang kapangyarihan sa bansa sa loob ng susunod na 71 taon.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Secretariat for Migration Affairs |date=Marso 4, 2014 |title=4 DE MARZO DE 1929. FUNDACIÓN DEL PARTIDO NACIONAL REVOLUCIONARIO |trans-title= |url=http://migrantes.pri.org.mx/Efemerides/Efemeride.aspx?y=871 |access-date=Marso 28, 2020 |website=migrantes.pri.org |language=es |archive-date=Hulyo 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724112747/http://migrantes.pri.org.mx/Efemerides/Efemeride.aspx?y=871 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
** Nanungkulan si Charles Curtis bilang unang multirasiyal na [[Pangalawang Pangulo ng Estados Unidos|pangalawang pangulo ng]] [[Pangalawang Pangulo ng Estados Unidos|Estados Unidos]].
* [[Abril 14]] – Idinaos ang unang edisyon ng [[Monaco]] Grand Prix.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of the Formula 1 Monaco Grand Prix - Monaco Monte-Carlo |url=https://www.monte-carlo.mc/en/grand-prix-monaco/history/ |access-date=2025-09-16 |website=Monte-Carlo.mc |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Mayo 16]] – Idinaos ang unang [[Gawad Academy]] sa isang 15 minutong seremonya sa [[Hollywood]] Otel Roosevelt, bilang pagkilala sa pinakamahusay na mga pelikula ng 1927 at 1928. Nagwagi bilang Pinakamahusay na Pelikula (''Best Picture'') ang ''Wings''. Natanggap naman ni Gerald Duffy (na namatay noong 1928) ang nag-iisang Gawad Academy para Pinakamahusay na Pagsulat ng Titulo (''Academy Award for Best Title Writing'') na ipinagkaloob kailanman, para sa kanyang mga intertitulo sa [[Pelikulang tahimik|tahimik na pelikulang]] ''The Private Life of Helen of Troy''.
* [[Hunyo 3]] – Nilutas ng Tratado ng [[Lima, Peru|Lima]] ang alitang panghangganan sa pagitan ng [[Peru]] at [[Chile|Tsile]].
* [[Hunyo 7]] – Pinagtibay ang Tratadong Laterano, na nagtatatag sa Lungsod Batikano bilang isang nakapagsasariling [[estado]].
* [[Hulyo 25]] – Lumabas si [[Papa Pio XI]] mula sa Palasyong Apostoliko at nagtungo sa [[Plaza ni San Pedro|Liwasang San Pedro]] sa isang napakalaking prusisyon na nasaksihan ng humigit-kumulang 250,000 katao. Sa pamamagitan nito, natapos ang halos 60 taong kusang pag-iwas ng kapapahan sa paglabas sa Batikano bilang mga &quot;Bilanggo sa Batikano&quot;.
* [[Agosto 20]] – Unang naipalabas ni John Logie Baird ang kanyang eksperimental na sistemang [[Telebisyon|pantelebisyon]] na may 30 linya sa pamamagitan ng [[British Broadcasting Corporation]] sa [[Londres]].&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Hutchinson Factfinder |url=https://archive.org/details/hutchinsonfactfi0000unse_s2j5 |publisher=Helicon |year=1999 |isbn=1-85986-000-1 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Setyembre 7]] – Lumubog ang bapor na SS ''Kuru'' sa Lawa Näsijärvi malapit sa Tampere, [[Pinlandiya]] na nagresulta sa pagkamatay sa pagkalunod ng 138 katao.&lt;ref&gt;Erkki Laitinen: ''Kurun historia 1919–1985. Vanhan Ruoveden historia III: 52'', p. 272. Kurun kunta, 1992. (sa Pinlandes)&lt;/ref&gt;
* [[Oktubre 24]]–[[Oktubre 29|29]] – Naganap ang Pagbagsak ng Kalyeng Wall ng 1929: tatlong malalaking pagbagsak na may malalaking porsyentong pagbaba ang nagwaksi ng mahigit $30 bilyon mula sa [[Pamilihang Sapi ng New York]] (na humigit-kumulang sampung ulit na mas malaki kaysa taunang badyet ng pederal na pamahalaan).&lt;ref&gt;{{cite web |author=KIMBERLY AMADEO |date=Marso 17, 2020 |title=Stock Market Crash of 1929 Facts, Causes, and Impact |url=https://www.thebalance.com/stock-market-crash-of-1929-causes-effects-and-facts-3305891 |access-date=Marso 28, 2020 |website=The Balance |language=en }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[Nobyembre 18]] – Naganap ang lindo ng Gran Bangko ng 1929.&lt;ref name=&quot;shunpiking.com&quot;&gt;{{citation |last=Ruffman |first=Alan |title=The 1929 Tsunami In St. Lawrence, Newfoundland |url=http://www.shunpiking.com/ol0103/1929_Tsunami_in_NF.pdf |year=1997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130113024644/http://www.shunpiking.com/ol0103/1929_Tsunami_in_NF.pdf |location=Ottawa |publisher=Office of Critical Infrastructure Protection and Emergency Preparedness |language=en |access-date=2013-02-26 |archive-date=Enero 13, 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[Disyembre]] – Ang tindero ng laruan sa Lungsod ng New York na si Edwin S. Lowe ay nagpasikat ng larong Bingo matapos niyang matuklasan ang larong “Beano” sa [[Atlanta, Georgia|Atlanta]], Estados Unidos. Matapos aksidenteng sumigaw ang isang tao ng “bingo” imbes na “beano” sa isang pagtitipon ng mga kaibigan sa [[Brooklyn]], sinimulan niya ang paggawa ng laro. Kalaunan, nakabuo siya ng mahigit 6,000 kombinasyon ng mga card sa ilalim ng kumpanyang E. S. Lowe Company, at sa paglipas ng panahon ay naging pambansang [[Libangan (gawain)|libangan]] ang kasikatan nito.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Pebrero 25, 1986 |title=Edwin S. Lowe, 75; Toy Manufacturer Popularized Bingo |language=en |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1986/02/25/obituaries/edwin-s-lowe-75-toy-manufacturer-popularized-bingo.html |access-date=Disyembre 1, 2019 |ref=NYTObit}}&lt;/ref&gt;

==Kapanganakan==
[[Talaksan:Eddie Garcia, 2019 (cropped).png|thumb|183x183px|[[Eddie Garcia]]]]
[[Talaksan:Ildefonso P Santos.jpg|thumb|190x190px|[[Ildefonso P. Santos, Jr.|Ildefonso P. Santos Jr.]]]]
[[Talaksan:Imelda Marcos 2025.jpg|thumb|224x224px|[[Imelda Marcos]]]]
[[Talaksan:Lucrecia Reyes Urtula Order of National Artists (cropped).jpg|thumb|185x185px|[[Lucrecia Reyes-Urtula]]]]
* [[Lucrecia Reyes-Urtula]]
* [[Max Alvarado]]
* [[Yasser Arafat]]
* [[Usman Awang]]

* [[Reuben Canoy]]
* [[Christopher Plummer]]

* [[Eddie Garcia]]
* [[Murray Gell-Mann]]
* [[Pablo Gomez]]

* [[Audrey Hepburn]]
* [[Peter Higgs]]

* [[Jeanny Canby]]
* [[Jinous Nemat Mahmoudi]]

* [[Karin Lindberg]]
* [[Grace Kelly]]
* [[Martin Luther King, Jr.]]
* [[Koili Devi]]

* [[Ursula K. Le Guin]]
* [[Alfredo Lim]]
* [[Bella Flores]]

* [[Imelda Marcos]]
* [[Aldo Monti]]

* [[Nathalia Timberg]]
* [[Andrian Nikolayev]]

* [[Leticia Ramos-Shahani]]
* [[Rebecca del Rio]]
* [[Roberto Gómez Bolaños]]

* [[Leroy Salvador]]
* [[Ildefonso P. Santos, Jr.]]
* [[Maarten Schmidt]]
* [[Petr Shelokhonov]]
* [[Vic Silayan]]

== Kamatayan ==
[[Talaksan:Fernando María Guerrero.jpg|thumb|227x227px|[[Fernando María Guerrero|Fernando Maria Guerrero]]]]
[[Kategorya:Taon]]
[[Kategorya:1929]]

* [[Diaghilev]]

* [[Fernando María Guerrero]]

* [[Herman Hollerith]]

* [[Kate Perugini]]

* [[Maria Cristina ng Austria]]

* [[Francisco B. Reinoso]]
* [[Franz Rosenzweig]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>klimh02v4nyeof5pey79czduueqcw7p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1990</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4948</id>
    <revision>
      <id>2213105</id>
      <parentid>2212159</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88473" sha1="aeqw3q4pk69v8mxnr21mijgp06wxlis" xml:space="preserve">{{year nav|1990}}
Ang '''1990''' (MCMXC) ay isang karaniwang taon na nagsisimula sa [[Lunes]] sa [[kalendaryong Gregoryano]], ang ika-1990 taon ng mga pagtatalagang [[Karaniwang Panahon]] at [[Anno Domini]] (AD), ang ika-990 taon ng [[ikalawang milenyo]], ang ika-90 taon ng [[ika-20 dantaon]], ang unang taon ng [[dekada 1990]].

Kabilang sa mga mahahalagang kaganapan ang muling pagsasama ng [[Alemanya]] at pagkakaisa ng [[Yemen]],&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/652831/Yemen/273073/Unification-of-Yemen|title=Yemen|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt; ang pormal na simula ng Proyektong Henoma ng Tao (natapos noong [[2003]]), ang paglunsad ng [[Teleskopyong Pangkalawakang Hubble]], ang paghiwalay ng [[Namibia]] mula sa [[Timog Aprika]], at ang pagdedeklera ng mga [[estadong Baltiko]] ng kalayaan mula sa [[Unyong Sobyet]] sa gitna ng [[Perestroika]]. Gumuho ang rehimeng [[komunista]] ng [[Yugoslavia]] sa gitna ng tumataas na mga panloob na tensyon at maramihang partidong eleksyon na ginawa sa mga nasasakupang republika na nagresulta sa mga pamahalaang hiwalay na mahalal sa karamihan ng mga republika na sinimulan ang pagkalas ng Yugoslavia. Nagsimula din sa taon na ito ang krisis ng nagdulot sa [[Digmaan sa Golpo|Digmaang Gulpo]] noong 1991 kasunod ng pagsakop ng Iraq at malawakang internasyunal na hindi pagkilala sa pag-okupa ng [[Kuwait]]. Nagresulta ang pag-okupa na ito ng isang krisis sa [[Golpong Persiko|Gulpong Persa]] na kinasangkutan ng isyu ng soberanya ng Kuwait at ang mga takot ng [[Saudi Arabia]] sa agresyon ng Iraq laban sa kanilang imbakan ng langis malapit sa Kuwait. Nagdulot ito sa pagsasagawa ng ''Operation Desert Shield'' na may internasyunal na koalisyon ng mga puwersang militar na magtipon sa hangganan ng Kuwait at Saudi kasama ang mga hiling sa Iraq na mapayapang umalis sa Kuwait. Sa taon din na ito, napalaya si [[Nelson Mandela]] sa pagkakabilanggo, at nagbitiw si [[Margaret Thatcher]] bilang [[Punong Ministro ng United Kingdom|Punong Ministro ng Reino Unido]] pagkatapos ng higit sa 11 taon.

Mahalagang taon ang 1990 sa maagang kasaysayan ng [[Internet]]. Noong taglagas ng 1990, nilikha ni [[Tim Berners-Lee]] ang unang [[web server]] at ang pundasyon para sa [[World Wide Web]]. Nagsimula ang mga operasyon sa pagsubok noong mga Disyembre 20 at inilabas sa labas ng CERN noong sumunod na taon.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/History.html|title=WWW Project History|work=w3.org|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa 1990 din nangyari ang pagdedekomisyon ng [[ARPANET]], isang tagapagpauna ng sistema ng Internet at ang introduksyon ng unang nilalamang ''web search engine'', ang Archie, noong Setyembre 10.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://people.lis.illinois.edu/~chip/projects/timeline/1990archie.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117053127/http://people.lis.illinois.edu/~chip/projects/timeline/1990archie.htm|url-status=dead|archive-date=2012-01-17|title=The first search engine, Archive|work=illinois.edu|language=en}}&lt;/ref&gt;

Noong 14 Setyembre 1990, naganap ang unang kaso ng matagumpay na somatikong terapewtika [[hene]] sa isang pasyente.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citizenlink.com/2010/06/09/gene-therapy-a-brief-history/|title=Gene Therapy &amp;ndash; A Brief History|work=CitizenLink|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002171222/http://www.citizenlink.com/2010/06/09/gene-therapy-a-brief-history/|archive-date=2 Oktubre 2015|language=en}}&lt;/ref&gt;

Dahil sa maagang resesyon noong [[dekada 1990]] na nagsimula ng taon na ito at walang katiyakan dahil sa pagguho ng mga [[sosyalismo|sosyalistang]] pamahalaan sa [[Silangang Europa]], natigil o matarik na bumaba ang antas ng pagsilang sa maraming bansa noong 1990. Sa karamihan sa kanluraning bansa, naabot ang rurok ng Echo Boom noong 1990; humina ang antas ng pertilidad pagkatapos nito.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db136.pdf|title= NCHS Data Brief ■ No. 136 ■ December 2013}}&lt;/ref&gt;

Nakapagbenta ang ''[[Encyclopædia Britannica]]'', na hindi na nagiimprenta noong in [[2012]], sa taon na ito ng pinakamataas sa lahat ng panahon noong 1990; 120,000 bolyum ang nabenta ng taon na iyon.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nooga.com/154314/encyclopaedia-britannica-ceases-publication-after-244-years/|title=Encyclopaedia Britannica ceases publication after 244 years|work=Nooga.com|language=en|access-date=2021-05-24|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918113428/http://nooga.com/154314/encyclopaedia-britannica-ceases-publication-after-244-years/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
== Kaganapan ==
=== Enero ===
* [[Enero 1]]
** Ang [[Poland]] ang naging unang bansa sa Silangang Europa na nagsimulang buwagin ang mga kontrol nito sa [[Sosyalismo ng Estado|sosyalista ng Estado]].
** Sinisimulan ng [[Glasgow]] ang taon nito bilang [[Kabisera ng Kultura ng Europa]].
** Ang mga unang kompanya ng Internet na nagsisilbi sa mga komersyal na gumagamit, ang [[PSINet]] at [[EUnet]] ay nagsimulang magbenta ng access sa Internet sa mga komersyal na customer sa Estados Unidos at Netherlands ayon sa pagkakabanggit.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=eTAEAAAAMBAJ&amp;pg=PA425|title=InfoWorld|date=Enero 15, 1990|publisher=InfoWorld Media Group, Inc.|page=425}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nlnet.nl/foundation/annuals/1990-jaarverslag.html|title=Stichting NLnet Jaarverslag 1990|first=Wytze van der|last=Raay|website=nlnet.nl|access-date=Disyembre 10, 2016|archive-date=Mayo 10, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510140426/http://nlnet.nl/foundation/annuals/1990-jaarverslag.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
** Ang komedyang serye sa telebisyon ng ''[[Mr. Bean]]'' ni [[Rowan Atkinson]] ay unang ipinalabas sa [[ITV (TV network)|ITV]] sa United Kingdom.
*[[Enero 2]] – Ipinahayag ni [[Ramiz Alia|Ramiz Ali]] na ang pagtanggi sa Komunismo ay hindi na mauulit sa [[Albania]], ngunit ang nagbabagong klima sa politika ng Europa ay mangangailangan pa rin ng mga pagsasaayos.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang balita |petsa=Enero 2, 1990 |title=Walang Pagbabago sa Albania, Ipinahayag ng Pinuno ng Partido |url=https://www.nytimes.com/1990/01/02/world/upheaval-in-the-east-no-change-in-albania-party-leader-declares.html |work=New York Times}}&lt;/ref&gt;
* [[Enero 3]] – [[Pagsalakay ng Estados Unidos sa Panama]]: Si Heneral [[Manuel Noriega]] ay pinatalsik bilang pinuno ng [[Panama]] at sumuko sa [[Sandatahang Lakas ng Estados Unidos|mga puwersang Amerikano]].
* [[Enero 10]] – Ang [[McDonnell Douglas MD-11]] ay lumipad sa unang pagkakataon.
* [[Enero 11]] – [[Rebolusyong Pang-awit]]: Sa [[Republikang Sosyalistang Sobyet ng Lithuanian|Lithuania SSR]], 300,000 ang nagprotesta para sa [[kalayaan]].
* [[Enero 12]]–[[Enero 19|19]] – Karamihan sa natitirang 50,000 [[Armenian]] ay pinalayas mula sa [[Baku]] sa [[Republikang Sosyalistang Sobyet ng Azerbaijan|Azerbaijan SSR]] noong panahon ng [[Baku pogrom]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nkrusa.org/nk_conflict/ethnic_cleansing_campaigns.shtml|title=Tanggapan ng NKR sa Washington, DC|website=www.nkrusa.org|access-date=Pebrero 11, 2017|archive-date=Marso 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319061743/http://www.nkrusa.org/nk_conflict/ethnic_cleansing_campaigns.shtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Enero 13]] – Si [[Douglas Wilder]] ang naging unang nahalal na gobernador na Aprikano-Amerikano habang nanunungkulan siya sa [[Richmond, Virginia]].
* [[Enero 15]]
** Bumoto ang [[Pambansang Asamblea (Bulgaria)|Pambansang Asamblea ng Bulgaria]] upang wakasan ang [[Isang-partidong estado|isang partidong pamamahala]] ng [[Partido Komunista ng Bulgaria]].
** Libu-libo ang sumalakay sa punong-tanggapan ng [[Stasi]] sa [[Silangang Berlin]] sa pagtatangkang tingnan ang kanilang mga talaan ng gobyerno.
** Pagbagsak sa Araw ni Martin Luther King – Ang serbisyo ng telepono sa Atlanta, St. Louis, at Detroit, kabilang ang serbisyo ng 9-1-1, ay nawalan ng kontrol sa loob ng siyam na oras, dahil sa isang bug sa software ng AT&amp;T.
*[[Enero 18]]
** [[Paglilitis sa preschool ni McMartin]]: Sina Peggy McMartin Buckey at Raymond Buckey ay pinawalang-sala sa 52 kaso na may kaugnayan sa umano'y [[Satanic panic|ritwal na pang-aabuso]] na nagaganap sa kanilang daycare sa [[Manhattan Beach, California|Manhattan Beach]].&lt;ref&gt;{{Banggitin ang balita |last=Mydans |first=Seth |date=Marso 5, 1990 |title=Ilang sandali matapos ang unang paglilitis, ang mga tauhan sa kaso ni McMartin ay naghahanda para sa pangalawang paglilitis |url=https://www.nytimes.com/1990/03/05/us/shortly-after-first-trial-figures-in-mcmartin-case-brace-for-the-second.html |work=New York Times}}&lt;/ref&gt;
** [[Marion Barry]] ay nahuli sa videotape na naninigarilyo ng [[crack cocaine]].
* [[Enero 20]]
** [[Digmaang Malamig (1985–1991)|Digmaang Malamig]]: [[Itim na Enero]] – Sinakop ng mga tropang Sobyet ang [[Baku]], [[Republikang Sosyalistang Sobyet ng Azerbaijan|SSR ng Azerbaijan]], sa ilalim ng atas ng estado ng emerhensiya na inilabas ni [[Pangkalahatang Kalihim ng Partido Komunista ng Unyong Sobyet]] [[Mikhail Gorbachev]], at [[Itim na Enero#Bilang ng mga namatay|mahigit 130 nagpoprotesta ang napatay]] na nagdemonstrasyon para sa kalayaan.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/departments/rights/articles/pp021603.shtml|title=Mga Tala mula sa Baku: Itim na Enero|work=EurasiaNet.org|access-date=Enero 22, 2008|archive-date=Agosto 27, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090827072157/http://www.eurasianet.org/departments/rights/articles/pp021603.shtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Idineklara ng [[Nakhichevan Autonomous Soviet Socialist Republic]] ang kalayaan nito mula sa [[Soviet Union|USSR]].
** Sumiklab ang mga sagupaan sa pagitan ng mga tropang Indian at mga [[Muslim|Muslim]] separatista sa [[Kashmir]].
** Nagdeklara ang gobyerno ng [[Haiti]] ng [[state of emergency]], kung saan sinuspinde nito ang mga kalayaang sibil, nagpapataw ng censorship, at inaresto ang mga kalaban sa politika. Inalis ang state of siege noong Enero 29.
* [[Enero 22]] – Si [[Robert Tappan Morris]] ay nahatulan sa pagpapalaya sa [[Morris worm]].
* [[Enero 23]] – Ang ika-14 at huling Pambihirang Kongreso ng [[Liga ng mga Komunista ng Yugoslavia|Partido Komunista ng Yugoslavia]] ay nagtatapos pagkatapos ng 3 araw. Bagama't hinaharangan ng mga Serb hardliner ang mga malaking reporma, ipinapahiwatig ng Partido ang pagiging bukas nito sa mga halalan na may maraming partido. Mga delegado ng [[Slovenia|Slovene]], na nagpoprotesta sa mabagal na takbo ng mga reporma, ay lumabas ng asamblea.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang balita |last=Simons |first=Marlise |date=Enero 23, 1990 |title=Bumoto ang mga Komunista ng Yugoslav upang Wakasan ang Monopolyo ng Partido |url=https://www.nytimes.com/1990/01/23/world/upheaval-in-the-east-yugoslavia-yugoslav-communists-vote-to-end-party-s-monopoly.html |work=New York Times}}&lt;/ref&gt;
* [[Enero 25]]
** Bumagsak ang [[Avianca Flight 052]] sa [[Cove Neck, New York]] matapos ang hindi pagkakaunawaan sa pagitan ng mga tripulante ng eroplano at mga opisyal ng [[John F. Kennedy International Airport|JFK Airport]], na ikinamatay ng 73 katao na sakay nito.
** [[Punong Ministro ng Pakistan]] [[Benazir Bhutto]] ay nagsilang ng isang babae, at naging unang modernong pinuno ng pamahalaan na nagkaanak habang nasa pwesto.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sterling |first=Joe |date=2018-01-19 |title=Isang babaeng pinuno lamang ng pamahalaan sa modernong kasaysayan ang nanganak habang nasa pwesto |url=https://www.cnn.com/2018/01/19/asia/benazir-bhutto-jacinda-ardern-female-leader-pregnancy-trnd |access-date=2026-03-14 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;
** [[Sinimulan ni Pope John Paul II]] ang walong araw na paglilibot sa [[Cape Verde]], [[Guinea-Bissau]], [[Mali]], [[Burkina Faso]], at [[Chad]].
* [[Enero 25]]–[[Enero 26|26]] – Ang [[Bagyo ng Araw ni Burns]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pagsusuri sa Bagyo ng Araw ni Burn 1990 {{!}} ICHEC |url=https://www.ichec.ie/news/analysing-burns-day-storm-1990 |access-date=2025-09-14 |website=www.ichec.ie |language=en}}&lt;/ref&gt; ay pumatay ng 97 katao sa hilagang-kanlurang Europa.
* [[Enero 27]] – Ang lungsod ng [[Tiraspol]] sa [[Moldavian Soviet Socialist Republic|Moldavian SSR]] ay maikling nagdeklara ng [[kalayaan]].
* [[Enero 28]] – Apat na buwan matapos silang umalis sa kapangyarihan, bumoto ang [[Polish United Workers' Party]] upang buwagin at muling buuin bilang [[Social Democracy of the Republic of Poland]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=fxM1AAAAIBAJ&amp;pg=5762,4912828&amp;dq=poland&amp;hl=en|title=Internationale swansong for Poland's communists|newspaper=The Glasgow Herald|date=Enero 29, 1990|access-date=Nobyembre 7, 2020|archive-date=Oktubre 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211010143853/https://news.google.com/newspapers?id=fxM1AAAAIBAJ&amp;pg=5762,4912828&amp;dq=poland&amp;hl=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Enero 29]] – Ang paglilitis kay [[Joseph Hazelwood]], dating kapitan ng ''[[Exxon Valdez]]'', ay nagsisimula sa [[Anchorage, Alaska]]. Siya ay inakusahan ng kapabayaan na nagresulta sa [[Exxon Valdez oil spill|pangalawa sa pinakamalalang oil spill]] ng Amerika hanggang sa kasalukuyan.
* [[Enero 31]] &amp;ndash; [[Globalisasyon]] &amp;ndash; Nagbukas ang unang [[McDonald's]] sa [[Moscow]], [[Sosyalistang Pederatibong Republikang Sobyet ng Rusya|Rusong SFSR]] 8 buwan pagkatapos ng magsimula ang konstruksyon noong 3 Mayo 1989. Pagkalias ng 8 buwan, nagbukas ang unang McDonald's sa [[Kalupaang Tsina]] sa [[Shenzhen]].&lt;ref name=&quot;McDonald's&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.foodbev.com/news/mcdonalds-announces-bond-to-support-growth-in-china#.UPciMCfBGSp|title=McDonald's announces bond to support growth in China|first=Shaun|last=Weston|date=2010-08-19|work=FoodBev|access-date=2013-01-17|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Pebrero ===
* Pebrero/Marso – 100,000 [[Mga Kashmiri Pandit]] ang umalis sa kanilang tinubuang-bayan sa [[Jammu at Kashmir (estado)|Jammu at Kashmir]]'s Valley matapos ma-target ng [[Islamic extremism|Mga Islamikong ekstremista]].&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3ACMe9WBdNAC&amp;pg=PA120|title=Kashmir: Mga Ugat ng Tunggalian, Mga Landas Tungo sa Kapayapaan|first=Sumantra|last=Bose|date=Hunyo 1, 2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02855-5|page=120}}&lt;/ref&gt;
* Pebrero – [[Panigarilyo]] ay ipinagbabawal sa lahat ng cross-country flights sa Estados Unidos.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-07-27-me-173-story.html|title=Ang Kaso Laban sa Naninigarilyo sa Airline ay Nagtapos sa Paglilitis|work=Los Angeles Times|date=Hulyo 27, 1991|access-date=Pebrero 20, 2020|archive-date=Marso 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305204349/http://articles.latimes.com/1991-07-27/local/me-173_1_airline-ends|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Pebrero 2]] – [[Apartheid]]: [[F. W. de Klerk]] ​​[[Talumpati sa Pagbubukas ng Parlamento ng Timog Aprika, 1990|nag-aanunsyo]] ng pag-aalis ng pagbabawal sa [[African National Congress]] at nangakong palalayain si [[Nelson Mandela]].
* Pebrero 5 – Itiniwalag ng Romano Katolikong [[Roman Catholic Archdiocese of Washington|Archdiocese of Washington, D.C.]] si [[George Augustus Stallings Jr.|George Augustus Stallings]] dahil sa pagsisimula ng kontrobersyal na kongregasyon ng [[Imani Temple African-American Catholic Congregation|Imani Temple]].&lt;ref&gt;{{Banggitin ang balita |last=Ayres |first=B. Drummond |petsa=Pebrero 6, 1990 |title=Ipinaliwanag ang Pagpapatalsik sa Pari |url=https://www.nytimes.com/1990/02/06/us/ouster-of-priest-is-explained.html |work=New York Times}}&lt;/ref&gt;
* [[Pebrero 7]]
** Bumoto ang [[Partido Komunista ng Unyong Sobyet]] upang wakasan ang monopolyo nito sa kapangyarihan, na nagbukas ng daan para sa mga halalan ng maraming partido.
** Sa [[Tajik Soviet Socialist Republic|Tajik SSR]], [[Sumiklab ang mga kaguluhan sa Dushanbe noong 1990]] laban sa paninirahan ng mga [[Armenians|Armenians]] [[refugee]] doon.
* [[Pebrero 9]] – [[ADtranz low floor tram]] ang unang ganap na [[low-floor tram]] sa mundo na ipinakilala sa [[Bremen]].
* [[Pebrero 10]] &amp;ndash; Ipinabatid ng Pangulo ng [[Timog Aprika]] na si F. W. de Klerk na pakakawalan si [[Nelson Mandela]] sa sumunod na araw.
* [[Pebrero 11]] &amp;ndash; Pinakawalan si [[Nelson Mandela]] mula sa Piitan ng Victor Verster, malapit sa [[Cape Town]], Timog Aprika, pagkatapos ng 27 taon ng pagkakakulong.
* [[Pebrero 15]] &amp;ndash; Pinanumbalik ng [[Reino Unido]] at [[Arhentina]] ang diplomatikong ugnayan pagkatapos ng 8 taon. Pinutol ng Reino Unido ang ugnayan bilang tugon sa pagsakop ng Arhentina sa [[Kapuluang Falkland]], isang Britanikong Dumidependeng Teritoryo, noong [[1982]].&lt;ref&gt;{{cite book|author=Great Britain. Diplomatic Service Administration Office|title=The Diplomatic Service List|url=https://books.google.com/books?id=tw7wAAAAMAAJ|year=2005|publisher=H.M. Stationery Office|isbn=978-0-11-591781-3|page=130|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Pebrero 25]] – Natalo ang [[Sandinistas]] sa pangkalahatang halalan sa Nicaragua noong [[1990], kung saan nahalal si [[Violeta Chamorro]] bilang bagong [[pangulo ng Nicaragua]] (ang unang halal na babaeng pangulo sa Amerika), na pumalit kay [[Daniel Ortega]].
* [[Pebrero 26]] – Sumang-ayon ang [[Unyong Sobyet]] na bawiin ang lahat ng 73,500 sundalo mula sa [[Czechoslovakia]] pagsapit ng Hulyo, [[1991]].
* [[Pebrero 27]] – [[Pagtagas ng langis sa Exxon Valdez|Pagtagas ng langis sa Exxon ''Valdez'']]: Sinampahan ng 5 kasong kriminal ang [[Exxon]] at ang kompanya ng pagpapadala nito.
* [[Pebrero 28]] – Inanunsyo ni Pangulong Daniel Ortega ng Nicaragua ang isang tigil-putukan sa mga [[contras]] na sinusuportahan ng U.S.

=== Marso ===
* [[Marso 1]]
** Isang sunog sa [[Sheraton Hotel]] sa [[Cairo]], [[Ehipto]], ang ikinamatay ng 16 na katao.
** Sinalakay ng [[United States Secret Service|U.S. Secret Service]] ang [[Steve Jackson Games]], na nag-udyok sa kalaunang pagbuo ng [[Electronic Frontier Foundation]].
** Itinigil ng [[Royal New Zealand Navy]] ang pang-araw-araw nitong [[rasyon ng rum]].&lt;ref&gt;{{Banggitin ang balita |petsa=2000-01-26 |title=Mga bisita ng Frigate, binaril sa ritwal ng rum ng mga mandaragat |url=http://www.nzherald.co.nz/nz-herald-auckland-anniversary-regatta/news/article.cfm?c_id=743&amp;objectid=114161 |access-date=2024-05-19 |work=The New Zealand Herald}}&lt;/ref&gt;
** Nanumpa bilang [[Pangulo ng Uruguay]] si [[Luis Alberto Lacalle]], isang apo ng yumaong politiko at diplomat na si [[Luis Alberto de Herrera]].
* [[Marso 3]] – Ang [[ITASE|International Trans-Antarctic Scientific Expedition]], isang grupo ng anim na eksplorador mula sa anim na bansa, ang unang [[dog sled]] na pagtawid sa Antarctica.
* [[Marso 8]] – Ang [[Nintendo World Championships]] ay ginanap sa loob ng [[Fair Park|Gusali ng Sasakyan ng Fair Park]], na nagpasimula ng halos isang taong kompetisyon sa paglalaro sa 29 na lungsod sa Amerika.
* [[Marso 9]]
** Sinara ng pulisya ang [[Brixton]] sa [[South London]] matapos ang isa na namang [[mga kaguluhan sa buwis sa botohan|gabi ng mga protesta]] laban sa [[buwis sa botohan]].
** Kinumpirma ni [[Premier ng Newfoundland at Labrador|Premier ng Newfoundland]] [[Clyde Wells (pulitiko)|Clyde Wells]] na babawiin niya ang pag-apruba ng Newfoundland sa [[Kasunduan sa Meech Lake]].
* [[Marso 10]] – Napatalsik si [[Prosper Avril]] sa isang [[kudeta|kudeta]] ng Haiti noong Setyembre 1988 sa [[Haiti]], labingwalong buwan matapos agawin ang kapangyarihan.
* [[Marso 11]]
** [[Rebolusyong Umaawit]]: Idineklara ng [[Lithuanian Soviet Socialist Republic|Lithuanian SSR]] ang kalayaan mula sa [[Unyong Sobyet]] sa pamamagitan ng [[Batas ng Muling Pagtatatag ng Estado ng Lithuania]]
** Ibinigay ni [[Augusto Pinochet]] ang kapangyarihan sa halal na pangulo na si [[Patricio Aylwin]], na siyang simula ng [[transisyon ng Chile tungo sa demokrasya|demokratikong transisyon]] sa [[Chile]] pagkatapos ng 17 taon ng [[Diktadurang Militar ng Chile|diktaduryang militar]].
* [[Marso 11]]–[[Marso 13|13]] – Ang [[pagsiklab ng buhawi noong Marso 1990 sa Gitnang Estados Unidos]] ay nagdulot ng 64 na buhawi sa anim na [[estado ng U.S.|estado ng US]], kabilang ang apat na marahas na [[Fujita scale|F4]]/[[Fujita scale|F5]] na buhawi. Ang pagsiklab ay nag-iwan ng 2 patay, 89 sugatan, at nagdulot ng mahigit $500 milyon na pinsala.
* [[Marso 12]] – [[Cold War]]: Nagsimulang umalis ang mga sundalong Sobyet sa Hungary sa ilalim ng mga tuntunin ng isang kasunduan na bawiin ang lahat ng tropang Sobyet pagsapit ng Hunyo 1.
* [[Marso 13]] – Inaprubahan ng [[Kataas-taasang Sobyet ng Unyong Sobyet]] ang mga pagbabago sa [[Konstitusyon ng Unyong Sobyet]] upang lumikha ng isang malakas na [[Dalawampu't dalawang Susog sa Konstitusyon ng Estados Unidos|estilo ng pagkapangulo ng Estados Unidos]]. Si [[Mikhail Gorbachev]] ay nahalal sa limang taong termino bilang kauna-unahang [[Pangulo ng Unyong Sobyet]] noong Marso 15.
* [[Marso 15]]
** Binitay ni [[Ba'athist Iraq|Iraq]] ang Iranian journalist na si [[Farzad Bazoft]] dahil sa pag-eespiya. Si Daphne Parish, isang British nurse, ay sinentensiyahan ng 15 taong pagkakakulong bilang kasabwat.
** [[Rebolusyong Pang-awit]]: Ipinahayag ng [[Unyong Sobyet]] na ang deklarasyon ng kalayaan ng [[Lithuania]] ay hindi wasto.
** Nanungkulan si [[Fernando Collor de Mello]] bilang [[Pangulo ng Brazil]], ang unang pangulo ng [[Brazil]] na inihalal nang demokratiko simula noong [[Jânio Quadros]] noong [[1961]]. Kinabukasan, inanunsyo niya ang pag-freeze ng pera at pag-freeze ng malalaking bank account sa loob ng 18 buwan.
* [[Marso 18]]
** Labindalawang painting at isang plorera ng [[Dinastiyang Shang]], na pinagsama-samang nagkakahalaga ng $100 hanggang $300 milyon, ay [[ninakaw|ninanakaw]] ng [[Isabella Stewart Gardner Museum]] sa [[Boston]], [[Massachusetts]] ng dalawang magnanakaw na nagpapanggap na mga opisyal ng pulisya. Ito ang pinakamalaking [[pagnanakaw ng sining]] sa kasaysayan ng US, at ang mga pinta ({{As of|2024|May|lc=on}}) ay hindi pa nababawi.
** [[Cold War]]: [[Silangang Alemanya]] ay nagdaos ng unang [[1990 East Germany general election|free elections]].
* [[Marso 19]]–[[Marso 21|21]] – [[Mga labanang etniko sa Târgu Mureș|Mga labanan sa pagitan ng mga Romaniano at Hungariano]], na kilala rin bilang mga kaganapang &quot;Black March&quot;, ay naganap sa lungsod ng [[Târgu Mureș]], [[Romania]], na ikinamatay ng limang tao.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Ildikó Lipcsey|author2=Sabin Gherman|author3=Adrian Severin|title=Romania at Transylvania noong ika-20 Siglo|url=https://books.google.com/books?id=AkppAAAAMAAJ|year=2006|publisher=Corvinus Pub.|isbn=978-1-882785-15-5|page=193}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name='Dutceac'&gt;Anamaria Dutceac Segesten, [https://books.google.com/books?id=BNCWS_r8QpwC&amp;dq=%22backdrop+of+celebrations%22&amp;pg=PT32 Mito, Pagkakakilanlan, at Tunggalian: Isang Paghahambing na Pagsusuri ng mga Teksbuk ng Romanian at Serbian ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231009160417/https://books.google.com/books?id=BNCWS_r8QpwC&amp;dq=%22backdrop+of+celebrations%22&amp;pg=PT32 |date=Oktubre 9, 2023 }}, Lexington Books, 2011, {{ISBN|9780739148679}}&lt;/ref&gt;
* [[Marso 20]] &amp;ndash; Nilitis ang biyuda ni [[Ferdinand Marcos]], su [[Imelda Marcos]], para sa panunuhol, paglustay, at panraraket.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Kurtz|first=Howard|date=1990-07-03|title=U.S. JURY CLEARS MARCOS IN FRAUD CASE|language=en-US|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1990/07/03/us-jury-clears-marcos-in-fraud-case/e6bf3b50-0396-47f0-a013-8dbda95fcd4f/|access-date=2021-11-17|issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;
* [[Marso 21]] &amp;ndash; Pagkatapos ng 75 taon ng pamamahala ng Timog Aprika simula noong [[Unang Digmaang Pandaigdig]], naging malaya ang [[Namibia]].
* [[Marso 24]] – [[Halalan pederal sa Australia noong 1990]]: Ang [[Partido Labor ng Australia|Partido Labor]] ni [[Bob Hawke]] ay muling nahalal na may nabawasang mayorya, na muntik nang matalo ang [[Partido Liberal ng Australia|Liberal]]/[[Partido Pambansa ng Australia|Pambansa]] [[Koalisyon (Australia)|Koalisyon]] na pinamumunuan ni [[Andrew Peacock]].&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web|url=http://australianpolitics.com/elections/federal-1990|title=Halalan Pederal ng 1990 &amp;#124; AustralianPolitics.com|website=australianpolitics.com|access-date=Pebrero 26, 2018|archive-date=Nobyembre 6, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106195009/http://australianpolitics.com/elections/federal-1990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Marso 25]]
** Sa Lungsod ng New York, isang sunog dahil sa [[arson]] sa isang ilegal na [[social club]] na tinatawag na &quot;[[Happy Land fire|Happy Land]]&quot; ang ikinamatay ng 87 katao.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Banggitin ang balita |date=2015-03-17 |title=Sunog ang ikinamatay ng 87 katao sa Happy Land Social Club noong 1990 |url=http://www.nydailynews.com/new-york/nyc-crime/dozens-die-fire-illegal-bonx-social-club-1990-article-1.2152091 |access-date=2024-05-19 |newspaper=NY Daily News}}&lt;/ref&gt;
** Ipinahayag ni [[Arsobispo ng Canterbury]] [[Robert Runcie]] ang kanyang balak na magretiro sa katapusan ng taon.
** Sa [[halalan sa parlamento ng Hungary noong 1990|halalan sa parlamento ng Hungary]], ang unang halalan ng maraming partido ng Hungary simula noong [[1948]], ang [[Hungarian Democratic Forum]] ang nanalo ng pinakamaraming puwesto.
* [[Marso 26]] – Ang [[Ika-62 Academy Awards]], na pinangunahan ni [[Billy Crystal]], ay ginaganap sa [[Dorothy Chandler Pavilion]] sa [[Los Angeles]], [[California]], kung saan ang ''[[Driving Miss Daisy]]'' ay nanalo ng [[Academy Award para sa Pinakamahusay na Larawan|Pinakamahusay na Larawan]].
* [[Marso 27]] – Sinimulan ng Estados Unidos ang pagsasahimpapawid ng [[Radio y Televisión Martí]] sa [[Cuba]].
* [[Marso 28]] – Iginawad ni Pangulong [[George H. W. Bush]] kay [[Jesse Owens]] ang [[Congressional Gold Medal]] pagkatapos ng kanyang kamatayan.
* [[Marso 30]] – [[Rebolusyong Pang-awit]]: Pagkatapos ng [[1990 halalan sa Kataas-taasang Sobyet sa Estonia|unang malayang halalan]] noong Marso 18, idineklara ng [[Estonian Soviet Socialist Republic|Estonian SSR]] na ang [[Pagsakop sa mga estadong Baltic|pamamahala ng Sobyet ay ilegal simula noong 1940]] at nagdeklara ng panahon ng transisyon para sa ganap na kalayaan.
* [[Marso 31]] – &quot;[[Mga kaguluhan sa buwis sa botohan#Protesta sa Trafalgar Square|Ang Ikalawang Labanan sa Trafalgar]]&quot;: Isang malawakang demonstrasyon laban sa [[buwis sa botohan]] sa [[Trafalgar Square]], London, ang nauwi sa isang kaguluhan; 471 katao ang nasugatan, at 341 ang naaresto.

===Abril===
* [[Abril 1]]
** Ang [[Buwis sa Pagboto (Great Britain)|Community Charge]] (buwis sa pagboto) ay magkakabisa sa England at Wales sa gitna ng malawakang protesta
** [[Riot sa Bilangguan ng Strangeways]]: Ang pinakamahabang riot sa bilangguan sa kasaysayan ng Britain ay nagsisimula sa [[Kulungan ng Strangeways]] sa [[Manchester]], at magpapatuloy sa loob ng 3 linggo at 3 araw, hanggang [[Abril 25]].
** Ang [[Senso ng Estados Unidos noong 1990]] ay nagsisimula. Mayroong 248,709,873 residente sa U.S.
* [[Abril 6]] – Ang palabas ng &quot;The Perfect Moment&quot; ni [[Robert Mapplethorpe]] ng mga hubad at homoerotikong litrato ay magbubukas sa [[Cincinnati]] [[Contemporary Arts Center]], sa kabila ng mga paratang ng kalaswaan ng [[Citizens for Community Values]].
* [[Abril 7]]
** [[Iran–Kontra na usapin]]: Si [[John Poindexter]] ay napatunayang nagkasala sa 5 kaso para sa kanyang bahagi sa iskandalo; ang mga hatol ay kalaunan ay binawi sa apela.
** ''[[MS Scandinavian Star]]'', isang lantsang rehistrado sa [[The Bahamas|Bahamas]], ay nasunog habang papunta sa Denmark mula Norway, na ikinamatay ng 158 katao.
* [[Abril 8]]
** Sa [[Kaharian ng Nepal|Nepal]], inalis ni [[Birendra ng Nepal]] ang pagbabawal sa mga partidong pampulitika kasunod ng marahas na mga protesta.
** Sa [[1990 halalan sa lehislatura ng Greece|halalan sa lehislatura ng Greece]], ang konserbatibong [[New Democracy (Greece)|New Democracy]] ang nanalo ng pinakamaraming puwesto sa [[Hellenic Parliament]]; Ang pinuno nito, si [[Konstantinos Mitsotakis]], ay naging [[Punong Ministro ng Gresya]] noong Abril 11.
** Sa [[Sosyalistang Pederal na Republika ng Yugoslavia]], ang [[Sosyalistang Republika ng Slovenia]] ay nagdaos ng [[1990 halalan sa parlamento ng Slovenia|unang halalan sa maraming partido mula noong 1938]] ng Yugoslavia. Pagkatapos ng halalan, isang koalisyong gitnang-kanan na pinamumunuan ni [[Lojze Peterle]] ang bumuo sa unang pamahalaang hindi Komunista ng Yugoslavia mula noong [[1945]].
* [[Abril 9]] – [[C/1989 X1 (Austin)|Kometa Austin]] ang pinakamalapit na lumapit sa [[araw]].
* [[Abril 12]] – [[Lothar de Maizière]] ay naging punong ministro ng [[Silangang Alemanya]], na namumuno sa isang [[Grand coalition (Alemanya)|grand coalition]] na pumapabor sa [[muling pagsasama ng Alemanya]].
* [[Abril 13]] – [[Digmaang Malamig (1985–1991)|Digmaang Malamig]]: Humingi ng paumanhin ang [[Unyong Sobyet]] para sa [[masaker sa Katyn]].
* [[Abril 14]] – Umamin ang financier ng [[Junk bond]] na si [[Michael Milken]] sa mga kasong may kaugnayan sa pandaraya. Pumayag siyang magbayad ng US$500 milyon bilang restitusyon at sinentensiyahan noong [[Nobyembre 21]] ng 10 taon sa bilangguan.
* [[Abril 19]] - Inilabas ng [[Washington, D.C.|Washington, DC]] [[post-hardcore]] band na [[Fugazi]] ang kanilang debut na [[Album|studio album]] [[Repeater (album)|Repeater]] sa [[Dischord Records]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fugazi - Repeater (044) |url=https://dischord.com/release/044/repeater |access-date=2026-05-14 |website=Dischord Records}}&lt;/ref&gt;
* [[Abril 20]] – Nawawala ang 17-taong-gulang na [[Pagkawala ni Christopher Kerze|Christopher Kerze]] sa [[Eagan, Minnesota]]. Nananatili siyang nawawala {{as of|2024|May|lc=y}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Missing Person / NamUs #MP6261 {{!}} NamUs |url=https://namus.nij.ojp.gov/case/MP6261 |access-date=2025-01-21.website=omus |language=fil}}&lt;/ref&gt;
* [[Abril 21]] – Hapones [[:fi:Yoshio Tani|Yoshio Tani]], M.Sc. pinatay ang mangangalakal ng ginto na si Turkka Elovirta at ang negosyanteng si Juhani Komulainen sa [[Siuntio]], [[Finland]], na nakumbinsi silang bumili ng wala nang 500 kilo ng [[Nazi gold]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.hs.fi/kotimaa/art-2000002985375.html|title=Kultakauppiaiden murhista syytetty japanilainen kiisti|work=[[Helsingin Sanomat]]|date=1990-05-31|access-date=2022-029|archive 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209191740/https://www.hs.fi/kotimaa/art-2000002985375.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.iltalehti.fi/kotimaa/a/33e1faba-8512-4d20-a1bc-36cddd08a395|title=Natsikultaa ei edes ollut olemassa – silti kaksi miestä kuoli Siuntiossa sen vuoksi|work=[[Iltalehti]]|date=2021-07-26|access-date=2022-02-09|archive-date=Pebrero 9, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209191741/https://www.iltalehti.fi/kotimaa/a/33e1faba-8512-4d20-a1bc-36cddd08a395|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Abril 22]]
** [[Krisis ng hostage sa Lebanon]]: Pinalaya ng mga kidnapper na Lebanese ang Amerikanong edukador na si Robert Polhill, na binihag mula noong Enero 1987.
** [[Araw ng Daigdig#Araw ng Daigdig 1990 hanggang 1999|Araw ng Daigdig]] Ang ika-20 anibersaryo ay ipinagdiriwang ng milyun-milyon sa buong mundo.
* [[Abril 24]]
** [[Digmaang Malamig]]: Sumang-ayon ang Kanlurang Alemanya at [[Silangang Alemanya]] na pagsamahin ang [[pananalapi]] at ekonomiya sa [[Hulyo 1]].
**''STS-31'': Nailunsad ang [[Teleskopyong Pangkalawakang Hubble]] sakay ng Sasakyang Pangkalawakan na ''Discovery''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-31.html|title=STS-31|work=Mission Archives|publisher=[[NASA]]|date=2006-10-14|access-date=2013-01-17|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Abril 25]] – Nanumpa si [[Violeta Chamorro]] bilang [[Pangulo ng Nicaragua]], ang unang babaeng nahalal (Pebrero 25) sa kanyang sariling karapatan bilang pinuno ng estado sa Amerika.
* [[Abril 26]] – Niyanig ng isang [[lindol sa Gonghe noong 1990|lindol na 7.0]] ang lalawigan ng [[Qinghai]] sa Tsina na nag-iwan ng 126 na patay.
* [[Abril 30]] – [[Krisis ng hostage sa Lebanon]]: Pinalaya ng mga kidnapper na Lebanese ang Amerikanong edukador na si Frank H. Reed, na naging hostage simula noong Setyembre [[1986]].

===Mayo===
* [[Mayo 1]] – Ang dating [[Simbahang Episcopal sa Pilipinas]] (pinamamahalaan ng [[Simbahang Episcopal (Estados Unidos)|Simbahang Episcopal]]) ay binigyan ng ganap na awtonomiya at itinaas sa estado ng isang Autocephalous [[Lalawigang Anglikano]] at pinalitan ng pangalan bilang [[Simbahang Episcopal ng Pilipinas]].
* [[Mayo 2]] – Sa London, isang lalaking may hawak na kutsilyo ang nagnakaw sa isang tagapaghatid ng [[bearer bond]] na nagkakahalaga ng £292 milyon (ang pangalawang pinakamalaking [[pagnanakaw|pagnanakaw]] hanggang sa kasalukuyan).
* [[Mayo 2]]–[[Mayo 4|4]] – Unang pag-uusap sa pagitan ng pamahalaan ng Timog Aprika at ng [[African National Congress]].
* [[Mayo 4]] – [[Rebolusyong Pag-awit]]: Ang [[Latvian Soviet Socialist Republic|Latvian SSR]] ay nagdeklara ng kalayaan mula sa [[Unyong Sobyet]].
* [[Mayo 8]]
** [[Rebolusyong Pang-awit]]: Ibinalik ng [[Republikang Sosyalistang Sobyet ng Estonia|SSR ng Estonia]] ang pormal na pangalan ng bansa, ang Republika ng Estonia, pati na rin ang iba pang pambansang sagisag ([[Eskudo ng Estonia|ang eskudo ng Estonia]], [[Bandila ng Estonia|ang bandila]] at [[Mu isamaa, mu õnn ja rõõm|ang awit]]).
** Si [[Rafael Ángel Calderón Fournier]] ay nanunungkulan bilang [[Pangulo ng Costa Rica]].
* [[Mayo 9]] – Sa Timog Korea, nilabanan ng pulisya ang mga nagpoprotesta laban sa gobyerno sa [[Seoul]] at dalawa pang lungsod.
* [[Mayo 13]] &amp;ndash; Sa [[Pilipinas]], pinatay ng mga armadong indibiduwal ang dalawang piloto ng [[Hukbong Panghimpapawid ng Estados Unidos]] malapit sa [[Clark Air Base|Baseng Pamhimpapawid ng Clark]] sa bisperas ng pag-uusap sa pagitan ng Pilipinas at [[Estados Unidos]] tungkol sa hinaharap ng base militar ng mga Amerikano sa Pilipinas.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Drogin|first=Bob|date=1990-05-14|title=2 U.S. Airmen Killed at Base in Philippines : Military: The shootings, believed to be the work of Communist rebels, come on the eve of talks on the future of American bases.|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-05-14-mn-127-story.html|url-status=live|access-date=2021-11-17|website=Los Angeles Times|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* [[Mayo 17]] &amp;ndash; Tinanggal ng [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]] ang [[homoseksuwalidad]] mula sa talaan ng mga [[sakit]] nito.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ilga.org/ilga/en/article/546 |title=May 17th is the Intl Day Against Homophobia |work=ILGA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140704014026/http://ilga.org/ilga/en/article/546 |archive-date=4 Hulyo 2014 |language=en  }}&lt;/ref&gt;
* [[Mayo 30]] &amp;ndash; Nagsimula sina [[George H. W. Bush]] at [[Mikhail Gorbachev]] ng apat na araw na pagpupulong sa [[Washington, D.C.]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/gorbachev-arrives-in-washington-for-summit|title=Soviet leader Mikhail Gorbachev arrives in Washington for a summit|website=HISTORY|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Hunyo &amp;ndash; Nakuha ni Joanne Rowling ang ideya para sa [[Harry Potter]] habang nasa tren mula [[Manchester]] tungo sa estasyong daambakal ng Euston sa [[London]]. Sinimulan niya ang pagsusulat ng ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone]]'' na makukumpleto noong [[1995]] at mailalathala noong [[1997]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.the-leaky-cauldron.org/books/hp7/harrypottertimeline|title=The Harry Potter Timeline|work=The-Leaky-Cauldron|date=2007-12-02|language=en}}&lt;/ref&gt;

===Hunyo===
* [[Hunyo 1]]
** [[Digmaang Malamig (1985–1991)|Digmaang Malamig]]: Pumirma sina Pangulong [[George H. W. Bush]] at Pangulong Sobyet [[Mikhail Gorbachev]] ng isang [[kasunduan]] upang wakasan ang produksyon ng [[kemikal na sandata]] at simulan ang pagsira sa kani-kanilang mga stock.
** Binaril at pinatay ng mga miyembro ng [[Provisional Irish Republican Army]] sina Major Michael Dillon-Lee at Private William Robert Davies ng [[British Army]]. Napatay si Dillon-Lee sa labas ng kanyang tahanan sa [[Dortmund]], Germany at si Davies ay napatay sa isang istasyon ng tren sa [[Lichfield]], England.
* [[Hunyo 2]] – Ang [[pagsiklab ng buhawi noong Hunyo 1990 sa Lower Ohio Valley|pagsiklab ng buhawi sa Lower Ohio Valley]] ay nagdulot ng 88 kumpirmadong buhawi sa Illinois, Indiana, Kentucky, at Ohio, na ikinamatay ng 12; 37 buhawi ang nangyari sa Indiana, na lumampas sa dating rekord na 21 noong [[1974 Super Outbreak]].
* [[Hunyo 3]] – Ang [[Social Democratic Party (UK, 1988–1990)|Social Democratic Party (SDP)]] sa United Kingdom ay binuwag matapos ang dalawang taon ng hindi magandang resulta.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Hunyo 4]] – Sumiklab ang karahasan sa [[Kirghiz Soviet Socialist Republic|Kirghiz SSR]] sa pagitan ng mayorya [[mga taong Kyrgyz]] at minorya [[mga Uzbek]] hinggil sa pamamahagi ng lupang homestead.
* [[Hunyo 7]] – Si Metropolitan [[Patriarch Alexy II ng Moscow|Alexy ng Moscow]] ay nahalal [[Russian Orthodox Church|Russian Orthodox]] [[Patriarch of Moscow and all Rus']].
* Sa Hunyo 7, magbubukas sa publiko ang [[Universal Studios Florida]] kasama ang [[Nickelodeon Studios]].
* [[Hunyo 8]] &amp;ndash; Nagsimula ang [[Pandaigdigang Kopa ng FIFA]] ng 1990 sa [[Italya]]. Ito ang unang pagsasahimpapawid ng dihital na [[HDTV]] sa kasaysayan; Hindi magsisimula ang Europa na magsahimpapawid ng HDTV ng malawakan hanggang noong [[2004]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.crit.rai.it/eletel/LeMiniSerie/MS3a.pdf |title=Italia '90 Il primo passo della HDTV digitale I Parte |access-date=April 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120619125440/http://www.crit.rai.it/eletel/LeMiniSerie/MS3a.pdf |archive-date=19 Hunyo 2012 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Hunyo 13]] &amp;ndash; [[Digmaang Malamig]] &amp;ndash; Opisyal na nagsimula ang pagwasak ng [[Pader ng Berlin]] ng [[Silangang Alemanya]], 7 buwan pagkatapos binuksan ito noong nakaraang Nobyembre.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thejournal.ie/berlin-wall-anniversary-1762450-Nov2014/|title=In Photos: 25 years ago today the Berlin Wall fell|author=Ãrla Ryan|work=TheJournal.ie|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Hunyo 14]] &amp;ndash; [[Lindol sa Panay ng 1990]]: Tumama ang isang [[lindol]] na sumusukat sa {{M|s|7.1}} sa [[Pulo ng Panay]] sa [[Pilipinas]] na pinatay ang 8 at sinugatan ang 41.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=1990 June 14 Panay Earthquake|url=https://www.phivolcs.dost.gov.ph/index.php/17-earthquake/34-1990-june-14-panay-earthquake|url-status=live|access-date=2021-11-17|website=phivolcs.dost.gov.ph|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Hunyo 15]] – [[Regulasyon ng Dublin]] sa pagtrato sa mga aplikasyon para sa [[karapatan sa pagpapakupkop laban]] sa ilalim ng [[batas ng Unyong Europeo]] na napagkasunduan (magkakabisa [[1997]]).
* [[Hunyo 17]]–[[Hunyo 30|30]] – Naglibot si [[Nelson Mandela]] sa Hilagang Amerika, at binisita ang 3 lungsod sa Canada at 8 lungsod sa U.S.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.history.com/news/nelson-mandela-comes-to-america|title=Pagdating ni Nelson Mandela sa Amerika|date=Disyembre 9, 2013|author=Jesse Greenspan|website=History.com|access-date=1 Nobyembre 2020|archive-date=Oktubre 31, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031052842/https://www.history.com/news/nelson-mandela-comes-to-america|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Hunyo 19]] – Ang [[Partido Komunista ng Russian Soviet Federative Socialist Republic]] ay nagdaos ng unang kumperensya nito sa Moscow.&lt;ref&gt;White, Stephen, Graeme J. Gill, at Darrell Slider. ''[https://books.google.com/books?id=O9IGbITqT_EC&amp;pg=PA132 Ang Pulitika ng Transisyon: Paghubog ng Kinabukasan Pagkatapos ng Sobyet]''. Cambridge, ENG, UK: Cambridge University Press, 1993. p. 132&lt;/ref&gt;
* [[Hunyo 21]] – Ang 7.4 {{M|w}} [[1990 Manjil–Rudbar earthquake|Manjil–Rudbar earthquake]] ay nakaapekto sa hilagang [[Iran]] na may pinakamataas na [[Mercalli intensity scale|Mercalli intensity]] na X (''Extreme''), na ikinamatay ng 35,000–50,000, at ikinasugat ng 60,000–105,000.
* [[Hunyo 22]] – [[Digmaang Malamig (1985–1991)|Digmaang Malamig]]: Binura ang [[Checkpoint Charlie]].
* [[Hunyo 23]] – Sa Canada, namatay ang [[Kasunduan sa Meech Lake]] ng [[1987]] matapos mabigo ang mga lehislatura ng [[Manitoba]] at [[Newfoundland and Labrador|Newfoundland]] na aprubahan ito bago ang itinakdang araw.
* [[Hunyo 24]] – Sina [[Kathleen Margaret Brown]] at Irene Templeton ay inordenan bilang mga pari sa Katedral ni St. Anne sa [[Belfast]], at naging unang babaeng pari ng [[Anglikanismo|Anglikano]] sa United Kingdom.

===Hulyo===
[[File:1990 Luzon intensity.jpg|thumbnail|upright|[[Hulyo 16]]: Isang USGS ShakeMap na pinapakita ang intensidad ng [[Lindol sa Luzon (1990)|Lindol sa Luzon ng 1990]]]]
* [[Hulyo 1]] &amp;ndash; Muling pagsasanib ng Alemanya: Nagsanib ang [[Silangang Alemanya]] at [[Kanlurang Alemanya]] ng kanilang mga ekonomiya, ang Kanlurang Aleman na Deutsche Mark ay naging opisyal na pananalapi din ng Silangan. Natapos din ang paggana ng Panloob na Hangganang Aleman (itinayo noong [[1945]]).
** Inanunsyo ng [[Argentina]] ang pagbebenta ng airline na pag-aari ng estado, ang [[Aerolíneas Argentinas|Aerolineas Argentinas]], sa airline ng Espanya na [[Iberia (airline)|Iberia]]. Ang pagbebenta ay makukumpleto sa Nobyembre.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christian |first=Shirley |date=Nobyembre 23, 1990 |title=Tinapos ng Argentina ang Pagbebenta ng Airline |url=https://www.nytimes.com/1990/11/23/business/argentina-closes-sale-of-airline.html |work=New York Times}}&lt;/ref&gt;
* [[Hulyo 2]]
** [[Trahedya sa tunel ng Mecca noong 1990]]: Isang stampede sa isang tunel ng mga naglalakad na patungo sa [[Mecca]] ang pumatay ng 1,426.
** Pinawalang-sala ng isang Korte Distrito ng Estados Unidos si [[Imelda Marcos]] sa mga kasong racketeering at pandaraya.
* [[Hulyo 3]] – Sumang-ayon ang naghaharing partido ng [[Angola]] na gawing legal ang oposisyon at magsagawa ng mga halalan sa [[Multi-party system|multiparty]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Krauss |first=Clifford |date=Hulyo 4, 1990 |title=Tinanggihan ng Angola ang Plano ng Tulong sa mga Rebelde |url=https://www.nytimes.com/1990/07/04/world/angola-rejects-rebel-relief-aid-plan.html |work=New York Times}}&lt;/ref&gt;
* [[Hulyo 4]] – ''[[Commonwealth v. Twitchell]]'': Sina David at Ginger Twitchell ay nahatulan ng [[Manslaughter|involuntary manslaughter]] sa Massachusetts matapos ang pagkamatay ng kanilang 2-taong-gulang na anak na lalaki noong 1986, na namatay dahil sa [[bowel obstruction]] matapos ang medikal na paggamot ng mag-asawang [[Faith healing|without]] alinsunod sa kanilang mga paniniwala sa [[Christian Science]].&lt;ref&gt;{{Banggitin ang balita |petsa=Hulyo 8, 1990 |title=Mga Pangunahing Balita: Higit Pa sa Pananampalataya |url=https://www.nytimes.com/1990/07/08/weekinreview/headliners-beyond-faith.html |work=New York Times}}&lt;/ref&gt;
* [[Hulyo 5]] – Sa [[Kenya]], sumiklab ang mga kaguluhan laban sa monopolyo ng [[Kenya African National Union]] sa kapangyarihan.
* [[Hulyo 6]]
** Nagbitiw si [[Pangulo ng Bulgaria]] [[Petar Mladenov]] dahil sa mga akusasyon na inutusan niya ang mga tangke na pabulaanan ang mga protesta laban sa gobyerno noong Disyembre [[1989]].
** Pinatay ng mga bodyguard ni [[Somali Democratic Republic|Somali]] Pangulong [[Siad Barre]] ang mga demonstrador laban sa gobyerno habang naglalaro ng soccer; 65 katao ang namatay, mahigit 300 ang malubhang nasugatan.
* [[Hulyo 7]]–[[Hulyo 8|8]] – Sa tennis, si [[Martina Navratilova]] ng Estados Unidos ay nanalo sa [[1990 Wimbledon Championships – Women's singles]] at si [[Stefan Edberg]] ng Sweden ay nanalo sa [[1990 Wimbledon Championships – Men's singles]].
* [[Hulyo 8]]
** [[1990 FIFA World Cup final]] (Association football): Tinalo ng [[National football team ng Germany|West Germany]] ang [[Argentina national football team|Argentina]] sa iskor na 1–0 upang manalo sa [[Pandaigdigang Kopa ng FIFA 1990]].&lt;ref&gt;{{cite book|author=David Gould|title=Chronicle of the Year 1990|url=https://books.google.com/books?id=vl-8S3MmleoC|date=Nobyembre 1991|publisher=J Bradbury &amp; Associates|isbn=978-1-872031-10-1|page=57}}&lt;/ref&gt;
** Noong 12:34:56 (a.m. at p.m.), ang petsa at oras gamit ang mga format na Amerikano ay 12:34:56, 7/8/90 (1234567890). Ang susunod na ganitong kaganapan ay magaganap sa Hulyo 8, 2090.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang balita |last=Brooks |first=Elston |date=1990-07-08 |title=Magbilang sa araw na ito para sa perpektong pagkakasunod-sunod |pages=3, Seksyon 6 |work=[[Fort Worth Star-Telegram]]}}&lt;/ref&gt;
* [[Hulyo 9]]–[[Hulyo 11|11]] – Ang [[Ika-16 na G7 summit]] ay ginaganap sa [[Houston]], Texas.
* [[Hulyo 10]] – Inalis ng [[UEFA]] ang limang-taong pagbabawal sa mga koponan ng Ingles na [[asosasyon ng football]] na nakikipagkumpitensya sa Kontinental na Europa pagkatapos ng [[sakuna sa Heysel Stadium]], bagama't mananatiling ipinagbabawal ang [[Liverpool F.C.]] sa loob ng karagdagang tatlong taon.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Hulyo 11]] – Pinasabog ng mga terorista ang isang pampasaherong bus na naglalakbay mula [[Kalbajar]] patungong [[Tartar District|Tartar]] sa Azerbaijan. 14 na tao ang namatay, 35 ang sugatan.&lt;ref name=&quot;supremecourt.gov.az&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.supremecourt.gov.az/?mod=2&amp;cat=305&amp;c=1&amp;id=142&amp;lang=en&amp;t=g|title=Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi|work=supremecourt.gov.az|access-date=Hunyo 7, 2018|archive-date=Marso 6, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306163018/http://supremecourt.gov.az/?c=1&amp;cat=305&amp;id=142&amp;lang=en&amp;mod=2&amp;t=g|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Hulyo 12]] – ''[[Foster v British Gas plc]]'' napagpasyahan sa [[European Court of Justice]], isang nangungunang kaso sa kahulugan ng &quot;estado&quot; sa ilalim ng [[batas ng European Union]].
* [[Hulyo 13]] – Ang [[sakuna sa Lenin Peak]] ay nangyayari kapag ang isang lindol ay nagdulot ng avalanche sa [[Pamir Mountains]] na nagresulta sa pagkawala ng 43 buhay.&lt;ref name=&quot;USGS&quot;&gt;{{cite web |title=M 6.4 - 50 km S ng Jurm, Afghanistan |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0004bt0/executive |website=earthquake.usgs.gov |publisher=[[U.S. Survey Heolohikal]] |access-date=13 Oktubre 2021 |archive-date=9 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809153211/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp0004bt0/executive |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[Hulyo 16]] &amp;ndash; [[Lindol sa Luzon (1990)|Lindol sa Luzon ng 1990]]: Isang lindol na may sukat na {{M|w|7.7}} ang pinatay ang higit sa 2,400 sa [[Pilipinas]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Remembering the 1990 Luzon Earthquake|url=https://www.rappler.com/newsbreak/iq/remembering-1990-luzon-earthquake|access-date=2021-11-17|website=Rappler|language=en|archive-date=2021-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117051936/https://www.rappler.com/newsbreak/iq/remembering-1990-luzon-earthquake|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[File:Gulf War Photobox.jpg|thumb|125px|[[Agosto 2]]: Nagsimula ang [[Digmaan sa Gulpo]]]]
* Hulyo 21-22 – Ang insidenteng [[Min Ping Yu Blg. 5540|Min Ping Yu Blg. 5540]] ay naganap nang pilitin ng [[Taiwan Garrison Command]] ang 76 na ilegal na imigrante na [[mainland Chinese]] na pumasok sa mga selyadong kulungan ng isang bangka, na nagdulot ng pagkamatay ng 25 dahil sa [[pagkasakal]].
* [[Hulyo 22]] – Unang round ng [[1990 Mongolian parliamentary election|Mongolian parliamentary election]], ang unang multiparty na ginanap sa [[Mongolian People's Republic|Mongolia]]; ang [[Mongolian People's Party]] ay nanalo ng malawak na agwat pagkatapos ng ikalawang round ng botohan noong Hulyo 29.
* [[Hulyo 25]]
** Si [[George Carey]], [[Obispo ng Bath and Wells]], ay pinangalanan bilang bagong [[Arsobispo ng Canterbury]] sa Church of England.
** Idineklara ng [[Serb Democratic Party (Croatia)]] ang [[soberanya]] ng [[Serbs]] sa [[Croatia]].
** Kilalang-kilala si [[Roseanne Barr]] sa pagkanta ng &quot;[[The Star-Spangled Banner]]&quot; nang napakasama, na nagdulot ng kontrobersiya.
* [[Hulyo 26]] – Nilagdaan ni Pangulong [[George H. W. Bush]] ng Estados Unidos ang [[Americans with Disabilities Act of 1990|Americans with Disabilities Act]], na idinisenyo upang protektahan ang mga Amerikanong may kapansanan mula sa diskriminasyon.
* [[Hulyo 26]] - Sa [[The Howard Stern Show|Howard Stern Show]], si [[Gary Dell'Abate|Gary Dell’Abate]] ay binigyan ng palayaw na “Baba Booey” sa unang pagkakataon. * [[Hulyo 27]]
** Ang gusali ng parlamento at isang telebisyon ng gobyerno sa [[Port of Spain]], [[Trinidad and Tobago]] ay sinalakay ng [[Jamaat al Muslimeen]] sa isang tangkang [[kudeta]] na tumagal ng limang araw. Humigit-kumulang 26 hanggang 30 katao ang namatay at ilan ang nasugatan (kabilang ang [[Listahan ng mga punong ministro ng Trinidad and Tobago|punong ministro]], [[A. N. R. Robinson]], na binaril sa binti).
** [[Cold War (1985–1991)|Cold War]]: Idineklara ng [[Byelorussian Soviet Socialist Republic|Belarus]] ang soberanya nito, isang mahalagang hakbang tungo sa kalayaan mula sa [[Soviet Union]].
* [[Hulyo 28]] – Si [[Alberto Fujimori]] ay naging [[pangulo ng Peru]].
* [[Hulyo 30]] – Ang politikong Briton at dating Miyembro ng Parlamento [[Ian Gow]] ay pinaslang ng isang [[Provisional Irish Republican Army]] [[car bomb]] sa labas ng kanyang tahanan sa Inglatera.

===Agosto===
* [[Agosto 1]]
** Inihalal ng [[Pambansang Asamblea (Bulgaria)|Pambansang Asamblea ng Bulgaria]] si [[Zhelyu Zhelev]] bilang unang hindi Komunistang [[Pangulo ng Bulgaria]] sa loob ng 40 taon.
* [[Agosto 2]] &amp;ndash; [[Digmaan sa Gulpo]]: Sinakop ng [[Iraq]] ang [[Kuwait]], na nagdulot kalaunan sa [[Digmaan sa Gulpo]].
* [[Agosto 6]]
** [[Digmaan sa Golpo]]: Sa pamamagitan ng [[Resolusyon 661 ng Konseho ng Seguridad ng mga Nagkakaisang Bansa]] ang [[Konseho ng Seguridad ng mga Nagkakaisang Bansa]] ay nag-utos ng isang pandaigdigang [[embargo sa kalakalan]] laban sa [[Ba'athist Iraq|Iraq]] bilang tugon sa pagsalakay nito sa [[Kuwait]].
** Tinanggal ni [[Pangulo ng Pakistan]] [[Ghulam Ishaq Khan]] si [[Punong Ministro ng Pakistan]] [[Benazir Bhutto]], na inakusahan siya ng katiwalian at pang-aabuso sa kapangyarihan.
** Sinimulan ng gobyerno ng Timog Aprika at ng ANC ang mga pag-uusap tungkol sa pagtatapos ng [[Apartheid]].
* [[Agosto 8]]
** Inanunsyo ng Iraq ang pormal nitong pagsasanib sa Kuwait.
** Inanunsyo ng [[gobyerno ng Peru]] ang isang plano ng pagtitipid na nagresulta sa malaking pagtaas sa presyo ng pagkain at gasolina. Ang plano ay nagtakda ng mga araw ng kaguluhan at isang pambansang welga sa Agosto 21.
* [[Agosto 10]]
** Bumoto ang [[Ehipto]], [[Syria]], at 10 iba pang [[estado ng Arabo]] na magpadala ng mga puwersang militar sa Saudi Arabia upang pigilan ang isang pagsalakay mula sa Iraq.
* Isang pampasaherong bus, na naglalakbay sa rutang &quot;Tbilisi-Agdam&quot;, ang pinasabog; 20 katao ang namatay at 30 ang nasugatan. Ang mga nag-organisa ng krimen ay sina [[Mga Armenian sa Georgia|Mga Armenian]] A. Avanesian at M. Tatevosian na dinala sa paglilitis kriminal.&lt;ref name=&quot;supremecourt.gov.az&quot;/&gt;
* [[Agosto 12]]
** Sa South Africa, sumiklab ang labanan sa pagitan ng [[mga taong Xhosa]] at ng [[mga taong Zulu]]; mahigit 500 katao ang namatay sa pagtatapos ng Agosto.
** &quot;[[Sue (dinosauro)|Sue]]&quot;, ang pinakamahusay na napreserbang ispesimen ng ''[[Tyrannosaurus|Tyrannosaurus rex]]'' na natagpuan, ay natuklasan malapit sa [[Faith, South Dakota]], Estados Unidos, ni [[Sue Hendrickson]].
*[[Agosto 15]] – Sa Latvia, si [[Viktor Tsoi]], isa sa mga nagtatag at pangunahing mang-aawit ng bandang rock ng Sobyet na [[Kino (banda)|Kino]], ay namatay sa isang aksidente sa sasakyan sa highway ng [[Sloka, Latvia|Sloka]]–[[Talsi]].&lt;ref&gt;Watrous, Peter (22 Agosto 1990). &quot;[https://www.nytimes.com/1990/08/22/obituaries/viktor-tsoi-singer-and-songwriter-28-star-of-soviet-rock.html Viktor Tsoi, Mang-aawit at Manunulat ng Awit, 28; Bituin ng Rock ng Sobyet]&quot;. ''The New York Times''. Nakuha noong ika-25 ng Pebrero 2025.&lt;/ref&gt;
* [[Agosto 21]] – [[Ang Gambia]], [[Ghana]], [[Guinea]], [[Nigeria]], at [[Sierra Leone]] ay nagpadala ng [[Mga Tagapangasiwa ng Kapayapaan|mga Tagapangasiwa ng Kapayapaan]] upang makialam sa [[Unang Digmaang Sibil ng Liberia]].
* [[Agosto 23]] – Ipinahayag ng [[Silangang Alemanya]] at [[Kanlurang Alemanya]] na sila ay magkakaisa sa [[Oktubre 3]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.historyorb.com/date/1990/august/23|title=Ngayon sa Kasaysayan para sa ika-23 ng Agosto 1990|work=HistoryOrb|date=Agosto 23, 1990|access-date=2013-01-17|archive-date=Setyembre 16, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916044932/http://www.historyorb.com/date/1990/august/23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Agosto 24]]
** Ipinahayag ng [[Armenian Soviet Socialist Republic|Armenian SSR]] ang kalayaan nito mula sa [[Unyong Sobyet]].
** Pinalaya mula sa [[Hilagang Ireland]] ang manunulat na si [[Brian Keenan (manunulat)|Brian Keenan]] matapos mabihag sa [[krisis ng hostage sa Lebanon]] nang halos 5 taon.
** Ang komersyal na network ng telebisyon sa Indonesia na [[SCTV (TV network)|SCTV]] ay itinatag bilang ikatlong istasyon ng telebisyon sa bansa pagkatapos ng [[RCTI]], at nag-debut din bilang lokal na channel ng telebisyon sa [[Surabaya]]. Noong mga unang araw nito, ang SCTV ang karibal ng [[RCTI]], ang unang komersyal na network ng telebisyon. Nagsimulang mag-broadcast ang SCTV sa buong bansa mula sa Jakarta noong [[Enero 29]], [[1991]].
* [[Agosto 26]] – Sa [[Sofia]], sinunog ng mga nagpoprotesta ang punong-himpilan ng namamahalang [[Bulgarian Socialist Party]].
* [[Agosto 28]] – Ang [[1990 Plainfield tornado|Plainfield Tornado]] (F5 sa [[Fujita scale]]) ay tumama sa mga bayan ng [[Plainfield, Illinois|Plainfield]], [[Crest Hill, Illinois|Crest Hill]], at [[Joliet, Illinois]], na ikinamatay ng 29 katao (ang pinakamalakas na buhawi hanggang sa kasalukuyan na tumama sa [[Chicago metropolitan area]]).

===Setyembre===
* [[Setyembre 1]]–[[Setyembre 10|10]] &amp;ndash; Dumalaw si [[Papa Juan Pablo II]] sa [[Tanzania]], [[Burundi]], [[Rwanda]] at [[Côte d'Ivoire]].
* [[Setyembre 10]] &amp;ndash; Nagbukas ang unang [[Pizza Hut]] sa [[Unyong Sobyet]].&lt;ref name=&quot;newsbank1&quot;&gt;{{cite web|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=PBPB&amp;p_theme=pbpb&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0EAF83915FDC366B&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM|title=Archive for PBP &amp;ndash; www.palmbeachpost.com|work=newsbank.com|language=en|access-date=2021-11-17|archive-date=2014-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20141012174424/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=PBPB&amp;p_theme=pbpb&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0EAF83915FDC366B&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[Setyembre 11]]
** [[Digmaang Golpo]]: Nagbigay ng talumpati si Pangulong [[George H. W. Bush]] sa telebisyon sa buong bansa kung saan nagbanta siya ng paggamit ng puwersa upang paalisin ang mga sundalong [[Ba'athist Iraq|Iraqi]] mula sa [[Kuwait]].
** Nagbukas ang unang [[Pizza Hut]] sa Republikang Bayan ng Tsina, halos 3 taon matapos magbukas ang unang [[KFC]] doon noong [[1987]].&lt;ref name=&quot;newsbank1&quot;/&gt;
* [[Setyembre 12]]
** [[Cold War (1985–1991)|Cold War]]: Nilagdaan ng dalawang estadong Aleman at ng [[Allied Control Council|Four Powers]] ang [[Treaty on the Final Settlement with Respect to Germany]] sa Moscow, na nagbukas ng daan para sa [[German reunification]].
** Iniutos ng isang hukom sa Australia ang pag-aresto sa media tycoon na si [[Christopher Skase]], dating may-ari ng [[Seven Network]], matapos siyang mabigong magbigay ng ebidensya sa pagsusuri ng isang liquidator sa nabigong kumpanya ng paggawa ng barko na Lloyds Ships Holdings, isang kasamahan ng [[Qintex]] Australia Ltd. ng Skase.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://articles.latimes.com/keyword/christopher-skase|title=Mga Artikulo tungkol kay Christopher Skase – Los Angeles Times|work=Los Angeles Times|access-date=Pebrero 20, 2020|archive-date=Oktubre 24, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161024030400/http://articles.latimes.com/keyword/christopher-skase|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[Setyembre 18]]
** Iginagawad ng [[International Olympic Committee]] ang [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1996]] patungong [[Atlanta]].&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web|url=https://www.nytimes.com/1990/09/19/sports/atlanta-selected-over-athens-for-1996-olympics.html?mcubz=0|title=Napili ang Atlanta kaysa sa Athens para sa 1996 Olympics|work=The New York Times|access-date=Setyembre 18, 2017|date=Setyembre 19, 1990|first=Steven R.|last=Weisman|archive-date=Setyembre 18, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918110644/http://www.nytimes.com/1990/09/19/sports/atlanta-selected-over-athens-for-1996-olympics.html?mcubz=0|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
** [[Provisional Irish Republican Army]] tangkang pagpatay kay Air Chief Marshal Sir [[Peter Terry]] sa kanyang tahanan malapit sa [[Stafford]], England. Tinamaan ng hindi bababa sa 9 na bala, nakaligtas ang dating [[Gobernador ng Gibraltar]], gayundin ang kanyang asawang si Lady Betty Terry, na nabaril din (malamang na aksidente).
* [[Setyembre 24]] – Ang [[Kataas-taasang Sobyet ng Unyong Sobyet]] ay nagbigay kay Gorbachev ng mga espesyal na kapangyarihan sa loob ng 18 buwan upang masiguro ang paglipat ng Unyong Sobyet sa isang [[ekonomiyang pamilihan]].
* [[Setyembre 27]] – Kinumpirma na si [[David Souter]] na maglilingkod sa [[Korte Suprema ng Estados Unidos|Korte Suprema]], na papalit sa magreretirong Mahistrado [[William J. Brennan Jr.]].
* [[Setyembre 29]]
** Tapos na ang [[Washington National Cathedral]].
** Ang [[Tampere Hall]], ang pinakamalaking konsiyerto at congress center sa [[Nordic na mga bansa]], ay pinasinayaan sa [[Tampere]], [[Finland]].&lt;ref&gt;[https://www.epressi.com/tiedotteet/kulttuuri-ja-taide/kulttuurin-superviikko-tampere-talossa-tero-saarisen-uutuusteos-satuoopperoiden-maailmanensi-ilta-ja-talon-synttariesitys.html uutuusteos, satuoopperoiden maailmanensi-ilta ja talon synttäriesitys] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210826085340/https://www.epressi.com/tiedotteet/kulttuuri-ja-taide/kulttu |date=Agosto 26, 2021 }} - ePressi (sa Finnish)&lt;/ref&gt;
* [[Setyembre 29]]–[[Setyembre 30|30]] – Ang [[United Nations]] [[World Summit for Children]] ay humahakot ng higit sa 70 pinuno ng daigdig sa [[United Nations Headquarters]].
* [[Setyembre 30]] – Opisyal nang ipinakilala ang [[Bagong Binagong Pamantayang Bersyon]] ng Bibliya.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang balita |last=Goldman |first=Ari L. |date=Setyembre 28, 1990 |title=Bagong Bibliya: 'Ikaw' ay Sumasailalim sa Lahat ng Laman |url=https://www.nytimes.com/1990/09/28/us/new-bible-thee-goes-way-of-all-flesh.html |work=New York Times}}&lt;/ref&gt;

===Oktubre===
* Oktubre &amp;ndash; Nagsimula si [[Tim Berners-Lee]] ng kanyang pagsasagawa ng [[World Wide Web]], 19 na buwan pagkatapos ng kanyang matagumpay na balangkas noong [[1989]] na magiging konsepto ng Web.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.w3.org/People/Berners-Lee/Longer.html|title=Tim Berners-Lee bio|work=w3.org|access-date=7 Hunyo 2018|language=en}}&lt;/ref&gt;
** Natapos na ang skyscraper na [[Messeturm]] sa [[Frankfurt]], na ginagawa itong [[Listahan ng pinakamataas na gusali sa Europa|pinakamataas na gusali]] sa Europa, isang karangalan na dadalhin nito hanggang 1997, kapag nalampasan ito ng [[Commerzbank Tower]], na nasa Frankfurt din.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Banggitin ang aklat |title=Ang 1991 World Book Year Book: Isang Pagsusuri sa mga Pangyayari noong 1990. |publisher=World Book, Inc. |year=1991 |isbn=0-7166-0491-4 |editor-last=Zeleny |editor-first=Robert O. |location=Chicago |pages=429}}&lt;/ref&gt;
* [[Oktubre 1]]
** Sinalakay ng rebeldeng [[Rwandan Patriotic Front]] ang [[Rwanda]] mula sa [[Uganda]], na siyang simula ng [[Digmaang Sibil ng Rwanda]].
** Ang [[Unyong Sobyet]] ay nagpapatupad ng batas na nagpapahintulot sa [[Relihiyon sa Unyong Sobyet|kalayaan sa relihiyon]], na nagtatapos sa panghihimasok ng gobyerno sa mga aktibidad sa relihiyon at nagpapahintulot sa mga mamamayang Sobyet na makisali sa pribadong pag-aaral ng relihiyon sa kanilang mga tahanan.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang balita |first= |date=Setyembre 27, 1990 |title=Sinusuportahan ng mga Sobyet ang Batas sa Kalayaan sa Relihiyon |url=https://www.nytimes.com/1990/09/27/world/soviets-back-law-on-religious-freedom.html |work=New York Times}}&lt;/ref&gt;
* [[Oktubre 2]] – Ayon sa The Civil Aviation of China, [[Pagbangga sa paliparan ng Guangzhou Baiyun noong 1990|dalawang komersyal na eroplano ang nagbanggaan sa runway]] sa [[Guangzhou Baiyun International Airport (dating)|Guangzhou Baiyun International Airport]], [[Guangdong]], [[China]]. Ang kabuuang bilang ng mga namatay ay 128; 53 katao ang nasugatan, 97 ang nailigtas.{{page needed|date=Mayo 2020}}
* [[Oktubre 3]] – [[Cold War]]: [[Silangang Alemanya]] at [[Kanlurang Alemanya]] [[Muling pagsasama ng Alemanya#Kasunduan sa Muling pagsasama ng Alemanya|muling pagsasama]] sa iisang [[Alemanya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-09-25 |title=Ang pagbagsak ng Pader at Muling pagsasama ng Alemanya |url=https://www.deutschland.de/en/topic/politics/germany-europe/the-fall-of-the-wall-and-german-reunification |access-date=2025-09-28 |website=www.deutschland.de |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Oktubre 4]] &amp;ndash; [[Hidwaang Moro]]: Sinakop ng mga puwersang Rebelde ang dalawang kampo ng militar sa [[pulo]] ng [[Mindanao]] bago sumuko noong Oktubre 6.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Yabes|first=Criselda|date=1990-10-04|title=PHILIPPINE TROOPS LAUNCH REBELLION ON MINDANAO ISLAND|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1990/10/04/philippine-troops-launch-rebellion-on-mindanao-island/198eb280-e0df-40b9-b9b9-fb02218469f7/|access-date=2021-11-18|issn=0190-8286|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=1990-10-06|title=Philippine Rebellion Ends in Surrender : Mindanao: A renegade colonel gives himself up, and government forces recover two military camps on southern island.|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-10-06-mn-1418-story.html|url-status=live|access-date=2021-11-18|website=Los Angeles Times|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* [[Oktubre 6]] – Ang supremacist na puti na si [[David Duke]] ay nakakuha ng 44% ng boto sa karera sa Senado sa Louisiana [[Senado ng Estados Unidos|Senado]], ngunit sa huli ay natalo kay [[J. Bennett Johnston|Bennett Johnson]].&lt;ref&gt;{{Banggitin ang balita |last=Zeskind |first=Leonard |date=Oktubre 9, 1990 |title=Para kay Duke, Simula Pa Lamang? |url=https://www.nytimes.com/1990/10/09/opinion/for-duke-just-a-start.html |work=New York Times}}&lt;/ref&gt;
* [[Oktubre 8]]
** [[Salungatan ng Israeli–Palestinian]]: Sa [[Jerusalem]], ang pulisya ng [[Israel]] ay pumatay ng 17 [[Palestinian]] at nasugatan ang mahigit 100 malapit sa moske ng [[Dome of the Rock]] sa [[Temple Mount]].
** [[Globalisasyon]]: Ang unang restawran ng [[McDonald's]] ay binuksan sa [[Mainland China]] sa [[Shenzhen]], malapit sa Hong Kong.&lt;ref name=&quot;McDonald's&quot;/&gt; Simula noong 1979, ang Shenzhen ay isang [[Special economic zone]].
*[[Oktubre 12]]
** Isang pinuno ng organisasyong [[Pamyat]] na may pakpak na kanan ang inaresto sa [[Unyong Sobyet]] dahil sa pagpapalaganap ng [[Kasaysayan ng mga Hudyo sa Unyong Sobyet|antisemitiko]] na poot.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
** Ang ministro ng panloob na Aleman na si [[Wolfgang Schäuble]] ay binaril habang nangangampanya sa halalan. Nakaligtas siya ngunit mangangailangan ng wheelchair habang nabubuhay siya.
* [[Oktubre 13]] – [[Digmaang Sibil ng Lebanon]]: Sinalakay at sinakop ng mga puwersang militar ng [[Syria]] ang [[Mount Lebanon]], na nagpatalsik sa pamahalaan ni Heneral [[Michel Aoun]]. Epektibong pinagtitibay nito ang 14 na taong pananakop ng Syria sa lupa ng Lebanon at tinapos ang digmaang sibil.
* [[Oktubre 14]] – Ginaganap ang mga halalan sa rehiyon sa limang estado ng Silangang Alemanya na pumalit sa 14 na distrito ng GDR. Ang mga Kristiyanong Demokratiko ang naging pinakamalakas na partido sa apat sa limang estado habang nangunguna ang mga Sosyal na Demokratiko sa estado ng Brandenburg.
* [[Oktubre 15]] &amp;ndash; [[Digmaang Malamig]]: Ginawaran ang Pangulo ng Sobyet na si [[Mikhail Gorbachev]] ng [[Gantimpalang Nobel na Pangkapayapaan]] para sa kanyang pagsisikap na mabawasan ang mga tensyon ng [[Digmaang Malamig]] at mareporma ang bansa.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Mellgren|first=Doug|date=1990-10-16|title=Gorbachev Wins 1990 Nobel Peace Prize|url=https://apnews.com/article/3a4532fcab8b62f37f2be83c8e52ca47|url-status=live|access-date=2021-11-18|website=AP News|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Oktubre 17]]
** Pumirma ang mga rebeldeng [[Partido Komunista ng Hilagang Kalimantan]] ng isang kasunduang pangkapayapaan na pormal na nagtatapos sa 28 taon ng [[Paghihimagsik ng mga Komunista sa Sarawak]].
** Isang [[Mga serbisyong pinansyal|pangunahing serbisyong pinansyal]] ng [[Russia]], [[VTB Bank]] ang itinatag sa [[Russia Soviet Federative Socialist Republic|Russia SSR]], dating bahagi ng [[Unyong Sobyet]], gaya ng pangalan ng nauna rito ay Vneshtorg Bank.{{citation needed|date=Nobyembre 2020}}
* [[Oktubre 19]] – Inaprubahan ng [[Kataas-taasang Sobyet]] ang isang &quot;gitnang landas&quot; ng [[Perestroika|repormang pang-ekonomiya]]: unti-unting pagpapakilala ng mga kontrol sa merkado.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Oktubre 21]] – Ang mga labi ng dating [[pinuno ng estado ng Estonia]], [[Konstantin Päts]], na natagpuan sa rehiyon ng [[Tver]] sa Russia, ay dinala sa [[Tallinn]] at inilibing sa gastos ng estado sa sementeryo ng [[Metsakalmistu]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.videvik.ee/?id=1939 |title=Kuidas leiti K. Pätsi põrm |trans-title=Paano natagpuan ang abo ni K. Päts |journal=[[Videvik]] |date=11 Nobyembre 2010 |language=et |access-date=Oktubre 17, 202000 |archive-202 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720130426/http://www.videvik.ee/?id=1939 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Haav |first=Margus |url=http://www.sakala.ajaleht. viimne teekond kodumulda algas uskumatult |trans-title=Ang una Ang huling paglalakbay ng pangulo patungo sa sariling bayan ay nagsimula nang hindi kapani-paniwala |journal=[[Sakala (pahayagan)|Sakala]] |date=18 Enero 2011 |language=et |access-date=Oktubre 17, 2021 |archive-date=Marso 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309162246/http://www.sakala.ajaleht.ee/?id=373818 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[Oktubre 22]] – Ibinalik ng [[Nizhny Novgorod]] ang opisyal na pangalan nito mula sa Gorky, [[Volga Federal District]], [[Russian Soviet Federative Socialist Republic|Russia]].
* [[Oktubre 24]]
** Sa [[Pangkalahatang halalan sa Pakistan noong 1990|Pangkalahatang halalan sa Pakistan]], nawalan ng kapangyarihan ang [[Pakistan People's Party]] ni Punong Ministro Bhutto sa isang pamahalaang koalisyon na nasa gitnang-kanan na pinamumunuan ng partidong [[Islami Jamhoori Ittehad]].
** Isiniwalat ng Punong Ministro ng Italya na [[Giulio Andreotti]] ang pagkakaroon ng [[Operation Gladio]], isang palihim na operasyong &quot;[[stay-behind]]&quot; ng [[NATO]] sa [[Italya]] noong [[Cold War]].
* [[Oktubre 27]]
** [[Cold War (1985–1991)|Cold War]]: Pinili ng [[Supreme Soviet]] ng [[Kirghiz Soviet Socialist Republic|Kirghiz SSR]] si [[Askar Akayev]] bilang unang [[Pangulo ng Kyrgyzstan|pangulo]] ng republika.
** Nanalo ang [[New Zealand National Party]] sa [[1990 New Zealand general election|New Zealand general election]], at ang pinuno nito, si [[Jim Bolger]], ay naging punong ministro.
* [[Oktubre 29]] – Sa Norway, bumagsak ang gobyernong pinamumunuan ni [[Punong Ministro ng Norway]] [[Jan P. Syse]].
* [[Oktubre 30]] – Ang unang transatlantikong [[Fiber-optic cable|fiber optic cable]] [[TAT-8]] ay nabigo, na nagdulot ng paghina ng trapiko sa Internet sa pagitan ng Estados Unidos at Europa.&lt;ref&gt;{{cite book|author=IDG Enterprise|title=Computerworld|url=https://archive.org/details/bub_gb_QZfeY52SPOgC|year=1990|publisher=IDG Enterprise|page=[https://archive.org/details/bub_gb_QZfeY52SPOgC/page/n103 14]}}&lt;/ref&gt;

===Nobyembre===
* Nobyembre – Ang pinakamaagang kilalang portable [[digital camera]] na naibenta sa Estados Unidos ay ipinadala.&lt;ref&gt;{{citation |url=|title=Mga digital camera, ang susunod na alon. (Isyu sa Electronic Imaging; kasama ang mga kaugnay na artikulo) }}&lt;/ref&gt;
* [[Nobyembre 2]] – Ang [[British Satellite Broadcasting]] at [[Sky Television (1984–1990)|Sky Television plc]] ay nagsanib upang mabuo ang [[BSkyB]] bilang resulta ng napakalaking pagkalugi.
* [[Nobyembre 3]] – Si [[Gro Harlem Brundtland]] ay nanungkulan bilang [[Punong Ministro ng Norway]].
* [[Nobyembre 5]] – Si Rabbi [[Meir Kahane]], tagapagtatag ng dulong-kanan na [[Kach (partidong pampulitika)|kilusang Kach]], ay binaril at napatay matapos ang isang talumpati sa isang hotel sa New York City.
* [[Nobyembre 6]] – Nanumpa si [[Nawaz Sharif]] bilang [[Punong Ministro ng Pakistan]].
* [[Nobyembre 7]]
** Nagbitiw si Punong Ministro Singh ng India matapos mawalan ng boto ng kumpiyansa sa [[Parlamento ng India]], matapos mawalan ng suporta ng mga Hindu na nagnanais na gub-in ang isang [[Muslim]] [[moske]] sa [[Ayodhya]] upang magtayo ng isang [[templo ng Hindu]].
** Natalo ni [[Mary Robinson]] ang paborito na si [[Brian Lenihan Snr|Brian Lenihan]] na maging unang babaeng [[Pangulo ng Ireland]].
** Ang [[Parada ng Rebolusyong Oktubre 1990|huling parada militar]] upang markahan ang anibersaryo ng [[Rebolusyong Oktubre|Dakilang Rebolusyong Sosyalista ng Oktubre]] ay ginanap sa USSR.
* [[Nobyembre 9]] &amp;ndash; Isang bagong konstitusyon ang nagkabisa sa [[Kaharian ng Nepal]], na itinatatag ang maramihang partidong [[demokrasya]] at [[monarkiya]]ng pangkonstitusyon; ito ang kasukdulan ng Kilusan ng mga Tao noong 1990.
* [[Nobyembre 12]]
** Iniluklok sa trono si [[Akihito]] bilang ika-125 [[emperador ng Hapon]] kasunod ng pagkamatay ng [[Hirohito|kanyang ama]] noong Enero 7, [[1989]].
** Nilathala ni [[Tim Berners-Lee]] ang isang mas pormal na panukala para sa [[World Wide Web]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.w3.org/Proposal |first1=T. |last1=Berners-Lee |first2=R. |last2=Cailliau |title=WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project |date=12 Nobyembre 1990 |access-date=2013-01-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121219024023/http://www.w3.org/Proposal |archive-date=19 Disyembre 2012|language=en  }}&lt;/ref&gt;
* [[Nobyembre 13]] &amp;ndash; Naisulat ang kauna-unahang pahinang [[World Wide Web|web]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Links and Anchors|url=http://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Link.html|access-date=2013-01-17|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Nobyembre 14]]
** Pumirma ang Alemanya at Poland ng isang [[Kasunduan sa Hangganan ng Alemanya–Poland|kasunduan]] na nagkukumpirma sa hangganan sa [[Linya ng Oder–Neisse]].
** Bumagsak ang [[Alitalia Flight 404]] habang papalapit sa [[Paliparan ng Zurich]], na ikinamatay ng lahat ng 46 na sakay.
* [[Nobyembre 15]]
** ''[[STS-38]]'': Inilunsad ang [[Space Shuttle Atlantis|Space Shuttle ''Atlantis'']] sa isang lihim na misyong militar ng Estados Unidos.
** Pumirma si Pangulong Bush ng bagong [[Clean Air Act (Estados Unidos)|Clean Air Act]], na nakatuon sa polusyon sa lungsod at mga emisyon na nagdudulot ng kanser mula sa mga pinagmumulan ng industriya.
** Nabuwag ang [[Republikang Bayan ng Bulgaria]] matapos bumoto ang ikapitong [[Grand National Assembly of Bulgaria|Grand National Assembly]] na baguhin ang pangalan ng bansa sa Republika ng Bulgaria at inalis ang simbolo ng estado ng Komunista mula sa pambansang watawat.
* [[Nobyembre 16]] – Inilabas ng [[20th Century Studios|20th Century Fox]] ang ''[[Home Alone]]'' at inilabas naman ng [[Walt Disney Pictures]] ang ika-29 na animated na pelikula, ang ''[[The Rescuers Down Under]]''.
* [[Nobyembre 17]] – Iminungkahi ni Pangulong Gorbachev ng Sobyet ang isang radikal na restructuring ng pamahalaang Sobyet, kabilang ang paglikha ng isang Federal Council na bubuuin ng mga pinuno ng 15 [[Republika ng Unyong Sobyet|mga republika ng Sobyet]].
* [[Nobyembre 19]]–[[Nobyembre 21|21]] – Nagpulong sa Paris ang mga pinuno ng Canada, Estados Unidos, at 32 estadong Europeo upang pormal na gunitain ang [[Cold War (1985–1991)#Katapusan ng Cold War|katapusan ng Cold War]].
* [[Nobyembre 20]] – Si [[Andrei Chikatilo]], isa sa mga pinakamabilis gumawa ng [[serial killer]] ng Unyong Sobyet, ay naaresto sa [[Novocherkassk]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=Conradi|first=Peter|author-link=Peter Conradi|title=The Red Ripper: Inside the Mind of the Russia's Most Brutal Serial Killer|url=https://archive.org/details/redripperinsidem0000conr|publisher=True Crime|location=London|year=1992|isbn=0-440-21603-6|page=[https://archive.org/details/redripperinsidem0000conr/page/193 193]}}&lt;/ref&gt;
* [[Nobyembre 21]]
** Nilagdaan na ang [[Paris Charter|Charter of Paris for a New Europe]].
** Inilabas ng [[Nintendo]] ang [[Super Famicom]] sa Japan kasama ang mga larong inilunsad nito na ''[[Super Mario World]]'' at ''[[F-Zero (video game)|F-Zero]]''.
* [[Nobyembre 22]] – Inanunsyo ng Punong Ministro ng Britanya na si [[Margaret Thatcher]] na hindi siya lalaban sa ikalawang botohan ng [[1990 halalan sa pamumuno ng Partidong Konserbatibo|halalan sa pamumuno]] para sa [[Partidong Konserbatibo (UK)|Partidong Konserbatibo]].
* [[Nobyembre 25]] – Nanalo sina [[Lech Wałęsa]] at [[Stanisław Tymiński]] sa unang round ng [[1990 halalan sa pagkapangulo ng Poland|unang halalan sa pagkapangulo ng Poland]].
* [[Nobyembre 27]] – Ipinakilala ang karapatang bumoto ng kababaihan sa huling kalahating-kanton ng Switzerland na [[Appenzell Innerrhoden]].
* [[Nobyembre 28]]
** Nagbitiw si [[Punong Ministro ng Singapore]] [[Lee Kuan Yew]] at pinalitan ni [[Goh Chok Tong]].
** Ang unang babaeng [[Punong Ministro ng United Kingdom]], [[Margaret Thatcher]], ay nagbitiw pagkatapos ng 11 taon at pinalitan ni [[John Major]].
* [[Nobyembre 29]]
** [[Digmaang Golpo]]: Ipinasa ng [[Konseho ng Seguridad ng United Nations]] ang [[Resolusyon 678 ng Konseho ng Seguridad ng United Nations|Resolusyon 678 ng Konseho ng Seguridad ng UN]], na nagpapahintulot sa interbensyong militar sa [[Ba'athist Iraq|Iraq]] kung hindi aalisin ng estadong iyon ang mga puwersa nito mula sa [[Kuwait]] at palalayain ang lahat ng dayuhang bihag pagsapit ng Martes, Enero 15, [[1991]].
** Si [[Punong Ministro ng Bulgaria]] [[Andrey Lukanov]] at ang kanyang pamahalaan ng mga dating komunista ay nagbitiw sa ilalim ng presyon mula sa mga welga at mga protesta sa kalye.

=== Disyembre ===
* [[Disyembre 1]]
** Ang mga manggagawa sa [[Channel Tunnel]] mula sa United Kingdom at France ay nagtagpo ng 40 metro sa ilalim ng seabed ng [[English Channel]], na nagtatag ng unang koneksyon sa lupa sa pagitan ng Great Britain at ng mainland ng Europa sa loob ng humigit-kumulang 8,000 taon.
** Ang [[Listahan ng mga pinuno ng estado ng Chad|Pangulo ng Chad]] na si [[Hissène Habré]] ay pinatalsik ng [[Patriotic Salvation Movement]] at pinalitan bilang pangulo ng pinuno nito na si [[Idriss Déby]].
* [[Disyembre 2]] – Ang [[1990 pederal na halalan ng Alemanya|pederal na halalan ng Alemanya]] (ang unang halalan na ginanap simula noong [[Muling pagsasama ng Alemanya]]) ay napanalunan ni [[Helmut Kohl]], na nananatiling [[Chancellor ng Alemanya]].
** Ang [[People's Republic of Benin]] ay binuwag pagkatapos ng isang reperendum sa konstitusyon.
* [[Disyembre 3]] &amp;ndash; Nagsimula si Mary Robinson sa kanyang termino bilang Pangulo ng [[Irlanda]], ang unang babae na humawak ng puwesto na ito.
* [[Disyembre 6]] – Napilitang magbitiw si Pangulong [[Hussain Muhammad Ershad]] ng [[Bangladesh]] kasunod ng malawakang protesta; siya ay pinalitan ni [[Shahabuddin Ahmed]], na naging pansamantalang pangulo.
* [[Disyembre 7]] – Inihalal ng [[Pambansang Asamblea (Bulgaria)|Pambansang Asamblea ng Bulgaria]] si [[Dimitar Iliev Popov]] bilang [[Punong Ministro ng Bulgaria]].
* [[Disyembre 9]]
** Nahalal si [[Slobodan Milošević]] bilang Pangulo ng [[Sosyalistang Republika ng Serbia|Serbia]] sa unang round, [[Pangkalahatang halalan ng Serbia noong 1990|pangkalahatang halalan]] na napanalunan ng kanyang Partidong Sosyalista.
** Nanalo si [[Lech Wałęsa]] sa ika-2 round ng [[Panguluhang halalan ng Poland noong 1990|unang halalan ng pangulo]] ng Poland.
* [[Disyembre 11]]
** [[Pagbagsak ng komunismo sa Albania]]: [[Ramiz Alia]], pinuno ng [[People's Socialist Republic of Albania]], kasunod ng malawakang demonstrasyon ng mga estudyante at manggagawa, ay nag-anunsyo na isang malayang pambansang halalan ang gaganapin sa susunod na tagsibol ng 1991 kung saan pinahihintulutan ang mga partidong pampulitika maliban sa [[Party of Labour of Albania|Party of Labour]]; isang oposisyong [[Democratic Party of Albania|Democratic Party]] ang nabuo kinabukasan.
** Isang banggaan sa trapiko na may maraming sasakyan na kilala bilang [[1990 Interstate 75 fog disaster]] ang naganap; 12 pagkamatay at 42 ang sanhi ng pangyayaring ito&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newschannel9.com/news/local/stumbling-out-of-the-fog-memories-of-the-worst-traffic-accident-in-tennessee-history|title=&quot;Pagkatisod Mula sa Ulap:&quot; Mga Alaala ng Pinakamalalang Aksidente sa Trapiko sa Kasaysayan ng Tennessee|date=Disyembre 11, 2015|access-date=Disyembre 21, 2021|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221175159/https://newschannel9.com/news/local/stumbling-out-of-the-fog-memories-of-the-worst-traffic-accident-in-tennessee-history|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Disyembre 13]] – Mga kasong pagpatay laban sa Si Dr. [[Jack Kevorkian]] ay tinanggal sa trabaho sa Michigan, kaugnay ng pagkamatay ni Janet Adkins, isang pasyenteng may [[Alzheimer's disease|Alzheimer's]], noong Abril. Napagpasyahan ng isang hukom ng estado na si Kevorkian ay nagbigay lamang ng [[Euthanasia device|means]] para mamatay si Ms. Adkins. Ito ang una sa maraming kasong isinampa laban kay Kevorkian sa susunod na dekada.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang balita |last=Lewin |first=Tamar |date=Disyembre 14, 1990 |title=Napawalang-sala ang Doktor sa Pagpatay sa Babae Gamit ang Suicide Machine |url=https://www.nytimes.com/1990/12/14/news/doctor-cleared-of-murdering-woman-with-suicide-machine.html |work=New York Times}}&lt;/ref&gt;
* [[Disyembre 16]] – Si [[Jean-Bertrand Aristide]] ay [[pangkalahatang halalan sa Haiti noong 1990–91|nahalal]] [[pangulo ng Haiti]], na nagtapos sa 3 dekada ng pamamahalang militar.
* [[Disyembre 18]] – Sumang-ayon si Pangulong [[Kenneth Kaunda]] na payagan ang halalan ng maraming partido sa [[Zambia]] pagkatapos ng 17 taon ng pamamahala ng iisang partido.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang balita |petsa=Disyembre 18, 1990 |title=Pagkatapos ng 17 Taon, Pinayagan ng Zambia ang Oposisyon |url=https://www.nytimes.com/1990/12/18/world/after-17-years-zambia-allows-opposition.html |access-date=2025-05-30 |work=New York Times|agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;
* [[Disyembre 20]]
** Inanunsyo ni [[Eduard Shevardnadze]] ang kanyang pagbibitiw bilang [[Ministry of Foreign Affairs (Soviet Union)|Ministro ng Ugnayang Panlabas ng Sobyet]]
** Nakumpleto ni Tim Berners-Lee ang pagsubok para sa unang webpage sa [[CERN]].
* [[Disyembre 22]]
** Ang unang [[Konstitusyon ng Croatia|konstitusyon]] ng [[Croatia]] ay pinagtibay.
** Ang [[Marshall Islands]] at [[Federated States of Micronesia]] ay naging malaya, kasunod ng pagtatapos ng kanilang pagiging tagapangasiwa.
** Sa Warsaw, nanumpa si [[Lech Wałęsa]] sa tungkulin bilang [[Pangulo ng Poland]], na papalit kay [[Wojciech Jaruzelski]]. Ibinigay ni [[Ryszard Kaczorowski]], pinuno ng [[Pamahalaan ng Poland na nasa pagkatapon]], ang sagisag ng kapangyarihang pampanguluhan kay Wałęsa bilang tanda ng pagkabuwag ng ipinatapon na pamahalaan na nakapuwesto sa London simula noong 1939.
* [[Disyembre 23]] – Sa [[Referendum sa kalayaan ng Slovenia noong 1990|Referendum sa kalayaan ng Slovenia]], 88.5% ng kabuuang botante (94.8% ng mga boto), na may 93.3% na bilang ng mga botante, ang sumusuporta sa kalayaan ng bansa.
* [[Disyembre 24]] – Si [[Ramsewak Shankar]] ay pinatalsik bilang [[Pangulo ng Suriname]] sa pamamagitan ng isang kudeta militar.
* [[Disyembre 25]] – [[Ang Russian aircraft carrier na Admiral Kuznetsov|Russian aircraft carrier na ''Admiral Kuznetsov'']] ay kinomisyon.
* [[Disyembre 30]] – Hawak ng Rusong si [[Garry Kasparov]] ang kanyang titulo sa pamamagitan ng pagkapanalo sa laban na [[World Chess Championship]] laban sa kanyang kababayang si [[Anatoly Karpov]].
===Populasyon ng mundo===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=&quot;8&quot;|Populasyon ng mundo
|-
!
!1990
!colspan=&quot;3&quot;|[[1985]]
!colspan=&quot;3&quot;|[[1995]]
|-
!Mundo
|align=&quot;right&quot;|'''5,263,593,000'''
|align=&quot;right&quot;|4,830,979,000
|align=&quot;right&quot;|[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] 432,614,000
|align=&quot;right&quot;|+8.95 %
|align=&quot;right&quot;|5,674,380,000
|align=&quot;right&quot;|[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] 410,787,000
|align=&quot;right&quot;|+7.80 %
|-
!Aprika
|align=&quot;right&quot;|'''622,443,000'''
|align=&quot;right&quot;|541,718,000
|align=&quot;right&quot;|[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] 80,629,000
|align=&quot;right&quot;|+14.88 %
|align=&quot;right&quot;|707,462,000
|align=&quot;right&quot;|[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] 85,019,000
|align=&quot;right&quot;|+13.66 %
|-
!Asya
|align=&quot;right&quot;|'''3,167,807,000'''
|align=&quot;right&quot;|2,887,552,000
|align=&quot;right&quot;|[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] 280,255,000
|align=&quot;right&quot;|+9.71 %
|align=&quot;right&quot;|3,430,052,000
|align=&quot;right&quot;|[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] 262,245,000
|align=&quot;right&quot;|+8.28 %
|-
!Europa
|align=&quot;right&quot;|'''721,582,000'''
|align=&quot;right&quot;|706,009,000
|align=&quot;right&quot;|[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] 15,573,000
|align=&quot;right&quot;|+2.21 %
|align=&quot;right&quot;|727,405,000
|align=&quot;right&quot;|[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] 5,823,000
|align=&quot;right&quot;|+0.81 %
|-
!Latino Amerika
|align=&quot;right&quot;|'''441,525,000'''
|align=&quot;right&quot;|401,469,000
|align=&quot;right&quot;|[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] 40,056,000
|align=&quot;right&quot;|+9.98 %
|align=&quot;right&quot;|481,099,000
|align=&quot;right&quot;|[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] 39,574,000
|align=&quot;right&quot;|+8.96 %
|-
!Hilagang Amerika
|align=&quot;right&quot;|'''283,549,000'''
|align=&quot;right&quot;|269,456,000
|align=&quot;right&quot;|[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] 14,093,000
|align=&quot;right&quot;|+5.23 %
|align=&quot;right&quot;|299,438,000
|align=&quot;right&quot;|[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] 15,889,000
|align=&quot;right&quot;|+5.60 %
|-
!Oseaniya
|align=&quot;right&quot;|'''26,687,000'''
|align=&quot;right&quot;|24,678,000
|align=&quot;right&quot;|[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] 2,009,000
|align=&quot;right&quot;|+8.14 %
|align=&quot;right&quot;|28,924,000
|align=&quot;right&quot;|[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] 2,237,000
|align=&quot;right&quot;|+8.38 %
|}

==Kapanganakan==

[[File:Liam Hemsworth June 2016.jpg|100px|thumb|[[Liam Hemsworth]]]]
[[File:Grant_Gustin_SDCC_2017_%28cropped%29.jpg|100px|thumb|[[Grant Gustin]]]]
* [[Enero 9]]
** [[Melissa Ricks]], artistang Pilipino-Amerikano
** [[Son Ji-hyun]], artista at mang-aawit mula sa Timog Korea
* [[Enero 10]] – [[Aishwarya Rajesh]], artistang Indiyano
* [[Enero 13]] &amp;ndash; [[Liam Hemsworth]], artistang Australiyano
* [[Enero 14]] 
** [[Grant Gustin]], Amerikanong aktor at mang-aawit (gumanap bilang ''The Flash'')
** [[Mikee Lee]], modelo at artistang Pilipino
[[File:Sean Kingston Shout Awards.jpg|alt=|thumb|100px|[[Sean Kingston]]]]
[[File:Klay Thompson vs. Jared Dudley (cropped).jpg|100px|thumb|[[Klay Thompson]]]]
[[File:181210 스와로브스키 포토월 박신혜.jpg|100px|thumb|[[Park Shin-hye]]]]
* [[Pebrero 1]] – [[Laura Marling]], Britanikong mang-aawit at manunulat ng awitin
* [[Pebrero 3]] &amp;ndash; [[Sean Kingston]], Amerikanong mang-aawit
* [[Pebrero 4]] – [[Haruka Tomatsu]], tagapagboses mula sa Hapon
* [[Pebrero 5]] – [[Klay Thompson]], Amerikanong manlalaro ng basketbol&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wsucougars.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=207959858|title=Klay Thompsons's WSUCougars.com Profile|publisher=Washington State Cougars|access-date=March 7, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207103805/http://www.wsucougars.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=207959858|archive-date=December 7, 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Pebrero 10]] &amp;ndash; [[Sooyoung|Sooyoung Choi]], Koreanong mang-aawit
*[[Pebrero 18]] &amp;ndash; [[Park Shin-hye]], artista mula sa Timog Korea
* [[Pebrero 27]] &amp;ndash; [[Megan Young]], artistang Pilipino-Amerikano at may hawak ng titulo sa patimpalak ng kagandahan
* [[Marso 2]] &amp;ndash; [[Tiger Shroff]], artistang Indiyano
* [[Marso 4]] &amp;ndash; [[Draymond Green]], Amerikanong manlalaro ng basketbol
*[[Marso 24]] – [[Aljur Abrenica]], Filipino actor, dancer, model and singer
* [[Marso 26]] – [[Xiumin|Xiumin Kim]], mang-aawit at artista mula sa Timog Korea
[[File:Emma Watson interview in 2017.jpg|100px|thumb|[[Emma Watson]]]]
*[[Abril 8]]
**[[Kim Jong-hyun]], mang-aawit mula sa Timog Korea (namatay [[2017]])
** [[Bai Yu (actor)|Bai Yu]], artistang Tsino
* [[Abril 11]] – [[Mart Escudero|Martin Escudero]], artistang Pilipino
* [[Abril 15]] &amp;ndash; [[Emma Watson]], Ingles na artista, modelo at aktibista
*[[Abril 19]] – [[Kim Chiu]], artistang Pilipino
* [[Abril 24]] – [[Kim Tae-ri]], artista mula sa Timog Korea
[[File:Chris Colfer 2013.jpg|100px|thumb|[[Chris Colfer]]]]
* [[Mayo 2]] &amp;ndash; [[Paul George]], Amerikanong manlalaro ng basktebol
* [[Mayo 4]] &amp;ndash; [[Andrea Torres]], artistang Pilipino
* [[Mayo 10]] – [[Maxine Medina]], modelo at artistang Pilipino
* [[Mayo 27]] – [[Chris Colfer]], artistang Amerikano
* [[Mayo 30]] – [[Yoona|Yoona Lim]], Koreanong mang-aawit
* [[Hunyo 6]] 
** [[Karma (arkero)|Karma]], arkerong taga-Bhutan
** [[Raisa Andriana]], mang-aawit mula sa Indonesia
* [[Hunyo 25]] &amp;ndash; [[Andi Eigenmann]], artistang Pilipina
* [[Hunyo 27]] &amp;ndash; [[Angelia Ong]], modelong Pilipino–Tsino
* [[Hunyo 30]] – [[Bryan Nickson Lomas]], mananasid na taga-Malaysia
[[File:Margot Robbie at Somerset House in 2013 (cropped).jpg|100px|thumb|[[Margot Robbie]]]]
* [[Hulyo 2]] – [[Margot Robbie]], artistang Australiyano
* [[Hulyo 5]] – [[Arron Villaflor]], mananayaw at artistang Pilipino
* [[Hulyo 19]] – [[Steven Anthony Lawrence]], artisang Amerikano
* [[Hulyo 20]] &amp;ndash; [[Dominic Roque]], artista at modelong Pilipino
[[File:Jennifer Lawrence SDCC 2015 X-Men.jpg|100px|thumb|[[Jennifer Lawrence]]]]
* [[Agosto 12]] – [[Enzo Pineda]], artistang Pilipino
* [[Agosto 13]] – [[DeMarcus Cousins]], Amerikanong manlalaro ng basketbol
* [[Agosto 15]] – [[Jennifer Lawrence]], artistang Amerikano
* [[Agosto 18]] &amp;ndash; [[Stacy (mang-aawit)|Stacy]], mang-aawit na taga-Malaysia
* [[Agosto 24]] &amp;ndash; [[Aloysius Pang]], artista mula sa Singapore (namatay [[2019]])
* [[Setyembre 20]] &amp;ndash; [[Erich Gonzales]], mananayaw at artistang Pilipina
* [[Setyembre 21]] &amp;ndash; [[Ivan Dorschner]], artistang Pilipino
* [[Oktubre 3]] &amp;ndash; [[Rhian Ramos]], Filipino actress
* [[Nobyembre 6]] &amp;ndash; [[Kris Wu|Kris]], nagrarap na Tsino at dating kasapi ng EXO
[[File:Anna Maria Perez de Taglé.jpg|100px|thumb|[[Anna Maria Perez de Tagle]]]]
[[File:David Archuleta 2010.jpg|100px|thumb|[[David Archuleta]]]]
* [[Disyembre 2]] &amp;ndash; [[Abra (rapper)|Abra]], nagrarap at paminsan-minsang artistang Pilipino
* [[Disyembre 12]] &amp;ndash; [[Seungri|Seungri Lee]], mang-aawit mula sa Timog Korea
* [[Disyembre 23]] &amp;ndash; [[Anna Maria Perez de Tagle]], mang-aawit at artistang Amerikano
* [[Disyembre 28]] &amp;ndash; [[David Archuleta]], mang-aawit at piyanistang Amerikano

== Kamatayan ==

* [[Abril 2]] – [[Aldo Fabrizi]], artistang Italyano (ipinanganak [[1905]])
* [[Mayo 16]] – [[Jim Henson]], lumikha ng Muppets, maryonetista, at tagagawa ng pelikula mula sa Estados Unidos (ipinanganak [[1936]])
* [[Agosto 17]] – [[Pearl Bailey]], mang-aawit at artistang Amerikano (ipinanganak [[1918]])
[[File:Roald Dahl.jpg|thumb|120px|[[Roald Dahl]]]]
* [[Oktubre 13]] – [[Lê Đức Thọ]], taga-Vietnam na heneral at politiko, tumanggap ng [[Gantimpalang Nobel|Gantimpalang Nobel para sa Kapayapaan]] (ipinanganak [[1911]])
* [[Nobyembre 23]]
**[[Roald Dahl]], Britanikong nobelista, manunulat ng maikling kuwento, manunula, manunulat ng eksena, at pilotong lumalaban noong panahon ng giyera (ipinanganak [[1916]])
** [[Nguyễn Văn Tâm]], politikong taga-Timog Vietnam, ika-4 na Punong Ministro ng Vietnam (Timog Vietnam) (ipinanganak [[1893]])
* [[Disyembre 2]] – [[Aaron Copland]], Amerikanong kompositor (ipinanganak [[1900]])

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:1990| ]]
[[Kategorya:Taon]]</text>
      <sha1>aeqw3q4pk69v8mxnr21mijgp06wxlis</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Daigdig</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4958</id>
    <revision>
      <id>2213114</id>
      <parentid>2212763</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:20:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172214" sha1="jxb8e17gtt91ito0divguca66wx0fl3" xml:space="preserve">{{distinguish|Mundo}}{{Ibang gamit}}{{use dmy dates}}&lt;!-- Panatilihin ang paggamit sa tuldik sa unang banggit sa paksa. --&gt; 
{{Infobox planet
&lt;!---------------------------------------------------------------------------------------
This infobox has been formatted in the same way as those for other planets and bodies in the Solar System, so please do not change it without discussion on the talk page. Scroll down to get beyond this long template and edit the main body text.
 ----------------------------------------------------------------------------------------&gt;| background = LightSteelBlue
| name = Daigdig
| alt_names = {{Hlist|[[mundo]]|[[lupa]]|[[globo]]|[[Terra]]|[[Gaia]]|{{lang|en|Earth}}|{{lang|en|world}}}}
| adjectives = {{Hlist|pandaigdig|pandaigdigan|global|mundiyal}}
| symbol = [[File:Earth symbol (bold).svg|24px|class=skin-invert|🜨]] at [[File:Globus cruciger (bold).svg|class=skin-invert|24px|♁]]
| image = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
| caption = ''[[Ang Bughaw na Holen]]'', [[Apollo 17]], Disyembre 1972
| epoch = [[J2000.0|J2000]]&lt;ref group=&quot;n&quot; name=&quot;epoch&quot; /&gt;
| aphelion = {{val|152,097,597|u=km}}
| perihelion = {{val|147,098,450|u=km}}&lt;ref group=&quot;n&quot; name=&quot;apsis&quot; /&gt;
| time_periastron = 3 Enero 2026
| semimajor = {{val|149,598,023|u=km}}&lt;ref name=&quot;VSOP87&quot; /&gt;
| eccentricity = {{val|0.0167086}}&lt;ref name=&quot;VSOP87&quot; /&gt;
| period = {{convert|365.256363004|d|yr|comma=gaps|abbr=on|lk=out|disp=x|&lt;ref name=&quot;IERS&quot; /&gt;&lt;br /&gt;(|[[Taong Julian (astronomiya)|&lt;sub&gt;j&lt;/sub&gt;]])}}
| avg_speed = {{val|29.7827|u=km/s}}&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot; /&gt;
| mean_anomaly = {{val|358.617|u=°}}
| inclination = {{ublist |{{val|7.155|u=°}} – ekwador ng [[Araw (astronomiya)|Araw]]; |{{val|1.57869|u=°}} – [[imbaryableng lapag]];&lt;ref name=&quot;Allen294&quot; /&gt; |{{val|0.00005|u=°}} – J2000 [[ekliptiko]]}}
| asc_node = {{val|-11.26064|u=°}} – J2000 ekliptiko&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot; /&gt;
| arg_peri = {{val|114.20783|u=°}}&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot; /&gt;
| satellites = 1 ([[Buwan (astronomiya)|Buwan]])
| allsatellites = yes
| mean_radius = {{val|6371.0|u=km}}&lt;ref name=&quot;hbcp2000&quot; /&gt;
| equatorial_radius = {{val|6378.137|u=km}}&lt;ref name=usno /&gt;&lt;ref name=&quot;WGS-84&quot; /&gt;
| polar_radius = {{val|6356.752|u=km}}&lt;ref name=&quot;cazenave_ahrens1995&quot; /&gt;
| flattening = 1/{{val|298.257222101}} ([[ETRS89]])&lt;ref name=&quot;IERS2004&quot; /&gt;
| circumference = {{unbulleted list
 | {{val|40075.017|u=km}} [[ekwador]]&lt;ref name=&quot;WGS-84&quot;&gt;{{cite web|title=World Geodetic System|lang=en|trans-title=Pandaigdigang Heodetikong Sistema|url=http://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200311023739/https://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/|archive-date=11 March 2020|work=[[National Geospatial-Intelligence Agency]]}}&lt;/ref&gt;
 | {{val|40007.86|u=km}} [[meridyano (heograpiya)|meridyano]]&lt;ref name=&quot;WGS-84-2&quot; /&gt;&lt;ref group=&quot;n&quot; name=&quot;circ&quot;&gt;Halos eksaktong 40,000&amp;nbsp;km ang [[sirkumperensiya]] ng Daigdig dahil naka-{{lang|en|calibrate}} ang [[metro]] sa sukat na ito, o mas tumpak sabihin na 1/10-milyon ng layo ng magkabilang polo at ng ekwador.&lt;/ref&gt;
 }}
| surface_area = {{unbulleted list
|{{val|510,072,000|u=km2}}&lt;ref name=&quot;Pidwirny 2006_8&quot; /&gt;&lt;ref group=&quot;n&quot; name=&quot;surfacecover&quot; /&gt;
|Land: {{val|148,940,000|u=km2}}
|Water: {{val|361,132,000|u=km2}}
}}
| volume = {{val|1.08321|e=12|u=km3}}&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot; /&gt;
| mass = {{val|5.972168|e=24|u=kg}}&lt;ref name=&quot;earthmass&quot; /&gt;
| density = {{convert|5513|kg/m3|g/cm3|comma=gaps|abbr=on|disp=out}}&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot; /&gt; &lt;!--- Planetary densities are conventionally given in g/cm3 instead of kg/m3 ---&gt;
| surface_grav = {{val|9.80665|u=m/s2|}}&lt;ref name=&quot;NIST2008&quot; /&gt;&lt;br /&gt;(eksaktong 1 [[Standard gravity|g&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;]])
| moment_of_inertia_factor = 0.3307&lt;ref name=&quot;Williams1994&quot; /&gt;
| escape_velocity = {{val|11.186|u=km/s}}&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot; /&gt;
| rotation = {{longitem|{{val|1.0|u=d}} &lt;br /&gt; (24h 00&amp;nbsp;m 00s)}}
| sidereal_day = {{longitem|{{val|0.99726968|u=d}}&lt;ref name=&quot;Allen296&quot; /&gt; &lt;br /&gt; (23h 56&amp;nbsp;m 4.100s)}}
| rot_velocity = 1674.4 km/h&lt;ref name=&quot;Cox2000&quot; /&gt;
| axial_tilt = {{val|23.4392811|u=°}}&lt;ref name=&quot;IERS&quot; /&gt;
| albedo = {{ublist|class=nowrap |0.434 [[Heometrikong albedo|heometriko]]&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot; /&gt; |0.294 [[Bond albedo|Bond]]&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot; /&gt;}}
| single_temperature = {{cvt|255|K|C|0}}&lt;br /&gt;([[Epektibong temperatura|temperatura sa blackbody]])&lt;ref name=&quot;American Chemical Society 2013&quot;&gt;{{cite web | title=Atmospheres and Planetary Temperatures|trans-title=Mga Temperatura ng Atmospera at Planeta|lang=en | website=American Chemical Society | date=18 July 2013 | url=https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html| archive-url=https://web.archive.org/web/20230127144936/https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html |archive-date=27 January 2023}}&lt;/ref&gt;
| atmosphere = yes
| temp_name1 = &amp;nbsp;{{refn|group=n|Sanggunian para sa minimum,&lt;ref name=asu_lowest_temp /&gt; mean,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jones |first1=P. D.|last2=Harpham |first2=C. |title=Estimation of the absolute surface air temperature of the Earth |trans-title=Pagtataya sa tunay na temperatura ng hangin sa ibabaw ng Daigdig|journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |date=2013 |volume=118 |issue=8 |pages=3213–3217 |doi=10.1002/jgrd.50359 |bibcode=2013JGRD..118.3213J |language=en |issn=2169-8996 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; at maximum&lt;ref name=asu_highest_temp /&gt; na temperatura sa ibabaw.&lt;!--Moved here to avoid stretching the infobox border--&gt;}}
| min_temp_1 = −89.2&amp;nbsp;°C
| mean_temp_1 = 14.76&amp;nbsp;°C
| max_temp_1 = 56.7&amp;nbsp;°C
| surface_equivalent_dose_rate = {{convert|2.40 |mSv/yr |μSv/h |disp=out}}&lt;ref&gt;{{cite book |author=United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation |title=Sources and effects of ionizing radiation |trans-title=Mga pinagmulan at epekto ng nag-iionisang radyasyon|lang=en|date=2008 |publication-date=2010 |publisher=United Nations |location=New York |isbn=978-92-1-142274-0 |url=http://www.unscear.org/unscear/en/publications/2008_1.html |at=Table 1 |archive-date=16 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716210835/http://www.unscear.org/unscear/en/publications/2008_1.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| abs_magnitude = −3.99
| surface_pressure = {{val|101.325|ul=kPa}} (lebel ng dagat)
| atmosphere_composition = {{unbulleted list
 | 78.08% [[nitroheno]] (tuyong hangin)
 | 20.95% [[oksiheno]] (tuyong hangin)
 | ≤1% [[singaw-tubig]] (nagbabago)
 | 0.9340% [[argon]]
 | 0.0415% [[dioksidong karbono]]
 | 0.00182% [[neon]]
 | 0.00052% [[elyo]]
 | 0.00017% [[metano]]
 | 0.00011% [[kripton]]
 | 0.00006% [[idroheno]]
}}
Sanggunian:&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot; /&gt;
| note = no
}}
'''Daigdíg''' ang ikatlong [[planeta]] mula sa [[Araw (astronomiya)|Araw]] at ang natatanging [[astronomikong bagay]] na may [[buhay]]. Dahil ito sa pagkakaroon nito ng [[tubig]] sa [[Ibabaw ng Daigdig|ibabaw]] nito, na natatangi sa [[Sistemang Solar]]. Halos lahat ng katubigan ng Daigdig ay nasa mga [[karagatan]] nito, na kumakatawan sa tinatayang 70.8% ng kabuuang lawak ng ibabaw nito. Lupa ang natitirang 29.2% ng ibabaw nito, na makikita naman bilang mga [[kontinente]]. Malaking bahagi ng lupa sa Daigdig ang mahalumigmig at [[Behetasyon|nababalutan]] ng mga [[halaman]], habang [[yelo]] naman ang parehong [[rehiyong polar]] nito, na siyang humahawak sa malaking porsyento ng lahat ng tubig sa planeta. Taglay ng ibabaw ng Daigdig ang mga [[tektonikong plato]] na mabagal na gumagalaw, na dahilan upang magkaroon ang planeta ng mga [[kabundukan]], [[bulkan]], at [[lindol]]. Gawa sa likido ang [[Panlabas na kaibuturan ng daigdig|panlabas na kaibuturan]] nito, na siyang gumagawa sa [[magnetospera]] nito na nagsisilbing pananggalang nito laban sa karamihan ng mga mapaminsalang [[hanging solar]] at [[kosmikong radyasyon]].

May [[Atmospera ng Daigdig|dinamikong atmospera]] ang Daigdig, na responsable sa pagpapanatili sa mga kondisyon para maging posible ang buhay sa planeta at nagsisilbi ring proteksyon nito laban sa mga [[bulalakaw]] at [[Radyasyong ultrabiyoleta|radyasyong UV]]. Naglalaman ito ng malaking bahagdan ng [[oksiheno]] at [[nitroheno]]. Meron ding [[Singaw-tubig|singaw]] sa loob nito, na siyang gumagawa sa mga [[ulap]] na bumabalot sa malaking bahagi ng planeta. Isa itong [[greenhouse gas]] na gumagawa sa mga kondisyon upang manatili ang tubig sa ibabaw nito sa pamamagitan ng pagkuha ng enerhiyang mula sa Araw. Napapanatili ng prosesong ito ang kasalukuyang karaniwang temperatura sa ibabaw na {{Convert|14.76|C|F}}, temperatura kung saan nasa anyong likido ang tubig sa ilalim ng karaniwang presyur ng atmospera. Magkaiba ang natatanggap na sinag ng Araw sa mga rehiyon ng Daigdig, pinakamataas sa [[Tropiko|rehiyon ng ekwador]] at pinakamababa sa magkabilang polo nito. Ito ang nagdidikta sa [[daloy ng hangin]] at [[Daloy ng tubig|tubig]] sa buong planeta, na nagreresulta sa isang [[pandaigdigang sistema ng klima]] na may iba't-ibang [[Klasipikasyon ng klima|rehiyon ng klima]], gayundin sa samu't saring klase ng panahon kagaya ng [[pag-ulan]], na nagpapaikot naman sa mga mahahalagang elemento kagaya ng [[karbon]] at [[nitroheno]] sa iba't-ibang panig nito.

[[Sukat ng Daigdig|Sinusukat]] ang Daigdig bilang isang {{Lang|en|[[Ellipsoid ng Daigdig|ellipsoid]]}} na may tinatayang sirkumperensiya na {{Convert|40000|km|mi}}. Daigdig ang [[Talaan ng mga bagay sa Sistemang Solar batay sa laki|pinakamakapal na planeta sa Sistemang Solar]]; sa apat na [[planetang lupa]] ng sistema, Daigdig ang pinakamalaki. [[Pag-ikot ng Daigdig|Umiikot ang Daigdig]] sa sariling aksis nito sa loob ng 23 oras at 56 minuto kada araw. Nasa 1 [[Yunit na pang-astronomiya|AU]] (o 8 [[Sinag-taon|sinag-minuto]]) ang layo nito sa Araw, na [[Ligiran ng Daigdig|nililibot nito]] sa loob ng 365.25 araw. Bahagyang nakatagilid ang aksis ng Daigdig kumpara sa [[Ligiran|lapag ng ligiran]] nito sa Araw, na dahilan upang magkaroon ang planeta ng mga [[kapanahunan]] ({{Lang|en|season}}). May isang [[likas na satelayt]] ang Daigdig, ang [[Buwan (astronomiya)|Buwan]], na lumilibot sa planeta sa layong {{Convert|384400|km|mi}} at may laking nasa sang-apat ng Daigdig. Tinutulungan ng Buwan na mapanatili nang maayos ang aksis ng Daigdig, na nagreresulta sa pagkakaroon ng mga [[kati]] ({{Lang|en|tide}}) at ang unti-unting pagbagal ng pag-ikot ng Daigdig. Dahil sa hila ng [[Grabedad|grabidad]] ng Daigdig, naka-{{Lang|en|[[tidal locking|tidal lock]]}} ang Buwan sa planeta kaya makikita lamang sa ibabaw ng Daigdig ang isang bahagi nito na tinatawag na &quot;[[Harap ng Buwan|harap]]&quot; nito.

Kagaya ng karamihan ng mga bagay sa Sistemang Solar, nabuo ang Daigdig [[Edad ng Daigdig|tinatayang 4.5 bilyong taon ang nakaraan]] mula sa pagsasanib ng gas at alikabok mula sa [[Pagbuo at ebolusyon ng Sistemang Solar|maagang kasaysayan ng sistema]]. Nabuo ang mga karagatan nito pagkatapos ng isang bilyong taon, na humantong kalaunan sa [[Abiohenesis|pag-usbong ng buhay]]. Binago ng mga buhay na nilalang ang mga likas na proseso ng planeta na nagresulta sa [[Malawakang Pagkalat ng Oksiheno|mabilis na pagkalat ng oksiheno]] sa atmospera nito dalawang bilyong taon ang nakaraan. Umusbong naman ang mga [[tao]] sa kontinente ng [[Aprika]] tinatayang 300,000 taon ang nakaraan at mabilis na kumalat sa lahat ng kontinente. Tulad ng ibang mga buhay na nilalang, nakadepende ang mga tao sa [[Biyospero|biospera]] ng Daigdig, ngunit [[Epekto ng mga tao sa kalikasan|unti-unting nagiging malaki ang epekto nila sa kalikasan ng planeta]]. Kasalukuyang hindi masusustento ang epekto ng sangkatauhan sa biospera at klima ng Daigdig, na delikado para sa kabuhayan ng mga tao gayundin sa ibang mga nilalang, at nagreresulta sa mga [[Pagkalipol sa Holoseno|malawakang pagkalipol ng buhay]].

== Etimolohiya ==
Nagmula ang salitang ''daigdig'' sa [[wikang Gitnang Pilipino]]ng {{lang|mis|daləgdəg|proto=yes|italic=yes}} (&quot;[[kulog]]&quot;), na nagmula naman sa [[wikang Proto-Austronesyo]] {{lang|mis|dəʀdəʀ|italic=yes|proto=yes}} (&quot;kulog&quot;). Ayon sa isang diksiyonaryo na nilimbag noong 1835, nagmula ito mula sa pinaikling ''sandaigdigan'', na orihinal na tumutukoy noon sa &quot;lugar kung saan maririnig ang kulog&quot;, mula sa paniniwala ng mga Pilipino noon na naririnig sa buong mundo ang kulog. Ginamit rin ito noon upang tumukoy sa [[uniberso]]. Ilan sa mga nilistang kasingkahulugan ang ''sanlibutan'' at ''sansinukob'', na ngayo'y mas tumutukoy sa [[Ariwanas]] at uniberso.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=de los Santos |first=Domingo |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Vocabulario_de_la_lengua_Tagala_Reimpres/OWJcAAAAcAAJ?gbpv=1 |title=Vocabulario de la lengua tagala |date=1835 |publisher=Dayot |editor-last=Oliva |editor-first=Tomas |pages=507 |language=es |trans-title=Diksiyonaryo ng wikang Tagalog |via=Google Books}}&lt;/ref&gt;

Sinusulat ang daigdig sa [[Maliit at malaking titik|malaking titik]] kung tumutukoy ito sa planeta; sa [[Maliit at malaking titik|maliit na titik]], tumutukoy naman ito sa konsepto katulad ng salitang ''[[mundo]]'', na ginagamit ding kasingkahulugan nito sa karaniwang diskurso.&lt;ref&gt;{{Cite-UPDF2|daigdig|url=https://diksiyonaryo.ph/search/daigdig|access-date=16 Oktubre 2025}}&lt;/ref&gt; Nagmula ito sa [[wikang Kastila]] at sumailalim sa proseso ng paglipat ng [[Diin (lingguwistika)|diin]] nang hiniram sa [[wikang Tagalog]], mula sa dulo papunta sa ikalawa sa dulo, na kalimitan sa Tagalog. Mula ito sa [[wikang Latin]] na {{Lang|la|mundus}},&lt;ref&gt;{{Cite web |title=mundo |url=https://dle.rae.es/mundo |access-date=16 Oktubre 2025 |website=Diccionario de la lengua española |publisher=Real Academia Española |language=es}}&lt;/ref&gt; na nagmula naman sa [[wikang Etrusko]] o di kaya'y sa [[wikang Proto-Indo-Europeo]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=De Vaan |first=Michiel |url=https://books.google.com.ph/books?id=ecZ1DwAAQBAJ&amp;pg=PA394&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false |title=Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages |date=2008 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-16797-1 |pages=394–395 |language=en |trans-title=Diksiyonaryong Pang-etimolohiya ng Latin at ibang mga Wikang Italiko |via=Google Books}}&lt;/ref&gt;

== Likas na kasaysayan ==
{{Main|Kasaysayan ng Daigdig|Kronolohiya ng likas na kasaysayan}}

=== Pagbuo ===
{{Main|Maagang Daigdig|Hadean}}
[[File:The_Mysterious_Case_of_the_Disappearing_Dust.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Mysterious_Case_of_the_Disappearing_Dust.jpg|thumb|Malikhaing paglalarawan sa protoplanetaryong disko na bumuo sa Daigdig.]]
Napetsahan ang pinakamatandang materyal sa [[Sistemang Solar]] noong {{Val|4.5682|0.0002|0.0004}} [[Taon|Ga]] (bilyong taon).&lt;ref name=bouvier_wadhwa2010/&gt; Pagsapit ng {{Val|4.54|0.04}} Ga, nabuo ang [[maagang Daigdig]], [[Pagbuo at ebolusyon ng Sistemang Solar|kasabay ng ibang mga bagay sa Sistemang Solar]].&lt;ref name=&quot;age_earth1&quot;/&gt; Nabubuo ang mga [[planeta]] sa pamamagitan ng pamamahagi ng isang [[nebulang solar]] ng [[kaulapang molekular]] dahil sa pagbagsak ng [[grabidad]], na nagresulta sa mabilis na pag-ikot at pagpatag kalaunan upang maging isang [[diskong sirkumstelar]], kung saan naman nabubuo ang mga planeta. Naglalaman ang mga [[nebula]] ng gas, piraso ng yelo, at alikabok. Ayon sa [[Teoryang Nebular|teoryang nebular]], nabubuo ang mga [[planetesimal]] sa pamamagitan ng [[akresyon]] (pamumuo), kung saan nabuo ang Daigdig sa ganitong proseso sa loob ng tinatayang 70 hanggang 100 milyong taon.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Righter |first1=K. |last2=Schonbachler |first2=M. |date=7 May 2018 |title=Ag Isotopic Evolution of the Mantle During Accretion: New Constraints from Pd and Ag Metal–Silicate Partitioning |trans-title=Ebolusyon ng Ag Isotopo ng Manto sa Kasagsagan ng Akresyon: Mga Bagong Limitasyon mula sa Pamamahaging Pd at Ag Metal na Silikato |url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20180002991 |url-status=live |journal=Differentiation: Building the Internal Architecture of Planets |volume=2084 |page=4034 |bibcode=2018LPICo2084.4034R |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106093844/https://ntrs.nasa.gov/citations/20180002991 |archive-date=6 November 2020 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

Samantala, di hamak na mas bata ang [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] kesa sa Daigdig, na tinatayang nasa 4.5 Ga o mas bata pa ang edad.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tartèse |first1=Romain |last2=Anand |first2=Mahesh |last3=Gattacceca |first3=Jérôme |last4=Joy |first4=Katherine H. |author-link4=Katherine Joy |last5=Mortimer |first5=James I. |last6=Pernet-Fisher |first6=John F. |last7=Russell |first7=Sara |author7-link=Sara Russell |last8=Snape |first8=Joshua F. |last9=Weiss |first9=Benjamin P. |date=2019 |title=Constraining the Evolutionary History of the Moon and the Inner Solar System: A Case for New Returned Lunar Samples |trans-title=Paglilimita sa Ebolusyonal na Kasaysayan ng Buwan at ng Loobang Sistemang Solar: Isang Kaso para sa mga Kababalik pa lang na Sampol mula sa Buwan |journal=Space Science Reviews |language=en |volume=215 |issue=8 |page=54 |bibcode=2019SSRv..215...54T |doi=10.1007/s11214-019-0622-x |issn=1572-9672 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Ayon sa [[Palagay na matinding pagtama|nangungunang teorya ukol sa pagbuo nito]], nabuo ito sa pamamagitan ng akresyon ng mga materyal na nagmula sa salpukan ng Daigdig sa isang planetang singlaki ng [[Marte]] at 10% ng masa ng Daigdig, na pinangalanang [[Theia (palagay na planeta)|Theia]].&lt;ref name=reilly20091022/&gt; Lubhang mapaminsala ang salpukang ito, ngunit bumalik din kalaunan sa Daigdig dahil sa paghila ng grabidad ang ilan sa masang tumilapon.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Meier |first1=M. M. M. |last2=Reufer |first2=A. |last3=Wieler |first3=R. |date=4 August 2014 |title=On the origin and composition of Theia: Constraints from new models of the Giant Impact |trans-title=Ukol sa pinagmulan at komposisyon ng Theia: Mga limitasyon mula sa mga bagong modelo ng Matinding Pagtama |journal=Icarus |language=en |volume=242 |page=5 |arxiv=1410.3819 |bibcode=2014Icar..242..316M |doi=10.1016/j.icarus.2014.08.003 |issn=0019-1035 |s2cid=119226112}}&lt;/ref&gt; Mula naman noong 4.0 hanggang 3.8 Ga naganap ang [[Huling Malawakang Pambobomba]], kung saan binago ng sandamakmak na mga pagtama ng [[asteroyd]] ang [[ibabaw ng Daigdig]] gayundin sa Buwan.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Claeys |first1=Philippe |title=Encyclopedia of Astrobiology |url=https://archive.org/details/encyclopediaofas0001unse_w4m0 |last2=Morbidelli |first2=Alessandro |author-link2=Alessandro Morbidelli (astronomer) |publisher=Springer Berlin Heidelberg |year=2011 |isbn=978-3-642-11271-3 |editor-last1=Gargaud |editor-first1=Muriel |pages=909–912 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Astrobiolohiya |chapter=Late Heavy Bombardment |trans-chapter=Huling Malawakang Pambobomba |doi=10.1007/978-3-642-11274-4_869 |editor-last2=Amils |editor-first2=Prof Ricardo |editor-last3=Quintanilla |editor-first3=José Cernicharo |editor-last4=Cleaves II |editor-first4=Henderson James (Jim) |editor-last5=Irvine |editor-first5=William M. |editor-last6=Pinti |editor-first6=Prof Daniele L. |editor-last7=Viso |editor-first7=Michel}}&lt;/ref&gt;

=== Pagkatapos mabuo ===
{{Main|Heolohikong kasaysayan ng Daigdig}}
Nabuo ang [[atmospera ng Daigdig]] mula sa mga [[Bulkanismo|gawain ng mga bulkan]] gayundin sa [[paglalabas ng gas]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Earth's Early Atmosphere and Oceans |trans-title=Maagang Atmospera at Karagatan ng Daigdig |url=https://www.lpi.usra.edu/education/timeline/gallery/slide_17.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708180329/https://www.lpi.usra.edu/education/timeline/gallery/slide_17.html |archive-date=8 July 2019 |work=Lunar and Planetary Institute |publisher=Universities Space Research Association |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakondensado ang mga [[singaw-tubig]] mula sa mga ito papunta sa mga karagatan, na pinarami naman sa tulong ng tubig at yelo mula sa mga asteroyd, [[protoplaneta]], at kometa.&lt;ref name=&quot;watersource&quot; /&gt; Ipinagpapalagay na may sapat na tubig sa Daigdig upang mapuno ang mga karagatan matapos nitong mabuo.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Piani |first1=Laurette |last2=Marrocchi |first2=Yves |last3=Rigaudier |first3=Thomas |last4=Vacher |first4=Lionel G. |last5=Thomassin |first5=Dorian |last6=Marty |first6=Bernard |display-authors=1 |date=2020 |title=Earth's water may have been inherited from material similar to enstatite chondrite meteorites |url=https://archive.org/details/science_2020-08-28_369_6507/page/1110 |trans-title=Maaaring nakuha mula sa mga materyal katulad ng sa mga enstatite chondrite na bulalakaw ang katubigan sa Daigdig |journal=Science |language=en |volume=369 |issue=6507 |pages=1110–1113 |bibcode=2020Sci...369.1110P |doi=10.1126/science.aba1948 |issn=0036-8075 |pmid=32855337 |s2cid=221342529}}&lt;/ref&gt; Sa modelong ito, napigilan ng mga [[greenhouse gas]] sa atmospera ang pagyeyelo ng mga karagatan noong [[Kabalintunaang mahinang batang Araw|nasa 70% lamang]] ng kasalukuyang [[Liwanag ng Araw|liwanag]] ang bagong buong Araw.&lt;ref name=&quot;asp2002&quot; /&gt; Pagsapit ng 3.5 Ga, nabuo naman na ang [[magnetikong sakop ng Daigdig]], na tumutulong sa pagpigil sa pagkasira ng atmospera dahil sa mga [[hanging solar]].&lt;ref name=&quot;physorg20100304&quot; /&gt;

Nang nagsimulang lumamig ang tunaw na [[Kaibuturan ng isang planeta|kaibuturan]] nito, nabuo ang pinakaunang solidong [[ibabaw ng Daigdig]], na ipinagpapalagay na {{Lang|en|[[mafic]]}}. Unang nabuo naman ang pinakaunang [[kontinental na ibabaw]] ng planeta, na {{Lang|en|[[felsic]]}} naman, mula sa bahagyang pagtunaw ng {{Lang|en|mafic}} na ibabaw nito.&lt;ref name=&quot;comp&quot;&gt;{{cite journal |last1=McDonough |first1=W.F. |last2=Sun |first2=S.-s. |year=1995 |title=The composition of the Earth |trans-title=Ang komposisyon ng Daigdig |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0009254194001404 |url-status=live |journal=Chemical Geology |language=en |volume=120 |issue=3–4 |pages=223–253 |bibcode=1995ChGeo.120..223M |doi=10.1016/0009-2541(94)00140-4 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506174028/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0009254194001404 |archive-date=6 May 2023}}&lt;/ref&gt; Dahil sa pagkakaroon ng [[mineral]] na [[sirkon]] mula sa panahong [[Hadiko]] sa mga [[batong sedimentaryo]] na mula naman sa [[Eoarkeo]], ipinagpapalagay naman may {{Lang|en|felsic}} na ibabaw na ang Daigdig noon pang 4.4 Ga, o 140 milyong taon pagkatapos mabuo ito.&lt;ref name=&quot;science310_5756_1947&quot; /&gt; Kasalukuyang may dalawang modelo na nagpapaliwanag kung paanong dumami ang noo'y napakakonting kontinental na ibabaw:&lt;ref name=&quot;williams_santosh2004&quot; /&gt;

# relatibong tuloy-tuloy na pagdami hanggang sa kasalukuyan, na suportado ng [[radiometrikong pagpepetsa]] sa kontinental na ibabaw sa buong Daigdig,&lt;ref name=&quot;science164_1229&quot; /&gt;
# mabilis na pagdami noong panahong [[Arkeo]], na bumubuo sa malaking bahagdan ng lahat ng kontinental na ibabaw sa Daigdig sa kasalukuyan,&lt;ref name=&quot;ajes38_613&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;tp322_19&quot; /&gt; na suportado naman ng mga [[Isotope|isotopong]] patunay mula sa [[Hafniyo|hapniyo]] sa sirkon at [[Niyodimyo|neodimyo]] sa mga batong sedimentaryo.

Maaaring maipagsama ang dalawang modelo at mga patunay sa mga ito dahil sa malawakang [[Pagreresiklo sa ibabaw|pagreresiklo]] ng mga materyal sa kontinental na ibabaw, lalo na sa maagang kasaysayan ng planeta.&lt;ref name=&quot;Dhuime_etal_2018&quot; /&gt;

Nabubuo ang mga bagong kontinental na ibabaw dahil sa mga [[tektonikong plato]], isang proseso na resulta ng tuloy-tuloy na pagkawala ng init sa looban ng Daigdig. Sa loob ng daan-daang milyong taon, nagsama-sama kalaunan ang mga kontinental na ibabaw dahil sa mga puwersang tektoniko upang bumuo ng mga [[superkontinente]] nang ilang beses sa kasaysayan, na nagkawatak-watak din kalaunan. Noong tinatayang 750 Ma (milyong taon), nagsimulang mawatak ang superkontinente ng [[Rhodinia]], isa sa mga pinakaunang superkontinente. Nagsama-sama muli ang mga kontinental na ibabaw kalaunan upang mabuo ang [[Pannotia]] noong 600–540 Ma, at panghuli, ang [[Pangaea]], na nagsimula namang mawatak noong 180 Ma.&lt;ref name=&quot;bradley_2011&quot; /&gt;

Nagsimula ang pinakabagong [[panahon ng yelo]] noong bandang 40 milyong taon ang nakaraan,&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kinzler |first=Ro |title=When and how did the ice age end? Could another one start? |language=en |trans-title=Kailan at paano natapos ang panahon ng yelo? Posible bang magkaroon ulit ng panibago? |website=Ology |publisher=American Museum of Natural History |url=https://www.amnh.org/explore/ology/earth/ask-a-scientist-about-our-environment/how-did-the-ice-age-end |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627220742/https://www.amnh.org/explore/ology/earth/ask-a-scientist-about-our-environment/how-did-the-ice-age-end |archive-date=27 June 2019}}&lt;/ref&gt; na tumindi noong [[Pleistoseno]] tatlong milyong taon ang nakaraan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chalk |first1=Thomas B. |last2=Hain |first2=Mathis P. |last3=Foster |first3=Gavin L. |last4=Rohling |first4=Eelco J. |last5=Sexton |first5=Philip F. |last6=Badger |first6=Marcus P. S. |last7=Cherry |first7=Soraya G. |last8=Hasenfratz |first8=Adam P. |last9=Haug |first9=Gerald H. |last10=Jaccard |first10=Samuel L. |last11=Martínez-García |first11=Alfredo |display-authors=1 |date=12 December 2007 |title=Causes of ice age intensification across the Mid-Pleistocene Transition |trans-title=Mga sanhi ng pagtindi ng panahon ng yelo noong Transisyon ng Gitnang Pleistoseno |journal=Proc Natl Acad Sci USA |language=en |volume=114 |issue=50 |pages=13114–13119 |doi=10.1073/pnas.1702143114 |pmc=5740680 |pmid=29180424 |doi-access=free |first12=Heiko |last12=Pälike |first13=Richard D. |last13=Pancost |first14=Paul A. |last14=Wilson}}&lt;/ref&gt; Sumailalim kalaunan ang mga rehiyon sa mataas at gitnang latitud sa paulit-ulit na siklo ng pagyeyelo at pagtunaw kada 21,000 taon, 41,000 taon, at 100,000 taon.&lt;ref name=&quot;psc&quot; /&gt; Noong [[Huling Panahon ng Yelo]], na tinatawag sa popular na diskurso bilang ang &quot;panahon ng yelo&quot;, nabalot sa yelo ang malaking bahagi ng mga kontinente hanggang sa gitnang latitud, at natapos noong tinatayang 11,700 taon ang nakaraan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Turner |first1=Chris S.M. |display-authors=et al |year=2010 |title=The potential of New Zealand kauri (Agathis australis) for testing the synchronicity of abrupt climate change during the Last Glacial Interval (60,000–11,700 years ago) |trans-title=Ang potensiyal ng New Zealand kauri (Agathis australis) para sa pagsubok sa sinkronidad ng biglaang pagbabago sa klima noong Huling Panahon ng Yelo (60,000–11,700 taon ang nakaraan) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379110003197 |url-status=live |journal=Quaternary Science Reviews |language=en |publisher=Elsevier |volume=29 |issue=27–28 |pages=3677–3682 |bibcode=2010QSRv...29.3677T |doi=10.1016/j.quascirev.2010.08.017 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100359/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379110003197 |archive-date=31 March 2021 |access-date=}}&lt;/ref&gt;

=== Pinagmulan ng buhay at ebolusyon ===
{{Main|Abiohenesis|Mga pinakamatatandang anyo ng buhay|Kasaysayan ng buhay}}
Humantong sa paglitaw ng mga pinakaunang molekulang kayang magparami ng sarili dahil sa mga [[Reaksiyong kimikal|reaksyong kemikal]] simula noong bandang apat na bilyong taon ang nakaraan. Lumitaw naman sa sumunod na kalahating bilyong taon ang [[Pinakahuling karaniwang ninuno ng lahat|pinakahuling karaniwang ninuno ng lahat ng buhay sa kasalukuyan]].&lt;ref name=&quot;sa282_6_90&quot; /&gt; Sa puntong ito, nadebelop ang proseso ng [[potosintesis]], na nagpahintulot sa mga buhay na maiproseso ang mga enerhiyang nakukuha mula sa Araw. Resulta ng prosesong ito ang paglalabas ng [[Oksiheno|molekular na oksiheno]] ({{Chem2|O2}}) sa atmospera, na unti-unting naipon at nagresulta sa pagkakaroon ng [[Ozone layer|pananggalang na osono]] dahil sa interaksyon nito sa [[Radyasyong ultrabiyoleta|radyasyong UV]].&lt;ref name=&quot;NYT-20131003&quot;&gt;{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer |date=3 October 2013 |title=Earth's Oxygen: A Mystery Easy to Take for Granted |language=en |trans-title=Oksiheno ng Daigdig: Misteryong Madaling Ipagkaliit |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |url-access=limited |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003121909/http://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |archive-date=3 October 2013}}&lt;/ref&gt; Samantala, nagsama-sama naman ang mga maliliit na selula sa loob ng mga malalaking selula upang mabuo ang mga pinakaunang [[eukaryota]].&lt;ref name=&quot;jas22_3_225&quot; /&gt; Dahil sa pagkakaroon ng mga espesyalistang selula sa loob mga ito kaya nabuo ang mga pinakaunang tunay na multiselulang organismo. Kumalat kalaunan sa buong ibabaw ng Daigdig ang mga anyo ng buhay na ito salamat sa pagharang ng osono sa mga makapaminsalang [[Radiyasyon|radyasyon]].&lt;ref name=&quot;burton20021129&quot; /&gt; Ilan sa mga pinakamatatandang patunay na [[posil]] ng buhay ay ang mga posil ng [[Mikroorganismo|mikrobyo]] sa mga [[batong buhangin]] na may tinatayang edad na 3.48 bilyong taon na natagpuan sa [[Kanlurang Australia]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |author4-link=Robert Hazen |date=8 November 2013 |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |trans-title=Mga Estrakturang Sedimentaryo na may mga Mikrobyo at Nagtatala sa isang Sinaunang Ekosistema sa tinatayang 3.48 Bilyong Taong Dresser Formation, Pilbara, Kanlurang Australia |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |language=en |volume=13 |issue=12 |pages=1103–1124 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |doi=10.1089/ast.2013.1030 |pmc=3870916 |pmid=24205812}}&lt;/ref&gt; gayundin sa mga [[Sustansiyang bioheniko|biohenikong]] [[grapito]] sa mga batong nakita naman sa kanlurang [[Groenlandiya|Greenland]] na tinatayang may tanda naman na 3.7 bilyong taon,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ohtomo |first1=Yoko |last2=Kakegawa |first2=Takeshi |last3=Ishida |first3=Akizumi |last4=Nagase |first4=Toshiro |last5=Rosing |first5=Minik T. |display-authors=3 |date=January 2014 |title=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks |trans-title=Patunay para sa biohenikong grapito sa mga metasedimentaryong bato ng maagang Isua ng Arkeo |journal=[[Nature Geoscience]] |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=25–28 |bibcode=2014NatGe...7...25O |doi=10.1038/ngeo2025 |issn=1752-0894 |s2cid=54767854}}&lt;/ref&gt; at sa mga bakas ng [[biotikong materyal]] sa mga batong natuklasan naman sa Kanlurang Australia na may edad na 4.1 bilyong taon.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |date=19 October 2015 |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |language=en |trans-title=Mga hint sa buhay sa inaakala na walang buhay na maagang Daigdig |work=[[Excite (web portal)|Excite]] |publisher=[[Mindspark Interactive Network]] |agency=[[Associated Press]] |location=Yonkers, NY |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818063111/https://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=18 August 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |author-link3=T. Mark Harrison |last4=Mao |first4=Wendy L. |author4-link=Wendy Mao |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1&amp;nbsp;billion-year-old zircon |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-science_2015-11-24_112_47/page/14518 |trans-title=Posibleng biohenikong karbon na napreserba sa isang sirkon na may tandang 4.1 bilyong taon |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |language=en |volume=112 |issue=47 |pages=14518–4521 |bibcode=2015PNAS..11214518B |doi=10.1073/pnas.1517557112 |issn=1091-6490 |pmc=4664351 |pmid=26483481 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

Noong panahong [[Neoproterosoiko]] (1000–539 Ma), nababalot ang halos kabuuan ng Daigdig sa yelo. Binansagan ang palagay na ito bilang {{Lang|en|[[Snowball Earth]]}} ({{Literal na pagsasalin|Niyebeng Mundo}}), na isang partikular na interesanteng panahon sa kasaysayan ng Daigdig dahil ito muna ang naganap bago ang tinatawag na [[Kambriyano|Kambrianong pagdami]], kung saan mabilis na dumami ang mga komplikadong organismong multiselular.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brooke |first1=John L. |title=Climate Change and the Course of Global History |url=https://archive.org/details/climatechangecou0000broo |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-0-521-87164-8 |page=[https://archive.org/details/climatechangecou0000broo/page/42 42] |language=en |trans-title=Pagbabago ng Klima at ang Tinatahak ng Pandaigdigang Kasaysayan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Cabej |first1=Nelson R. |title=Epigenetic Mechanisms of the Cambrian Explosion |publisher=Elsevier Science |year=2019 |isbn=978-0-12-814312-4 |page=56 |language=en |trans-title=Epihenetikong Mekanismo ng Kambrianong Pagdami}}&lt;/ref&gt; Matapos ang kaganapang ito noong 535 Ma, nakaranas ang buhay sa Daigdig ng di bababa sa limang malawakang [[pagkalipol]], at napakaraming mas maliliit na pagkalipol.&lt;ref name=&quot;Stanley_2016&quot; /&gt; Maliban sa kasalukuyang pinagdedebatehang [[Holosenong pagkalipol|ikaanim na malawakang pagkalipol]] sa kasalukuyang panahong [[Holoseno]], ang pinakahuling sa lima ay naganap noong 66 Ma, nang tumama ang isang malaking [[bulalakaw]] sa ngayo'y [[Mehiko]] na nagresulta sa mabilis na pagkaubos ng mga [[Dinosauro|dinosaur]] (liban sa mga lumilipad) at mga malalaking [[reptilya]]. Nakaligtas mula sa pangyayaring ito ang mga mas maliliit na hayop kagaya ng mga [[insekto]], [[mamalya]], [[butiki]], at [[ibon]]. Simula noon, lumaganap ang mga mamalya sa Daigdig, at mga ito umusbong ang mga [[tao]], isang espesye ng mga [[Hominoidea|bakulaw]] sa [[Aprika]] na nagawang makatayo ilang milyong taon ang nakalipas.&lt;ref name=&quot;gould1994&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Daver |first1=G. |last2=Guy |first2=F. |last3=Mackaye |first3=H. T. |last4=Likius |first4=A. |last5=Boisserie |first5=J.-R. |last6=Moussa |first6=A. |last7=Pallas |first7=L. |last8=Vignaud |first8=P. |last9=Clarisse |first9=N. D. |date=2022 |title=Postcranial evidence of late Miocene hominin bipedalism in Chad |trans-title=Postcranial na patunay ng bipedalismo sa mga hominin ng huling Mioseno sa Chad |url=https://www.nature.com/articles/s41586-022-04901-z |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=609 |issue=7925 |pages=94–100 |bibcode=2022Natur.609...94D |doi=10.1038/s41586-022-04901-z |issn=1476-4687 |pmid=36002567 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827082104/https://www.nature.com/articles/s41586-022-04901-z |archive-date=27 August 2022 |access-date=}}&lt;/ref&gt; Ang abilidad na ito ang nagpahintulot sa kanila na makagamit at makagawa ng mga [[Kasangkapan|kagamitan]] at nagpakailangan sa pagkaroon ng mabisang paraan ng [[Pakikipagtalastasan|komunikasyon]] na siya namang nagresulta sa isang mas maayos na nutrisyon na humantong kalaunan sa pagkakaroon ng paglaki ng [[utak]] at nagpasimula sa [[Ebolusyon ng tao|ebolusyon nila patungo sa kasalukuyang nilang anyo]]. Natuklasan nila ang [[agrikultura]], na dahilan upang mabuo ang mga pinakaunang [[Kabihasnan|sibilisasyon]]. Dahil dito, patuloy na malaki ang [[Epekto ng mga tao sa Daigdig|impluwensiya nila]] sa takbo ng Daigdig at sa kalikasan at buhay nito sa kasalukuyan.&lt;ref name=&quot;bgsa119_1_140&quot; /&gt;

=== Hinaharap ===
{{Main|Hinaharap ng Daigdig}}
[[Talaksan:Red_Giant_Earth_warm.jpg|alt=A dark gray and red sphere representing the Earth lies against a black background to the right of an orange circular object representing the Sun|thumb|Isang malikhaing paglalarawan sa nagliliyab na Daigdig matapos maging isang [[pulang higante]] ang Araw, tinatayang 5–7 bilyong taon sa hinaharap.]]
Nakadepende sa Araw ang inaasahang malayong hinaharap ng Daigdig. Sa susunod na 1.1 bilyong taon, tataas nang 10% ang [[liwanag ng Araw]], at sa susunod na 3.5 bilyong taon, nang 40%.&lt;ref name=&quot;sun_future&quot; /&gt; Dahil dito, inaasahang iinit ang ibabaw ng Daigdig, na magpapabilis sa [[siklo ng inorganikong karbon]] hanggang sa punto kung saan nakakamatay ang lebel ng konsentrasyon ng {{Chem2|CO2}} para sa mga kasalukuyang halaman sa loob ng tinatayang 100–900 milyong taon.&lt;ref name=&quot;britt2000&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pnas1_24_9576&quot; /&gt; Magreresulta ang pagkonti ng mga halaman sa pagkaubos ng oksiheno sa atmospera, na papatay sa lahat ng buhay na hayop sa Daigdig.&lt;ref name=&quot;ward_brownlee2002&quot; /&gt; Inaasahan ding aabot sa {{Convert|100|C|F|abbr=on}} ang magiging karaniwang temperatura sa ibabaw ng Daigdig pagkatapos ng 1.5 bilyong taon, na siyang magpapasingaw sa lahat ng tubig sa mga karagatan patungo sa kalawakan at posibleng humantong sa [[Epektong greenhouse|matinding epektong greenhouse]] sa loob ng susunod na 1.6 hanggang 3 bilyong taon.&lt;ref name=&quot;Mello-2020&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Mello |first1=Fernando de Sousa |last2=Friaça |first2=Amâncio César Santos |date=2020 |title=The end of life on Earth is not the end of the world: converging to an estimate of life span of the biosphere? |trans-title=Hindi katapusan ng mundo kung mawala ang lahat ng buhay sa Daigdig: pagsasama sa isang pagtataya sa kabuuang haba ng buhay ng biospera? |journal=International Journal of Astrobiology |language=en |volume=19 |issue=1 |pages=25–42 |bibcode=2020IJAsB..19...25D |doi=10.1017/S1473550419000120 |issn=1473-5504 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Kahit na ituring na imortal ang Araw, lulubog kalaunan ang malaking bahagdan ng tubig sa mga karagatan patungo sa [[Mantel|manto]] dahil sa pagbaba ng nilalabas na singaw mula sa vent sa kailaliman ng dagat habang unti-unting lumalamig ang kaibuturan ng Daigdig.&lt;ref name=&quot;Mello-2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hess5_4_569&quot; /&gt;

Inaasahang [[Ebolusyon ng bituin|magiging]] isang [[pulang higanteng bituin]] ang Araw sa susunod na 5 bilyong taon. Sa prosesong ito, lalaki ang Araw nang 250 beses kumpara sa kasalukuyan nitong laki.&lt;ref name=&quot;sun_future&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sun_future_schroder&quot; /&gt; Hindi malinaw kung ano ang mangyayari sa Daigdig sa puntong ito. Bilang isang pulang higante, bababa nang halos 30% ang masa ng Araw, na magreresulta sa paglipat ng ligiran ng Daigdig patungo sa layong 1.7 AU mula sa Araw sa pinakamalaking anyo nito, kung sakaling wala na'ng epekto ang [[kati]]. Kung sakaling meron pang kati, maaaring pumasok ang Daigdig sa atmospera ng Araw at tuluyang malusaw, habang lulubog naman ang mga mabibigat na elemento nito patungo sa kaibuturan ng Araw.&lt;ref name=&quot;sun_future&quot; /&gt;

== Pisikal na katangian ==
{{See also|Heopisika}}

=== Laki at hugis ===
{{Main|Hugis ng Daigdig}}
{{See also|Radyus ng Daigdig|Sirkumperensiya ng Daigdig|Bilog na Daigdig|Heomorpolohiya}}
[[Talaksan:Earth2014shape_SouthAmerica_small-tl.png|thumb|Ang kanlurang hemispera ng Daigdig, na nagpapakita sa topograpiya kung saan mas matingkad na pula ang mas malayo sa gitna ng planeta, kumpara sa tipikal na pagsukat mula sa karaniwang lebel ng dagat.]]
[[Hugis ng Daigdig|Bilog ang Daigdig]] dahil sa [[ekwilibriyong hidrostatiko]],&lt;ref name=&quot;Horner 2021&quot;&gt;{{cite web |last=Horner |first=Jonti |date=16 July 2021 |title=I've always wondered: why are the stars, planets and moons round, when comets and asteroids aren't? |trans-title=Palagi kong naiisip: bakit bilog ang mga bituin, planeta, at buwan, pero hindi ang mga kometa at asteroyd? |url=https://theconversation.com/ive-always-wondered-why-are-the-stars-planets-and-moons-round-when-comets-and-asteroids-arent-160541 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303211236/https://theconversation.com/amp/ive-always-wondered-why-are-the-stars-planets-and-moons-round-when-comets-and-asteroids-arent-160541 |archive-date=3 March 2023 |access-date= |website=The Conversation |language=en}}&lt;/ref&gt; at may karaniwang diametro na {{Convert|12,742|km|mi|abbr=on}}, ang [[Talaan ng mga bagay sa Sistemang Solar batay sa laki|panglimang pinakamalaking planeta]] sa [[Sistemang Solar]] at ang pinakamalaking [[planetang lupa]] ng naturang sistema.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lea |first=Robert |date=6 July 2021 |title=How big is Earth? |trans-title=Gaano kalaki ang Daigdig? |url=https://www.space.com/17638-how-big-is-earth.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109225632/https://www.space.com/17638-how-big-is-earth.html |archive-date=9 January 2024 |access-date= |website=Space.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa [[Pag-ikot ng Daigdig|pag-ikot]] nito, mas malapit ang hugis nito sa isang {{Lang|en|ellipsoid}} kaya [[Pagkaumbok sa ekwador|nakaumbok ang bahaging ekwador]] nito, kung saan nasa {{Convert|43|km|mi|abbr=on}} na mas malawak ito kesa sa magkabilang polo.&lt;ref name=&quot;ngdc2006&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;milbert_smith96&quot; /&gt; Meron ding mga baryasyon ang [[topograpiya]] ng ibabaw nito, kagaya ng sa [[Bambang ng Marianas]], na may lalim na {{Convert|10,925|km|mi|abbr=on}} o 0.17% ng karaniwang diametro ng Daigdig, at ng [[Bundok Everest]], na may taas naman na {{Convert|8,848|km|mi|abbr=on}} o 0.14% ng karaniwang diametro ng planeta.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stewart |first1=Heather A. |last2=Jamieson |first2=Alan J. |date=2019 |title=The five deeps: The location and depth of the deepest place in each of the world's oceans |trans-title=Ang limang malalalim: lokasyon at lalim ng mga pinakamalalalim na lugar sa bawat karagatan ng mundo |journal=Earth-Science Reviews |language=en |volume=197 |bibcode=2019ESRv..19702896S |doi=10.1016/j.earscirev.2019.102896 |issn=0012-8252 |doi-access=free |article-number=102896}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Tewksbury |first1=Barbara |title=Back-of-the-Envelope Calculations: Scale of the Himalayas |trans-title=Mga Mabilisang Pagkakalkula: Lawak ng Himalayas |url=https://serc.carleton.edu/quantskills/activities/botec_himalayas.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023091247/https://serc.carleton.edu/quantskills/activities/botec_himalayas.html |archive-date=23 October 2020 |access-date= |work=[[Carleton University]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa umbok nito sa ekwador, ang bulkang [[Chimborazo]] sa [[Ecuador]], sa taas na {{Convert|6,384.4|km|mi|abbr=on}}, ay ang pinakamalayong bahagi ng ibabaw mula sa gitna.&lt;ref name=&quot;ps20_5_16&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Krulwich |first1=Robert |author-link=Robert Krulwich |date=7 April 2007 |title=The 'Highest' Spot on Earth |trans-title=Ang 'Pinakamataas' na Punto sa Daigdig |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130164111/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 |archive-date=30 January 2013 |access-date= |work=NPR.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ginagamit ng mga siyentipiko sa larangan ng [[heodesiya]] ang isang perpektong hugis ng Daigdig sa mga kalkulasyon nila. Isa itong {{Lang|en|geoid}}, na kumakatawan sa Daigdig na walang kahit anong uka o umbok sa ibabaw dulot ng topograpiya nito, kung saan ang karaniwang ibabaw ng dagat naman ang ginagamit naman na sanggunian sa mga pagsusukat.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the geoid? |trans-title=Ano ang geoid? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/geoid.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017000735/https://oceanservice.noaa.gov/facts/geoid.html |archive-date=17 October 2020 |access-date= |website=oceanservice.noaa.gov |publisher=[[National Ocean Service]] |language=EN-US}}&lt;/ref&gt;

=== Ibabaw ===
{{See also|Ibabaw ng planeta|Kalupaan|Karagatan|Dagat}}
[[Talaksan:AYool_topography_15min-tl.png|thumb|Topograpiya at batimetriya ng Daigdig sa kasalukuyan.]]
Tinatayang may lawak na {{Convert|510|e6km2|e6mi2|abbr=unit}} ang kabuuang [[ibabaw ng Daigdig]].&lt;ref name=&quot;Pidwirny 2006_8&quot; /&gt; Mahahati ito sa dalawang hemispera: [[Hilagang Hating-globo|Hilaga]] at [[Timog Hating-globo|Katimugan]] kung gagamitin ang latitud, o [[Kanlurang Emisperyo|Kanluran]] at [[Silangang Emisperyo|Silangan]] kung longhitud naman ang gagamitin. Nasa 70.8% nito ang sakop ng katubigan na katumbas ng {{Convert|361|e6km2|e6mi2|abbr=unit}};&lt;ref name=&quot;Pidwirny 2006_8&quot; /&gt; dahil dito, tinatagurian din ang Daigdig bilang isang ''planetang tubig''. Tinatawag na [[pandaigdigang karagatan]] ang kabuuang saklaw ng katubigang ito,&lt;ref name=&quot;Smith 2021&quot;&gt;{{cite web |last=Smith |first=Yvette |date=7 June 2021 |title=Earth Is a Water World |trans-title=Tubig na Mundo ang Daigdig |url=http://www.nasa.gov/image-feature/earth-is-a-water-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827003111/https://www.nasa.gov/image-feature/earth-is-a-water-world/ |archive-date=27 August 2022 |access-date= |website=NASA |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;National Geographic Society 2022&quot;&gt;{{cite web |date=20 May 2022 |title=Water-Worlds |trans-title=Mga Tubig na Mundo |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/water-worlds/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819111728/https://education.nationalgeographic.org/resource/water-worlds/ |archive-date=19 August 2022 |access-date= |website=National Geographic Society |language=en}}&lt;/ref&gt; na kalimitan ay hinahati sa lima: mula pinakamalaki, [[Karagatang Pasipiko]], [[Karagatang Atlantiko|Atlantiko]], [[Karagatang Indiyo|Indiyo]], [[Katimugang Karagatan|Katimugan]], at [[Karagatang Artiko|Artiko]].&lt;ref name=&quot;Janin Mandia 2012 p. 20&quot;&gt;{{cite book |last1=Janin |first1=H. |url=https://books.google.com/books?id=it27LP5V0ugC&amp;pg=PA20 |title=Rising Sea Levels: An Introduction to Cause and Impact |last2=Mandia |first2=S.A. |publisher=McFarland, Incorporated, Publishers |year=2012 |isbn=978-0-7864-5956-8 |page=20 |language=en |trans-title=Tumataas na Lebel ng Dagat: Panimula sa Sanhi at Epekto |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195211/https://books.google.com/books?id=it27LP5V0ugC&amp;pg=PA20 |archive-date=21 February 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ro 2020&quot;&gt;{{cite web |last=Ro |first=Christine |date=3 February 2020 |title=Is It Ocean Or Oceans? |trans-title=Karagatan ba o Mga Karagatan? |url=https://www.forbes.com/sites/christinero/2020/02/03/is-it-ocean-or-oceans/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826231806/https://www.forbes.com/sites/christinero/2020/02/03/is-it-ocean-or-oceans/ |archive-date=26 August 2022 |access-date= |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa magkabilang polo, nababalot sa yelo ang katubigan.

Samantala, lupa ang natitirang 29.2% ng ibabaw ng Daigdig na katumbas ng {{Convert|149|e6km2|e6mi2|abbr=unit}}. Nahahati ito sa apat na pangunahing [[lupalop]]: mula pinakamalaki, [[Apro-Eurasya]], [[Kaamerikahan]], [[Antartika]], at [[Australya (lupalop)|Australia]].&lt;ref name=&quot;DunnMitchell2016&quot;&gt;{{cite book |last1=Dunn |first1=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=-aowDwAAQBAJ&amp;pg=PA232 |title=The New World History: A Field Guide for Teachers and Researchers |last2=Mitchell |first2=Laura J. |last3=Ward |first3=Kerry |publisher=Univ of California Press |year=2016 |isbn=978-0-520-28989-5 |pages=232– |language=en |trans-title=Ang Bagong Kasaysayan ng Mundo: Gabay sa Larangan para sa mga Guro at Mananaliksik |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195225/https://books.google.com/books?id=-aowDwAAQBAJ&amp;pg=PA232 |archive-date=21 February 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dempsey 2013&quot;&gt;{{cite web |last=Dempsey |first=Caitlin |date=15 October 2013 |title=Geography Facts about the World's Continents |trans-title=Mga Fact sa Heograpiya ukol sa mga Kontinente ng Mundo |url=https://www.geographyrealm.com/continents/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826235549/https://www.geographyrealm.com/continents/ |archive-date=26 August 2022 |access-date= |website=Geography Realm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;McColl&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2005 |title=continents |encyclopedia=Encyclopedia of World Geography |publisher=Facts on File, Inc. |url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&amp;pg=PA215 |editor=R.W. McColl |volume=1 |page=215 |language=en |trans-title=kontinente |isbn=978-0-8160-7229-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195231/https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&amp;pg=PA215 |archive-date=21 February 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Nahahati naman ang mga ito sa samu't saring mga pulo gayundin ng mga mas maliliit na [[kontinente]] at [[Kontinente|subkontinente]]. Iba-iba ang elebasyon ng iba't-ibang mga punto nito, mula sa pinakamababa, {{Convert|-418|m|ft}} sa [[Dagat Patay]], hanggang sa pinakamataas, {{Convert|8,848|m|ft}} sa [[Bundok Everest]]. Gayunpaman, nasa {{Convert|797|m|ft}} lamang ang karaniwang elebasyon ng kalupaan.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Center |first=National Geophysical Data |date=19 August 2020 |title=Hypsographic Curve of Earth's Surface from ETOPO1 |trans-title=Kurbang Hipsograpiko ng Ibabaw ng Daigdig mula sa ETOPO1 |url=https://www.ncei.noaa.gov/products/etopo-global-relief-model |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915114233/https://ngdc.noaa.gov/mgg/global/etopo1_surface_histogram.html |archive-date=15 September 2017 |website=ngdc.noaa.gov |language=en}}&lt;/ref&gt; Nababalot ito ng tubig, yelo, niyebe, artipisyal na estraktura, o [[behetasyon]], na siyang pinakamadalas.&lt;ref name=&quot;Carlowicz Simmon 2019&quot;&gt;{{cite web |last1=Carlowicz |first1=Michael |last2=Simmon |first2=Robert |date=15 July 2019 |title=Seeing Forests for the Trees and the Carbon: Mapping the World's Forests in Three Dimensions |trans-title=Pagtingin sa mga Gubat para sa mga Puno at Karbon: Pagmamapa sa mga Kagubatan ng Mundo sa Tatlong Dimensiyon |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/ForestCarbon#:~:text=They%20cover%20about%2030%20percent,percent%20of%20the%20Earth's%20land. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231005400/https://earthobservatory.nasa.gov/features/ForestCarbon#:~:text=They%20cover%20about%2030%20percent,percent%20of%20the%20Earth's%20land. |archive-date=31 December 2022 |access-date= |website=NASA Earth Observatory |language=en}}&lt;/ref&gt; Nasa 10.7% lamang ng kabuuang lawak ng kalupaan ang magagamit para sa [[Agrikultura|pagsasaka]], at tanging 1.3% lamang ang permanenteng sakahan.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arable land |trans-title=Masasakang lupa |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.ZS/countries/1W?display=graph |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002170510/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.ZS/countries/1w?display=graph |archive-date=2 October 2015 |access-date= |publisher=World Bank |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Permanent cropland |trans-title=Permanenteng sakahan |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS/countries?display=graph |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713131245/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS/countries?display=graph |archive-date=13 July 2015 |access-date=19 October 2015 |publisher=World Bank |language=en}}&lt;/ref&gt;

Binubuo ng parehong kalupaan at kalapagan sa kailaliman ng mga karagatan ang kabuuang ibabaw ng Daigdig, na siyang bumubuo naman sa [[litospera]] ng planeta kasama ng ilang bahagi ng [[Mantel|itaas na manto]] nito. Mahahati sa dalawa ang ibabaw: [[Pandagat na ibabaw|pandagat]] at [[Pangkontinenteng ibabaw|pangkontinente]]. Tipikal na gawa sa [[basalto]] ang pandagat na ibabaw, habang dominante naman sa pangkontinenteng ibabaw ang mga materyal na may mas mababang densidad kagaya ng mga [[batong sedimentaryo]] at [[Metamorpikong bato|metamorpiko]].&lt;ref name=&quot;layers_earth&quot; /&gt; Tinatayang nasa 75% ng pangkontinenteng ibabaw ang gawa sa mga batong sedimentaryo, kahit na tanging kumakatawan lamang ang mga ito sa 5% ng kabuuang masa ng ibabaw.&lt;ref name=&quot;jessey&quot; /&gt;

=== Tektonikong plato ===
{{Main|Tektonikong plato}}
[[Talaksan:Plates_tect2_en.svg|thumb|Mga pangunahing plato ng Daigdig]]
Nahahati sa mga [[tektonikong plato]] ang bahagyang gumagalaw na litospera ng Daigdig. Ito ang mga bahaging gumagalaw sa mga hangganan ng bawat isa sa paraang alinman sa tatlo: [[Nagbabanggaang hangganan|nagbabanggaan]] ({{Lang|en|convergent}}), [[Naghihiwalayang hangganan|naghihiwalay]] ({{Lang|en|divergent}}), o [[Nagkikiskisang hangganan|nagkikiskisan]] ({{Lang|en|transform}}). Sa mg hangganang ito nagaganap ang [[Bulkan|bulkanismo]], paglitaw ng mga kabundukan at kalupaan at bambang sa mga karagatan, at mga [[lindol]].&lt;ref name=&quot;kious_tilling1999&quot; /&gt; Nakapatong ang mga tektonikong plato sa [[astenospera]], ang solido ngunit bahagyang likidong bahagi ng itaas na manto na responsable sa mga paggalaw ng mga ito.&lt;ref name=&quot;seligman2008&quot; /&gt;

Dahil sa mga paggalaw ng mga tektonikong plato, [[Pagpapailalim (heolohiya)|pumapailalim]] ang pandagat na ibabaw sa mga hangganan ng banggaan. Samantala, umaakyat ang mga materyal ng [[Mantel|manto]] sa mga hangganan ng hiwalayan na gumagawa sa mga tagaytay sa gitna ng dagat ({{Lang|en|mid-ocean ridge}}). Dahil sa pinagsamang prosesong ito, nareresiklo ang pandagat na ibabaw pabalik sa manto kaya pawang mga bata sa heolohikong pananaw ang malaking bahagdan ng kalapagan sa kailaliman ng mga karagatan (tinatayang nasa 100 Ma lamang). Nasa 200 Ma lamang ang edad ng pinakamatandang bahagi nito,&lt;ref name=&quot;duennebier1999&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;noaa20070307&quot; /&gt; kumpara sa 4,030 Ma na edad ng pinakamatandang bahagi ng pangkontinenteng ibabaw,&lt;ref name=&quot;cmp134_3&quot; /&gt; bagamat may mga sirkon na napreserba sa mga batong sedimentaryo noong panahong Eoarkeo na may tandang 4,400 Ma.&lt;ref name=&quot;science310_5756_1947&quot; /&gt;

May pitong pangunahing plato ang Daigdig: [[Plato ng Pasipiko|Pasipiko]], [[Plato ng Hilagang Amerika|Hilagang Amerika]], [[Plato ng Eurasya|Eurasya]], [[Plato ng Aprika|Aprika]], [[Plato ng Antartika|Antartika]], [[Plato ng Indo-Australia|Indo-Australia]], at [[Plato ng Timog Amerika|Timog Amerika]]. Bukod dito, ilan sa mga malalaking plato ang [[Plato ng Arabia|Arabia]], [[Plato ng Karibe|Karibe]], [[Plato ng Pilipinas|Pilipinas]], [[Plato ng Nazca|Nazca]], at [[Plato ng Scotia|Scotia]]. Pinakabago sa mga ito ang Indo-Australia, na resulta ng pagsasama ng [[plato ng Australia]] at [[Plato ng India|India]] noong 50–55 Ma. Pinakamabilis naman ang [[plato ng Cocos]], na gumagalaw sa bilis na {{Convert|75|mm/year|in/year|abbr=unit}}, na sinusundan ng plato ng Pasipiko na may bilis naman na {{Convert|52-69|mm/year|in/year|abbr=unit}}.&lt;ref name=&quot;podp2000&quot; /&gt; Samantala, pinakamabagal ang plato ng Timog Amerika, na gumagalaw lamang sa bilis na {{Convert|10.6|mm/year|in/year|abbr=unit}}.&lt;ref name=&quot;Argus_etal_2011&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Argus |first1=D.F. |last2=Gordon |first2=R.G. |last3=DeMets |first3=C. |date=2011 |title=Geologically current motion of 56 plates relative to the no-net-rotation reference frame |trans-title=Mga heolohikong kasalukuyang galaw ng 56 na plato relatibo sa no-net-rotation reference frame |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |language=en |volume=12 |issue=11 |pages=n/a |bibcode=2011GGG....1211001A |doi=10.1029/2011GC003751 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Loobang estraktura ===
{{Main|Loobang estraktura ng Daigdig}}
[[Talaksan:Earth_cutaway_schematic-tl.png|thumb|Estraktura ng looban ng Daigdig.]]
Kagaya ng ibang mga planetang lupa, nahahati ang looban ng Daigdig sa mga patong ayon sa mga katangiang kemikal at pisikal. Nababalot ito ng isang solidong ibabaw, na nakapatong naman sa isang mala-likidong [[Mantel|manto]]. Nakahiwalay ang ibabaw sa manto dahil sa [[hangganang Mohorovičić]].&lt;ref name=&quot;GeolSoc&quot; /&gt; Iba-iba ang kapal ng ibabaw ng Daigdig, mula {{Convert|6|km|mi|abbr=on}} sa mga karagatan hanggang sa {{Convert|30-40|km|mi|abbr=on}} naman sa mga kontinente. Tinatawag na [[litospera]] ang ibabaw kasama ng matigas-tigas at malamig na itaas na manto, na nahahati naman sa mga gumagalaw na tektonikong plato.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Micalizio |first1=Caryl-Sue |last2=Evers |first2=Jeannie |date=20 May 2015 |title=Lithosphere |language=en |trans-title=Litospera |work=[[National Geographic]] |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/lithosphere/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529052948/https://education.nationalgeographic.org/resource/lithosphere/ |archive-date=29 May 2022}}&lt;/ref&gt;

Sa ilalim ng litospera makikita ang [[astenospera]], ang bahaging medyo mala-likido na kinapapatungan nito. Nagaganap ang mga mahahalagang pagbabago sa estraktura ng mga [[kristal]] pagsapit ng lalim na {{Convert|410 and 660|km|mi|abbr=on}}, na nagsisilbi din bilang [[Sonang transisyonal (Daigdig)|transisyon]] ng itaas at ibabang manto. Sa ilalim naman ng manto makikita ang likidong [[Kaibuturan ng isang planeta|labas na kaibuturan]] na nakapatong naman sa isang solidong [[Kaibuturan ng isang planeta|loob na kaibuturan]].&lt;ref name=&quot;tanimoto_ahrens1995&quot; /&gt; Maaaring mas mabilis ang ikot ng loob na kaibuturan ng Daigdig kesa sa ibang mga bahagi nito, na nasusukat mula 0.1–0.5° kada taon, bagamat may mga pananaliksik din na nagbibigay ng mas mataas o mas mababa pang antas kesa rito.&lt;ref name=&quot;Deuss_2014&quot; /&gt; Tinatayang sanglima ng radyus ng Daigdig ang radyus ng loob na kaibuturan nito. Mas tumitindi ang densidad habang palalim nang palalim, ang pinakamataas para sa kahit anong planeta sa Sistemang Solar.

=== Komposisyong kemikal ===
{{Main|Pagkayabong ng mga elemento sa ibabaw ng Daigdig}}
Tinatayang nasa {{Val|5.97|u=kg|e=24}} ang kabuuang [[masa ng Daigdig]]. Nagtataglay ito ng [[bakal]] na kumakatawan sa 32.1% ng masa nito, at sinusundan ng [[oksiheno]] (30.1%), [[Silikon|silisyo]] (15.1%), [[magnesyo]] (13.9%), [[asupre]] (2.9%), [[nikel]] (1.8%), [[Kalsiyo|kalsyo]] (1.5%), [[aluminyo]] (1.4%), at mga maliliit na bakas ng ibang mga elemento (1.2%).&lt;ref name=&quot;pnas71_12_6973&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;comp&quot; /&gt; Dahil sa paghihiwalay ng grabidad, taglay ng kaibuturan ang mga elementong mas mataas ang densidad tulad ng bakal (88.8%), nikel (5.8%), at asupre (4.5%). Pinakakaraniwang taglay ng mga bato sa ibabaw ang mga [[oksido]], na kumakatawan sa lagpas 99% ng ibabaw mula sa labing-isang elemento tulad ng silisyo, aluminyo, bakal, kalsyo, magnesyo, [[potasyo]], o [[sodyo]].&lt;ref name=&quot;pnas71_12_6973&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;brown_mussett1981&quot; /&gt;

=== Loob na init ===
{{Main|Badyet sa loob na init ng Daigdig}}
[[Talaksan:Earth_heat_flow.jpg|thumb|Mapa ng lumalabas na init mula sa kaibuturan ng Daigdig papunta sa ibabaw nito. Mapapansin na pinakamatindi ito sa mga tagaytay sa gitna ng mga karagatan.]]
Nagmumula ang loob na init ng Daigdig sa init na nagawa noong nabuo ito at sa init dahil sa [[Radiyasyon|radyasyon]].&lt;ref name=&quot;Turcotte&quot;&gt;{{cite book |author1=Donald L. Turcotte |url=https://books.google.com/books?id=-nCHlVuJ4FoC&amp;q=primordial&amp;pg=PA286 |title=Geodynamics |author2=Gerald Schubert |date=25 March 2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-66624-4 |language=en |trans-title=Heodinamika}}&lt;/ref&gt; Ilan sa mga [[Isotope|isotopo]] na pangunahing nagbibigay ng init sa planeta ay ang [[potasyo 40]], [[uranyo 238]], at [[toryo 232]].&lt;ref name=&quot;sanders20031210&quot; /&gt; Aabot ang init sa sentro hanggang {{Convert|6,000|C|F|abbr=on}},&lt;ref&gt;{{cite web |date=25 April 2013 |title=The Earth's Centre is 1000 Degrees Hotter than Previously Thought |trans-title=Mas Mainit nang 1000 Digri ang Sentro ng Daigdig kesa sa Naunang Inakala |url=http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628075455/http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter/Earth-Centre-Hotter/ |archive-date=28 June 2013 |access-date= |website=The European Synchrotron (ESRF) |language=en}}&lt;/ref&gt; at presyur hanggang {{Convert|360|GPa|e6psi|abbr=unit}}.&lt;ref name=&quot;ptrsl360_1795_1227&quot; /&gt; Dahil nagmumula ang karamihan sa init na nagagawa ng Daigdig mula sa radyasyon, ipinagpapalagay ng mga siyentipiko na mas matindi pa kesa sa kasalukuyan ang produksiyon ng init ng planeta noong panahon kung saan hindi pa nauubos ang mga isotopong may maiiksing buhay. Pagsapit ng tatlong bilyong taon sa hinaharap, inaasahan na dodoble ang produksiyon ng init kumpara sa kasalukuyan, na magpapabilis sa pag-ikot ng init sa manto at dahil dito gayundin sa mga tektonikong plato, at magpapahintulot sa paggawa sa mga bihira ngayong mabuo na mga [[batong igneo]] tulad ng [[komatita]].&lt;ref name=&quot;T&amp;S 137&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;epsl121_1&quot; /&gt;

Nasa {{Val|87|u=mW/m2}} ang karaniwang init na nawawala sa Daigdig, para sa kabuuang pagkawala ng init na aabot sa {{Val|4.42|u=W|e=13}}.&lt;ref name=&quot;jg31_3_267&quot; /&gt; Ipinagpapalagay na dumadaloy ang init na ito papunta sa ibabaw dahil sa mga [[pagbuga ng manto]], na itinuturong salarin sa mga maanomalyang aktibidad ng ilang mga bulkan.&lt;ref name=&quot;science246_4926_103&quot; /&gt; Gayunpaman, karamihan sa init ay nawawala dahil sa paggalaw ng mga tektonikong plato dahil sa pamamaga ng manto sa mga tagaytay sa kailaliman ng mga karagatan. Nailalabas din ang init sa pamamagitan ng konduksiyon ng litospera, na madalas mangyari din sa kailaliman ng mga karagatan.&lt;ref name=&quot;heat loss&quot; /&gt;

=== Grabidad ===
{{Main|Grabidad ng Daigdig}}
Nasa {{Convert|9.8|m/s|ft/s|abbr=on}} ang bilis ng [[Grabedad|grabidad]] malapit sa ibabaw ng Daigdig. Gayunpaman, maaari itong bahagyang magbago dahil sa mga [[Anomalya sa grabidad|anomalya]] bunsod ng topograpiya, heolohiya, at at lokal na estraktura ng tektonikong plato.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Watts |first1=A. B. |last2=Daly |first2=S. F. |date=May 1981 |title=Long wavelength gravity and topography anomalies |trans-title=Mga anomalya sa mahabang haba ng alon ng grabidad at topograpiya |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=415–418 |bibcode=1981AREPS...9..415W |doi=10.1146/annurev.ea.09.050181.002215}}&lt;/ref&gt;

=== Magnetikong sakop ===
{{Main|Magnetikong sakop ng Daigdig}}
Ginagawa ang pangunahing bahagi ng [[magnetikong sakop ng Daigdig]] sa [[Kaibuturan ng isang planeta|kaibuturan]] nito, kung saan nagaganap ang prosesong [[Teoryang daynamo|daynamo]] na naglilipat sa kinetikong enerhiya mula sa init ng kumbeksiyon patungo sa enerhiyang elektromagnetiko. Umaabot hanggang sa labas ng kaibuturan ang sakop nito, mula sa manto patungo sa ibaba kung saan isa itong [[dipolo]]. Malapit sa heograpikong polo ang dipolo ng Daigdig. Sa ekwador ng magnetikong sakop, ang lakas ng sakop malapit sa ibabaw ay nasa {{Val|3.05|u=T|e=-5}}, na may [[magnetikong momento]] na {{Val|7.79|u=Am{{sup|2}}|e=2}} sa epoch 2000, na bumababa nang mga 6% kada siglo bagamat nananatili pa rin itong mas malakas kumpara sa pangmatagalang karaniwan nito.&lt;ref name=&quot;dipole&quot;&gt;{{cite journal |last1=Olson |first1=Peter |last2=Amit |first2=Hagay |year=2006 |title=Changes in earth's dipole |trans-title=Mga pagbabago sa dipolo ng Daigdig |url=https://pages.jh.edu/~polson1/pdfs/ChangesinEarthsDipole.pdf |url-status=live |journal=Naturwissenschaften |language=en |volume=93 |issue=11 |pages=519–542 |bibcode=2006NW.....93..519O |doi=10.1007/s00114-006-0138-6 |pmid=16915369 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927110538/http://pages.jh.edu/~polson1/pdfs/ChangesinEarthsDipole.pdf |archive-date=27 September 2019 |s2cid=22283432}}&lt;/ref&gt; Magulo ang paggalaw ng kumbeksiyon sa kaibuturan; gumagalaw ang magnetikong polo at nagpapalitan din ng pagkakahanay paminsan-minsan. Nagreresulta ito sa [[Heomagnetikong pagkakaibang sekular|sekular na pagkakaiba]] sa pangunahing sakop at pagpapalitan ng heomagnetikong polo nang ilang beses kada ilang milyong taon. Pinakabago sa mga ito ang pagpapalitan na naganap noong tinatayang 700,000 taon ang nakalipas.&lt;ref name=&quot;fitzpatrick2006&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;campbelwh&quot; /&gt;

[[Magnetospera]] ang tawag sa kabuuang saklaw ng magnetikong sakop ng Daigdig. Pinapalihis nito ang mga [[Ion|iono]] at [[elektron]] ng [[hanging solar]]; pinipisat ng hanging solar ang bahaging nakaharap sa Araw nang mga 10 radyus ng Daigdig at nagpapahaba naman sa bahaging nasa likod upang maging isang mahabang buntot.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Ganushkina |first1=N. Yu |last2=Liemohn |first2=M. W. |last3=Dubyagin |first3=S. |date=2018 |title=Current Systems in the Earth's Magnetosphere |script-title=Mga Sistema ng Daloy sa Magnetospera ng Daigdig |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2017RG000590 |journal=Reviews of Geophysics |language=en |volume=56 |issue=2 |pages=309–332 |bibcode=2018RvGeo..56..309G |doi=10.1002/2017RG000590 |issn=1944-9208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100349/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2017RG000590 |archive-date=31 March 2021 |hdl-access=free |hdl=2027.42/145256 |s2cid=134666611}}&lt;/ref&gt; Dahil di hamak na mas mabilis ang hanging solar kesa sa bilis ng along dinadala nito, palaging nagaganap ang isang supersonikong [[arko ng banggaan]] ({{Lang|en|bow shock}}) sa bahaging nakaharap sa Araw.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Masson |first=Arnaud |date=11 May 2007 |title=Cluster reveals the reformation of the Earth's bow shock |trans-title=Ibinunyag ng klaster ang repormasyon ng arko ng banggaan ng Daigdig |url=http://sci.esa.int/jump.cfm?oid=40994 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100440/https://sci.esa.int/web/cluster/-/40994-cluster-reveals-the-reformation-of-the-earth-s-bow-shock |archive-date=31 March 2021 |publisher=European Space Agency |language=en}}&lt;/ref&gt; Nananatili lamang ang mga [[kargadong partikulo]] sa loob ng magnetospera, partikular na sa rehiyong tinatawag na plasmaspera na sumusunod sa linya ng magnetikong sakop ng Daigdig habang umiikot ito.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gallagher |first=Dennis L. |date=14 August 2015 |title=The Earth's Plasmasphere |trans-title=Ang Plasmaspera ng Daigdig |url=http://plasmasphere.nasa.gov/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828213813/http://plasmasphere.nasa.gov/ |archive-date=28 August 2016 |publisher=NASA/Marshall Space Flight Center |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gallagher |first=Dennis L. |date=27 May 2015 |title=How the Plasmasphere is Formed |trans-title=Paano Nabuo ang Plasmaspera |url=http://plasmasphere.nasa.gov/formed.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115064232/http://plasmasphere.nasa.gov/formed.html |archive-date=15 November 2016 |publisher=NASA/Marshall Space Flight Center |language=en}}&lt;/ref&gt; Nabubuo ang pasingsing na daloy dahil sa pagsunod nito sa magnetikong sakop kahit na pawang natatangay lamang ang mga ito dahil sa dominasyon ng magnetikong daloy sa rehiyon.&lt;ref name=&quot;BaumjohannTreumann1997&quot;&gt;{{cite book |last1=Baumjohann |first1=Wolfgang |title=Basic Space Plasma Physics |last2=Treumann |first2=Rudolf A. |publisher=World Scientific |year=1997 |isbn=978-1-86094-079-8 |pages=8, 31 |language=en |trans-title=Mga Simpleng Pisika ng Plasma ss Kalawakan}}&lt;/ref&gt; Samantala, nabubuo naman ang [[sinturong Van Allen]] dahil sa mga random na paggalaw ng mga matitinding kargadong partikulo sa magnetospera.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2012 |title=Ionosphere and magnetosphere |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |url=https://www.britannica.com/science/ionosphere-and-magnetosphere/Magnetosphere |last=McElroy |first=Michael B. |language=en |trans-title=Ionospera at magnetospera |archive-url=https://web.archive.org/web/20160703085345/https://www.britannica.com/science/ionosphere-and-magnetosphere/Magnetosphere |archive-date=3 July 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Van Allen&quot;&gt;{{cite book |last=Van Allen |first=James Alfred |title=Origins of Magnetospheric Physics |date=2004 |publisher=University of Iowa Press |isbn=978-0-87745-921-7 |language=en |trans-title=Mga Pinagmulan ng Pisika ng Magnetospera |oclc=646887856}}&lt;/ref&gt; Tuwing nagaganap ang mga [[magnetikong bagyo]], lumilihis ang mga partikulong mula sa magnetospera at lalo na sa buntot nito patungo sa linya ng magnetikong sakop na papunta sa [[ionospera]] ng Daigdig, kung saan nagreresulta sa mga [[Aurora (astronomiya)|aurora]] sa kalangitan ang interaksyon ng mga ito sa atmospera.&lt;ref name=&quot;stern2005&quot; /&gt;

== Pag-ikot at paglibot ==

=== Pag-ikot ===
{{Main|Pag-ikot ng Daigdig}}
[[Talaksan:EpicEarth-Globespin-tilt-23.4.gif|thumb|Pag-ikot ng Daigdig, mula sa pinagsama-samang kuha ng mga nakapalibot na satelayt.]]
Masusukat ang bilis ng [[pag-ikot ng Daigdig]] depende sa sangguniang gagamitin: ayon sa [[Araw (astronomiya)|Araw]] ({{Lang|en|solar day}}) at ayon sa [[nakapirmeng bituin]] ({{Lang|en|sidereal day}}). Kung gagamitin ang Araw bilang sanggunian, karaniwang umiikot ang Daigdig sa sarili nitong aksis sa bilis na 86,400 segundo (86,400.0025 kung gagamitin ang segundong [[Pandaigdigang Sistema ng mga Yunit|SI]]). Dahil sa epekto ng puwersa ng [[kati]], na nagpapabagal sa pag-ikot, bahagyang nagbabago ang kabuuang haba ng isang araw sa ganitong kahulugan nang 1 o 2 milisegundo kesa sa karaniwan.&lt;ref name=&quot;USNO_TSD&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |date=9 April 2015 |title=Rapid Service/Prediction of Earth Orientation |trans-title=Rapid Service/Prediksyon sa Oryentasyon ng Daigdig |url=http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat |format= |journal=IERS Bulletin-A |language=en |volume=28 |issue=15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150314182157/http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat |archive-date=14 March 2015 |access-date=}}&lt;/ref&gt; Samantala, mas mabagal nang 4 na minuto ang araw (ayon sa Araw) kung gagamitin naman ang mga nakapirmeng bituin bilang sanggunian; ang isang araw sa ganitong kahulugan ay katumbas ng 23 oras 56 minuto 4 segundo.&lt;ref name=&quot;IERS&quot; /&gt; Mas mabilis ito nang mga 8 milisegundo tuwing [[ekinoksiyo]] sa [[Ekinoksiyo ng Marso|Marso]].&lt;ref name=&quot;seidelmann1992&quot; /&gt;

Maliban sa mga [[bulalakaw]] at mga [[satelayt]] sa mababang ligiran, natutunghayan mula sa pananaw sa ibabaw ng Daigdig ang paggalaw ng mga bagay sa kalangitan nang pakanluran sa bilis na 15 digri kada oras. Mula sa [[ekwador ng kalangitan]], katumbas ito ng diametro ng parehong Araw at [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] kada dalawang minuto; sa pananaw sa ibabaw, tila halos magkasinglaki ang dalawang bagay, na nagpapahintulot sa pagkakaroon ng mga halos perpektong [[laho]] sa Daigdig.&lt;ref name=&quot;zeilik1998&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;angular&quot; /&gt;

=== Paglibot ===
{{Main|Ligiran ng Daigdig|Lokasyon ng Daigdig}}
[[Talaksan:Seasons-tl.png|thumb|[[Ligiran ng Daigdig]], kabilang na ang mga [[panahon]], [[apsis]], [[solstisyo]], at [[ekinoksiyo]].]]
Ikatlong planeta mula sa Araw ang Daigdig, at bahagi ng [[loobang Sistemang Solar]]. Lumilibot ang Daigdig sa Araw sa tinatayang karaniwang layo na {{Convert|150|e6km|e6mi|abbr=unit}}, na siyang basehan ng [[astronomikong yunit]] (AU) at katumbas ng 8.3 [[Sinag-taon|sinag-minuto]] o 380 beses ng [[Distansiyang lunar|distansiya ng Buwan sa Daigdig]]. Karaniwang lumilibot ang Daigdig sa Araw sa loob ng 365.2564 na araw, sa karaniwang bilis na {{Convert|29.7827|km/s|mi/s}}.&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot; /&gt; Samantala, lumilibot ang Daigdig at ang buong Sistemang Solar sa [[Ariwanas]] sa tinatayang layo na 28,000 sinag-taon mula sa gitna. Mas mataas naman ito nang nasa 20 [[sinag-taon]] mula sa [[kalapagang galaktiko]], sa [[braso ng Orion]].&lt;ref name=&quot;nasa20051201&quot; /&gt;

=== Pagkatagilid ===
[[Talaksan:Axial_tilt_vs_tropical_and_polar_circles.svg|thumb|Dahil sa pagkatagilid ng Daigdig, sabay na nakakaranas ang hilaga at timog ng magkaibang kapanahunan. Halimbawa, kung tag-init sa hilaga, taglamig sa timog.]]
Nakatagilid ang Daigdig nang 23.439281 digri, kung saan palaging nakaturo ang aksis nito sa mga [[polo sa kalangitan]] nase sa kahulugan. Dahil dito, magkaiba ang natatanggap na sinag ng Araw sa ibabaw ng Daigdig sa paglipas ng taon. Ito ang dahilan kung bakit nagaganap ang mga tinatawag na [[kapanahunan]] sa mga rehiyon lagpas ng mga linya ng tropiko (mula [[ekwador]]): nasa tag-init ang hilaga at taglamig sa timog kung nakaharap sa Araw ang [[Tropiko ng Kanser]], nasa taglamig naman ang hilaga at tag-init sa timog kung nakaharap naman sa Araw ang [[Tropiko ng Kaprikorn]]. Tuwing tag-init, mas matagal na nagpapakita ang Araw sa langit; tuwing taglamig, mas mabilis itong lumulubog.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Rohli |first1=Robert. V. |title=Climatology |last2=Vega |first2=Anthony J. |publisher=Jones &amp; Bartlett Learning |year=2018 |isbn=978-1-284-12656-3 |edition=4 |pages=291–292 |language=en |trans-title=Klimatolohiya}}&lt;/ref&gt; Samantala, hindi nakakatanggap ng sinag ng Araw ang mga rehiyong malapit sa magkabilang polo nang ilang linggo kada taon; mas mahaba pa ito sa magkabilang polo mismo, na maaaring tumagal nang ilang buwan. Nakakaranas din sila ng mga araw kung saan hindi lumulubog ang Araw.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Burn |first=Chris |url=http://nwtresearch.com/sites/default/files/the-polar-night.pdf |title=The Polar Night |date=March 1996 |publisher=The Aurora Research Institute |language=en |trans-title=Ang Gabing Polar |archive-url=https://web.archive.org/web/20230806150129/https://nwtresearch.com/sites/default/files/the-polar-night.pdf |archive-date=6 August 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=24 June 2020 |title=Sunlight Hours |trans-title=Mga Oras ng Sinisinagan |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/sunlight-hours/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022025038/https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/sunlight-hours/ |archive-date=22 October 2020 |work=Australian Antarctic Programme |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa astronomikong pananaw, nasusukat ang apat na panahon–taglamig, tagsibol, tag-init, at taglagas–base sa mga [[solstisyo]] at [[ekinoksiyo]]. Sa hilaga, nagaganap ang solstisyo ng taglamig tuwing bandang ika-21 ng Disyembre, solstisyo ng tag-init tuwing bandang ika-21 ng Hunyo, ekinoksiyo ng tagsibol tuwing bandang ika-20 ng Marso, at ekinoksiyo ng taglagas tuwing bandang ika-22 o ika-23 ng Setyembre. Baligtad naman ang sitwasyon sa timog para sa mga petsa ng solstisyo at ekinoksiyo nito.&lt;ref name=&quot;bromberg2008&quot; /&gt; Matatag ang pagkatagilid ng aksis ng Daigdig sa mahabang panahon. Gayunpaman, sumasailalim pa rin ito sa [[nutasyon]], o ang bahagyang pagbabago sa pag-ikot nito kada 18.6 na taon. Kabilang sa mga ito ang [[alog na Chandler]], ang [[presesyon]] ng pag-ikot na nakakabuo ng kumpletong bilog kada 25,800 taon, at ang mga bahagyang paggalaw ng polo ng Daigdig. Ang mga ito ay resulta ng hilaan ng Araw at Buwan sa Daigdig.&lt;ref name=&quot;fisher19960205&quot; /&gt;

Hindi isang [[bilog]] ang ligiran ng Daigdig kundi isang [[Habilog|elipse]]. Tinatawag na [[perihelion]] ang pinakamalapit na punto ng ligiran nito mula sa Araw, at [[aphelion]] naman para sa pinakamalayong punto nito. Sa kasalukuyan, nagaganap ang perihelion kada tuwing ika-3 ng Enero at aphelion kada tuwing ika-4 ng Hulyo. Nagbabago ito sa paglipas ng panahon dahil sa presesyon at pagbabago sa ligiran dahil sa [[siklong Milankovitch]]. Tinatayang nasa 6.8% mas mataas ang natatanggap na [[enerhiyang solar]] tuwing perihelion kada taon kumpara sa aphelion.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Buis |first1=Alan |date=27 February 2020 |title=Milankovitch (Orbital) Cycles and Their Role in Earth's Climate |trans-title=Mga Siklong Milankovitch (Ligiran) at ang Gampanin Nito sa Klima ng Daigdig |url=https://climate.nasa.gov/news/2948/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030105553/https://climate.nasa.gov/news/2948/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ |archive-date=30 October 2020 |work=NASA |language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil ang timog ang nakaharap sa Araw pagsapit ng aphelion, bahagyang mas mataas ang natatanggap nito na enerhiyang solar kesa hilaga sa buong taon. Gayunpaman, hindi ito masyadong nadadama dahil sa pagkatagilid ng aksis at ang pagkuha ng karamihan ng sobra sa enerhiyang ito ng katubigan na mas marami sa timog kesa sa hilaga.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kang |first1=Sarah M. |last2=Seager |first2=Richard |title=Why is the Northern Hemisphere Warmer than the Southern Hemisphere? |trans-title=Bakit mas Mainit ang Hilagang Hemispero kesa sa Katimugang Hemispero? |url=http://ocp.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/pub/seager/Kang_Seager_subm.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210907195739/http://ocp.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/pub/seager/Kang_Seager_subm.pdf |archive-date=7 September 2021 |work=Columbia University |location=New York |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Buwan ==
{{Main|Buwan (astronomiya)|Ligiran ng Buwan}}
[[Talaksan:FullMoon2010.jpg|thumb|Ang harapan o nakikitang bahagi ng [[Buwan (astronomiya)|Buwan]].]]
[[Buwan (astronomiya)|Buwan]] ang tanging [[likas na satelayt]] ng Daigdig. Isa itong malaking mala-[[planetang lupa]] na likas na satelayt na may diametrong sang-apat ng Daigdig. Ito ang pinakamalaking buwan sa [[Sistemang Solar]] kumpara sa planeta nito, bagamat mas malaki ang [[Charon]] kung ikukumpara sa [[Pluto]], na isang [[planetang menor]].&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Klemetti |first1=Erik |date=17 June 2019 |title=What's so special about our Moon, anyway? |trans-title=Ano bang espesyal sa Buwan natin, ha? |url=https://astronomy.com/news/2019/06/whats-so-special-about-our-moon-anyway |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106063032/https://astronomy.com/news/2019/06/whats-so-special-about-our-moon-anyway |archive-date=6 November 2020 |access-date= |work=[[Astronomy (magazine)|Astronomy]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=19 December 2019 |title=Charon |url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/pluto-moons/charon/in-depth/#:~:text=At%20half%20the%20size%20of,phenomenon%20called%20mutual%20tidal%20locking. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201014164907/https://solarsystem.nasa.gov/moons/pluto-moons/charon/in-depth/#:~:text=At%20half%20the%20size%20of,phenomenon%20called%20mutual%20tidal%20locking. |archive-date=14 October 2020 |access-date= |website=NASA |language=en}}&lt;/ref&gt; Kapitalisado ang salitang ''Buwan'' upang ihiwalay ito sa [[Buwan (panahon)|kalendaryong buwan]] gayundin sa mga likas na satelayt ng ibang mga planeta, na tinatawag ding ''buwan''. Kasalukuyang pinaniniwalaan na nabuo ito bilang resulta ng [[Hinuhang matinding pagtama|banggaan]] ng Daigdig at ng isang planetang singlaki ng [[Marte]], na tinatawag na [[Theia (palagay na planeta)|Theia]]. Pinapaliwanag rin nito ang halos kawalan ng makikitang [[bakal]] at ibang mga elementong madaling matunaw sa Buwan pati na rin sa pagkakatulad halos ng komposisyon nito sa ibabaw ng Daigdig.&lt;ref name=&quot;canup_asphaug2001b&quot; /&gt; Base sa mga isinagawang simulasyon sa kompyuter, may makikitang dalawang mala-blokeng bakas ng naturang protoplaneta sa loob mismo ng Daigdig.&lt;ref name=&quot;NYT-20231101&quot;&gt;{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |date=1 November 2023 |title=A 'Big Whack' Formed the Moon and Left Traces Deep in Earth, a Study Suggests - Two enormous blobs deep inside Earth could be remnants of the birth of the moon. |language=en |trans-title=Nabuo ang Buwan dahil sa isang 'Matinding Hampas' at Nag-iwan ng Bakas sa Loob ng Daigdig, ayon sa isang Pag-aaral - Posibleng mga naiwang bakas ng pagkabuo ng Buwan ang dalawang dambuhalang bloke sa kaloob-looban ng Daigdig |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2023/11/01/science/moon-formation-theia.html |url-status=live |access-date= |archive-url=https://archive.today/20231101232849/https://www.nytimes.com/2023/11/01/science/moon-formation-theia.html |archive-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NAT-20231101&quot;&gt;{{cite journal |author=Yuan, Qian |display-authors=et al. |date=1 November 2023 |title=Moon-forming impactor as a source of Earth's basal mantle anomalies |trans-title=Banggaan na gumawa sa Buwan bilang pinagmulan ng mga anomalya sa basaltong manto ng Daigdig |url=https://www.nature.com/articles/s41586-023-06589-1 |url-status=live |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=623 |issue=7985 |pages=95–99 |bibcode=2023Natur.623...95Y |doi=10.1038/s41586-023-06589-1 |pmid=37914947 |url-access=subscription |archive-url=https://archive.today/20231102061800/https://www.nature.com/articles/s41586-023-06589-1 |archive-date=2 November 2023 |access-date= |s2cid=264869152}}&lt;/ref&gt;

Ang paghihilaan ng Buwan at ng Daigdig dahil sa [[grabidad]] ang siyang dahilan kung bakit may mga [[kati]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Coughenour |first1=Christopher L. |last2=Archer |first2=Allen W. |last3=Lacovara |first3=Kenneth J. |author-link3=Kenneth Lacovara |date=2009 |title=Tides, tidalites, and secular changes in the Earth–Moon system |trans-title=Kati, tidalite, at mga sekular na pagbabago sa sistemang Daigdig–Buwan |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825209001445 |url-status=live |journal=Earth-Science Reviews |language=en |volume=97 |issue=1 |pages=59–79 |bibcode=2009ESRv...97...59C |doi=10.1016/j.earscirev.2009.09.002 |issn=0012-8252 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20121028000947/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825209001445 |archive-date=28 October 2012 |access-date=}}&lt;/ref&gt; Dahil rin dito kaya nakaharap palagi sa Daigdig ang isang bahagi nito, na resulta ng {{Lang|en|[[tidal locking]]}}.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kelley |first=Peter |date=17 August 2017 |title=Tidally locked exoplanets may be more common than previously thought |language=en |trans-title=Maaaring mas karaniwan kesa sa inaakala noon ang mga naka-tidal lock na eksoplaneta |newspaper=Uw News |url=https://www.washington.edu/news/2017/08/14/tidally-locked-exoplanets-may-be-more-common-than-previously-thought/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009192401/https://www.washington.edu/news/2017/08/14/tidally-locked-exoplanets-may-be-more-common-than-previously-thought/ |archive-date=9 October 2020}}&lt;/ref&gt; Habang lumilibot ang Buwan sa Daigdig, nasisinagan ang ilang bahagi nito ng Araw; tinatawag ang mga ito bilang mga [[yugto ng buwan]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lunar Phases and Eclipses |trans-title=Mga Yugto at Laho ng Buwan |url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/earths-moon/lunar-phases-and-eclipses |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016180007/https://solarsystem.nasa.gov/moons/earths-moon/lunar-phases-and-eclipses/ |archive-date=16 October 2020 |access-date= |website=NASA Solar System Exploration |language=en}}&lt;/ref&gt; Unti-unting lumalayo ang Buwan mula sa Daigdig dahilan sa epekto ng interaksyon ng kati, sa bilis na {{Convert|38|mm/yr|in/yr|abbr=unit}}. Ibig sabihin, iba ang haba ng isang araw at taon ilang milyong taon ang nakaraan at maging sa malayong hinaharap.&lt;ref name=&quot;espenak_meeus20070207&quot; /&gt; Halimbawa, noong panahong [[Ediakarano]] (620 milyong taon ang nakaraan), tinatayang 400 araw ang isang taon at halos 22 oras lamang ang isang araw.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Williams |first=G.E. |date=2000 |title=Geological constraints on the Precambrian history of Earth's rotation and the Moon's orbit |trans-title=Mga heolohikong limitasyon sa kasaysayang Prekambriano ng pag-ikot ng Daigdig at ng ligiran ng Buwan |journal=Reviews of Geophysics |language=en |volume=38 |issue=1 |pages=37–59 |bibcode=2000RvGeo..38...37W |doi=10.1029/1999RG900016 |doi-access=free |s2cid=51948507}}&lt;/ref&gt;

May malaking bahagi ang Buwan sa pagdebelop ng buhay sa Daigdig dahil sa gampanin nito sa klima. Ayon sa mga pag-aaral sa [[paleontolohiya]] at simulasyon sa kompyuter, naging matatag ang pagkatagilid ng aksis ng Daigdig dahil sa mga kati.&lt;ref name=&quot;aaa428_261&quot; /&gt; Ipinagpapalagay ng ilang mga siyentipiko na maaaring maging magulo ang pag-ikot ng Daigdig dahil sa gitgitan ng Araw sa umbok sa ekwador ng Daigdig, na makakaapekto nang matindi sa paglipas ng panahon kagaya ng sa [[Marte]], bagamat kasalukuyan pa rin itong pinagtatalunan.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cooper |first1=Keith |date=27 January 2015 |title=Earth's moon may not be critical to life |trans-title=Maaaring hindi kritikal sa buhay ang buwan ng Daigdig |url=https://phys.org/news/2015-01-earth-moon-critical-life.html#:~:text=Lissauer's%20team%20found%20that%20without,day%20angle%20of%2023.5%20degrees. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030120857/https://phys.org/news/2015-01-earth-moon-critical-life.html#:~:text=Lissauer's%20team%20found%20that%20without,day%20angle%20of%2023.5%20degrees. |archive-date=30 October 2020 |access-date= |work=[[Phys.org]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dadarich |first1=Amy |last2=Mitrovica |first2=Jerry X. |author-link2=Jerry X. Mitrovica |last3=Matsuyama |first3=Isamu |last4=Perron |first4=J. Taylor |last5=Manga |first5=Michael |author-link5=Michael Manga |last6=Richards |first6=Mark A. |date=22 November 2007 |title=Equilibrium rotational stability and figure of Mars |trans-title=Pagkamatatag ng pag-ikot sa ekwilibriyo at anyo ng Marte |url=http://web.mit.edu/perron/www/files/Daradich08.pdf |journal=Icarus |language=en |volume=194 |issue=2 |pages=463–475 |doi=10.1016/j.icarus.2007.10.017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201094104/http://web.mit.edu/perron/www/files/Daradich08.pdf |archive-date=1 December 2020 |access-date=}}&lt;/ref&gt;

Mula sa ibabaw ng Daigdig, halos magkasinglaki ang Buwan at Araw. Nagmumukhang ganito ang kaso dahil sa pagiging 400 na mas malaki ang Araw kesa sa Buwan, at 400 din na mas malayo ito mula sa Daigdig.&lt;ref name=&quot;angular&quot; /&gt; Dahil dito, posible ang mga halos perpektong [[laho]] sa kalangitan ng Daigdig.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Sharf |first1=Caleb A. |author1-link=Caleb Scharf |date=18 May 2012 |title=The Solar Eclipse Coincidence |trans-title=Ang Nagkataon Lang na Lahong Solar |url=https://blogs.scientificamerican.com/life-unbounded/the-solar-eclipse-coincidence/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201015083529/https://blogs.scientificamerican.com/life-unbounded/the-solar-eclipse-coincidence/ |archive-date=15 October 2020 |access-date= |work=[[Scientific American]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Asteroyd at artipisyal na satelayt ===
{{Main|Bagay malapit sa Daigdig|Palagay na buwan ng Daigdig}}
[[Talaksan:The_station_pictured_from_the_SpaceX_Crew_Dragon_1.jpg|thumb|Ang [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] (ISS) noong 2021.]]
May mga [[asteroyd]] na dumadaan [[Bagay na malapit sa Daigdig|malapit o nasa mismong ligiran ng Daigdig]]. Kinabibilangan ito ng mga [[kwasisatelayt]], mga bagay na may [[ligirang hugis sapatos ng kabayo]], at mga [[Troyanong asteroyd|trojan]]. Hindi bababa sa pitong kwasisatelayt, kabilang na ang [[469219 Kamoʻoalewa]], na may sukat mula 10 metro hanggang 5000 metro.&lt;ref name=&quot;christou_asher2011&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Marcos |first1=C. de la Fuente |last2=Marcos |first2=R. de la Fuente |date=8 August 2016 |title=Asteroid (469219) 2016 HO3, the smallest and closest Earth quasi-satellite |trans-title=Asteroyd (469219) 2016 HO3, ang pinakamaliit at pinakamalapit na kwasisatelayt ng Daigdig |url=https://academic.oup.com/mnras/article/462/4/3441/2589984 |url-status=live |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=462 |issue=4 |pages=3441–3456 |arxiv=1608.01518 |bibcode=2016MNRAS.462.3441D |doi=10.1093/mnras/stw1972 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031044749/https://academic.oup.com/mnras/article/462/4/3441/2589984 |archive-date=31 October 2020 |access-date= |doi-access=free |s2cid=118580771}}&lt;/ref&gt; Sumasailalim sa [[librasyon]] ang isang asteroyd na trojan, {{mpl|2010 TK|7}}, sa pangunahing [[puntong Lagrange]] na L4 sa ligiran ng Daigdig.&lt;ref name=&quot;Choi&quot; /&gt; Samantala, lumalapit naman ang {{mpl|2006 RH|120}}, isang maliit na asteroyd malapit sa Daigdig, sa sistema ng Daigdig at Buwan kada bandang 20 taon. Paminsan-minsan itong lumilibot sa Daigdig sa loob ng maikling panahon tuwing lumalapit ito sa sistema.&lt;ref&gt;{{cite web |title=2006 RH120 ( = 6R10DB9) (A second moon for the Earth?) |trans-title=2006 RH120 ( = 6R10DB9) (Ikalawang buwan ng Daigdig?) |url=http://www.birtwhistle.org/Gallery6R10DB9.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206154817/http://www.birtwhistle.org/Gallery6R10DB9.htm |archive-date=6 February 2015 |access-date= |website=Great Shefford Observatory |language=en}}&lt;/ref&gt;

Tinatayang nasa 4,550 [[artipisyal na satelayt]] ang kasalukuyang gumagana at lumilibot sa Daigdig noong Setyembre 2021,&lt;ref name=&quot;ucs&quot; /&gt; kabilang na ang [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] (ISS), ang pinakamalaking artipisyal na satelayt.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Welch |first1=Rosanne |url=https://books.google.com/books?id=aWGHDwAAQBAJ&amp;q=largest+artificial+satellite&amp;pg=RA2-PA126 |title=Technical Innovation in American History: An Encyclopedia of Science and Technology |last2=Lamphier |first2=Peg A. |publisher=ABC-CLIO |year=2019 |isbn=978-1-61069-094-2 |page=126 |language=en |trans-title=Teknikal na Inobasyon sa Kasaysayang Amerikano: Ensiklopedya ng Agham at Teknolohiya |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810224725/https://books.google.com/books?id=aWGHDwAAQBAJ&amp;q=largest+artificial+satellite&amp;pg=RA2-PA126 |archive-date=10 August 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Bukod sa mga ito, lumilibot din sa Daigdig ang mga hindi na gumaganang artipisyal na satelayt, kabilang na ang pinakamatandang satelayt sa ligiran, [[Vanguard 1]], gayundin sa di bababa sa 18,000 tukoy na debri sa kalawakan.&lt;ref&gt;{{cite journal |date=February 2018 |editor1-last=Anz-Meador |editor1-first=Phillip |editor2-last=Shoots |editor2-first=Debi |title=Satellite Box Score |trans-title=Box Score ng mga Satelayt |url=https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |url-status=live |journal=Orbital Debris Quarterly News |language=en |volume=22 |issue=1 |page=12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402034308/https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |archive-date=2 April 2019 |access-date=}}&lt;/ref&gt;

== Katubigan ==
{{Main|Hidrospera}}
[[Talaksan:Ocean_world_Earth.jpg|thumb|Nababalot ang malaking bahagi ng Daigdig sa tubig. Makikita rito ang mga kaulapan at mga yelo sa rehiyong polar nito.]]
Saklaw sa [[hidrospera]] ng Daigdig ang kabuuan ng mga katubigan nito at ang distribusyon nito sa ibabaw. Karamihan sa mga ito ang nasa mga [[karagatan]]. Kabilang din sa hidrospera ang mga katubigan sa kalupaan at himpapawid ng Daigdig. Tinatayang nasa {{Val|1.35|u=metrikong tonelada|e=18}} ang kabuuang masa ng mga karagatan, at may lawak na aabot nang {{Convert|361.8|e6km2|e6mi2|abbr=unit}} at karaniwang lalim na {{Convert|3,682|m|ft|abbr=on}} upang magkaroon ng tinatayang bolyum na {{Convert|1.332|e9km3|e6mi3|abbr=unit}}.&lt;ref name=&quot;ocean23_2_112&quot; /&gt; Nasa 97.5% nito ang [[tubig-alat]], at [[tubig-tabang]] naman ang natitirang 2.5%. Pawang mga nasa [[yelo]] ang tinatayang 68.7% ng lahat ng tubig-tabang sa Daigdig,&lt;ref&gt;{{cite web|last=Perlman|first=Howard|date=17 March 2014|title=The World's Water|url=https://water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html|access-date=|work=USGS Water-Science School|archive-date=22 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150422113320/http://water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html|url-status=live|language=en|trans-title=Ang Katubigan ng Mundo}}&lt;/ref&gt; 30% ang [[Groundwater|nakalagak sa loob ng kalupaan]],&lt;ref name=&quot;Lake Scientist 20162&quot;&gt;{{cite web |title=Where Are Lakes?|website=Lake Scientist|date=28 February 2016|url=https://www.lakescientist.com/where-are-lakes/|access-date=28 February 2023|archive-date=28 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228013824/https://www.lakescientist.com/where-are-lakes/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; at 1% ang nasa ibabaw ng Daigdig gayundin sa mga maliliit na bakas nito mula sa biolohikal na nilalang at [[singaw]] sa atmospera.&lt;ref name=&quot;School 2019&quot;&gt;{{cite web |last=School|first=Water Science|title=How Much Water is There on Earth?|website=United States Geological Survey|date=13 November 2019|url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-earth#science|access-date=|archive-date=9 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220609050627/https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-earth#science|url-status=live|trans-title=Gaano Karaming Tubig ang Meron sa Daigdig?|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Education 20222&quot;&gt;{{cite web |title=Freshwater Resources|website=Education|date=18 August 2022|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/freshwater-resources/|access-date=|archive-date=26 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526195118/https://education.nationalgeographic.org/resource/freshwater-resources|url-status=live|trans-title=Mga Mapagkukunan ng Tubig Tabang|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa mga [[rehiyong polar]] ng Daigdig, nananatili ang [[niyebe]] kahit tag-init at [[Pamumuo ng yelo|nagiging yelo]]. Nakakabuo ito kalaunan ng mga [[glasyar]], akumulasyon ng niyebe na unti-unting natutulak pababa dahil sa [[grabidad]]. Nabubuo ito sa mga kabundukan ([[Alpinong glasyar|alpino]]) at mga malalawak na kapatagan ([[Kontinental na glasyar|kontinental]]). Dahil rin sa proseso nito, nakakagawa ito ng mga anyong-lupa kagaya ng mga [[lambak na hugis U]]. Bukod dito, meron ding mga [[Yelo sa dagat|malalaking tipak ng yelo sa mga karagatan]], na kung ipagsasama ay may kabuuang lawak na kapareho halos ng sa Estados Unidos, bagamat unti-unting lumiliit ito dahil sa [[pagbabago ng klima]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hendrix|first=Mark|title=Earth Science: An Introduction|publisher=Cengage|year=2019|isbn=978-0-357-11656-2|location=Boston|page=|language=en|trans-title=Agham Pandaigdig: Panimula}}&lt;/ref&gt;

Nasa 35 gramo ng [[asin]] kada kilo ng tubig-alat ang karaniwang [[salinidad]] (pagkaalat) ng mga karagatan ng Daigdig.&lt;ref name=&quot;kennish2001&quot; /&gt; Nagmumula ang karamihan sa mga ito sa mga pagbuga ng bulkan gayundin mula sa mga [[batong igneo]].&lt;ref name=&quot;mullen2002&quot; /&gt; Tinutunaw ng karagatan ang mga gas mula sa himpapawid, na mahalaga para sa buhay sa loob nito.&lt;ref name=&quot;natsci_oxy4&quot; /&gt; Malaki ang gampanin rin nito sa pagpapanatili sa init ng Daigdig, Maaaring humantong sa mga matitinding pagbabago sa panahon ang mga kahit maliliit na pagbabago sa init nito, kagaya ng [[El Niño at La Niña]] sa [[Karagatang Pasipiko]].&lt;ref name=&quot;sample2005&quot; /&gt;

Isa sa mga natatanging katangian ng Daigdig ang pagkakaroon nito ng tubig, partikular na ang likidong tubig. Bagamat may mga planeta sa [[Sistemang Solar]] na may atmosperang may singaw ng tubig, wala sa mga ito ang kayang magpanatili ng likidong tubig sa ibabaw.&lt;ref name=&quot;Center 2021&quot;&gt;{{cite web |last=|first=|title=Tour of Water in the Solar System|website=United States Geological Survey|date=14 October 2021|url=https://www.usgs.gov/news/tour-water-solar-system|access-date=|archive-date=19 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119211912/https://www.usgs.gov/news/tour-water-solar-system|url-status=live|language=en|trans-title=Paglalakbay sa Katubigan ng Sistemang Solar}}&lt;/ref&gt; May mga buwan na nagpapakita ng mga senyales ng pagkakaroon ng likidong tubig na maaaring mas marami pa kesa sa lahat ng tubig sa mga karagatan ng Daigdig. Gayunpaman, ang mga ito ay nakapaloob nang ilang daang kilometro sa ilalim ng mga nagyeyelong ibabaw nito.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Are there oceans on other planets?|website=NOAA's National Ocean Service|date=1 June 2013|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/et-oceans.html|access-date=|archive-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619132905/http://oceanservice.noaa.gov/facts/et-oceans.html|url-status=live|trans-title=May mga karagatan ba sa ibang mga planeta?|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Himpapawid ==
{{Main|Atmospera ng Daigdig}}
Karaniwang nasa {{Convert|101.325|kPa|psi|abbr=on}} ang [[atmosperikong presyur]] ng himpapawid ng Daigdig sa [[eskalang taas]] na mga {{Convert|8.5|km|mi|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;Exline2006&quot;&gt;{{cite book|last1=Exline|first1=Joseph D.|url=https://www.nasa.gov/pdf/288978main_Meteorology_Guide.pdf|title=Meteorology|last2=Levine|first2=Arlene S.|last3=Levine|first3=Joel S.|date=2006|publisher=NASA/Langley Research Center|page=6|id=NP-2006-08-97-LaRC|access-date=|archive-date=28 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528181043/https://www.nasa.gov/pdf/288978main_Meteorology_Guide.pdf|url-status=live|language=en|trans-title=Meteorolohiya}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot; /&gt; Nagtataglay ang tuyong atmospera ng 78.084% [[nitroheno]], 20.946% [[oksiheno]], 0.934% [[argon]], at mga maliliit na bakas ng [[dioksidong karbon]] at ibang mga [[molekula]].&lt;ref name=&quot;Exline2006&quot; /&gt; Nasa 0.01% hanggang 4% ang [[singaw ng tubig]],&lt;ref name=&quot;Exline2006&quot; /&gt; pero karaniwang nasa 1% ito.&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot; /&gt; Natatakpan ng [[Ulap|kaulapan]] ang 2/3 ng ibabaw ng Daigdig, mas madalas sa mga karagatan kesa sa kalupaan.&lt;ref name=&quot;King Platnick Menzel Ackerman 2013 pp. 3826–3852&quot;&gt;{{cite journal |last1=King|first1=Michael D.|last2=Platnick|first2=Steven|last3=Menzel|first3=W. Paul|last4=Ackerman|first4=Steven A.|last5=Hubanks|first5=Paul A.|title=Spatial and Temporal Distribution of Clouds Observed by MODIS Onboard the Terra and Aqua Satellites|journal=IEEE Transactions on Geoscience and Remote Sensing|publisher=Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE)|volume=51|issue=7|year=2013|issn=0196-2892|doi=10.1109/tgrs.2012.2227333|pages=3826–3852|bibcode=2013ITGRS..51.3826K|s2cid=206691291|doi-access=free|hdl=2060/20120010368|hdl-access=free|trans-title=Distribusyon sa Espasyo at Panahon ng Kaulapan na Naobserbahan ng MODIS sakay sa mga satelayt na Terra at Aqua|language=en}}&lt;/ref&gt; Nakadepende sa latitud ang taas ng [[tropospera]], mula {{Convert|8|km|mi|abbr=on}} sa mga polo hanggang {{Convert|17|km|mi|abbr=on}} sa ekwador.&lt;ref name=&quot;geerts_linacre97&quot; /&gt;

Matindi ang ginawang pagbabago ng [[Biyospero|biospera]] sa kasalukuyang atmospera ng Daigdig. Nagsimula ang [[potosintesis]] ng oksiheno noong 2.7 bilyong taon ang nakaraan, na siyang bumuo sa kasalukuyang atmospera na puno ng nitroheno at oksiheno.&lt;ref name=&quot;NYT-20131003&quot; /&gt; Dahil dito, lumitaw ang mga [[organismong aerobiko]] at nagresulta kalaunan sa pagbuo sa [[Osonang patong|osonong patong]] dahil sa [[Siklong osono-oksiheno|paglipat]] ng {{Chem2|O2}} upang maging {{Chem2|O3}}. Hinaharang nito ang [[Ultrabiyoleta|radyasyong UV]] mula sa Araw, na nagpahintulot sa pagkakaroon ng buhay sa lupa.&lt;ref name=&quot;Harrison 2002&quot; /&gt; Bukod dito, ilan sa mga responsibilidad ng himpapawid na mahalaga sa buhay ang paglilipat sa singaw ng tubig, pagbibigay sa mga mahahalagang gas, pagsunog sa mga maliliit na [[bulalakaw]] bago ito tumama sa lupa, at pagpapanatili sa temperatura sa prosesong tinatawag na [[epektong greenhouse]].&lt;ref name=&quot;Narottam2008&quot; /&gt;

Karaniwang hinahati ang ibabaw na bahagi ng atmospera, ang bahagi sa taas ng tropospera, sa tatlo: [[estratospera]], [[mesospera]], at [[termospera]].&lt;ref name=&quot;atmosphere&quot; /&gt; [[Eksospera]] ang hangganan ng atmospera patungo sa [[magnetospera]] ng Daigdig.&lt;ref name=&quot;sciweek2004&quot; /&gt; Sa loob ng estratospera makikita ang [[Osonang patong|osonong patong]], na mahalaga sa buhay dahil sa pagharang nito sa mga radyasyong UV. Tinatawag na [[linyang Karman]] ang napagkasunduang hangganan ng atmospera ng Daigdig at kalawakan, na makikita sa taas na 100 km (62 mi).&lt;ref name=&quot;cordoba2004&quot; /&gt;

=== Panahon at klima ===
{{Main|Panahon|Klima}}
Walang tiyak na hangganan ang atmospera ng Daigdig; unti-unti lamang ito numinipis hanggang sa mawala ito sa kalawakan.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/where-is-the-edge-of-space-and-what-is-the-karman-line|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304132146/https://www.nationalgeographic.com/science/article/where-is-the-edge-of-space-and-what-is-the-karman-line|archive-date=4 March 2021|title=Where, exactly, is the edge of space? It depends on who you ask|website=[[National Geographic]]|last1=Drake|first1=Nadia|author-link1=Nadia Drake|date=20 December 2018|access-date=|language=en|trans-title=Saan ba talaga ang hangganan ng kalawakan? Depende kung sino ang tinanungan mo}}&lt;/ref&gt; Nasa unang 11 km (6.8 mi) mula sa ibabaw ang malaking bahagdan ng kabuuang masa nito; tinatawag itong [[tropospera]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://spaceplace.nasa.gov/troposphere/en/|title=Troposphere|website=SpacePlace|publisher=[[NASA]]|last1=Erickson|first1=Kristen|last2=Doyle|first2=Heather|date=28 June 2019|access-date=|archive-date=4 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204093554/https://spaceplace.nasa.gov/troposphere/en/|url-status=live|trans-title=Tropospera|language=en}}&lt;/ref&gt; Pinapainitan ito at pati ang ibabaw ng enerhiya mula sa Araw, na siyang nagpapalawak sa ere. Umaangat ang ere na ito na may mababang densidad pataas at pinapalitan ng mas malamig at mas matinding densidad na ere. Nagreresulta ito sa [[sirkulasyon ng hangin]] na siyang nagmamando naman sa [[panahon]] at [[klima]] sa pamamagitan ng pamamahagi ng [[enerhiyang termal]].&lt;ref name=&quot;moran2005&quot; /&gt;

May dalawang pangunahing hangin sa sirkulasyong ito: ang [[hanging silangan]] ({{Lang|en|easterlies}}) na nasa rehiyong nasa 30° latitud sa ibaba ng ekwador at [[hanging kanluran]] ({{Lang|en|westerlies}}) na nasa mga gitnang latitud sa pagitan ng 30° hanggang 60°.&lt;ref name=&quot;berger2002&quot; /&gt; Mahalaga rin sa klima ang [[nilalamang init ng karagatan]] at [[Daloy ng dagat|daloy ng tubig]], lalo na ang [[sirkulasyong termohalina]] na siyang nagdidirekta naman ng init mula sa ekwador patungo sa mga rehiyong polar.&lt;ref name=&quot;rahmstorf2003&quot; /&gt; Nakakatanggap ang Daigdig ng {{Val|1361|u=W/m2}} na [[radyasyong solar]],&lt;ref&gt;{{cite journal |first1=Odele|last1=Coddington|first2=Judith L.|last2=Lean|author2-link=Judith Lean|first3=Peter|last3=Pilewskie|first4=Martin|last4=Snow|first5=Doug|last5=Lindholm|date=2016|title=A Solar Irradiance Climate Data Record|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|volume=97|issue=7|pages=1265–1282|bibcode=2016BAMS...97.1265C|doi=10.1175/bams-d-14-00265.1|doi-access=free|trans-title=Tala ng Datos ng Klima sa Radyasyong Solar|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot; /&gt; na kumokonti habang pataas ng latitud. Bumababa nang {{Convert|0.4|C-change|F-change|abbr=on}} kada digri ng latitud mula sa ekwador ang karaniwang temperatura ng hangin sa lebel ng dagat.&lt;ref name=&quot;sadava_heller2006&quot; /&gt; Maaaring hatiin ang Daigdig sa mga rehiyon base sa latitud: [[Tropiko|tropikal]], [[Subtropiko|subtropikal]], [[templado]], at [[Rehiyong polar|polar]].&lt;ref name=&quot;climate_zones&quot; /&gt;

Sumisingaw ang kalupaan sa proseso ng [[ebaporasyon]] na dinadala ng sirkulasyon ng hangin sa himpapawid. Depende sa kondisyon ng panahon sa lugar, umaangat ang mainit na hangin na siyang [[Kondensasyon|magkokondensa]] at bubuo sa mga ulap at kalauna'y babalik sa ibabaw sa pamamagitan ng [[presipitasyon]] tulad ng [[ulan]] o [[niyebe]].&lt;ref name=&quot;moran2005&quot; /&gt; Pagkabagsak sa ibabaw, dadaloy ang tubig patungo sa mga mabababang lugar sa pamamagitan ng mgadaluyan tulad ng [[ilog]] na tipikal na hahantong kalaunan sa mga [[karagatan]] o [[lawa]]. Tinatawag ang prosesong ito bilang ang [[siklo ng tubig]], na isang napakahalagang proseso mapanatili ang buhay sa kalupaan at [[erosyon]] sa paglipas ng heolohikong panahon. Nakadepende sa samu't saring salik kagaya ng topograpiya at temperatura ang dami ng babagsak na ulan o niyebe sa isang lugar.&lt;ref name=&quot;hydrologic_cycle&quot; /&gt;

== Buhay ==
{{Main|Biyospero|Kasaysayan ng buhay}}
Sa kasalukuyan, Daigdig lamang ang tanging lugar sa buong [[sansinukob]] na may [[buhay]]. Unang umusbong ito sa mga pinakaunang [[Anyong tubig|anyong-tubig]] sa planeta ilang daang milyong taon matapos ito mabuo apat na bilyong taon ang nakaraan. May likidong tubig ang Daigdig, na isang mahalagang sangkap upang mabuo ang mga mas komplikadong [[Kompuwestong organiko|molekulang organiko]] at makapagbigay ng sapat na enerhiya para makapagsimula ng [[metabolismo]]. Kumukuha ng mga [[Sustansiya (nutrisyon)|sustansiya]] mula sa tubig, lupa, at himpapawid ang mga halaman at iba pang mga organismo.&lt;ref name=&quot;ab2003&quot; /&gt; Tuloy-tuloy na nareresiklo ng mga espesye ang mga sustansiyang ito.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Singh |first1=J. S. |author-link1=Jamuna Sharan Singh |title=Ecology environmental science and conservation |last2=Singh |first2=S. P. |author-link2=S. P. Singh (biochemist) |last3=Gupta |first3=S.R. |publisher=S. Chand &amp; Company |year=2013 |isbn=978-93-83746-00-2 |edition=1 |location=New Delhi |language=en |trans-title=Ekolohiya agham pangkalikasan at konserbasyon |oclc=896866658}}&lt;/ref&gt;

== Mga tao ==
{{Main|Tao|Mundo}}
[[Talaksan:BlackMarble20161km.jpg|thumb|Pinagtagpi-tagping larawan na nagpapakita sa mga liwanag na nagmumula sa mga [[Polusyon sa liwanag|artipisyal na ilaw]] mula sa mga [[lungsod]] tuwing gabi.]]
Unang umusbong ang mga tao mula sa mga unang [[Primata|primado]] sa Aprika 300,000 taon ang nakaraan at [[Paglabas sa Aprika|kumalat]] sa Daigdig simula noon. Simula noong umusbong ang [[agrikultura]] tinatayang 12,000 taon ang nakaraan, nanatili sila sa iisang lugar at nakapagtayo ng mga [[lipunan]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 July 2022 |title=Introduction to Human Evolution |trans-title=Panimula sa Ebolusyon ng Tao |url=http://humanorigins.si.edu/education/introduction-human-evolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108211808/https://humanorigins.si.edu/education/introduction-human-evolution |archive-date=8 November 2023 |access-date= |website=humanorigins.si.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagawa nilang marating ang [[Antartika]], ang pinakahuling kontinente na walang tao, noon lamang ika-20 siglo, bagamat nananatili pa rin itong limitado. Simula noong ika-19 na siglo, mabilis na dumami ang mga tao, na umabot sa walong bilyon noong dekada 2020s at inaasahang dadami pa hanggang sampung bilyon pagsapit ng ikalawang bahagi ng ika-21 siglo.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2025-11-15 |title=Day of 8 Billion |trans-title=Araw ng Walong Bilyon |url=https://www.un.org/en/dayof8billion |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523051432/https://www.un.org/en/dayof8billion/ |archive-date=2025-05-23 |access-date= |website=United Nations |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harvey-2020&quot;&gt;{{Cite news |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=15 July 2020 |title=World population in 2100 could be 2 billion below UN forecasts, study suggests |language=en-GB |trans-title=Maaaring 2 bilyon na mas mababa kesa sa pagtataya ng UN ang populasyon ng mundo pagsapit ng 2100, ayon sa pag-aaral |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jul/15/world-population-in-2100-could-be-2-billion-below-un-forecasts-study-suggests |url-status=live |url-access=registration |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904212947/https://www.theguardian.com/world/2020/jul/15/world-population-in-2100-could-be-2-billion-below-un-forecasts-study-suggests |archive-date=4 September 2020 |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Marami sa kanila ang nakatira sa [[Timog Asya|katimugan]] at [[Silangang Asya|silangang bahagi]] ng [[Asya]] at nasa 90% sa kanila ang nakatira sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemispero]] dahil 68% ng kabuuang kalupaan ng Daigdig ay nasa naturang hemispero.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Lutz |first1=Ashley |date=4 May 2012 |title=MAP OF THE DAY: Pretty Much Everyone Lives In The Northern Hemisphere |trans-title=MAPA NGAYONG ARAW: Halos Lahat ay Nakatira sa Hilagang Hemispero |url=https://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180119181108/http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5 |archive-date=19 January 2018 |access-date= |work=Business Insider |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Méndez |first1=Abel |author-link1=Abel Méndez |date=6 July 2011 |title=Distribution of landmasses of the Paleo-Earth |trans-title=Distribusyon ng kalupaan sa sinaunang Daigdig |url=http://phl.upr.edu/library/notes/distributionoflandmassesofthepaleo-earth |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010959/http://phl.upr.edu/library/notes/distributionoflandmassesofthepaleo-earth |archive-date=6 January 2019 |access-date= |publisher=University of Puerto Rico at Arecibo |language=en}}&lt;/ref&gt;

Bukod sa ibabaw ng Daigdig, nagawang manirahan at manatili din ng mga tao sa kailaliman ng parehong dagat at lupa, gayundin sa kalawakan sa pamamagitan ng mga nakadisenyong tirahan tulad ng mga [[estasyong pangkalawakan]], [[Pagmimina|minahan]], at [[submarino]]. Gayunpaman, nananatili pa ring nakatira ang napakalaking bahagdan ng populasyon nila ang ibabaw ng Daigdig, at simula noong ika-20 siglo, may iilang tao na nagawang manirahan nang pansamantala sa mga estasyong pangkalawakan na lumilibot sa Daigdig, at sa mga ito, tanging bilang lamang ang mga tao na nakapaglakbay at nakatapak sa Buwan.&lt;ref name=&quot;shayler_vis2005&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Holmes |first=Oliver |date=19 November 2018 |title=Space: how far have we gone – and where are we going? |language=en-GB |trans-title=Kalawakan: gaano kalayo na ang narating natin – at saan tayo patungo? |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/2018/nov/19/space-how-far-have-we-gone-and-where-are-we-going |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006041822/https://www.theguardian.com/science/2018/nov/19/space-how-far-have-we-gone-and-where-are-we-going |archive-date=6 October 2020 |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

=== Epekto sa kalikasan ===
{{Main|Pagbabago ng klima|Epekto ng mga tao sa kalikasan}}
[[Talaksan:Global_Temperature_And_Forces_With_Fahrenheit.svg|alt=|thumb|Pagbabago sa karaniwang temperatura ng hangin sa ibabaw at mga salik sa pagbabagong ito. Mga tao ang may pakana sa pagtaas sa temperatura, na dumagdag sa mga likas na salik.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |author=IPCC |author-link=IPCC |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |publisher=Cambridge University Press (In Press) |year=2021 |editor1-last=Masson-Delmotte |editor1-first=V. |series=Contribution of Working Group I to the [[IPCC Sixth Assessment Report|Sixth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |place=Cambridge, United Kingdom and New York, NY, US |at=SPM-7 |language=en |trans-title=Climate Change 2021: Piskal na Agham na Basehan |access-date=2 June 2022 |editor2-last=Zhai |editor2-first=P. |editor3-last=Pirani |editor3-first=A. |editor4-last=Connors |editor4-first=S. L. |editor5-last=Péan |editor5-first=C. |editor6-last=Berger |editor6-first=S. |editor7-last=Cau |editor7-first=N. |editor8-last=Chen |editor8-first=Y. |editor9-last=Goldfarb |editor9-first=L. |display-editors=4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813201719/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf |archive-date=13 August 2021 |url-status=live |editor10-first=M. I. |editor10-last=Gomis}}&lt;/ref&gt;]]
Malaki ang epekto ng mga gawain ng tao sa kalikasan. Pinapataas ng mga gawain ng tao ang mga [[gas na greenhouse]] sa himpapawid, na [[Pagbabago ng klima|nagpapabago sa klima]].&lt;ref name=&quot;ConsensusOnConsensus&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Lindsey |first1=Rebecca |date=14 January 2009 |title=Climate and Earth's Energy Budget |trans-title=Klima at Badyet sa Enerhiya ng Daigdig |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002090444/https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance |archive-date=2 October 2019 |access-date= |website=Earth Observatory |publisher=[[NASA]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Tinatayang nasa {{Convert|1.2|C-change|F-change|abbr=on}} na mas mainit kesa bago ang [[Rebolusyong Industriyal]] ang pandaigdigang temperatura noong 2020.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Lima sa siyam na natukoy na [[hangganan ng planeta]] ang lumagpas na sa ligtas na lebel. Noong 2018, wala pa sa mga bansa ang kayang maserbisyuhan ang populasyon nito nang hindi lumalagpas sa mga hangganang ito.&lt;ref name=&quot;Boundaries&quot;&gt;{{cite web |last1=DiGirolamo |first1=Mike |date=8 September 2021 |title=We've crossed four of nine planetary boundaries. What does this mean? |trans-title=Natawid na natin ang apat sa siyam na hangganan ng planeta. Ano'ng ibig sabihin nito? |url=https://news.mongabay.com/2021/09/weve-crossed-four-of-nine-planetary-boundaries-what-does-this-mean/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127200649/https://news.mongabay.com/2021/09/weve-crossed-four-of-nine-planetary-boundaries-what-does-this-mean/ |archive-date=27 January 2022 |access-date= |website=[[Mongabay]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Carrington |first1=Damien |date=18 January 2022 |title=Chemical pollution has passed safe limit for humanity, say scientists |language=en |trans-title=Lumagpas na sa ligtas na hangganan ang polusyong kemikal, sabi ng mga siyentipiko |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2022/jan/18/chemical-pollution-has-passed-safe-limit-for-humanity-say-scientists |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412082940/https://www.theguardian.com/environment/2022/jan/18/chemical-pollution-has-passed-safe-limit-for-humanity-say-scientists |archive-date=12 April 2022}}&lt;/ref&gt; Ipinagpapalagay na posible ang [[Sustenibilidad|nasusustentong]] paggamit sa mga likas na yaman habang napupunan pa rin ang mga pangangailangan ng bawat tao sa mundo.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=O'Neill |first1=Daniel W. |last2=Fanning |first2=Andrew L. |last3=Lamb |first3=William F. |last4=Steinberger |first4=Julia K. |author4-link=Julia Steinberger |date=2018 |title=A good life for all within planetary boundaries |trans-title=Isang maayos na buhay para sa lahat sa loob ng mga hangganan ng planeta |url=https://www.nature.com/articles/s41893-018-0021-4 |url-status=live |journal=Nature Sustainability |language=en |volume=1 |issue=2 |pages=88–95 |bibcode=2018NatSu...1...88O |doi=10.1038/s41893-018-0021-4 |issn=2398-9629 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201214934/https://www.nature.com/articles/s41893-018-0021-4/ |archive-date=1 February 2022 |access-date= |s2cid=169679920}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
* [[Mundo]]
* [[Marte]]
* [[Buwan (astronomiya)|Buwan]]
* [[Benus (planeta)|Benus]]
* [[Sistemang Solar]]

==Talababa==
&lt;!-- List alphabetized. Please keep it that way, thank you!
--&gt;
{{reflist |30em |group=&quot;n&quot; |refs=

&lt;!--&lt;ref name=&quot;Aoki&quot;&gt;The ultimate source of these figures, uses the term &quot;seconds of UT1&quot; instead of &quot;seconds of mean solar time&quot;.—{{cite journal |last1=Aoki |first1=S. |title=The new definition of universal time |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1982-01_105_2/page/358 |journal=Astronomy and Astrophysics |year=1982 |volume=105 |issue=2 |pages=359–361 |bibcode=1982A&amp;A...105..359A |last2=Kinoshita |first2=H. |last3=Guinot |first3=B. |last4=Kaplan |first4=G. H. |last5=McCarthy |first5=D. D. |last6=Seidelmann |first6=P. K.}}&lt;/ref&gt;--&gt;

&lt;ref name=&quot;apsis&quot;&gt;{{cite book|page=[https://archive.org/details/probingnewsolars0000wilk/page/144 144]|title=Probing the New Solar System|url=https://archive.org/details/probingnewsolars0000wilk|trans-title=Paglalakbay sa Sistemang Solar|lang=en|last1=Wilkinson|first1=John|year= 2009|publisher=CSIRO Publishing|isbn=978-0-643-09949-4}} aphelion = ''a'' × (1 + ''e''); perihelion = ''a'' × (1&amp;nbsp;– ''e''), kung saan ''a'' ang semimayor na aksis at ''e'' ang tindi ng layo ({{lang|en|eccentricity}}). Ang pagkakaiba ng perihelion at aphelion ng Daigdig ay nasa 5 milyong kilometro.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;epoch&quot;&gt;Paiba-iba ang lahat ng mga astronomikong kantidad, parehong [[Penomenang sekular|sekular]] at [[dalasan|periodiko]]. Mga halaga sa agarang [[J2000.0]] na baryasyong sekular ang lahat ng mga kantidad na binigay rito, at binabalewala ang mga periodikong baryasyon.&lt;/ref&gt;

&lt;!--&lt;ref name=&quot;hill_radius&quot;&gt;For Earth, the [[Hill radius]] is &lt;math&gt;R_H = a\left ( \frac{m}{3M} \right )^{\frac{1}{3}}&lt;/math&gt;, where ''m'' is the mass of Earth, ''a'' is an astronomical unit, and ''M'' is the mass of the Sun. So the radius in AU is about &lt;math&gt;\left ( \frac{1}{3 \cdot 332,946} \right )^{\frac{1}{3}} = 0.01&lt;/math&gt;.&lt;/ref&gt;--&gt;

&lt;!--&lt;ref name=&quot;jaes41_3_379&quot;&gt;Including the [[Somali Plate]], which is being formed out of the African Plate. See: {{cite journal |first=Jean |last=Chorowicz |date=October 2005 |title=The East African rift system |journal=[[Journal of African Earth Sciences]] |volume=43 |issue=1–3 |pages=379–410 |doi=10.1016/j.jafrearsci.2005.07.019 |bibcode=2005JAfES..43..379C}}&lt;/ref&gt;--&gt;

&lt;!--&lt;ref name=&quot;solar_energy&quot;&gt;Aphelion is 103.4% of the distance to perihelion. Due to the inverse square law, the radiation at perihelion is about 106.9% of the energy at aphelion.&lt;/ref&gt;--&gt;

&lt;ref name=&quot;surfacecover&quot;&gt;{{cite web|title=Global Landcover|trans-title=Pandaigdigang Sakop ng Kalupaan|url=http://www.landcover.org/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150326085837/http://www.landcover.org/|archive-date=26 Marso 2015|lang=en}} Dahil sa mga likas na pagbabago, kalabuan pagdating sa mga [[Ice shelf|yelo]], at kumbensiyon sa pagmamapa para sa mga [[nakapatayong datos]], walang katuturan ang pagbibigay sa mga eksaktong halaga ng sakop ng karagatan at kalupaan. Batay sa datos mula sa mga dataset nasa 0.6% hanggang 1.0% ng kabuuang ibabaw ng Daigdig ang maidadagdag sa sakop ng katubigan kung isasama ang mga lawa at bukal. Itinuturing bilang bahagi ng kalupaan ang mga yelo sa [[Antartika]] at [[Greenland]], kahit na marami sa mga batong sumusuporta sa mga ito ay nasa ilalim ng dagat.&lt;/ref&gt;

&lt;!--&lt;ref name=&quot;space_debris&quot;&gt;As of 4 January 2018, the United States Strategic Command tracked a total of 18,835 artificial objects, mostly debris. See: {{cite journal |url=https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |title=Satellite Box Score |journal=Orbital Debris Quarterly News |editor1-first=Phillip |editor1-last=Anz-Meador |editor2-first=Debi |editor2-last=Shoots |volume=22 |issue=1 |page=12 |date=February 2018 |access-date=18 April 2018 |archive-date=2 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402034308/https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;--&gt;

}}

==Sanggunian==
{{reflist|refs=

&lt;ref name=VSOP87&gt;{{cite journal |title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1994-02-10_282_2/page/662 |trans-title=Mga numerikong ekspresyon para sa pormula ng presesyon at mga elemento ng mean ng Buwan at mga planeta|lang=en|journal=Astronomy and Astrophysics |volume=282 |issue=2 |pages=663–683 |date=February 1994 |last1=Simon |first1=J.L. |display-authors=et al|bibcode=1994A&amp;A...282..663S}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=IERS&gt;{{cite web |author=Staff |date=13 March 2021 |url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html |title=Useful Constants |trans-title=Mga Magagamit na Konstante|lang=en|publisher=[[International Earth Rotation and Reference Systems Service]] |archive-date=29 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029154942/http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot;&gt;{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=Earth Fact Sheet|trans-title=Fact Sheet sa Daigdig |lang=en|work=[[NSSDCA]] |publisher=[[NASA Goddard Space Flight Center]] |first=David R. |last=Williams |date=15 November 2024 |archive-date=8 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Allen294&quot;&gt;{{cite book |title=Allen's Astrophysical Quantities|lang=en|trans-title=Mga Astropisikong Kantidad ni Allen |last1=Allen |first1=Clabon Walter |author-link1=Clabon Allen |last2=Cox |first2=Arthur N. |editor=Arthur N. Cox |publisher=Springer |date=2000 |isbn=978-0-387-98746-0 |url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&amp;pg=PA294 |page=294 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195157/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&amp;pg=PA294 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;hbcp2000&quot;&gt;{{cite book |editor=David R. Lide |date=2000 |title=Handbook of Chemistry and Physics|lang=en|trans-title=Handbook ng Kimika at Pisika |edition=81 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-0481-1 |url=https://archive.org/details/crchandbookofche81lide}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=usno&gt;{{cite web |title=Selected Astronomical Constants, 2011|trans-title=Mga Piling Astronomikong Konstante, 2011|lang=en |work=The Astronomical Almanac |url=http://asa.usno.navy.mil/SecK/2011/Astronomical_Constants_2011.txt |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826043456/http://asa.usno.navy.mil/SecK/2011/Astronomical_Constants_2011.txt |archive-date=26 August 2013}}&lt;/ref&gt;

&lt;&lt;ref name=&quot;WGS-84-2&quot;&gt;{{cite web |first1=Sigurd |last1=Humerfelt |date=26 October 2010 |title=How WGS 84 defines Earth|trans-title=Paano dinedepina ng WGS 84 ang Daigdig|lang=en |url=http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html |website=Home Online |archive-url=https://web.archive.org/web/20110424104419/http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html |archive-date=24 April 2011}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=cazenave_ahrens1995&gt;{{cite book |first1=Anny |last1=Cazenave |author-link=Anny Cazenave |editor=Ahrens, Thomas J |date=1995 |title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants|lang=en| trans-title=Pandaigdigang Pisika ng Daigdig: Handbook ng mga Pisikal na Konstante|issue=1 |publisher=American Geophysical Union |location=Washington, DC, Ameriks |isbn=978-0-87590-851-9 |chapter-url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf |archive-date=16 October 2006|chapter=Geoid, Topography and Distribution of Landforms |series=AGU Reference Shelf|trans-chapter=Geoid, Topograpiya, at Distribusyon ng mga Anyong-lupa |volume=1 |doi=10.1029/RF001 |bibcode=1995geph.conf.....A}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IERS2004&quot;&gt;{{cite book |author=International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) Working Group |chapter=General Definitions and Numerical Standards|trans-chapter=Pangkalahatang Kahulugan at Numerikong Pamantayan |chapter-url=http://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32_009.pdf?__blob=publicationFile&amp;v=1 |editor-first=Dennis D. |editor-last=McCarthy |editor-link=Dennis McCarthy (scientist) |editor2-first=Gérard |editor2-last=Petit |url=http://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32.pdf?__blob=publicationFile&amp;v=1 |title=IERS Conventions (2003)| lang=en|trans-title=Pagpupulong ng IERS (2003)|publisher=Verlag des Bundesamts für Kartographie und Geodäsie |year=2004 |format=PDF |location=Frankfurt am Main |page=12 |isbn=978-3-89888-884-4 |archive-date=12 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160812171821/https://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32.pdf?__blob=publicationFile&amp;v=1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Pidwirny 2006_8&quot;&gt;{{cite book |last=Pidwirny |first=Michael |date=2 February 2006 |chapter=Introduction to the Oceans|trans-chapter=Panimula sa mga Karagatan |title=Fundamentals of Physical Geography|trans-title=Mga Pundamental sa Pisikal na Heograpiya|edition=2|lang=en |publisher=[[University of British Columbia, Okanagan]] |chapter-url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html|archive-date=9 December 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061209125035/http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=earthmass&gt;{{cite web |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/phys_par.html |title=Planetary Physical Parameters|lang=en|trans-title=Pisikal na Parametro ng Planeta |publisher=[[Jet Propulsion Laboratory]] |date=2008}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;NIST2008&quot;&gt;{{Cite book |url=http://physics.nist.gov/Pubs/SP330/sp330.pdf |title=The international system of units (SI) |lang=en|trans-title=Ang pandaigdigang sistema ng mga yunit (SI)|publisher=[[United States Department of Commerce]], [[National Institute of Standards and Technology|NIST]] Special Publication 330 |page=52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205071943/https://physics.nist.gov/Pubs/SP330/sp330.pdf |archive-date=5 February 2009}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Williams1994&quot;&gt;{{cite journal |last1=Williams |first1=James G. |title=Contributions to the Earth's obliquity rate, precession, and nutation|trans-title=Mga Ambag sa tindi ng pagkatagilid, presesyon, at nutasyon ng Daigdig|lang=en|journal=The Astronomical Journal |volume=108 |year=1994 |page=711 |issn=0004-6256 |doi=10.1086/117108 |bibcode=1994AJ....108..711W|s2cid=122370108 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Allen296&quot;&gt;{{cite book |title=Allen's Astrophysical Quantities|trans-title=Mga Astropisikong Kantidad ni Allen |lang=en|last1=Allen |first1=Clabon Walter |author-link1=Clabon Allen |last2=Cox |first2=Arthur N. |editor=Arthur N. Cox |publisher=Springer |date=2000 |isbn=978-0-387-98746-0 |url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&amp;pg=PA296 |page=296 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195213/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&amp;pg=PA296 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Cox2000&quot;&gt;{{cite book |last1=Allen |first1=Clabon Walter |author-link1=Clabon Allen |last2=Cox |first2=Arthur N. |editor=Arthur N. Cox |title=Allen's Astrophysical Quantities|trans-title=Mga Astropisikong Kantidad ni Allen|lang=en |url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&amp;pg=PA244 |edition=4th |date=2000 |publisher=AIP Press |location=New York |isbn=978-0-387-98746-0 |page=244 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195217/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&amp;pg=PA244 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;asu_highest_temp&quot;&gt;{{cite web |url=https://wmo.asu.edu/content/world-highest-temperature |title=World: Highest Temperature|lang=en|trans-title=Mundo: Pinakamataas na Temperatura |work=[[WMO]] Weather and Climate Extremes Archive |publisher=[[Arizona State University]]|archive-date=1 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501140030/https://wmo.asu.edu/content/world-highest-temperature |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;asu_lowest_temp&quot;&gt;{{cite web |url=https://wmo.asu.edu/content/world-lowest-temperature |title=World: Lowest Temperature |lang=en|trans-title=Mundo: Pinakamababang Temperatura|work=[[WMO]] Weather and Climate Extremes Archive |publisher=[[Arizona State University]] |archive-date=23 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323204244/https://wmo.asu.edu/content/world-lowest-temperature |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;bouvier_wadhwa2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bouvier |first1=Audrey |last2=Wadhwa |first2=Meenakshi |author-link2=Meenakshi Wadhwa|title=The age of the Solar System redefined by the oldest Pb–Pb age of a meteoritic inclusion|trans-title=Binago ang edad ng Sistemang Solar ng pinakamatandang Pb-Pb na edad ng isang inklusyon sa bulalakaw|lang=en|journal=Nature Geoscience |date=September 2010 |volume=3 |issue=9 |pages=637–641 |doi=10.1038/ngeo941 |bibcode=2010NatGe...3..637B }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;age_earth1&quot;&gt;{{multiref|
{{cite book |first1=G. Brent |last1=Dalrymple |author-link1=Brent Dalrymple|date=1991 |title=The Age of the Earth |url=https://archive.org/details/ageofearth00unse |publisher=Stanford University Press|lang=en|trans-title=Ang Edad ng Daigdig |location=California |isbn=978-0-8047-1569-0}}
| {{cite web |last=Newman |first=William L. |date=9 July 2007 |url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |title=Age of the Earth |lang=en|trans-title=Ang Edad ng Daigdig |publisher=Publications Services, USGS |archive-date=23 December 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051223072700/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |url-status=live }}
| {{cite journal |last1=Dalrymple |first1=G. Brent |author-link1=Brent Dalrymple |title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved |lang=en|trans-title=Ang edad ng Daigdig sa ikadalawampung siglo: isang problemang (halos) nalutas na |journal=Geological Society, London, Special Publications |year=2001 |volume=190 |issue=1 |pages=205–221 |url=http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205|doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14 |bibcode=2001GSLSP.190..205D |s2cid=130092094 |archive-date=11 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111141237/http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205 |url-status=live |url-access=subscription }} }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=reilly20091022&gt;{{cite news |first1=Michael |last1=Reilly |date=22 October 2009 |title=Controversial Moon Origin Theory Rewrites History|lang=en|trans-title=Binago ang Kasaysayan ng Kontrobersiyal na Teorya ng Pinagmulan ng Buwan |url=http://news.discovery.com/space/moon-earth-formation.html |website=Discovery News |archive-url=https://web.archive.org/web/20100109042800/http://news.discovery.com/space/moon-earth-formation.html |archive-date=9 January 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;watersource&quot;&gt;{{cite journal |display-authors=1 |last1=Morbidelli |first1=A. |author-link1=Alessandro Morbidelli (astronomer)|last2=Chambers |first2=J. |last3=Lunine |first3=J. I. |last4=Petit |first4=J. M. |last5=Robert |first5=F. |last6=Valsecchi |first6=G. B. |last7=Cyr |first7=K. E. |title=Source regions and time scales for the delivery of water to Earth |trans-title=Mga pinagmulang rehiyon at eskala ng panahon para sa pagkakaroon ng tubig sa Daigdig|lang=en|journal=Meteoritics &amp; Planetary Science |year=2000 |volume=35 |issue=6 |pages=1309–1320 |bibcode=2000M&amp;PS...35.1309M |doi=10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;asp2002&quot;&gt;{{cite conference |last1=Guinan |first1=E. F. |last2=Ribas |first2=I. |editor=Benjamin Montesinos, Alvaro Gimenez and Edward F. Guinan |title=Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and Climate|trans-title=Ang Ating Nagbabagong Araw: Ang Gampanin ng Nukleyar na Ebolusyon at Magnetikong Gawain ng Araw sa Atmospera at Klima ng Daigdig|lang=en|work=ASP Conference Proceedings: The Evolving Sun and its Influence on Planetary Environments |year=2002 |location=San Francisco, Amerika |isbn=978-1-58381-109-2 |publisher=Astronomical Society of the Pacific |bibcode=2002ASPC..269...85G}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=physorg20100304&gt;{{cite news |author=Staff |title=Oldest measurement of Earth's magnetic field reveals battle between Sun and Earth for our atmosphere |trans-title=Ibinunyag ng pinakamatandang pagsukat sa magnetikong sakop ng Daigdig ang labanan sa pagitan ng Araw at Daigdig para sa ating atmospera|lang=en|date=4 March 2010 |work=[[Phys.org]] |url=http://www.physorg.com/news186922627.html |archive-date=27 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427064855/http://www.physorg.com/news186922627.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=science310_5756_1947&gt;{{cite journal |doi=10.1126/science.1117926 |date=December 2005 |last1=Harrison |first1=T. M.|author-link=T. Mark Harrison |last2=Blichert-Toft |first2=J. |author2-link=Janne Blichert-Toft |last3=Müller |first3=W. |last4=Albarede |first4=F. |author4-link=Francis Albarède |last5=Holden |first5=P. |last6=Mojzsis |first6=S. |s2cid=11208727 |title=Heterogeneous Hadean hafnium: evidence of continental crust at 4.4 to 4.5 ga |trans-title=Heteroheneong Hadikong hapniyo: patunay ng kontinental na ibabaw noong 4.4 hanggang 4.5 Ga|lang=en|volume=310 |issue=5756 |pages=1947–1950 |pmid=16293721 |journal=Science |bibcode=2005Sci...310.1947H|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=williams_santosh2004&gt;{{cite book |first1=John James William |last1=Rogers |last2=Santosh |first2=M. |date=2004 |title=Continents and Supercontinents|trans-title=Mga Kontinente at Superkontinente|lang=en|page=48 |publisher=Oxford University Press US |isbn=978-0-19-516589-0}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=science164_1229&gt;{{cite journal |last1=Hurley |first1=P. M. |last2=Rand |first2=J. R. |date=June 1969 |title=Pre-drift continental nuclei |url=https://archive.org/details/sim_science_1969-06-13_164_3885/page/1228 |trans-title=Kontinental na nukleus bago ang drift|lang=en|journal=Science |volume=164 |pages=1229–1242 |doi=10.1126/science.164.3885.1229 |pmid=17772560 |issue=3885 |bibcode=1969Sci...164.1229H}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ajes38_613&quot;&gt;{{cite journal |last1=Armstrong |first1=R. L. |year=1991 |title=The persistent myth of crustal growth|trans-title=Ang nananaig na mito ng paglaki ng ibabaw |lang=en|journal=Australian Journal of Earth Sciences |volume=38 |issue=5 |pages=613–630 |doi=10.1080/08120099108727995 |bibcode=1991AuJES..38..613A |url=http://www.mantleplumes.org/WebDocuments/Armstrong1991.pdf |citeseerx=10.1.1.527.9577 |archive-date=8 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808214425/http://www.mantleplumes.org/WebDocuments/Armstrong1991.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=tp322_19&gt;{{cite journal |doi=10.1016/S0040-1951(00)00055-X |title=Early formation and long-term stability of continents resulting from decompression melting in a convecting mantle |trans-title=Maagang pagbuo at pangmatagalang katatagan ng mga kontinente na resulta ng pagtunaw sa dekompresyon mula sa paglilipat ng init sa manto|lang=en|year=2000 |last1=De Smet |first1=J. |journal=Tectonophysics |volume=322 |issue=1–2 |pages=19–33 |bibcode=2000Tectp.322...19D |last2=Van Den Berg |first2=A.P. |last3=Vlaar |first3=N.J. |hdl=1874/1653 |url=https://dspace.library.uu.nl/bitstream/1874/1653/1/desmet_etal_00.pdf|archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100352/https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/1653/desmet_etal_00.pdf;jsessionid=72BE4EE7164C98D3E91FAC2C1347084F?sequence=1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Dhuime_etal_2018&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Dhuime |first1=B. |last2=Hawksworth |first2=C.J. |author-link2=Christopher Hawkesworth|last3=Delavault |first3=H. |last4=Cawood |first4=P.A. |date=2018 |title=Rates of generation and destruction of the continental crust: implications for continental growth |trans-title=Antas ng paggawa at pagkawasak ng kontinental na ibabaw: mga implikasyon sa paglaki ng kontinente|lang=en|journal=Philosophical Transactions A |volume=376 |issue=2132 |doi=10.1098/rsta.2017.0403 |pmc=6189557 |pmid=30275156|bibcode=2018RSPTA.37670403D}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;bradley_2011&quot;&gt;{{Cite journal |last=Bradley |first=D.C. |author-link1=Donal Bradley|date=2011 |title=Secular Trends in the Geologic Record and the Supercontinent Cycle|trans-title=Mga Sekular na Trend sa Heolohikong Tala at ng Siklo ng Superkontinente|lang=en|journal=Earth-Science Reviews |volume=108 |issue=1–2 |pages=16–33 |doi=10.1016/j.earscirev.2011.05.003 |bibcode=2011ESRv..108...16B |citeseerx=10.1.1.715.6618 |s2cid=140601854}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=psc&gt;{{cite web |author=Staff |url=http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm |title=Paleoclimatology&amp;nbsp;– The Study of Ancient Climates|trans-title=Paleoklimatolohiya – Ang Pag-aaral sa mga Sinaunang Klima|lang=en|publisher=Page Paleontology Science Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20070304002646/http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm |archive-date=4 March 2007}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=sa282_6_90&gt;{{cite journal |last1=Doolittle |first1=W. Ford |author-link1=Ford Doolittle|last2=Worm |first2=Boris |author-link2=Boris Worm |url=http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2005_fall/docs/uprooting.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715111244/http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2005_fall/docs/uprooting.pdf |archive-date=15 July 2011 |title=Uprooting the tree of life |trans-title=Pag-uugat sa puno ng buhay|lang=en|journal=[[Scientific American]] |date=February 2000 |volume=282 |issue=6 |pages=90–95 |doi=10.1038/scientificamerican0200-90 |pmid=10710791 |bibcode=2000SciAm.282b..90D}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=jas22_3_225&gt;{{cite journal |last1=Berkner |first1=L. V. |author-link1=Lloyd Berkner |last2=Marshall |first2=L. C. |title=On the Origin and Rise of Oxygen Concentration in the Earth's Atmosphere|trans-title=Ukol sa Pinagmulan at Pagdami ng Konsentrasyon ng Oksiheno sa Atmospera ng Daigdig|lang=en|journal=Journal of the Atmospheric Sciences |volume=22 |issue=3 |pages=225–261 |bibcode=1965JAtS...22..225B |doi=10.1175/1520-0469(1965)022&lt;0225:OTOARO&gt;2.0.CO;2 |year=1965|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;burton20021129&quot;&gt;{{cite web |last1=Burton |first1=Kathleen |date=29 November 2002 |url=http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html |title=Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land|lang=en|trans-title=May Nakitang Patunay ang mga Astrobiologo para sa Maagang Buhay sa Kalupaan|publisher=NASA |archive-date=11 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Stanley_2016&gt;{{Cite journal |last1=Stanley |first1=S. M. |author-link1=Steven M. Stanley |year=2016 |title=Estimates of the magnitudes of major marine mass extinctions in earth history|lang=en|trans-title=Mga pagtataya sa tindi ng mga malawakang pagkalipol sa karagatan sa kasaysayan ng Daigdig|lang=en|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=113 |issue=42 |pages=E6325–E6334 |doi=10.1073/pnas.1613094113 |pmid=27698119 |pmc=5081622 |bibcode=2016PNAS..113E6325S |s2cid=23599425 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=gould1994&gt;{{cite journal |last1=Gould |first1=Stephen J. |author-link1=Stephen Jay Gould |title=The Evolution of Life on Earth |lang=en|trans-title=Ang Ebolusyon ng Buhay sa Daigdig|journal=[[Scientific American]] |date=October 1994 |url=http://brembs.net/gould.html |doi=10.1038/scientificamerican1094-84 |volume=271 |issue=4 |pages=84–91 |pmid=7939569 |bibcode=1994SciAm.271d..84G |archive-date=25 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070225041021/http://brembs.net/gould.html |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;bgsa119_1_140&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wilkinson |first1=B. H. |last2=McElroy |first2=B. J. |s2cid=128776283 |title=The impact of humans on continental erosion and sedimentation |url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_january-february-2007_119_1-2/page/140 |trans-title=Ang epekto ng mga tao sa kontinental na erosyon at sedimentasyon|lang=en|journal=Bulletin of the Geological Society of America |year=2007 |volume=119 |issue=1–2 |pages=140–156 |doi=10.1130/B25899.1 |bibcode=2007GSAB..119..140W}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sun_future&quot;&gt;{{cite journal |last1=Sackmann |first1=I.-J. |last2=Boothroyd |first2=A. I. |last3=Kraemer |first3=K. E. |title=Our Sun|trans-title=Ang Araw Natin|lang=en|journal=Astrophysical Journal |year=1993 |volume=418 |pages=457–468 |doi=10.1086/173407 |bibcode=1993ApJ...418..457S|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sun_future_schroder&quot;&gt;{{cite journal |first1=K.-P. |last1=Schröder |last2=Connon Smith |first2=Robert |year=2008 |title=Distant future of the Sun and Earth revisited|trans-title=Pagbisita muli sa malayong hinaharap ng Araw at Daigdig|lang=en|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |arxiv=0801.4031 |volume=386 |issue=1 |pages=155–163 |doi-access=free |bibcode=2008MNRAS.386..155S |s2cid=10073988}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;britt2000&quot;&gt;{{cite web |first1=Robert |last1=Britt |website=Space.com|url=http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html |title=Freeze, Fry or Dry: How Long Has the Earth Got? |trans-title=Manigas, Maprito, o Matuyo: Gaano Katagal na Lang ang Daigdig?|lang=en|date=25 February 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605231345/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html |archive-date=5 June 2009}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=pnas1_24_9576&gt;{{cite journal |last1=Li |first1=King-Fai |last2=Pahlevan |first2=Kaveh |last3=Kirschvink |first3=Joseph L. |author-link3=Joseph Kirschvink |last4=Yung |first4=Yuk L. |author-link4=Yuk L. Yung |year=2009 |title=Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere|trans-title=Atmosperikong presyur bilang tagapamahala ng likas na klima para sa isang planetang lupa na may biospera|lang=en|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=106 |issue=24 |pages=9576–9579 |url=http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf |doi=10.1073/pnas.0809436106 |pmid=19487662 |pmc=2701016 |bibcode=2009PNAS..106.9576L |doi-access=free |archive-date=4 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090704102832/http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=ward_brownlee2002&gt;{{cite book |last1=Ward |first1=Peter D. |author-link1=Peter Ward (paleontologist)|last2=Brownlee |first2=Donald |author-link2=Donald E. Brownlee |date=2002 |title=The Life and Death of Planet Earth: How the New Science of Astrobiology Charts the Ultimate Fate of Our World|lang=en|trans-title=Ang Buhay at Kamatayan ng Planetang Daigdig: Paano Tinatala ng Bagong Agham ng Astrobiolohiya ang Kahahantungan ng Ating Mundo|publisher=Times Books, Henry Holt and Company |location=New York |isbn=978-0-8050-6781-1 |url=https://archive.org/details/isbn_9780805067811}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=hess5_4_569&gt;{{cite journal |last1=Bounama |first1=Christine |year=2001 |last2=Franck |first2=S. |last3=Von Bloh |first3=W. |s2cid=14024675 |title=The fate of Earth's ocean|trans-title=Ang kahahantungan ng karagatan ng Daigdig|lang=en|journal=Hydrology and Earth System Sciences |volume=5 |issue=4 |pages=569–575 |doi=10.5194/hess-5-569-2001 |bibcode=2001HESS....5..569B|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ngdc2006&quot;&gt;{{cite web |last1=Sandwell |first1=D. T. |last2=Smith |first2=Walter H. F. |author-link2=Walter H. F. Smith|date=7 July 2006 |url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML |title=Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data |trans-title=Paglalakbay sa mga Kalapagang Pandagat gamit ng Datos ng Altimetro mula sa Satelayt|lang=en|publisher=NOAA/NGDC |archive-url=https://archive.today/20140715142212/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML|archive-date=15 July 2014}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=milbert_smith96&gt;{{cite web |last1=Milbert |first1=D. G. |last2=Smith |first2=D. A |url=http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html |title=Converting GPS Height into NAVD88 Elevation with the GEOID96 Geoid Height Model |publisher=National Geodetic Survey, NOAA |trans-title= Pag-convert sa Taas ng GPS patungo sa Elebasyong NAVD88 sa modelo ng Taas ng GEOID96 Geoid|lang=en|archive-date=20 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820090214/http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=ps20_5_16&gt;{{cite journal |last1=Senne |first1=Joseph H. |title=Did Edmund Hillary Climb the Wrong Mountain|trans-title=Maling Bundok ba ang Naakyat ni Edmund Hillary|lang=en |url=http://archives.profsurv.com/magazine/article.aspx?i=589 |journal=Professional Surveyor |year=2000 |volume=20 |issue=5 |pages=16–21 |archive-date=17 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717212545/http://archives.profsurv.com/magazine/article.aspx?i=589 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=layers_earth&gt;{{cite web |author=Staff |url=http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130211014443/http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html |archive-date=11 February 2013 |title=Layers of the Earth |trans-title=Mga Patong ng Daigdig|lang=en|work=Volcano World|publisher=Oregon State University }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=jessey&gt;{{cite web |last1=Jessey |first1=David |url=http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html |archive-date=3 July 2007 |title=Weathering and Sedimentary Rocks|trans-title=Meteorisasyon at mga Batong Sedimentaryo |lang=en|website=[[California State Polytechnic University, Pomona]] }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=kious_tilling1999&gt;{{cite web |last1=Kious |first1=W. J. |last2=Tilling |first2=R. I. |date=5 May 1999 |url=http://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html |title=Understanding plate motions|lang=en|trans-title=Pag-unawa sa mga paggalaw ng mga plato|publisher=USGS |archive-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810162308/http://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=seligman2008&gt;{{cite web |first1=Courtney |last1=Seligman |year=2008 |url=http://cseligman.com/text/planets/innerstructure.htm |title=The Structure of the Terrestrial Planets|lang=en|trans-title=Ang Estraktura ng mga Planetang Lupa|work=Online Astronomy eText Table of Contents |publisher=cseligman.com |archive-date=22 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080322043957/http://cseligman.com/text/planets/innerstructure.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=duennebier1999&gt;{{cite web |last1=Duennebier |first1=Fred |date=12 August 1999 |url=http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html |title=Pacific Plate Motion|trans-title=Paggalaw ng Plato ng Pasipiko|lang=en|publisher=University of Hawaii |archive-date=31 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831195803/http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=noaa20070307&gt;{{cite web |display-authors=1 |last1=Mueller |first1=R. D. |last2=Roest |first2=W. R. |last3=Royer |first3=J.-Y. |last4=Gahagan |first4=L. M. |last5=Sclater |first5=J. G. |date=7 March 2007 |url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html |title=Age of the Ocean Floor Poster|trans-title=Poster ng Edad ng Kalapagang Pandagat|publisher=NOAA|lang=en |archive-date=5 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805232321/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=cmp134_3&gt;{{cite journal |doi=10.1007/s004100050465 |title=Priscoan (4.00–4.03 Ga) orthogneisses from northwestern Canada|url=https://archive.org/details/contributions-to-mineralogy-and-petrology_1999-01_134_1/page/3 |trans-title=Mga orthogneiss mula Priskoano (4.00–4.03 Ga) sa hilagang-kanlurang Canada|lang=en|year=1999 |last1=Bowring |first1=Samuel A. |author-link1=Samuel Bowring|journal=Contributions to Mineralogy and Petrology |volume=134 |issue=1 |pages=3–16 |last2=Williams |first2=Ian S. |s2cid=128376754 |bibcode=1999CoMP..134....3B}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=podp2000&gt;{{cite web |last1=Meschede |first1=Martin |last2=Barckhausen |first2=Udo |date=20 November 2000 |url=http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm |title=Plate Tectonic Evolution of the Cocos-Nazca Spreading Center|trans-title=Ebolusyon ng Sentro ng Pagkalat ng Tektonikong Plato ng Cocos-Nazca|work=Proceedings of the Ocean Drilling Program |publisher=Texas A&amp;M University |lang=en |archive-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808174226/http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;GeolSoc&quot;&gt;{{Cite web|year=2012|website=London Geological Society|title=The Crust and Lithosphere|trans-title=Ang Ibabaw at ang Litospera|lang=en|url=https://www.geolsoc.org.uk/flood_basalts_2|archive-date=28 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028212039/https://www.geolsoc.org.uk/flood_basalts_2|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=tanimoto_ahrens1995&gt;{{cite book |last1=Tanimoto |first1=Toshiro |editor=Thomas J. Ahrens |date=1995 |chapter=Crustal Structure of the Earth|trans-chapter=Estraktura ng Ibabaw ng Daigdig|title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants |series=AGU Reference Shelf |trans-title=Pandaigdigang Pisika ng Daigdig: Handbook ng mga Pisikal na Konstante|lang=en|volume=1 |issue=1 |publisher=American Geophysical Union |location=Washington, DC |doi=10.1029/RF001 |isbn=978-0-87590-851-9 |chapter-url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf |archive-date=16 October 2006 |bibcode=1995geph.conf.....A}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Deuss_2014&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deuss |first=Arwen |date=2014 |title=Heterogeneity and Anisotropy of Earth's Inner Core|trans-title=Heterohenidad at Anisitropiya ng Looba na Kaibuturan ng Daigdig|lang=en|url=https://www.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev-earth-060313-054658 |journal=Annu. Rev. Earth Planet. Sci. |volume=42 |issue=1 |pages=103–126 |doi=10.1146/annurev-earth-060313-054658 |bibcode=2014AREPS..42..103D |archive-date=7 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507194647/https://www.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev-earth-060313-054658 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=pnas71_12_6973&gt;{{cite journal |last1=Morgan |first1=J. W. |last2=Anders |first2=E. |title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury|trans-title=Komposisyong kemikal ng Daigdig, Benus, at Merkuryo|lang=en|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1980 |volume=77 |issue=12 |pages=6973–6977 |doi=10.1073/pnas.77.12.6973 |pmid=16592930 |pmc=350422 |bibcode=1980PNAS...77.6973M|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;brown_mussett1981&quot;&gt;{{cite book |last1=Brown |first1=Geoff C. |last2=Mussett |first2=Alan E. |title=The Inaccessible Earth|trans-title=Ang Di Ma-access na Daigdig |lang=en|edition=2 |date=1981 |page=[https://archive.org/details/inaccessibleeart0000brow_r5i2/page/166 166] |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-0-04-550028-4 |url=https://archive.org/details/inaccessibleeart0000brow_r5i2/page/166}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=sanders20031210&gt;{{cite news |first1=Robert |last1=Sanders |title=Radioactive potassium may be major heat source in Earth's core|trans-title=Maaaring isang pangunahing pinagmumulan ng init sa kaibuturan ng Daigdig ang radyoaktibong potasyo|lang=en|publisher=UC Berkeley News |date=10 December 2003 |url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml |archive-date=26 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826214233/http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=ptrsl360_1795_1227&gt;{{cite journal |last1=Alfè |first1=D. |last2=Gillan |first2=M. J. |last3=Vočadlo |first3=L. |last4=Brodholt |first4=J. |last5=Price |first5=G. D. |title=The ''ab initio'' simulation of the Earth's core |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society|trans-title=Ang simulasyon ''ab initio'' [mula sa simula] ng kaibuturan ng Daigdig|lang=en|year=2002 |volume=360 |issue=1795 |pages=1227–1244 |url=http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf |access-date=28 February 2007 |doi=10.1098/rsta.2002.0992 |pmid=12804276 |bibcode=2002RSPTA.360.1227A |s2cid=21132433 |archive-date=30 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930142841/http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;T&amp;S 137&quot;&gt;{{cite book |last1=Turcotte |first1=D. L. |author-link1=Donald L. Turcotte|last2=Schubert |first2=G. |title=Geodynamics|url=https://archive.org/details/geodynamics0000turc |trans-title=Heodinamika|lang=en |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England |date=2002 |edition=2 |page=[https://archive.org/details/geodynamics0000turc/page/136 137] |chapter=4 |isbn=978-0-521-66624-4}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=epsl121_1&gt;{{cite journal |last1=Vlaar |first1=N |last2=Vankeken |first2=P. |last3=Vandenberg |first3=A. |title=Cooling of the Earth in the Archaean: Consequences of pressure-release melting in a hotter mantle|trans-title=Paglamig ng Daigdig noong Arkeo: Mga Kinahinatnan ng pagtutunaw dahil sa pagpapalabas ng presyur sa isang mas mainit na manto|lang=en|year=1994 |journal=Earth and Planetary Science Letters |volume=121 |issue=1–2 |pages=1–18 |doi=10.1016/0012-821X(94)90028-0 |url=http://www.geo.lsa.umich.edu/~keken/papers/Vlaar_EPSL94.pdf |bibcode=1994E&amp;PSL.121....1V |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319181621/http://www.geo.lsa.umich.edu/~keken/papers/Vlaar_EPSL94.pdf |archive-date=19 March 2012}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=jg31_3_267&gt;{{cite journal |last1=Pollack |first1=Henry N. |author-link1=Henry Pollack (heopisiko)|last2=Hurter |first2=Suzanne J. |last3=Johnson |first3=Jeffrey R. |title=Heat flow from the Earth's interior: Analysis of the global data set|trans-title=Daloy ng init mula sa looban ng Daigdig : Pagsusuri sa pandaigdigang data set|lang=en|journal=Reviews of Geophysics |volume=31 |issue=3 |pages=267–280 |date=August 1993 |doi=10.1029/93RG01249 |bibcode=1993RvGeo..31..267P}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=science246_4926_103&gt;{{cite journal |last1=Richards |first1=M. A. |last2=Duncan |first2=R. A. |last3=Courtillot |first3=V. E. |author-link3=Vincent Courtillot |s2cid=9147772 |title=Flood Basalts and Hot-Spot Tracks: Plume Heads and Tails|url=https://archive.org/details/sim_science_1989-10-06_246_4926/page/102 |trans-title=Mga Flood Basalt at Hotspot Track: Ulo at Buntot ng Pagbuga|lang=en |journal=Science |year=1989 |volume=246 |issue=4926 |pages=103–107 |bibcode=1989Sci...246..103R |doi=10.1126/science.246.4926.103 |pmid=17837768}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;heat loss&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1029/JB086iB12p11535 |title=Oceans and Continents: Similarities and Differences in the Mechanisms of Heat Loss |lang=en|trans-title=Mga Karagatan at Kontinente: Pagkakatulad at Pagkakaiba sa mga Mekanismo ng Pagkawala ng Init|year=1981 |last1=Sclater |first1=John G |last2=Parsons |first2=Barry |last3=Jaupart |first3=Claude |author-link3=Claude Jaupart|journal=Journal of Geophysical Research |volume=86 |issue=B12 |article-number=11535 |bibcode=1981JGR....8611535S}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=fitzpatrick2006&gt;{{cite web |last1=Fitzpatrick |first1=Richard |date=16 February 2006 |url=http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node69.html |title=MHD dynamo theory |trans-title=Teoryang daynamo ma MHD|publisher=NASA WMAP |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090654/http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node69.html |url-status=live|lang=en }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=campbelwh&gt;{{cite book |last1=Campbell |first1=Wallace Hall |title=Introduction to Geomagnetic Fields|trans-title=Panimula sa mga Heomagnetikong Sakop|lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2003 |location=New York |page=57 |isbn=978-0-521-82206-0}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=stern2005&gt;{{cite web |last1=Stern |first1=David P. |date=8 July 2005 |url=http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html |title=Exploration of the Earth's Magnetosphere|trans-title=Paglalakbay sa Magnetospera ng Daigdig|lang=en|publisher=NASA |archive-date=14 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130214033726/http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=USNO_TSD&gt;{{cite web |title=Leap seconds|lang=en|trans-title=Mga segundong lagpas |publisher=Time Service Department, USNO |url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150312003149/http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |archive-date=12 March 2015}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=seidelmann1992&gt;{{cite book |last1=Seidelmann |first1=P. Kenneth |date=1992 |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac|url=https://archive.org/details/explanatorysuppl0003unse |trans-title=Suplemento sa Pagpapaliwanag sa Almanake ng Astronomiya|lang=en|page=[https://archive.org/details/explanatorysuppl0003unse/page/48 48] |publisher=University Science Books |location=Mill Valley, Estados Unidos |isbn=978-0-935702-68-2}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=zeilik1998&gt;{{cite book |last1=Zeilik |first1=Michael |last2=Gregory |first2=Stephen A. |title=Introductory Astronomy &amp; Astrophysics |url=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil |trans-title=Panimulang Astronomiya &amp; Astropisika|lang=en|edition=4 |page=[https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil/page/56 56] |publisher=Saunders College Publishing |isbn=978-0-03-006228-5 |date=1998}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;angular&quot;&gt;{{cite web |last1=Williams |first1=David R. |date=10 February 2006 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |title=Planetary Fact Sheets|trans-title=Fact Sheet ng mga Planeta |publisher=NASA |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052405/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=nasa20051201&gt;{{cite web |author=Astrophysicist team |date=1 December 2005 |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/030827a.html |title=Earth's location in the Milky Way |trans-title=Lokasyon ng Daigdig sa Ariwanas|lang=en|publisher=NASA |archive-url=https://web.archive.org/web/20080701122913/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/030827a.html |archive-date=1 July 2008}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=bromberg2008&gt;{{cite web |last1=Bromberg |first1=Irv |date=1 May 2008 |url=http://www.sym454.org/seasons/ |title=The Lengths of the Seasons (on Earth) |trans-title=Haba ng mga Kapanahunan (sa Daigdig)|lang=en|publisher=[[University of Toronto]]|website=Sym545 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218221421/http://www.sym454.org/seasons/ |archive-date=18 December 2008 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;fisher19960205&quot;&gt;{{cite web |last1=Fisher |first1=Rick |date=5 February 1996 |url=http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html |title=Earth Rotation and Equatorial Coordinates|trans-title=Koordinado ng Pag-ikot at Ekwador ng Daigdig|lang=en|publisher=National Radio Astronomy Observatory |archive-date=18 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110818022004/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=canup_asphaug2001b&gt;{{cite journal |last1=Canup |first1=R. |author-link1=Robin Canup|last2=Asphaug |first2=E. I. |author-link2=Erik Ian Asphaug|s2cid=4413525 |title=Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-08-16_412_6848/page/708 |lang=en|trans-title=Pinagmulan ng Buwan mula sa isang matinding banggaan malapit sa pagtatapos ng pagkabuo ng Daigdig|journal=Nature |volume=412 |pages=708–712 |year=2001 |doi=10.1038/35089010 |pmid=11507633 |issue=6848 |bibcode=2001Natur.412..708C}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;espenak_meeus20070207&quot;&gt;{{cite web |last1=Espenak |first1=Fred |author-link1=Fred Espenak|last2=Meeus |first2=Jean |author-link2=Jean Meeus|date=7 February 2007 |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302112957/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |archive-date=2 March 2008 |title=Secular acceleration of the Moon |publisher=NASA |lang=en|trans-title=Sekular na pagbilis ng Buwan}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;aaa428_261&quot;&gt;{{cite journal |display-authors=1 |last1=Laskar |first1=J. |last2=Robutel |first2=P. |last3=Joutel |first3=F. |last4=Gastineau |first4=M. |last5=Correia |first5=A.C.M. |last6=Levrard |first6=B. |title=A long-term numerical solution for the insolation quantities of the Earth |lang=en|trans-title=Pangmatagalang numerikong solusyon para sa mga kantidad ng insolasyon ng Daigdig|journal=Astronomy and Astrophysics |year=2004 |volume=428 |issue=1 |pages=261–285 |bibcode=2004A&amp;A...428..261L |doi=10.1051/0004-6361:20041335 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00001603/document |doi-access=free |archive-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180517010908/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00001603/document |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=christou_asher2011&gt;{{cite journal |last1=Christou |first1=Apostolos A. |last2=Asher |first2=David J. |author-link2=David J. Asher|date=31 March 2011 |title=A long-lived horseshoe companion to the Earth |trans-title=Isang matagal na horseshoe companion sa Daigdig|lang=en|arxiv=1104.0036 |doi=10.1111/j.1365-2966.2011.18595.x |volume=414 |issue=4 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |pages=2965–2969 |doi-access=free |bibcode=2011MNRAS.414.2965C|s2cid=13832179 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Choi&gt;{{cite web |last1=Choi |first1=Charles Q. |title=First Asteroid Companion of Earth Discovered at Last|trans-title=Nadiskubre sa Wakas ang Unang Kasamang Asteroyd ng Daigdig|website=[[Space.com]] |url=http://www.space.com/12443-earth-asteroid-companion-discovered-2010-tk7.html |date=27 July 2011 |lang=en |archive-date=26 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826225911/http://www.space.com/12443-earth-asteroid-companion-discovered-2010-tk7.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=ucs&gt;{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/nuclear-weapons/space-weapons/satellite-database |title=UCS Satellite Database|trans-title=Database ng UCS sa mga Satelayt |work=Nuclear Weapons &amp; Global Security |publisher=[[Union of Concerned Scientists]] |date=1 September 2021 |lang=en |archive-date=25 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160125031401/https://www.ucsusa.org/nuclear-weapons/space-weapons/satellite-database |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=ocean23_2_112&gt;{{Cite journal |last1=Charette |first1=Matthew A. |last2=Smith |first2=Walter H. F. |author-link2=Walter H. F. Smith|title=The Volume of Earth's Ocean |trans-title=Ang Bolyum ng Karagatan ng Daigdig|lang=en|journal=Oceanography |volume=23 |issue=2 |pages=112–114 |date=June 2010 |doi=10.5670/oceanog.2010.51 |doi-access=free|bibcode=2010Ocgpy..23b.112C |hdl=1912/3862 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=kennish2001&gt;{{cite book |first1=Michael J. |last1=Kennish |author-link1=Michael J. Kennish|date=2001 |title=Practical handbook of marine science|url=https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3 |lang=en|trans-title=Praktikal na handbook ng agham pandagat |page=[https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3/page/34 35] |edition=3rd |publisher=CRC Press |series=Marine science series |isbn=978-0-8493-2391-1|doi=10.1201/9781420038484}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=mullen2002&gt;{{cite web |last1=Mullen |first1=Leslie |date=11 June 2002 |url=http://www.astrobio.net/news/article223.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070630122335/http://www.astrobio.net/news/article223.html |archive-date=30 June 2007 |title=Salt of the Early Earth|lang=en|trans-title=Asin ng Maagang Daigdig |work=NASA Astrobiology Magazine}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=natsci_oxy4&gt;{{cite web |last1=Morris |first1=Ron M |url=http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html |title=Oceanic Processes|lang=en|trans-title=Mga Proseso ng Karagatan|publisher=NASA Astrobiology Magazine  |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415082741/http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html |archive-date=15 April 2009}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=sample2005&gt;{{cite web |first1=Sharron |last1=Sample |date=21 June 2005 |url=http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html |title=Sea Surface Temperature|trans-title=Temperatura ng Ibabaw ng Dagat|lang=en|publisher=NASA |archive-url=https://web.archive.org/web/20130427045816/http://science.nasa.gov/earth-science/oceanography/ |archive-date=27 April 2013}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;geerts_linacre97&quot;&gt;{{cite web |last1=Geerts |first1=B. |last2=Linacre |first2=E. |url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html |title=The height of the tropopause |trans-title=Ang taas ng tropopos|lang=en|date=November 1997 |work=Resources in Atmospheric Sciences |publisher=University of Wyoming |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090700/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Harrison 2002&quot;&gt;{{cite book |first1=Roy M. |last1=Harrison |author-link1=Roy M. Harrison |last2=Hester |first2=Ronald E. |date=2002 |title=Causes and Environmental Implications of Increased UV-B Radiation |lang=en|trans-title=Mga Sanhi at Implikasyon sa Kalikasan ng Pagtaas ng Radyasyong UV-B|lang=en|publisher=Royal Society of Chemistry |isbn=978-0-85404-265-4}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Narottam2008&gt;{{cite book |url={{GBurl|id=i4kASIoKym8C|p=40}} |title=Climate Change and International Politics|lang=en|trans-title=Pagbabago ng Klima at Pandaigdigang Politika|publisher=Kalpaz Publications |first=Narottam |last=Gaan |page=40 |year=2008 |isbn=978-81-7835-641-9}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;moran2005&quot;&gt;{{cite web |last1=Moran |first1=Joseph M. |year=2005 |url=http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213184908/http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html |archive-date=13 December 2010 |title=Weather|lang=en|trans-title=Panahon |work=World Book Online Reference Center |publisher=NASA/World Book, Inc }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;berger2002&quot;&gt;{{cite web |last1=Berger |first1=Wolfgang H. |author-link1=Wolfgang H. Berger |year=2002 |url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml |title=The Earth's Climate System|lang=en|trans-title=Ang Sistema ng Klima ng Daigdig |publisher=University of California, San Diego |archive-date=16 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316083131/http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=rahmstorf2003&gt;{{cite web |first1=Stefan |last1=Rahmstorf |author-link=Stefan Rahmstorf |year=2003 |url=http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html |title=The Thermohaline Ocean Circulation|trans-title=Ang Sirkulasyong Termohalina ng Karagatan|lang=en|work=Potsdam Institute for Climate Impact Research |archive-date=27 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130327151821/http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=sadava_heller2006&gt;{{cite book |last1=Sadava |first1=David E. |last2=Heller |first2=H. Craig |last3=Orians |first3=Gordon H. |author-link3=Gordon Orians|title=Life: the Science of Biology |lang=en|trans-title=Buhay: ang Agham ng Biolohiya|lang=en|publisher=MacMillan |date=2006 |edition=8 |page=[https://archive.org/details/lifescienceofbio00davi/page/1114 1114] |isbn=978-0-7167-7671-0 |url=https://archive.org/details/lifescienceofbio00davi/page/1114}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=climate_zones&gt;{{cite web |author=Staff |url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/climate/older/Climate_Zones.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808131632/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/climate/older/Climate_Zones.html |archive-date=8 August 2010 |title=Climate Zones |trans-title=Mga Sona ng Klima|lang=en|publisher=UK Department for Environment, Food and Rural Affairs}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=hydrologic_cycle&gt;{{cite web |author=Various |date=21 July 1997 |url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml |title=The Hydrologic Cycle|trans-title=Ang Hidrolohikong Siklo|lang=en |publisher=University of Illinois |archive-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402205413/http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;atmosphere&quot;&gt;{{cite web |author=Staff |date=8 October 2003 |url=http://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html |title=Earth's Atmosphere|trans-title=Atmospera ng Daigdig|lang=en|publisher=NASA |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090422/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=sciweek2004&gt;{{cite web |author=Staff |year=2004 |url=http://scienceweek.com/2004/rmps-23.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070713053611/http://scienceweek.com/2004/rmps-23.htm |title=Stratosphere and Weather; Discovery of the Stratosphere|trans-title=Estratospera at Panahon: Pagtuklas sa Estratospera|lang=en|work=Science Week |archive-date=13 July 2007 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=cordoba2004&gt;{{cite web |first1=S. Sanz Fernández |last1=de Córdoba |date=21 June 2004 |url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115223732/http://www.fai.org/astronautics/100km.asp |archive-date=15 January 2010 |title=Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics|lang=en|trans-title=Presentasyon sa linyang panghiwalay Karman, ginafamit bilang hangganan na naghihiwalay sa Aeronautika at Astronautika|lang=en|publisher=Fédération Aéronautique Internationale }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ab2003&quot;&gt;{{cite web |author=Staff |date=September 2003 |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120312212337/http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html |archive-date=12 March 2012 |title=Astrobiology Roadmap |publisher=NASA, Lockheed Martin |lang=en|trans-title=Roadmap sa Astrobiolohiya}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=shayler_vis2005&gt;{{cite book |first1=David |last1=Shayler |first2=Bert |last2=Vis |date=2005 |title=Russia's Cosmonauts: Inside the Yuri Gagarin Training Center|lang=en|trans-title=Mga Kosmonauta ng Rusya: Sa Loob ng Yuri Gagarin Training Center|publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-387-21894-6}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=ConsensusOnConsensus&gt;{{Cite journal | first1=John | last1=Cook | first2=Naomi | last2=Oreskes | author2-link=Naomi Oreskes | first3=Peter T. | last3=Doran | author3-link=Peter Doran | first4=William R. L. | last4=Anderegg | first5=Bart | last5=Verheggen | first6=Ed W | last6=Maibach | author6-link=Edward Maibach | first7=J. Stuart | last7=Carlton | first8=Stephan | last8=Lewandowsky | author8-link=Stephan Lewandowsky | first9=Andrew G. | last9=Skuce | first10=Sarah A. | last10=Green | first11=Dana | last11=Nuccitelli | first12=Peter | last12=Jacobs | first13=Mark | last13=Richardson | first14=Bärbel | last14=Winkler | first15=Rob | last15=Painting | first16=Ken | last16=Rice | date=2016 |title=Consensus on consensus: a synthesis of consensus estimates on human-caused global warming|trans-title=Konsenso sa konsenso: sintesis sa mga konsensong pagtataya sa pagbabago ng klima dahil sa mga tao|journal=Environmental Research Letters |language=en |volume=11 |issue=4 |article-number=048002 |doi=10.1088/1748-9326/11/4/048002 |bibcode=2016ERL....11d8002C |issn=1748-9326|doi-access=free| hdl=1983/34949783-dac1-4ce7-ad95-5dc0798930a6 | hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

}}

==Link sa labas==
* [https://solarsystem.nasa.gov/planets/earth/overview/ Earth&amp;nbsp;– Profile] – Solar System Exploration – [[NASA]]
* [http://earthobservatory.nasa.gov/ Earth Observatory] – NASA
* Mga bidyo ng Daigdig mula sa [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] sa [[YouTube]]
** [https://www.youtube.com/watch?v=74mhQyuyELQ Kuha ng Daigdig sa kalawakan sa paglipas ng oras (01:02)]
** [https://www.youtube.com/watch?v=l6ahFFFQBZY Ang Daigdig at mga aurora (00:27)]
* [https://www.google.com/maps/@36.6233227,-44.9959756,5662076m/data=!3m1!1e3 Google Earth]
* [https://thehappykoala.github.io/Harmony-of-the-Spheres/#/category/Solar%20System/scenario/The%20Earth%20and%20Moon%20System Biswalisasyon sa Araw at ang sistema ng Daigdig at Buwan]
* [http://portal.gplates.org/ GPlates Portal] (Pamantasan ng Sydney)

{{commons|Earth}}
{{Earth}}
{{Earth science}}
{{Sistemang Solar}}
{{Earth's location}}
{{Authority control}}

[[Kategorya:Mga planeta|Astronomiya]]
[[Kategorya:Daigdig|*]]
[[Kategorya:Mga planeta ng Sistemang Solar]]</text>
      <sha1>jxb8e17gtt91ito0divguca66wx0fl3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Charles Darwin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5063</id>
    <revision>
      <id>2213211</id>
      <parentid>2205242</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:47:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111425" sha1="9gk7hhm91454t9m8h9naju6i64xt5n0" xml:space="preserve">{{better translation|date=Enero 2014}}
{{Infobox Scientist
|name = Charles Darwin
|image = Charles Darwin seated crop.jpg
|alt=
|caption = Charles Darwin, edad 45 noong 1854 at gumagawa tungo sa paglilimbag ng ''[[On the Origin of Species|{{nowrap|On the Origin of Species}}]]''
|birth_date = {{birth date|1809|2|12|df=y}}
|birth_place = [[The Mount, Shrewsbury|Mount House]], [[Shrewsbury]], Shropshire, Inglatera
|death_date = {{death date and age|1882|4|19|1809|2|12|df=yes}}
|death_place = [[Down House]], [[Downe]], Kent, Inglatera
|citizenship = [[British Citizenship|British]]
|nationality = [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|British]]
|fields = [[natural history|Naturalista]]
|workplaces = [[Geological Society of London]]
|alma_mater = (edukasyong tersiyaryo):&lt;br /&gt; [[University of Edinburgh]] (medisina) &lt;br /&gt;[[University of Cambridge]] (ordinaryong Batsilyer ng Sining) 
|doctoral_advisor = &lt;!--there were no PhDs in Cambridge at the time--&gt;
|academic_advisors = [[John Stevens Henslow]]&lt;br /&gt;[[Adam Sedgwick]]
|doctoral_students = &lt;!--there were no PhDs in Cambridge at the time--&gt;
|notable_students =
|known_for = ''[[The Voyage of the Beagle]]''&lt;br /&gt;''[[On the Origin of Species]]''&lt;br /&gt;[[evolution]] by &lt;br /&gt;[[natural selection]],&lt;br /&gt;[[karaniwang pinagmulan]]
|author_abbrev_bot =
|author_abbrev_zoo =
|influences = [[Alexander von Humboldt]]&lt;br /&gt;[[John Herschel]]&lt;br /&gt;[[Charles Lyell]]
|influenced = [[Joseph Dalton Hooker]]&lt;br /&gt;[[Thomas Henry Huxley]]&lt;br /&gt;[[George Romanes]]&lt;br /&gt;[[Ernst Haeckel]]
|awards = [[Royal Medal]] (1853)&lt;br /&gt;[[Wollaston Medal]] (1859)&lt;br /&gt;[[Copley Medal]] (1864)
|signature = Charles Darwin Signature.svg
|signature_alt = &quot;Charles Darwin&quot;, with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial &quot;C&quot;
|footnotes =
|spouse = [[Emma Darwin]] (1839–1896)
}}
&lt;!--Please consider discussing changes on the talk page, as this opening is the result of a very long consensus-building process.--&gt;
{{evolutionary biology}}
Si '''Charles Robert Darwin''' [[Royal Society|FRS]] (12&amp;nbsp;Pebrero 1809&amp;nbsp;– 19&amp;nbsp;Abril 1882) ay isang [[Ingles]] na [[naturalista]].{{Ref_label|A|I|none}} Kanyang pinatunayan na ang lahat ng mga [[espesye]] ng buhay ay nagmula sa loob ng maraming panahon mula sa [[karaniwang mga ninuno]],&lt;ref&gt;{{cite book|author=Coyne, Jerry A. |title=Why Evolution is True|url=https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn |publisher=Viking|year=2009 |pages=[https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn/page/8 8]–11|isbn=978-0-670-02053-9}}&lt;/ref&gt; at nagmungkahi ng [[teoriyang siyentipiko]] na ang [[phylohenetika|sumasangay na paterno]] ng [[ebolusyon]] ay nagresulta mula sa isang prosesong tinatawag na [[natural na seleksiyon]].&lt;ref name=&quot;Larson79-111&quot;&gt;{{Harvnb |Larson|2004| pp=79–111}}&lt;/ref&gt; Inilimbag ni Darwin ang kanyang teoriya na may nakapipilit na ebidensiya para sa ebolusyon sa kanyang 1859 na aklat na ''[[On the Origin of Species]]''(Tungkol sa Pinagmulan ng Espesye) na nanaig sa siyentipikong pagtakwil ng mas naunang mga konsepto ng [[transmutasyon ng mga espesye]].&lt;ref&gt;{{cite book |title=Why Evolution is True |url=https://archive.org/details/isbn_9780199230846 |last = Coyne |first=Jerry A. |authorlink=Jerry Coyne |year=2009 |publisher=[[Oxford University Press]] |location= Oxford |isbn=0-19-923084-6 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780199230846/page/17 17] |quote=In ''The Origin'', Darwin provided an alternative hypothesis for the development, diversification, and design of life. Much of that book presents evidence that not only supports evolution but at the same time refutes creationism. In Darwin's day, the evidence for his theories was compelling but not completely decisive.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Forerunners of Darwin |last=Glass |first=Bentley |authorlink=Bentley Glass |year=1959 |publisher=Johns Hopkins University Press |location=Baltimore, MD |isbn= 0-8018-0222-9|page=iv |quote=Darwin's solution is a magnificent synthesis of evidence...a synthesis...compelling in honesty and comprehensiveness}}&lt;/ref&gt; Nang mga 1870, ang [[pamayanang siyentipiko]] at karamihan sa pangkahalatang publiko ay tumanggap sa [[ebolusyon bilang isang teoriya at katotohanan|ebolusyon bilang isang katotohan]]. Gayunpaman, marami ang pumabor sa [[ang eklipse ng darwinismo|magkakalabang mga paliwanag]] at hanggang sa paglitaw lamang ng [[modernong ebolusyonaryong sintesis]] mula 1930 hanggang 1950 nang ang isang malawak na kasunduan ay nabuo kung saan ang [[natural na seleksiyon]] ang basiko o saligang mekanismo ng [[ebolusyon]].&lt;ref name=JvW&gt;{{Harvnb|van Wyhe|2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=b3847&gt;{{harvnb|Bowler|2003|pp=178–179, 338, 347}}&lt;/ref&gt; Sa binagong anyo, ang pagkakatuklas siyentipiko ni Darwin ang nagsasamang teoriya ng [[mga agham ng buhay]] na nagpapaliwanag sa [[biodibersidad|dibersidad ng buhay]].&lt;ref&gt;[http://darwin-online.org.uk/biography.html The Complete Works of Darwin Online&amp;nbsp;– Biography.] ''darwin-online.org.uk''. Retrieved on 2006-12-15&lt;br /&gt;{{Harvnb|Dobzhansky|1973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;As Darwinian scholar Joseph Carroll of the University of Missouri–St. Louis puts it in his introduction to a modern reprint of Darwin's work: &quot;''The Origin of Species'' has special claims on our attention. It is one of the two or three most significant works of all time—one of those works that fundamentally and permanently alter our vision of the world...It is argued with a singularly rigorous consistency but it is also eloquent, imaginatively evocative, and rhetorically compelling.&quot; {{cite book |title=On the origin of species by means of natural selection |editor=Carroll, Joseph |year=2003 |publisher=Broadview |location= Peterborough, Ontario|isbn= 1-55111-337-6|page=[https://archive.org/details/onoriginofspecie0000darw_t8q4/page/15 15] |url=https://archive.org/details/onoriginofspecie0000darw_t8q4}}&lt;/ref&gt;

Ang simulang interes ni Darwin sa kalikasan ang tumulak sa kanya upang iwananan ang kanyang [[medikal na edukasyon]] sa [[Unibersidad ng Edinburgh]]; bagkus siya ay tumulong upang imbestigahan ang mga [[marinong inbertebrato]]. Ang mga pag-aaral sa Unibersidad ng Cambridge ang humikayat sa kanyang pasyon para sa [[natural na agham]].&lt;ref name=whowas&gt;{{Harvnb|Leff|2000|loc=[http://www.aboutdarwin.com/darwin/WhoWas.html About Charles Darwin]}}&lt;/ref&gt; Ang kanyang [[ikalawang paglalakbay sa HMS Beagle|limang taong paglalakbay]] sa {{HMS|Beagle}} ang nagtayo sa kanya bilang isang bantog na [[heolohista]] na ang mga obserbasyon at teoriya ay sumuporta sa mga ideyang [[unipormitaryano]] ni [[Charles Lyell]] at ang publikasyon ng kanyang [[Ang Paglalakbay sa Beagle|hornal sa paglalakbay]] ay nagpasikat sa kanya bilang isang manunulat.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 210, 284–285}}&lt;/ref&gt;
 
Bilang palaisipan sa heograpikal na distribusyon ng mga hayop sa kaparangan (wildlife) at mga [[fossil]] na kanyang tinipon sa paglalakbay, sinimulan ni Darwin ang detalyadong mga imbestigasyon at noong 1838 ay binuo ang kanyang teoriya ng [[natural na seleksiyon]]. 
&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=263–274}}&lt;/ref&gt; Bagaman kanyang tinalakay ang kanyang mga ideya sa ibang mga naturalista, siya ay nangailangan ng panahon para sa masidhing pagsasalisik at ang kanyang kanyang gawang heolohikal ang may prioridad.&lt;ref&gt;{{harvnb|van Wyhe|2007|pp=184, 187}}&lt;/ref&gt; Kanyang sinusulat ang kanyang teoriya noong 1858 nang si [[Alfred Russel Wallace]] ay nagpadala sa kanya ng [[sanaysay]] na naglalarawan ng parehong ieya na tumulak sa mabilis na magkasamang publikasyon ng [[On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection|kanilang parehong mga teoriya]].&lt;ref name=&quot;Beddall1968&quot;&gt;{{cite journal|last1=Beddall|first1=Barbara G.|title=Wallace, Darwin, and the theory of natural selection|journal=Journal of the History of Biology|volume=1|issue=2|year=1968|pages=261–323|issn=0022-5010|doi=10.1007/BF00351923}}&lt;/ref&gt; Ang akda ni Darwin ang naglatag ng ebolusyonaryong pinagmulan na may pagbabago bilang nananaig na siyentipikong paliwanag ng dibersipikasyon sa kalikasan.&lt;ref name = JvW/&gt; Noong 1871, kanyang siniyasat ang [[ebolusyon ng tao]] at ang [[seksuwal na seleksiyon]] sa ''[[The Descent of Man|The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]]'' na sinundan ng ''[[The Expression of the Emotions in Man and Animals]]''. Ang kanyang pagsasaliksik sa mga halaman ay inilimbag sa isang serye ng mga aklat at sa kanyang huling aklat, kanyang siniyasat ang mga [[bulate]] at ang mga epekto nito sa lupa.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Freeman|1977}}&lt;/ref&gt; Bilang pagkilala sa katanyagan ni Darwin bilang isang siyentipiko, siya ay pinarangalan ng isang malaking seremonyal na puneral sa [[Westminster Abbey]] kung saan siya inilibing malapit kay [[John Herschel]] at [[Isaac Newton]].&lt;ref name=DarwinsBurial&gt;{{Harvnb|Leff|2000|loc=[http://www.aboutdarwin.com/darwin/burial.html Darwin's Burial]}}&lt;/ref&gt; Si Darwin ay inilarawan bilang isa sa pinakamaimpluwensiya ''(most influential)'' na pigura sa kasaysayan ng sangkatauhan.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.newscientist.com/special/darwin-200|title=Special feature: Darwin 200|accessdate=2 Abril 2011 | work=New Scientist}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| last = Hart| first = Michael H.| author-link = Michael H. Hart| year = 2000| title = The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History| publication-place = New York| publisher=Citadel|ref=harv| isbn = 0-89104-175-3}}&lt;/ref&gt;
== Talambuhay ==
=== Kabataan at edukasyon ===
Si Charles Robert Darwin ay ipinanganak sa [[Shrewsbury]], Shropshire, [[Inglatera]] noong 12 Pebrero 1809 sa tahanan ng kanyang pamilya na [[The Mount, Shrewsbury|the Mount]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://darwin.baruch.cuny.edu/biography/shrewsbury/mount/|title=The Mount House, Shrewsbury, England (Charles Darwin)|author=John H. Wahlert|date=11 Hunyo 2001|work=Darwin and Darwinism|publisher=[[Baruch College]]|accessdate=26 Nobyembre 2008|archive-date=6 Disyembre 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206010149/http://darwin.baruch.cuny.edu/biography/shrewsbury/mount/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Siya ang ikalima sa anima na anak ng mayamang lipunang doktor at tagapondong si [[Robert Darwin]] at ng kanyang inang si [[Susannah Darwin]] (''née'' Wedgwood). Siya ay apo ni [[Erasmus Darwin]] sa panig ng ama at ni [[Josiah Wedgwood]] sa panig ng ina. Ang kanyang parehong pamilya ay mga [[unitarianismo|Unitarian]] bagaman ang mga Wedgwoods ay tumatanggap sa [[Anglikasnismo]]. Si Robert Darwin na mismong isang tahimik na [[malayang taga-isip]] (freethinker) ay pinabautismuhan ang sanggol na si Charles sa isang simbahang Anglikano ngunit si Charles at ang kanyang mga kapatid ay dumalo sa isang kapilyang Unitarian kasama ng kanilang ina. Ang walong taong gulang na si Charles ay mayroon ng kagustuhan sa natural na kasaysayan at kumukolekta nang siya ay dumalo sa paaralang pang-araw na pinatatakbo ng kanyang mangangaral noong 1817. Noong Hulyong iyon, ang kanyang ina ay namatay. Mula Setyembre 1818, kanyang sinamahan ang kanyang matandang kapatid na lalakeng si [[Erasmus Alvey Darwin|Erasmus]] na dumadalo sa malipat na Anglikanong [[Shrewsbury School]] bilang [[boarding school|boarder]].&lt;ref name=skool&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 12–15}}&lt;br /&gt;{{harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1497&amp;pageseq=21 21–25]}}&lt;/ref&gt;

Ginugol ni Darwin ang tag-init nang 1825 bilang aprentis na doktor na tumutulong sa kanyang ama na gumamot ng mahihirap ng Shropshire bago pumasok sa [[University of Edinburgh Medical School]] kasama ng kanyang kapatid na si Erasmus noong Oktubre 1825. Kanyang natagpuang ang mga aralin na mapurol at ang [[siruhiya]] ay nakababalisa kaya kanyang tinalikuran ang kanyang mga pag-aaral. Kanyang pinag-aralan ang [[taksidermiya]] mula kay [[John Edmonstone]] na isang pinalayang itim na [[alipin]] na sumama kay [[Charles Waterton]] sa kagubatan ng [[Timog Amerika]] at kadalasang umuupo kasama ng &quot;napaka kaaya aya at matalinong lalake&quot;.&lt;ref name=eddy&gt;{{harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1497&amp;pageseq=48 47–51]}}&lt;/ref&gt;

Sa ikalawang taon ni Darwin, siya ay sumali sa  [[Lipunang Plinian]] na isang pangkat na pang [[natural na kasaysyan]] ng mga estudyante na ang mga debate ay lumihis sa [[radikalismo (historikal)radikal]] na [[materialismo]]. Kanyang tinulungan si [[Robert Edmond Grant]] sa mga imbestigason nito sa [[anatomiya]] at [[siklo ng buhay]] ng mga [[marinong inberterbrato]] sa [[Firth of Forth]] at noong 27 Marso 1827 ay ipinrisinta sa Plinian ang kanyang sariling pagkakatuklas na ang mga itim na [[spore]] na matatagpuan sa mga [[kabibi]] ng [[talaba]] ay mga itlog ng [[linta]]ng skate. Isang araw, pinuri ni Grant ang mga [[Lamarckismo|ebolusyonaryong ideya]] ni [[Jean-Baptiste Lamarck]]. Namangha si Darwin ngunit kamakailan ay nabasa ang parehong mga ideya ng kanyang lolong si Erasmus at nanatiling walang pakielam.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp=72–88}}&lt;/ref&gt; Si Darwin ay bagkus nabagot sa kursong natural na kasaysayan ni [[Robert Jameson]] na sumasakop sa heolohiya kabilang ang debate sa pagitan ng [[Neptunismo]] at [[Plutonismo]]. Kanyang pinag-aralan ang [[alpha taksonomiya|klasipikasyon]] ng mga halaman at tumulong sa trabaho sa mga koleksiyon ng [[Royal Museum|University Museum]] na isa sa pinakamalaking mga museo ng Europa sa panahong ito.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=42–43}}&lt;/ref&gt;

Ang pagtalikod sa mga medikal na pag-aaral na ito ay uminis sa kanyang ama na tusong nagpadala sa kanya sa [[Christ's College, Cambridge]] para sa [[Batsilyer ng Sining]] bilang unang hakbang tungo sa pagiging Anglikanong [[parson]]. Dahil si Darwin ay hindi kwalipikado para sa ''[[Tripos]]'', kanyang sinalihan ang ''ordinaryong'' digring kuro noong Enero 1828.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp=47–48, 89–91}}&lt;/ref&gt; Mas pinili niya ang [[ekwestrianismo|pagsakay]] at [[pagbabaril]] kesa sa pag-aaral. Ang kanyang pinasan si [[William Darwin Fox]] ay ipinakilala siya sa isang sikat na kinahuhumalingang pagkolekta ng mga [[salagubang]] na masigasig na pinursigi ni Darwin na inilimbag ang ilan sa kanyang mga natuklasan sa [[James Francis Stephens|Stevens']] ''Illustrations of British entomology''. Siya ay naging isang malapit na kaibigan at tagasunod ng propesor ng [[botaniya]] na si [[John Stevens Henslow]] at nakilala ang iba pang mga pangunahing naturalista na nakitang ang gawaing siyentipiko bilang relihiyosong [[natural na teolohiya]] at nakilala sa mga [[University don|don]] bilang &quot;ang lalakeng lumakad kasama ni Henslow&quot;. Nang malapit na ang kanyang mga eksaminasyon, si Darwin ay tumutok sa kanyang mga pag-aaral at nasiyahan sa wika at lohika ng mga ''Ebidensiya ng [[Kristiyanismo]]'' ni [[William Paley]].&lt;ref name=dar57&gt;{{Harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1497&amp;pageseq=59 57–67]}}&lt;/ref&gt; Sa kanyang huling eksaminasyon noong Enero 1831, mahusay niyang naisagawa ito na lumabas na ikasampu sa mga 178 na kandidato para sa ordinaryong digri.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|p=97}}&lt;/ref&gt;

Si Darwin ay kailangang manatili sa Cambridge hanggang Hunyo. Kanyang pinag-aralan ang ''Natural na Teolohiya'' ni Paley na gumawa ng [[teolohikal na argumento|argumento para sa disenyo ng diyos sa kalikasan]] na nagpapaliwanag na ang [[adaptasyon]] bilang ang [[diyos]] na kumikilos sa pamamagitan ng mga batas ng kalikasan.&lt;ref name=syd5-7&gt;{{Harvnb|von Sydow|2005|pp=5–7}}&lt;/ref&gt; Kanyang binasa ang bagong aklat ni [[John Herschel]] na naglalarawan ng pinakamataas na layunin ng [[natural na pilosopiya]] bilang pag-unawa sa mga batas sa pamamagitan ng [[induktibong pangangatwiran]] batay sa obserbasyon at ang ''Sariling Salaysay'' ni [[Alexander von Humboldt]] ng mga siyentipikong paglalakbay. Sa kanyang pagkapukaw &quot;na may isang nagniningas na kasigasigan&quot; na mag-ambag, si Darwin ay nagplanong bumisita sa [[Tenerife]] kasama ng ilang mga kaklase pagkatapos ng pagtatapos sa paaralan upang pag-aaralan ang natural na kasaysayan sa mga [[tropiko]]. Bilang paghahanda, siya ay sumali sa kursong heolohiya ni [[Adam Sedgwick]] at pagkatapos ay sumama dito noong tag-init para sa isang dalawang linggo sa mapang strata sa [[Wales]].&lt;ref name=db&gt;{{Harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1497&amp;pageseq=69 67–68]}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp=128–129, 133–141}}&lt;/ref&gt; Pagkatapos ng isang linggo kasama ng mga kaibigang kaklase sa [[Barmouth]], siya ay umuwi sa bahay na natagpuan ang isang liham mula kay Henslow na nagmumungkahi kay Darwin bilang isang angko (kung hindi pa natatapos) na maginoong naturalista para sa iasng pinondohan ng sariling lugar kasama ng kapitang si [[Robert FitzRoy]] na higit bilang isang kasama kesa isa lamang kolekto sa {{HMS|Beagle}} na aalis na sa loob ng apat na linggo sa isang paglalakbay upang ibalangkas ang dalampasigan ng [[Timog Amerika]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-105.html|title=Darwin Correspondence Project&amp;nbsp;– Letter 105&amp;nbsp;– Henslow, J. S. to Darwin, C. R., 24 Agosto 1831|accessdate=29 Disyembre 2008}}&lt;/ref&gt; Tumutol ang ama ni Darwin sa planong dalawang taong paglalakbay na itinuturing itong isang aksaya ng panahon ngunit hinikayat ng bayaw ng kanyang ama na si [[Josiah Wedgwood II|Josiah Wedgwood]] upang pumayag sa pagsali ng kanyang anak.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 94–97}}&lt;/ref&gt;
=== Paglalakbay sa ''Beagle'' ===
{{details|Ikalawang paglalakbay sa HMS Beagle}}
[[Talaksan:Voyage of the Beagle-en.svg|thumb|400px|alt=Route from Plymouth, England, south to Cape Verde then southwest across the Atlantic to Bahia, Brazil, south to Rio de Janeiro, Montevideo, the Falkland Islands, round the tip of South America then north to Valparaiso and Callao. Northwest to the Galapagos Islands before sailing west across the Pacific to New Zealand, Sydney, Hobart in Tasmania, and King George's Sound in Western Australia. Northwest to the Keeling Islands, southwest to Mauritius and Cape Town, then northwest to Bahia and northeast back to Plymouth.|Ang paglalakbay ng ''Beagle'']]
Nagsimula noong 27 Disyembre 1831, ang paglalakbay ay tumagal nang halos limang taon at gaya nang pakay ni Fitzroy, ginugol ni Darwin ang karamihan ng kanyang panahon sa lupa na umiimbestiga sa heolohiya at gumawa ng mga koleksiyon ng natural na kasaysayan habang ang ''Beagle'' ay nagsiyasat at nagbalangkas ng mga dalampasigan.&lt;ref name=JvW/&gt;&lt;ref name=kix&gt;{{harvnb|Keynes|2000|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1840&amp;pageseq=12 ix–xi]}}&lt;/ref&gt; Kanyang maingat na itinago ang mga akda ng kanyang mga obserbasyon at teoretikal na spekulasyon at sa mga pagitan habang nangyayari ang paglalakbay, ang kanyang mga specimen ay ipinadala sa Cambridge kasama ng kanyang mga liham kabilang ang isang kopya ng [[The Voyage of the Beagle|kanyang hornal]] para sa kanyang pamilya.&lt;ref&gt;{{Harvnb|van Wyhe|2008b|pp=18–21}}&lt;/ref&gt; Siya ay may ilang kadalubhasaan sa heolohiya, pagkolekta ng [[salagubang]] at pagdidisekta ng mga marinong inbertebrato ngunit ibang mga paksa ay isang baguhan at may kakayahang magkolekta ng mga specimen para sa pagsisiyasat ng mga dalubhasa.&lt;ref name=fnGal&gt;{{cite web|url=http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Chancellor_Keynes_Galapagos.html|title=Darwin's field notes on the Galapagos: 'A little world within itself'|author=Gordon Chancellor|author2=[[Randal Keynes]]|month=October| year=2006|publisher=[[Darwin Online]]|accessdate=16 Setyembre 2009}}&lt;/ref&gt; Sa kabila ng masamang pagdurusa mula sa [[sakit sa dagat]], si Darwin ay sumulat ng saganang mga akda habang nasa barko. Ang karamihan sa mga akda ng [[zoolohiya]] tungkol sa mga marinong inbertebrato simula sa [[plankton]] na kanyang kinolekta sa isang kalmadong pagpapahinga.&lt;ref name=kix/&gt;&lt;ref name=plankton&gt;{{Harvnb|Keynes|2001|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1925&amp;viewtype=text&amp;pageseq=53 21–22]}}&lt;/ref&gt;

Sa kanilang unang paghinto sa dalampasigan sa [[Santiago, Cape Verde|St. Jago]], natuklasan ni Darwin na ang isang puting bandang mataas sa [[batong pangbulkan]] mga [[talampas]] ay kinabibilangan ng mga kabibi. Siya ay binigyan in Fitzroy ng unang bolyum ng ''Principles of Geology'' ni [[Charles Lyell]] na naglatag ng mga [[unipormitarianismo|unipormitarianong]] mga konsepto ng lupa na mabagal na umaahon o bumababa sa loob mahabang mga panahon,{{Ref_label|B|II|none}} at nakita ni Darwin ang mga bagay sa paraan ni Lyell na nagteteorisa at nag-iisip na sumulat ng aklat sa heolohiya.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp=183–190}}&lt;/ref&gt;
Si Darwin ay nalugod sa [[Mga kagubatang dalampasigan ng Bahia|kagubatang tropikal]] sa Brazil &lt;ref&gt;{{harvnb|Keynes|2001|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1925&amp;pageseq=73 41–42]}}&lt;/ref&gt; ngunit namuhi sa kanyang nakitang [[pang-aalipin]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1497&amp;pageseq=75 73–74]}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Punta Alta]] sa [[Patagonia]], siya ay nakagawa ng isang malaking pagkakatuklas ng mga buto na [[fossill]] ng isang malaking hindi na umiiral (ekstinto) na [[mamalya]] sa mga talampas sa tabi ng modernong mga kabibi na nagpapakita ng kamakailang [[ekstinksiyon]] na walang mga tanda ng pagbabago sa klima o katastropiya. Kanyang natukoy ang hindi kilalang  ''[[Megatherium]]'' sa pamamagitan ng isang ngipin at sa kaugnayan nito sa mabutong [[kalasag]] na mayroon sa simula para sa kanya ay tila isang tulad na higanteng bersiyon ng kalasag ng lokal na  mga [[armadillo]]. Ang mga pagkakatuklas na ito ay nagdala ng dakilang interest nang sila ay tumuntong sa Inglatera.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp= 223–235}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Darwin|1835|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1&amp;viewtype=text&amp;pageseq=7 7]}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|p= 210}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=k206&gt;{{harvnb|Keynes|2001|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1925&amp;pageseq=138 206–209]}}&lt;/ref&gt; Sa kanyang mga pagsakay kasama ng mga [[gaucho]] sa looban upang galugarin ang heolohiya at kumolekta ng maraming mga fossil, siya ay nagtamo ng panlipunan, pampolitika at [[antropolohikal]] na kabatiran sa parehong katutubo at mananakop na mga tao sa panahon ng himagsikan at nalamang ang dalawang mga uri ng [[rhea (ibon)|rhea]] ay may magkahiwalay ngunit magkasanib na mga teritoryo.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 189–192, 198}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Eldredge|2006}}&lt;/ref&gt; Sa lagpas pa sa timog, kanyang nakita ang mga hinakbangang kapatagan ng shingle at mga kabibe bilang tumaas na mga tabing dagat nagpapakita ng isang serye ng mga elebasyon. Kanyang binasa ang ikalawang bolyun ni Lyell at tinaggap ang pananaw nito ng mga &quot;sentro ng pagkakalikha&quot; ng mga espesye ngunit ang kanyang mga pagkakatuklas at pagteteorisa ang humamon sa mga ideya ni Lyell ng makinis na pagpapatuloy at ekstinksiyon ng mga espesye.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 131, 159}}&lt;br /&gt;{{harvnb|Herbert|1991|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=A342&amp;pageseq=16 174–179]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=HurrahChiloe&gt;{{cite web|url= http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Chancellor_fieldNotebooks1.8.html|title=Darwin Online: 'Hurrah Chiloe': an introduction to the Port Desire Notebook|accessdate=24 Oktubre 2008}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|left|alt=On a sea inlet surrounded by steep hills, with high snow covered mountains in the distance, someone standing in an open canoe waves at a square-rigged sailing ship, seen from the front|As [[HMS Beagle|HMS ''Beagle'']] surveyed the coasts of South America, Darwin theorised about geology and extinction of giant mammals.]]
Ang tatlong mga Fuegian sa barko na sinunggaban sa unang paglalakbay ng Beagle at gumugol ng isang tao sa Inglatera ay muling ibinalik sa [[Tierra del Fuego]] bilang mga misyonaryo. Natuklasan ni Darwin ang mga ito na palakaibigan at sibilisado ngunit ang mga kamag-anak nito ay tila &quot;miserable, mababang mga hindi maamo&quot;, na iba tulad ng mga [[ligaw na hayop]] mula sa mga [[domestikadong hayop]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1845|pp= [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F14&amp;viewtype=text&amp;pageseq=218 205–208]}}&lt;/ref&gt; Para kay Darwin, ang pagkakaiba ay nagpapakita ng kultural na mga pagsulong at hindi ang inperioridad o pagiging mababa ng lahi. Hindi tulad ng kanyang mga kaibigan siyentipiko, kanya ngayong iniisip na walang hindi matutulay na pagitan sa pagitan ng mga tao at hayop.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp= 244–250}}&lt;/ref&gt; Sa paglipas ng isang tao, ang misyon ay tinalikuran. Ang Fuegian na kanilang pinangalanang [[Jemmy Button]] ay namuhay na tulad ng ibang mga katutubo, may asawa at walang pagnanais na bumalik sa Inglatera.&lt;ref&gt;{{harvnb|Keynes|2001|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1925&amp;pageseq=258 226–227]}}&lt;/ref&gt;

Si Darwin ay nakaranas ng [[lindol]] sa [[Chile]] at nakita ang mga tanda na ang lupa ay umahon kabilang ang mga kama ng [[tulya]] na nadala sa taas ng [[mataas na alon]]. Sa taas ng [[Andes]], kanyang nakita ang mga kabibe at ilang mga puno ng fossil na lumaki sa buhangin ng tabing dagat. Kanyang tineorisa na habang ang lupa ay umaahon, ang mga karagatang isla ay nalunod at ang [[coral reef]] sa palibot nito ay lumabi upang bumuo ng mga [[atoll]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 160–168, 182}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Darwin|1887|p= [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1452.1&amp;viewtype=text&amp;pageseq=278 260]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=atolls&gt;{{Harvnb|Darwin|1958|loc=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1497&amp;viewtype=text&amp;pageseq=100 p 98–99]}}&lt;/ref&gt;

Sa heolohikal na bagong [[Galápagos Islands]], naghanap si Darwin ng ebidensiya na nagkakabit sa mga hayop sa kaparangan (wildlife) sa mas matandang &quot;sentro ng pagkakalikha&quot; at natagpuan ang mga [[mockingbird]] na kaugnay ng nasa [[Chile]] ngunit iba mula isla hanggang isla. Kanyang narinig ang kaunting pagkakaiba sa hugis ng mga shell ng mga [[pawikan]] ay nagpapakitang kung aling isla ang mga ito nanggaling ngunit nabigong kolektahin ang mga ito kahit pa pagkatapos kainin ang mga pawikan na dinala sa barko bilang pagkain.&lt;ref name=k356&gt;{{harvnb|Keynes|2001|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1925&amp;pageseq=388 356–357]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Sulloway|1982|p=19}}&lt;/ref&gt; Sa Australia, ang [[marsupial]] na [[Potoridae|dagang-kangaroo]] at ang [[platypus]] ay tila labis na hindi karaniwan na inakala ni Darwin na halos tila may dalawang natatanging mga Manlilikha ang gumagawa.&lt;ref name=Crows&gt;{{cite web|url=http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Chancellor_fieldNotebooks1.3.html|title=Darwin Online: Coccatoos &amp; Crows: An introduction to the Sydney Notebook|accessdate=2 Enero 2009}}&lt;/ref&gt; Kanyang natagpuan ang mga [[Indigenous Australians|Aborigine]] &quot;na may mabuting kasiyahan at kaaya aya&quot; at kanyang napansin ang kanilang paglaho sa pamamagitan ng pagtira ng mga Europeo.&lt;ref&gt;{{harvnb|Keynes|2001|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1925&amp;pageseq=430 398–399].}}&lt;/ref&gt;

Inimbestigahan ng ''Beagle'' kung paanong ang mga [[atoll]] sa [[Cocos (Keeling) Islands]] ay nabuo at ang survey ay sumuporta sa pagteteorisa ni Darwin.&lt;ref name=atolls/&gt; Si FitzRoy ay nagsimulang sumulat ng opisyal na &quot;Salaysay&quot; ng mga paglalakbay ng Beagle at pagkatapos na basahin ang diary ni Darwin, kanyang iminungkahi na isama ito sa kanyang salaysay.&lt;ref name=Letter301&gt;{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-301.html|title=Darwin Correspondence Project&amp;nbsp;– Letter 301&amp;nbsp;– Darwin, C.R. to Darwin, C.S., 29 Abril 1836|access-date=11 Mayo 2012|archive-date=29 Hunyo 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090629194402/http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-301.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang ''[[The Voyage of the Beagle|Hornal]]'' ni Darwin ay kalaunang muling isinulat bilang hiwalang na ikatlong bolyum sa natural na kasaysayan.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|p= 336}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Cape Town]], nakipagkita sina Darwin at FitzRoy kay [[John Herschel]], na kamakailang sumulat kay Lyell na pumpuri sa [[unipormitarianismo]] bilang nagbubukas na matapang na spekulasyon sa &quot;misteryo ng mga misteryo, na pagpapalit ng mga espesye ng iba&quot; bilang &quot;isang natural na kontradistinksiyon sa isang milagrosong proseso&quot;.&lt;ref name=Rascals&gt;{{harvnb|van Wyhe|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=A544&amp;pageseq=21 197]}}&lt;/ref&gt; Sa kanyang pagsasaayos ng kanyang mga akda habang ang barko ay naglalakbay papauwi, si Darwin ay sumulat na kung ang kanyang lumalaking suspisyon tungkol sa mga mockingbird, pawikan at [[Falkland Islands Wolf|Falkland Islands Fox]] ay tama, &quot;ang gayong mga katotohanan ay nagpapahina sa pagiging matatag ng Species&quot; (such facts undermine the stability of Species) at pagkatapos ay maingat na idinagdag ang &quot;would&quot; bago ang &quot;undermine&quot;.&lt;ref name=xix&gt;{{Harvnb|Keynes|2000|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1840&amp;pageseq=22 xix–xx]}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Eldredge|2006}}&lt;/ref&gt; Kanyang kalaunang isinulat na ang gayong mga katotohanan ay &quot;tila para sa akin magbibigay ng ilang linaw sa pinagmulan ng espesye&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1859|loc=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&amp;viewtype=text&amp;pageseq=16 p. 1]}}&lt;/ref&gt;

=== Pagkakabuo ng teoriyang ebolusyonaryo ni Darwin ===
[[Talaksan:Charles Darwin by G. Richmond.jpg|thumb|left|upright|alt=Three quarter length portrait of Darwin aged about 30, with straight brown hair receding from his high forehead and long side-whiskers, smiling quietly, in wide lapelled jacket, waistcoat and high collar with cravat.|Habang isang kabataan, si Darwin ay sumali sa elitistang siyentipiko.]]
Nang tumuntong ang ''Beagle'' sa [[Falmouth, Cornwall]] noong 2 Oktubre 1836, si Darwin ay isang ng selebridad sa mga palibot na siyentipiko dahil noong Disyembre 1835, pinalakas ni [[John Stevens Henslow|Henslow]] ang reputasyon ng kanyang dating estadyante sa pamamagitan ng pagbibigay sa mga napiling naturalista ng isang pampleto ng mga liham ni Darwin. h&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1835|loc=[http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Freeman_LettersOnGeology.html editorial introduction]}}&lt;/ref&gt; Binisita ni Darwin ang kanyang bahay sa Shrewsbury at nakita ang mga kamag-anak at pagkatapos ay mabilis na tumungo sa Cambridge upang makita si Henslow na nagpayo sa paghahanap ng mga pwedeng naturalista upang ikatalogo ang mga koleksiyon at umayon na kunin ang mga botanikal na specimen. Ang ama ni Darwin ay nangsiwa ng mga pamumuhunan na pumayag sa kanyang anak na maging isang pinopondohan ang sariling isang maginoong siyentipiko at ang isang nanabik na Dawin ay nagtungo sa mga institusyon sa London na binigyan ng [[fete]] at naghanap ng mga eskeprto upang ilarawan ang mga koleksiyon. Ang mga zoolohista ay may malaking nakapatong na gawain at may panganib na ang mga specimen ay maiwan lamang sa taguan.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 195–198}}&lt;/ref&gt;

Sabik na nakipagkita si [[Charles Lyell]] kay Darwin sa unang beses noong Oktubre 29 at sandali nito ay ipinakilala siya sa isang pasulong na anatomistang si [[Richard Owen]] na may mga pasilidad sa [[Royal College of Surgeons of England|Royal College of Surgeons]] upang gumawa sa mga butong fossil na kinolekta ni Darwin. Ang nakasusupresang mga resulta ni Owen ay kinabibilangan ng ibang malaking ekstintong [[ground sloth]] gayundin ng  ''[[Megatherium]]'', isang halos kompletong kalansay ng hindi kilalang  ''[[Scelidotherium]]'' at isang may sukat ng [[hippopotamus]]-at may sukat ng rodent na bungong tinawag na ''[[Toxodon]]'' na kamukha ng isang higanteng [[capybara]]. ang mga pragmento ng kalasag ay nagmula sa ''[[Glyptodon]]'' na isang tulad ng malaking armadillong hayop gaya ng unang akala ni Darwin.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Owen|1840|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F9.1&amp;pageseq=26 16], [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F9.1&amp;pageseq=83 73], [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F9.1&amp;pageseq=116 106]}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Eldredge|2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=k206/&gt; Ang mga ekstintong hayop na ito ay nauugnay sa mga buhay na espesye sa [[Timog Amerika]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 201–205}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp=349–350}}&lt;/ref&gt;

Nang kalagitnaan ng Disyembre, si Darwin ay kumuha ng pagtuloy sa Cambridge upang mangasiwa ng paggawa sa kanyang mga koleksiyon at muling isulat ang kanyang hornal.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp=345–347}}&lt;/ref&gt; Kanyang isinulat ang kanyang unang papel na nagpapakitang ang masa ng lupa ng Timog Amerika ay mabagal na umaahon at sa sabik na pagsuporta ni Lyell ay binasa ito sa [[Geological Society of London]] noong 4 Enero 1837. Sa parehong araw, kanyang iprinisinta ang kanyang mga specimen ng mamalya at ibon sa [[Zoological Society of London|Zoological Society]]. Ang [[ornitolohista]]ng si [[John Gould]] ay sandaling naghayag na ang mga ibon ng Galapagos na inakala ni Darwin na paghahalo ng mga [[Common Blackbird|blackbirds]], &quot;[[Grosbeak|gros-beaks]]&quot; at mga [[finch]] ay katunayan labindalawang [[Darwin's finches|magkakahiwalay na mga espesye ng finch]]. Noong Pebrero 17, si Darwin ay inihalala sa Konseho ng Geological Society at ang pagtatalumpati ni Lyell ay nagprisinta ng mga pagkakatuklas ni Owen sa mga fossil ni Darwin na nagbibigay diin sa heograpikal na pagpatuloy ng espesye na sumusuporta sa kanyang mga ideyang unipormitaryan.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 207–210}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Sulloway|1982|pp=20–23}}&lt;/ref&gt;

Sa simula nang Marso, si Darwin ay lumipat sa London upang maging malapit sa kanyang trabaho na sumama sa palibot na kakilalang mga siyentipiko ni Lyell at mga eskpertong gaya ni [[Charles Babbage]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-346.html|title=Darwin Correspondence Project&amp;nbsp;– Letter 346&amp;nbsp;– Darwin, C. R. to Darwin, C. S., 27 Pebrero 1837|accessdate=19 Disyembre 2008}} proposes a move on Friday 3 Marso 1837,&lt;br /&gt;Darwin's Journal ({{harvnb|Darwin|2006|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=side&amp;itemID=CUL-DAR158.1–76&amp;pageseq=22 12 verso]}}) backdated from Agosto 1838 gives a date of 6 Marso 1837&lt;/ref&gt; na naglarawan sa [[diyos]] bilang tagaprograma ng mga batas. Si Darwin ay nanatili sa kanyang [[malayang taga-isip]] na kapatid na si [[Erasmus Alvey Darwin|Erasmus]], bahagi ng palibot ng [[British Whig Party|Whig]] na ito at malapit na kabigan ng manunulat na si [[Harriet Martineau]] na nagtaguyod ng [[Malthusianismo]] na pinagsasaligan ng kontrobersiyal na [[Poor Law Amendment Act 1834|mga repromang Batas ng Mahira]] upang pigilan ang [[welfare]] na magsanhi ng [[oberpopulasyon]] at karagdagang kahirapan. Bilang [[Unitarianismo|Unitarian]], kanyang tinanggap ang [[radikalismo (historikal)|radikal]] na mga implikasyon ng [[transmutasyon ng espesye]] na itinaguyod ni [[Robert Edmond Grant|Grant]] at mas batang mga siruhano na naimpluwensiyahan ni [[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|Geoffroy]]. Ang [[transmutasyon]] ay [[anathema]] sa mga Anglikano na nagtatanggol sa kaayusang panlipunan &lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=201, 212–221}}&lt;/ref&gt; ngunit ang mga kilalang siyentipiko ay bukas na tumalakay sa paksa at may malawak na interest sa liham ni [[John Herschel]] na pumupuri sa pakikitungo ni Lyell bilang paraan upang mahanap ang isang [[pisikal na batas|natural na sanhi]] ng pinagmula ng espesye.&lt;ref name=Rascals/&gt;

Nakipagkita si Gould kay Darwin at sinabi sa kanya na ang mga [[mockingbird]] ng Galápagos [[mockingbird]] mula sa iba't ibang mga isla ay magkakahiwalay na espesye at hindi lamang mga pagkakaiba at ang inakala ni Darwin na  &quot;[[wren]]&quot; ay [[Warbler Finch|nasa pangkat finch]] rin. Hindi binigyan ni Darwin ng tatak ang mga finch ayon sa isla ngunit ayon sa mga akda ng iba sa Beagle, kabilang si Fitzroy, siya ay naglaan ng mga espesye sa mga isla .&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sulloway|1982|pp=9, 20–23}}&lt;/ref&gt; Ang dalawang mga [[rhea (ibon)|rhea]] ay mga natatangi ring espesye at noong Marso 14, inanunsiyon ni Darwin kung paanong ang distribusyon ng mga ito ay nagbago tungko sa timog.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|p=360}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1643&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1|title=Darwin, C. R. (Read 14 Marso 1837) Notes on Rhea americana and Rhea darwinii, ''Proceedings of the Zoological Society of London''|accessdate=17 Disyembre 2008}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Darwin tree.png|right|thumb|alt=A page of hand-written notes, with a sketch of branching lines.|Nang kalagitnaan ng Hulyo 1837, sinimlan ni Dawin sa kanyang notebook na &quot;B&quot; ang tungkol sa &quot;Transmutasyon ng Espesye&quot; at sa pahina 36 ay sumulat na &quot;I think&quot; sa itaas ng kanyang unang [[puno ng buhay (agham)|ebolusyonaryong puno]].]]
Sa kalagitnaan ng Marso, si Darwin ay naghinuha sa kanyang ''Red Notebook'' sa posibilidad na &quot;ang isang espesye ay nagbabago sa iba&quot; upang ipaliwanag ang heograpikal na distribusyon ng mga buhay na espesye gaya ng mga rhe at ang mga ekstintong hayop gaya ng kakaibang ''[[Macrauchenia]]'' na kamukha ng isang higanteng [[guanaco]]. Ang kanyang pag-iisip sa panahon ng buhay, [[aseksuwal na reproduksiyon]] at [[seksuwal na reproduksiyon]] na nabuo sa kanyang notebook na &quot;B&quot; noong kalagitnaan ng Hulyo tungo sa pagbabago sa supling &quot;upang umangkop at baguhin ang lahi hanggang sa pagbabago ng mundo&quot; na nagpapaliwanag sa mga pawikan ng Galapagos, mockingbird at mga rhea. Kanyang iginuhit ang sumasangay na inapo at pagkatapos ng henealohikal na pagsasangay ng isang [[punoy ng buhay (agham)|ebolusyonaryong puno]] kung saan &quot;mangmang na pag-uspan ang isang hayop na mas mataas sa iba pa&quot; na nagtatapon sa independiyenteng mga [[angkan (ebolusyon)|angkan]] (lineages) na tumutungo sa mas mataas na mga anyo ni [[Jean-Baptiste Lamarck|Lamarck]] &lt;ref&gt;{{harvnb|Herbert|1980|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1583e&amp;pageseq=9 7–10]}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|van Wyhe|2008b|p=44}}&lt;br /&gt;{{harvnb|Darwin|1837|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=side&amp;itemID=CUL-DAR121.-&amp;pageseq=1 1–13, 26, 36, 74]}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=229–232}}&lt;/ref&gt;

=== Labis na pagtatrabaho, sakit, at pagpapakasal ===
{{See also|Kalusugan ni Charles Darwin}}
Habang binubuo ang kanyang masidhing pag-aaral ng [[transmutasyon ng espesye|transmutasyon]], si Darwin ay nalublob sa mas maraming trabaho. Habang muling sinusulat ang kanyang ''Hornal'', kanyang kinuha ang pag-eedit at paglilimbag ng mga ulat ng eksperto sa kanyang mga koleksiyon at sa tulong ni Henslow ay nagkamit ng isang kaloob ng salapi na [[pound sterling|£]]1,000 upang suportahan ang multi-bolyum na ''[[Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle]]'' na isang halagang katumbas ng mga  £{{formatnum:{{inflation|UK|1000|1837|r=-3}}}} in {{#expr:{{CURRENTYEAR}}-2}}.{{inflation-fn|UK}} Kanyang pinalawak ang pagpopondo upang isama ang kanyang mga plinanong aklat sa heolohiya at umayon sa mga hindi realistikong petsa sa tagalimbag.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp=367–369}}&lt;/ref&gt; Habang nagsisimula ang [[panahong Victorian]], si Darwin ay nagpatuloy sa pagsusulat ng kanyang ''Hornal'' at noong Agosto 1837 ay nagsimulang tuwirin ang [[patunay ni Gally|mga patunay ng tagalimbag]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Keynes|2001|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1925&amp;pageseq=21 xix]}}&lt;/ref&gt;

Ang kalusugan ni Darwin ay nagdusa mula sa pagpipilit na ito. Noong Setyembre 20, siya ay nagkaroon ng &quot;hindi komportableng [[palpitasyon]] ng [[puso]]&quot; kaya ang kanyang mga doktor ay humikayat sa kanya &quot;tigilan ang lahat ng trabaho&quot; at mamuhay sa probinsiya ng ilang mga linggo. Pagkatapos bisitahin ang Shrewsbury, kanyang sinalihan ang kanyang mga kamag-anak na Wedgwood sa [[Maer Hall]], Staffordshire ngunit kanilang natuklasan sila na labis na sabi sa mga kuwento ng kanyang paglalakbay para siya ay makagpahinga. Ang kanyang kaaya-aya, matalino at kulturadong pinsan na si [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] na siyam na buwang mas matanda kay Dawin ang nag-aalaga sa kanyang lumpong tiyahin. Ang kanyang tiyuhing si [[Josiah Wedgwood II|Jos]] ay nagturo ng area sa lupa kung saan ang mga [[cinder]] ay naglaho sa ilalim ng [[loam]] at nagmungkahing ito ay gawa ng mga [[bulate]] na pumukaw sa &quot;isang bago at mahalagang teoriya&quot; sa kanilang papel sa [[pedohenesis|pagkakabuo ng lupa]] na ipinrisinta ni Darwin sa Geological Society noong Nobyembre 1.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 233–234}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-404.html|title=Darwin Correspondence Project&amp;nbsp;– Letter 404&amp;nbsp;– Buckland, William to Geological Society of London, 9 Marso 1838|accessdate=23 Disyembre 2008|archive-date=29 Hunyo 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090629192234/http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-404.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Tinulak ni [[William Whewell]] na kunin ang mga tungkulin ng Kalihim ng  Geological Society. Pagkatapos na simulang tanggihan ang trabaho, kanyang tinanggap ito noong Marso 1838.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 233–236}}.&lt;/ref&gt; Sa kabila ng pagiging matrabaho ng pagsulat at pageedit ng mga ulat ng ''Beagle'', si Darwin ay nakagaw ng kahanga hangang pagsulong sa transmutasyon na kumuha ng bawat oportunidad upang tanuning ang mga ekspertong naturalista at sa hindi ordinaryo, ang mga taong may praktikal na karanasan gaya ng mga magsasaka at tagapag-alaga ng kalapati.&lt;ref name=JvW/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 241–244, 426}}&lt;/ref&gt; Over time his research drew on information from his relatives and children, the family butler, neighbours, colonists and former shipmates.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|p=xii}}&lt;/ref&gt; Kanyang isinama ang sangkatauhan sa kanyang mga spekulasyon sa simula pa lang at sa pagkita ng isang [[orangutan]] sa zoo ng 28 Marso 1838 ay napansin ang tulad ng bata nitong pag-aasal.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 241–244}}&lt;/ref&gt;

Ang pagod ay nagdulot ng pinsala at sa Hunyo, siya ay nakahiga sa ilang mga araw na may problem sa tiyan, sakit ng ulo at mga sintomas ng puso. Sa natitira ng kanyang buhay, siya ay paulit ulit na nalumpo ng mga yugto ng sakit sa tiyan, pagsusuka, mga [[pigsa]], mga [[palpitasyon]], panginginig at iba pang mga sintomas lalo na sa mga panahon ng stress gaya ng pagdalo sa mga pagtitipon o pakikisalamuha. Ang sanhi ng sakit ni Darwin ay nananatiling hindi alam at ang mga pagtatangka sa paggamot ay may kaunting tagumpay.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 252, 476, 531}}&lt;br /&gt;{{harvnb|Darwin|1958|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1497&amp;pageseq=119 115]}}&lt;/ref&gt;

Noong Hunyo 23, siya ay kumuha ng pagpapahinga at umalis na &quot;nagheheolohisa&quot; (geologizing) sa [[Scotland]]. Kanyang binisita ang [[Glen Roy]] sa magandang panahon upang makita ang mga paralelong &quot;daanan&quot; na hinati sa mga gilid ng bundok sa tatlong mga taas. Kanyang kalaunang inilimbag ang kanyang pananaw na ang mga ito ay mga marinong tumaas na pampang ng dagat ngunit kanyang tinanggap na ang mga ito ay mga dalampasigan ng isang [[proglacial na lawa]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|p= 254}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp=377–378}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Darwin|1958|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1497&amp;pageseq=86 84]}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Emma Darwin.jpg|thumb|left|upright|alt=Three quarter length portrait of woman aged about 30, with dark hair in centre parting straight on top, then falling in curls on each side. She smiles pleasantly and is wearing an open necked blouse with a large shawl pulled over her arms|Pinili ni Darwin na pakasalan ang kanyang pinsang si[[Emma Darwin|Emma Wedgwood]].]]
Pagkatapos na buong gumaling, siya ay bumalik sa Shrewsbury noong Hulyo. Sa pagkasanay sa araw araw na pagsusulat tungkol sa [[paglalahi ng hayop]] (animal breeding), siya ay sumulat ng paggala galang mga pag-iisip tungkol sa karera at mga prospekto sa dalawang papel na ang isa ay may mga hanay na may uluhang ''&quot;Marry&quot;'' at ''&quot;Not Marry&quot;''. Ang mga pakinabang ay kinabibilangan ng &quot;konstanteng kasama at isang kaibigan sa matandang edad &amp;nbsp;...mas mabuti kesa sa isang aso kahit papaano&quot;, at mga laban sa puntong gaya ng &quot;kulang sa pera para sa mga aklat&quot; at &quot;teribleng pagkawala ng panahon&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1497&amp;viewtype=text&amp;pageseq=238 232–233]}}&lt;/ref&gt; Sa pagpasya na  pabor dito, kanya itong tinalakay kasama ng kanyang ama at binisita si Emma noong Hulyo 29. Hindi niya naggawang magmungkahi ngunit laban sa payo ng kanyang ama, kanyang binanggit ang kanyang mga ideya tungkol sa transmutasyon.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=256–259}}&lt;/ref&gt;

Sa pagpapatuloy ng kanyang pagsasaliksik sa London, ang malawak na pagbabasa ni Darwin ay kinabibilangan na ngayon ng ika-anim na edisyon ng ''[[An Essay on the Principle of Population]]'' ni [[Thomas Malthus|Malthus]]
{{Quote|&quot;In Oktubre 1838, that is, fifteen months after I had begun my systematic enquiry, I happened to read for amusement Malthus on Population, and being well prepared to appreciate the struggle for existence which everywhere goes on from long-continued observation of the habits of animals and plants, it at once struck me that under these circumstances favourable variations would tend to be preserved, and unfavourable ones to be destroyed. The result of this would be the formation of new species. Here, then, I had at last got a theory by which to work...&quot;&lt;ref&gt;{{harvnb|Darwin|1958|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1497&amp;pageseq=124 120]}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
Noong Oktubre 1838, na labing limang buwan pagkatapos ng aking sistematikong pagsisiyasat, nagkataong nabasa ko sa katuwaan si Malthus tungkol sa Populasyon at sa pagiging maiging handa na makilala ang hirap para sa pag-iral na saanman ay nagpapatuloy mula sa mahabang patulkoy na obserbasyon ng mga pag-aasal ng mga hayop at halaman, muling tumimo sa akin na sa ilalim ng mga sirkunstansiyang ito, ang mga pumapabor na bariasyon (pagkakaiba) ay may kagawiang maingatan, at ang mga hindi pumapabor ay nasisira. Ang resulta nito ay ang pagkakabuo ng bagong [[espesye]]. Dito, kung gayon, sa wakas ay may isang teoriya na pagtatrabahuhan...&quot;
}}

Isinaad ni Malthus na malibang ang populasyon ng tao ay hindi mapipigil, ito ay tataas sa isang [[progresyong heometriko]] at sa sandali ay lalabis sa suplay ng pagkain na tinatawag na [[katastropiyang Malthusian]].&lt;ref name=&quot;JvW&quot;/&gt; Si Darwin ay labis na handa na makita na ito ay lumalapat rin sa &quot;paglalaban laban ng mga espesye&quot; ng mga halaman ni [[A. P. de Candolle|de Candolle]] at paglalaban sa eksistensiya sa mga ahayop na nagpapaliwanag kung paanong ang mga bilang ng espesye ay medyo matatag. Dahil sa ang espesye ay palaging dumadami ng higit sa makukuhang mga pinagkukuna, ang mga pumapabor na bariasyon ay gagawa sa mga organismo na mas maigi sa pagpapatuloy (surviving) at pagpasa ng mga bariasyon sa kanilang mga supling samantalang ang mga hindi pumapabor na bariasyon ay mawawala. Ito ay magreresulta sa pagkakabuo ng mga bagong espesye.&lt;ref name=JvW/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 264–265}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp= 385–388}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Darwin|1842|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1556&amp;viewtype=text&amp;pageseq=39 7]}}&lt;/ref&gt; Noong 28 Setyembre 1838, kanyang binigyang diin ang ang kabatirang ito na inilalarawan ito bilang isang  uri ng pagsisiksik, pagpupwersa ng mga umangkop na istraktura sa mga pagitan sa [[ekonomiya]] ng kalikasan habang ang mas mahinang mga istraktura ay napapatalsik.&lt;ref name=JvW/&gt; Sa gitna ng Disyembre, kanyang nakita ang pagkakatulad sa pagitan ng mga magsasaka na pumipili ng pinakamahusay na lahi at ang Kalikasang Malthusian na pumipili mula sa tsansang mga iba upang &quot;ang bawat bahagi ng bagong nakamit na istraktura ay buong praktikal at nasakdal&quot;,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=CUL-DAR124.-&amp;pageseq=63|title=Darwin transmutation notebook E p. 75|accessdate=17 Marso 2009 }}&lt;/ref&gt; na iniisip na ang paghahambing na ito &quot;ay isang magandang bahagi ng aking teoriya&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=CUL-DAR124.-&amp;pageseq=61|title=Darwin transmutation notebook E p. 71|accessdate=17 Marso 2009 }}&lt;/ref&gt;

Noong Nobyembre 11, si Darwin ay bumalik sa Maer at nag-alok ng kasal kay Emma na muling sinabi ang kanyang mga ideya sa kanya. Tinanggap ito ni Emma at sa mga palitan ng mapagmahal na liham, kanyang ipinakita kung paano niya pinahalagahan ang pagiging bukas ni Darwin sa kanilang mga pagkakaiba at gayundin ang paghahayag ng kanyang malakas na paniniwalang [[Unitarianismo|Unitarian]] at pagkabahala na ang tapat na mga pagdududa ni Darwin ang maaaring maghiwalay sa kanila sa [[kabilang buhay]].
&lt;ref name=Belief&gt;{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/content/view/130/125/|title=Darwin Correspondence Project&amp;nbsp;– Belief: historical essay|accessdate=25 Nobyembre 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090225124103/http://www.darwinproject.ac.uk/content/view/130/125/|archivedate=2009-02-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Habang siya ay naghahanap ng bahay sa Londo, ang mga yugto ng sakit ay nagpatuloy at si Emma ay sumulat kay Darwin na humihikayat sa kanya na magpahinga na halos propetikong nagmarka na &quot;kaya huwag kang magkakasakit pa, aking sinisintang Charley hanggang sa makasama kita upang alagaan kita.&quot; Kanyang natagpuan ang kanilang tinawag na &quot;Macaw Cottage&quot; sa [[Gower Street (London)|Gower Street]], at pagkatapos ay inilipat ang kanyang &quot;museo&quot; noong pasko. Noong 24 Enero 1839, si Darwin ay inihilalal bilang kapanalig sa [[Royal Society]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 272–279}}&lt;/ref&gt;

Noong Enero 29, si Darwin at Emma Wedgwood ay ikinasala sa Maer sa isang seremonyong Anglikano na isinaayos upang umangkop sa mga Unitarian at sandaling pagkatapos ay sumakay sa tren sa London at tumungo sa kanilang bagong bahay.
&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|p= 279}}&lt;/ref&gt;
=== Pagkakalimbag ng teoriya ng natural na seleksiyon ===
{{details|Pagkakalimbag ng teoriya ni Darwin}}
[[Talaksan:Charles Darwin by Maull and Polyblank, 1855-crop.png|upright|thumb|left|alt=Studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep set eyes, pug nose and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers but no beard or moustache.|Si Charles Darwin, sa edad na 46 noong 1855 na sa panahong ito ay gumagawa tungo sa publikasyon ng kanyang teoriya ng [[natural na seleksiyon]].&lt;ref&gt;[http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/vanWyhe_MaullandPolyblankPhoto.html Darwin Online: Photograph of Charles Darwin by Maull and Polyblank for the Literary and Scientific Portrait Club (1855)], John van Wyhe, Disyembre 2006&lt;/ref&gt;]]
Sa simula nang 1856, si Darwin ay nag-iimbestiga kung ang mga itlog at [[binhi]] ay maaaring magpatuloy sa paglalakbay sa tubig dagat upang magkalat ng espesye sa buong karagatan. Papataas na pinagdudahan ni [[Joseph Dalton Hooker|Hooker]] ang tradisyonal na pananaw na ang espesye ay nakapirme ngunit ang kanilang batang kaibigang si [[Thomas Henry Huxley]] ay matatag na laban sa [[ebolusyon]]. Si [[Charles Lyell|Lyell]] ay na-intriga sa mga spekulasyon ni Darwin na hindi natatanto ang sakop nito. Nang kanyang mabasa ang isang papel ni [[Alfred Russel Wallace]] na &quot;On the Law which has Regulated the Introduction of New Species&quot;, kanyang nakita ang mga pagkakatulad ng pag-iisip ni Darwin at kanyang hinikayat na ilimbag ito upang ilatag ang pagiging una dito. Bagaman walang nakita si Darwin na banta rito, siya ay nagsimula ng trabaho sa isang maikling papel. Ang paghahanap ng mga sagot sa mga mahirap na tanong ang paulit ulit na nagpaantala sa kanya at kanyang pinalawig ang kanyang mga plano sa &quot;isang malaking aklat tungkol sa espesye&quot; na pinamagatang  ''Natural Selection''. Kanyang pinagpatuloy ang kanyang mga pagsasaliksik na nagkakamit ng impormasyon at mga specimen mula sa mga naturalista sa buong mundo kabilang si Wallace na nagtatrabaho sa [[Borneo]]. Ang Amerikanong botanistang si [[Asa Gray]] ay nagpakita rin ng parehong mga interest at noong 5 Setyembre 1857, pinadalhan ni Darwin si Gray ng isang detalyadong balangkas ng kanyang mga ideya kabilang ang abstrakto ng  ''Natural Selection''. Noong Disyembre, si Darwin ay tumanggap ng isang liham mula kay Wallace na nagtatanong kung ang aklat ay magsisiyasat ng [[ebolusyon ng tao|mga pinagmulan ng tao]]. Siya ay tumugon na kanyang iiwasan ang paksa na &quot;labis na napapalibutan ng mga prehudisyo&quot; samantalang hinihikayat si Wallace sa pagteteorisa at nagdagdag na &quot;Ako ay tutungo ng higit sa iyo&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 412–441, 457–458, 462–463}}&lt;/ref&gt;

Ang aklat ni Dawin ay isang bahagi lamang naisulat nang noong 18 Hunyo 1858, siya ay nakatanggap ng isang papel mula kay Wallace na naglalarawan ng [[natural na seleksiyon]]. Sa pagkabiglas na siya ay naantala, ipinadala ito ni Dawin noong araw na iyon kay Lyell gaya ng hiniling ni Wallace &lt;ref&gt;Ball, P. (2011). Shipping timetables debunk Darwin plagiarism accusations: Evidence challenges claims that Charles Darwin stole ideas from Alfred Russel Wallace. Nature. [http://www.nature.com/news/shipping-timetables-debunk-darwin-plagiarism-accusations-1.9613 online]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. van Wyhe and K. Rookmaaker. (2012). A new theory to explain the receipt of Wallace's Ternate Essay by Darwin in 1858. ''Biological Journal of the Linnean Society''10.1111/j.1095-8312.2011.01808.x&lt;/ref&gt;
, at bagaman hindi humingi si Wallace para sa paglilimbag, si Darwin ay nagmungkahi na ipapapadala niya ito sa anumang hornal na pinili ni Wallace. Ang kanyang pamilya ay nasa krisis na ang mga anak sa barrio ay namamatay sa [[scarlet fever]]  at kanyang inilagay ang mga materya sa kamay nina Lyell at Hooker. Pagkatapos ng ilang diskusyon, sila ay nagpasya sa isang pinagsamang presentasyon sa [[Linnean Society of London|Linnean Society]] sa Hulyo 1&amp;nbsp;ng ''[[On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection]]''. Gayunpaman, ang anak na sanggol na lalake ni Darwin ay namatay sa scarlet fever (lagnat) at siya ay labis na nasiphayo upang makadalo dito.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 466–470}}&lt;/ref&gt;

May kaunting mabilis na atention sa paghahayag ng teoriyang ito. Ang presidente ng  Linnean Society ay nagmarka noong Mayo 1859 na ang taon ay hindi minarkahan ng anumang rebolusyonaryong mga pagkakatuklas.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|2002|pp=40–42, 48–49}}&lt;/ref&gt; Isa lamang review ang sapat na uminis kay Darwin upang maalala ito kalaunan. Si propesor [[Samuel Haughton]] ng Dublin ay nag-angking &quot;ang lahat ng bago sa kanila ay hindi totoo at ang totoo ay luma.&quot;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1958|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1497&amp;viewtype=text&amp;pageseq=126 122]}}&lt;/ref&gt; Si Darwin ay naghirap sa loob ng labingtatlong buwan upang bumuo ng abstrakto ng kanyang &quot;malaking aklat&quot; na dumadanas ng sakit ngunit kumukuha ng patuloy na paghihikayat mula sa kanyang mga kaibigang siyentipiko. Pinangasiwaan ni Lyell na ilimbag ito ni [[John Murray (publisher)|John Murray]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 374–474}}&lt;/ref&gt;

Ang ''[[On the Origin of Species]]''(Tungkol sa Pinagmulan ng Espesye) ay napatunayang hindi inaasahang sumikat na ang buong suplay ng 1,250 kopya ay labis na binili nang ito ay ibenta noong 22 Nobyembre 1859.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|p= 477}}&lt;/ref&gt; Sa aklat na ito, inilatag ni Darwin ang &quot;isang mahabang argumento&quot; ng mga detalyadong obserbasyon, paghihinuha, at pagsasaalang alang mga inaasahang pagtutol.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1859|loc= [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&amp;viewtype=text&amp;pageseq=477 p 459]}}&lt;/ref&gt; Ang kanyang tanging alusyon sa [[ebolusyon ng tao]] ang pangungunsap na &quot;ang liwanag ay ihahagis sa (o bibigyan ng liwanag ang) pinagmulan at tao at ng kanyang kasaysayan&quot;,&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1859|loc= [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&amp;viewtype=text&amp;pageseq=506 p 490]}}&lt;/ref&gt; Ang kanyang teoriyang ay simpleng nakasaad sa introduksiyon: 
{{quotation|As many more individuals of each species are born than can possibly survive; and as, consequently, there is a frequently recurring struggle for existence, it follows that any being, if it vary however slightly in any manner profitable to itself, under the complex and sometimes varying conditions of life, will have a better chance of surviving, and thus be ''naturally selected''. From the strong principle of inheritance, any selected variety will tend to propagate its new and modified form.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1859|loc= [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&amp;viewtype=text&amp;pageseq=20 p 5]}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
Habang maraming mga indibidwal ng bawat espesye ay ipinapanganak na posibleng magpatuloy; at bilang resulta, may kadalasang paulit ulit na pakikipaglaban para sa eksistensiya, sumusunod na anumang nilalang, kung ito ay magbago gayunpaman ng kaunti sa anumang paraan ng mapapakinabangan sa sarili nito, sa ilalim ng masalimuot at minsang nagbabagong mga kondisyon ng buhay, ay may mas mabuting tsansa ng pagpapatuloy at kaya ay ''natural na napili''. Mula sa malakas na prinsipyo ng [[pagmamana]], anumang napiling uri ay may kagawiang magpalaganap ng bago at binago nitong anyo.}}

Siya ay naglagay ng isang malakas na kaso para sa [[karaniwang pinagmulan]] (common descent), nugnit iniwasan ang sa panahong ito na kontrobersiyal na terminong &quot;[[ebolusyon]]&quot;. Sa huli ng aklat, siya ay nagbigay ng konklusyon na:
{{quotation|There is grandeur in this view of life, with its several powers, having been originally breathed into a few forms or into one; and that, whilst this planet has gone cycling on according to the fixed law of gravity, from so simple a beginning endless forms most beautiful and most wonderful have been, and are being, evolved.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1859|loc= [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&amp;viewtype=text&amp;pageseq=508 p 492]}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
May kadakilaan sa pananaw na ito ng buhay, sa ilang mga kapangyarihan nito, na orihinal na hiningahan sa ilang mga anyo o sa isa; at, bagaman ang planetang ito ay dumanas ng pagsisiklo ayon sa nakapirmeng batas ng [[grabidad]], mula sa simple, ang nagsisimulang walang hanggangng mga anyo na pinakamaganda at pinaka kahanga hanga ay nag-ebolb at [[ebolusyon|nag-eebolb]].}}

=== Mga tugon sa pagkakalimbag nito ===
[[Talaksan:Charles Darwin by Julia Margaret Cameron 2.jpg|thumb|upright|alt=Three quarter length portrait of sixty year old man, balding, with white hair and long white bushy beard, with heavy eyebrows shading his eyes looking thoughtfully into the distance, wearing a wide lapelled jacket.|Sa bakasyon ng pamilya ni Darwin noong 1868 sa kubo ng [[Isle of Wight]], si [[Julia Margaret Cameron]] ay kumuha ng mga larawan na nagpapakita ng lumagong balbas ni Darwin noong1866.]]
[[Talaksan:Editorial cartoon depicting Charles Darwin as an ape (1871).jpg|thumb|upright|alt=White bearded head of Darwin with the body of a crouching ape.|Isang 1871 karikatura kasunod ng publikasyon ng ''[[The Descent of Man]]'' na karaniwan sa maraming nagpapakita kay Darwin na may katawan ng [[ape]] (bakulaw) na nag-uugnay sa kanya sa popular na kultura bilang pangunahing may-akda ng teoriyang [[ebolusyon]]aryo.&lt;ref name=b373/&gt;]]
{{details|Reaction to Darwin's theory}}
Ang aklat na ito ay pumukaw ng internasyonal na interest na may kaunting kontrobersiya kesa sa bumati sa sikat na ''[[Vestiges of the Natural History of Creation]]''.&lt;ref&gt;{{harvnb|van Wyhe|2008b|p=48}}&lt;/ref&gt; Bagaman ang sakit ni Darwin ang pumigil sa kanya mula sa mga publikong debate, kanyang sabik na inusisa ang tugong siyentipiko, na nagkokomento sa mga sipi ng diyaryo, mga artikulo, mga panunuya, mga karikatura at [[tugon ni Charles Darwin|at tumugon dito]] kasama ng kanyang kasama sa buong mundo.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|2002|pp=103–104, 379}}&lt;/ref&gt; Darwin had only said &quot;Light will be thrown on the origin of man&quot;,&lt;ref&gt;{{harvnb|Darwin|1859|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F373&amp;pageseq=506 488]}}&lt;/ref&gt; but the first review claimed it made a creed of the &quot;men from monkeys&quot; idea from ''Vestiges''.&lt;ref&gt;{{harvnb|Browne|2002|p=87}}&lt;br /&gt;{{harvnb|Leifchild|1859}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga simulang pumpabor na tugon, ang mga review ni Huxley ay bumatikos kay [[Richard Owen]] na pinuno ng establisyementong siyentipiko na sinubukan ni Huxley pabagsakin.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=477–491}}&lt;/ref&gt; Noong Abril, ang review ni Owen ay umatake sa mga kaibigan ni Darwin at aroganteng itinakwil ang kanyang mga ideya na gumalit kay Darwin,&lt;ref&gt;{{harvnb|Browne|2002|pp=110–112}}&lt;/ref&gt; ngunit si Owen at ang iba ay nagsimulang magtaguyod ng mga ideya ng ginabayan ng [[supernatural]] na [[ebolusyon]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Bowler|2003|p=186}}&lt;/ref&gt;

Ang tugon ng [[Simbahan ng Inglatera]] (Church of England) ay halo. Ang mga dating tutor ni Darwin sa Cambridge na sina [[Adam Sedgwick|Sedgwick]] at [[John Stevens Henslow|Henslow]] ay tumakwil sa mga ideya na ito nugnit ang mga [[liberal na Kristiyanismo|liberal na pari]] ay binigyan ng kahulugan ang [[natural na seleksiyon]] bilang instrumento ng disenyo ng [[diyos]] na nakita ng ito ng paring si [[Charles Kingsley]] bilang &quot;tulad ng dakila na konsepsiyon ng diyos&quot;.&lt;ref name=Darwinanddesign&gt;{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/content/view/110/104/|title=Darwin and design: historical essay|year=2007|publisher=Darwin Correspondence Project|accessdate=17 Setyembre 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090615191012/http://www.darwinproject.ac.uk/content/view/110/104/|archivedate=2009-06-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Noong 1860, ang publikasyon ng   ''[[Essays and Reviews]]'' ng pitong mga liberal na Anglikanong teologo ang nagpalihis ng atensiyon ng mga pari mula kay Darwin na ang ideya nito kabilang ang [[mataas na kritisismo]] (higher criticism) ay inatake ng mga autoridad ng simbahan bilang [[heresiya]]. Dito, ikinatwiran ni [[Baden Powell (mathematician)|Baden Powell]] na ang [[himala]] ay sumira sa mga batas ng diyos, kaya ang paniniwala sa mga ito ay [[ateismo|ateistiki]] at pinuri ang &quot;dakilang bolsiyum ni Ginoong Darwin [na sumusuporta]; sa dakilang prinsipyo ng sariling nag-eebolb na mga kapangyarihan ng kalikasan&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 487–488, 500}}&lt;/ref&gt; Tinalakay ni [[Asa Gray]] ang [[teleolohiya]] kasama si Darwin na umangkat at namahagi ng pampleto ni Gray tungkol sa [[teistikong ebolusyon]] na &quot;ang natural seleksiyon ay hindi inkonsistente sa natural na teolohiya&quot;.&lt;ref name=Darwinanddesign/&gt;&lt;ref name=miles&gt;{{Harvnb|Miles|2001}}&lt;/ref&gt; Ang pinaka kilalang konprontasyon ang publikong [[debate tungkol sa ebolusyon sa Oxford noong 1860]] habang nangyayari ang pagpupuplong ng [[Association for the Advancement of Science]], kung saan ang obispo ng Oxford na si [[Samuel Wilberforce]], bagaman hindi tumututol sa [[transmutason ng espesye]] ay nangatwiran laban sa paliwanag ni Darwin at pagmumula ng tao mula sa mga [[ape]]. Si [[Joseph Dalton Hooker|Joseph Hooker]] ay malakas na nangatwiran para kay Darwin at ang maalamat na sagot ni [[Thomas Henry Huxley|Thomas Huxley]] na siya ay mas mabuting galing sa isang [[ape]] kesa sa isang tao na hindi ginamit ng tama ang kanyang mga kaloob, ang naging simbolo ng pagtatagumpay ng [[agham]] laban sa [[relihiyon]].'&lt;ref name=Darwinanddesign/&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Bowler|2003|p=185}}&lt;/ref&gt;

Kahit pa ang mga malapit na kaibigan ni Darwin na sina Gray, Hooker, Huxley at Lyell ay naghayag pa rin ng iba't ibang mga reserbasyon ngunit nagbigay ng malakas na suporta gaya ng iba pang lalo na ang mga mas batang naturalista. Sina Gray at Lyell ay naghangad ng rekonsilyasyon sa pananampalataya  samantalang si Huxley ay nagpinta ng isang [[polarisasyon]] sa pagitan ng relihiyon at agham. Siya ay palabang nangampanya laban sa autoridad ng mga pari sa edukasyon,&lt;ref name=Darwinanddesign/&gt; na naglalayon na pataubin ang pananaig ng mga pari at artistokratikong baguhan sa ilalim ni Owen bilang pabor sa bagong henerasyon ng mga propesyonal na siyentipiko. Ang pag-aangkin ni Owen na ang anatomiya ng [[utak]] ay nagpapatunay na ang mga tao hiwalay na [[order (biolohiya)|biolohikal na order]] mula sa mga [[ape]] ay ipinakitang mali ni Huxley sa isang mahabang pagtatalo na pinarodiya ni Kinsgley bilang ang &quot;[[Great Hippocampus Question]]&quot; at pinabulaanan si Owen.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|2002|pp=156–159}}&lt;/ref&gt;

Ang [[Darwinismo]] ay naging isang kilusan na sumasakop sa isang malawak na saklaw ng mga ebolusyonaryong ideya. Noong 1862, ang ''[[Geological Evidences of the Antiquity of Man]]'' ni  [[Charles Lyell|Lyell]] ay nagpasikat ng bago ang kasaysayan (prehistory) bagaman ang kanyang pagiingat sa ebolusyon ay sumiphayo kay Darwin. Pagkatapos ng ilang mga linggo ang ''[[Evidence as to Man's Place in Nature]]'' ni Huxley ay nagpatunay na sa [[anatomiya]], ang mga tao ay mga [[ape]] at pagktapos ang ''[[The Naturalist on the River Amazons]]'' ni [[Henry Walter Bates]] ay nagbigay ng [[empirikal]] na ebidensiya ng natural na seleksiyon.&lt;ref name=B217&gt;{{harvnb|Browne|2002|pp=217–226}}&lt;/ref&gt; Ang pag-iimpluwensiya (lobbying) ay nagdala kay Darwin ng pinakamataas na karangalang siyentipiko ng [[Britansiya]] na [[Medalyang Copley]] na ginawad noong 3 Nobyembre 1864. .&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-4652.html|title=Darwin Correspondence Project&amp;nbsp;– Letter 4652&amp;nbsp;– Falconer, Hugh to Darwin, C. R., 3 Nov (1864)|accessdate=1 Disyembre 2008}}&lt;/ref&gt; Sa parehong araw, idinaos ni Huxley ang unang pagpupulong na naging kilala na impluwensiya na ''[[X Club]]'' na inilaan para sa &quot;agham, puro, at malayang, hindi sinusupil ng mga dogmang relihiyoso&quot;.&lt;ref name=Letter4807&gt;{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-4807.html#mark-4807.f8|title=Darwin Correspondence Project&amp;nbsp;– Letter 4807&amp;nbsp;– Hooker, J. D. to Darwin, C. R., (7–8 Abril 1865)|accessdate=1 Disyembre 2008|archive-date=5 Disyembre 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205084621/http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-4807.html#mark-4807.f8|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Sa huling dekada, karamihan sa mga siyentipiko ay umaayon na ang [[ebolusyon]] ay nangyari ngunit ang isa lamang minoridad ang sumusuporta sa pananaw ni Darwin na ang pangunahing mekanismo nito ang [[natural na seleksiyon]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Bowler|2003|p=196}}&lt;/ref&gt;

Ang ''[[On the Origin of Species]]'' ay isinalin sa maraming mga wika na naging pangunahing siyentipikong teksto na umaakit ng atensiyon mula sa lahat ng takbo ng buhay kabilang ang mga lalakeng trabahador na dumalo sa mga pagtuturo ni Huxley.&lt;ref&gt;{{harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=507–508}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Browne|2002|pp=128–129, 138}}&lt;/ref&gt; Ang teoriya ni Darwin ay sumidhi rin sa iba't ibang mga kilusan sa panahong ito {{Ref_label|C|III|none}} at naging isang pangunahing bahagi ng [[popular na kultura]]. {{Ref_label|D|IV|none}} Pinarodiya ng mga kartoonista ang ninuno ng mga hayop sa isang lumang tradisyon na nagpapakita ng mga tao na may katangian ng hayop at sa Britanya, ang mga imaheng ito ang nagpasikat sa teoriya ni Darwin sa hindi nakababantang paraan. Habang may sakit noong 1862, si Darwin ay nagsimulang tubuan ng [[balbas]] at nang siya ay muling lumitaw sa publiko noong 1866, ang mga karikatura sa kanya bilang isang [[ape]] (bakulaw) ay tumulong na umugnay ng lahat ng mga anyo ng [[ebolusyonismo]] sa Darwinismo.&lt;ref name=b373&gt;{{harvnb|Browne|2002|pp=373–379}}&lt;/ref&gt;

=== ''Pinamgmulan ng Tao'', seleksiyong seksuwal, at botaniya ===
[[Talaksan:1878 Darwin photo by Leonard from Woodall 1884 - cropped grayed partially cleaned.jpg|thumb|left|upright|alt=Head and shoulders portrait, increasingly bald with rather uneven bushy white eyebrows and beard, his wrinkled forehead suggesting a puzzled frown|Noong 1878, ang sumisikat na si Darwin ay dumanas ng mga taon ng pagkakasakit.]]

Sa kabila ng paulit ulit na yugto ng sakit sa huli ng dalawampu't dalawang mga taong kanyang buhay, ang paggawa ni Darwin ay nagpatuloy. Sa pagkakalimbag ng kanyang ''[[On the Origin of Species]]'' bilang [[abstrakto]] ng kanyang teoriya, siya ay nagpatuloy sa mga eskperimento, pagsasaliksik at pagsusulat ng &quot;malaking aklat&quot;. Kanyang isinama ang [[ebolusyon ng tao|pinagmulan ng tao]] mula sa mas naunang mga hayop kabilang ang ebolusyon ng [[lipunan]] at mga kakayang pang-isipan gayundin ang papapaliwanag ng nagpapalamuting kagandahan sa kahayupan at lumawak sa bagong mga pag-aaral ng mga halaman. Ang kanyang mga pagsisiyasat tungkol sa [[polinasyon]] ng insekto ay tumungo noong 1861 sa mga dakilang pag-aaral ng mga ligaw na [[orchid]] na nagpapakita ng [[pag-aangkop]] (adaptation) ng kanilang mga bulaklak upang umakit ng mga spesipikong gamu gamo sa bawat espesye at siguruhin ang [[heterosis|krus na pertilisasyon]]. Ang kanyang 1862 na ''[[Fertilisation of Orchids]]'' ang nagbigay ng unang detalyadong demonstrasyon ng kapangyarihan ng natural na seleksiyon upang ipaliwanag ang masalimuot na mga ugnayang ekolohikal, na gumagawa ng mga masusubok na prediksiyon o hula. Habang humihina ang kanyang kalusugan, siya ay nakahilata sa kanyang kwarto na punto ng mga nag-iimbentong eksperimento upang balangkasin ang pagkilos ng mga [[baging]].&lt;ref&gt;{{harvnb|van Wyhe|2008b|pp=50–55}}&lt;/ref&gt; Ang mga humahangang bisita ay kinabibilangan ni [[Ernst Haeckel]] na isang masigasig na tagapagtaguyod ng ''Darwinismus'' na nagsasama ng [[Lamarckismo]] at ang idealismo ni [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]].&lt;ref&gt;[http://www.darwinproject.ac.uk/content/view/32/38/ Darwin Correspondence Project: Introduction to the Correspondence of Charles Darwin, Volume 14.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207005442/http://www.darwinproject.ac.uk/content/view/32/38/ |date=2008-12-07 }} Cambridge University Press. Retrieved on 28 Nobyembre 2008&lt;/ref&gt; Wallace remained supportive, though he increasingly turned to [[Spiritualism (religious movement)|Spiritualism]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Smith|1999}}.&lt;/ref&gt;

Ang ''[[The Variation of Animals and Plants under Domestication]]'' noong 1868 ang unang bahagi ng pinlanong &quot;malaking aklat&quot; ni Dawin at kinabibilangan ng hindi matagumpay na mga hipotesis ng [[panhenesis]] na nagtatangkang ipaliwanag ang [[pagmamana]].  Ito ay nabenta nang mabilis sa simula sa kabila ng sukat nito at isinalin sa maraming mga wika. Kanyang isinulat ang karamihan ng ikalwang bahagi ngunit nanatiling hindi nalilimbag habang siya ay nabubuhay.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Freeman|1977|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=A1&amp;pageseq=123 122]}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Man is But a Worm.jpg|thumb|upright|alt=Darwin's figure is shown seated, dressed in a toga, in a circular frame labelled &quot;TIME'S METER&quot; around which a succession of figures spiral, starting with an earthworm emerging from the broken letters &quot;CHAOS&quot; then worms with head and limbs, followed by monkeys, apes, primitive men, a loin cloth clad hunter with a club, and a gentleman who tips his top hat to Darwin.|[[Punch (magazine)|Punch's]] [[almanac]] for 1882, published shortly before Darwin's death, depicts him amidst evolution from chaos to Victorian gentleman with the title ''Man Is But A Worm''.]]

Pinasikat na ni [[Charles Lyell|Lyell]] ang bago ang kasaysayan (prehistory) ng tao at ipinakita ni [[Thomas Henry Huxley|Huxley]] na sa paglalarawang anatomikal, ang mga tao ay mga [[ape]].&lt;ref name=B217/&gt; Sa pagkakalimbag ng ''[[The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]]'' noong 1871, inilatag ni Darwin ang ebidensiya mula sa iba't ibang mga sanggunian na ang mga tao ay mga hayop na nagpapakita ng pagpapatuloy ng pisikal, at pang-isipang katangian at ipinrisinta ang [[seleksiyong seksuwal]] upang ipaliwanag ang impraktikal na mga katangian ng hayop gaya ng [[plumahe]] ng [[peacock]] gayundin ang ebolusyong pantao ng kultura, mga pagkakaiba sa kasarian, at pisikal at kultural na [[katangiang panglahi]] habang binibigyang diin na ang mga tao ay lahat isang espesye.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1871|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F937.2&amp;pageseq=402 385–405]}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Browne|2002|pp=339–343}}&lt;/ref&gt; Ang kanyang pagsasaliksik gamit ang mga larawan ay pinalawig sa kanyang aklat noong 1872 na  ''[[The Expression of the Emotions in Man and Animals]]'' na isa sa mga unang aklat na nagtatanghal ng mga inilimbag na larawan na tumatalakay ng [[ebolusyonaryong sikolohiya|ebolusyon ng sikolohiya ng tao]] at ang pagpapatuloy nito sa [[etholohiya|pag-aasal ng mga hayop]]. Ang parehong mga aklat na ito ay napatunay sumikat at si Darwin ay humanga sa pangkalahatang pag-aayon sa kanyang mga pananaw kung saan ang kanyang mga pananaw ay tinanggap at nagmamarkang &quot;ang bawat isa ay pinag-uusapan ito ng walang pagkabigla&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|2002|pp=359–369}}&lt;br /&gt;{{harvnb|Darwin|1887|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1452.3&amp;pageseq=145 133]}}&lt;/ref&gt; Ang konklusyon ay &quot;ang tao sa kanyang lahat ng mga dakilang katangian, na may simpatiya na nakakaramdan para sa mga pinakanababa, na may kabutihan na lumalawig hindi laman sa ibang mga tao ngunit sa pinakamapagpakumbabang nilalang, na may tulad ng diyos na katalinuhan na tumagos sa mga kilos at konstitusyon ng [[sistemang solar]]-sa lahat ng mga dumakilang kapangyarihan-ang tao ay nagdadala pa rin sa kanyang balangkas na pangkatawan ang hindi mabuburang tanda ng kanyang mababang pinagmulan.&quot;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1871|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F937.2&amp;viewtype=text&amp;pageseq=422 405]}}&lt;/ref&gt;

Ang kanyang mga eksperimentong nauugnay sa ebolusyon at mga imbestigasyon ay tumungo sa mga aklat na ''[[Insectivorous Plants (book)|Insectivorous Plants]], [[The Effects of Cross and Self Fertilisation in the Vegetable Kingdom]]'', different forms of flowers on plants of the same species, at ''[[The Power of Movement in Plants]]''. Sa kanyang huling aklat, siya ay bumalik sa  ''[[The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms]]''.

=== Kamatayan at legasiya ===
[[Talaksan:Charles Darwin photograph by Herbert Rose Barraud, 1881.jpg|thumb|right|Ang pinaniniwalaang huling litrato ni Darwin noong 1881 bago ang kanyang kamatayan.]]
Noong 1882, si Darwin ay na-[[diagnosis|diagnos]] ng tinawag na &quot;angina pectoris&quot; na nangangahulugan sa panahong ito ng koronaryong trombosis at sakit sa puso.  Sa panahon ng kanyang kamatayan, na-diagnos ng mga doktor ang &quot;mga pag-atakeng anginal&quot; at &quot;pagkabigo ng puso&quot;.  Si Darwin ay namatay sa [[Down House]] noong 19 Abril 1882. Ang kanyang mga huling salita sa kanyang pamilya na nagsasabi kay Emma na &quot;Hindi ako natatakot sa kamatayan-Alalahanin kung paanong naging mabuti kang asawa sa akin-Sabihin mo sa lahat ng aking mga anak na alalahanin kung paano sila naging mabuti sa akin&quot; at pagkatapos ay habang si Emma ay nagpapahinga, paulit ulit na sinabi ni Darwin kay Henrietta at Francis &quot;Halos sulit na magkasakit upang maalagaan ninyo&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=side&amp;itemID=CUL-DAR210.9&amp;pageseq=16|title=[Reminiscences of Charles Darwin's last years.] CUL-DAR210.9|author=Darwin, Emma|authorlink=Emma Darwin|year= 1882|accessdate=8 Enero 2009}}&lt;/ref&gt; Inaasahan niyang ilibing sa bakuran ng simbahan sa [[Downe]] ngunit sa kahilingan ng mga kasama ni Darwin at pagkatapos ng publiko at [[parliamento|parliamentaryong]] pagsusumamo, isinaayos ni [[William Spottiswoode]] (na presidente ng [[Royal Society]]) na si Darwrin ay parangalan ng isang malaking seremonyal na puneral sa  [[Westminster Abbey]] malapit kauy [[John Herschel]] at [[Isaac Newton]].&lt;ref name=DarwinsBurial /&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=664–677}}&lt;/ref&gt;

Nakumbinsi ni Darwin ang karamihan sa mga siyentipiko na ang [[ebolusyon]] bilang [[karaniwang pinagmulan|pinagmulan na may modipikasyon]] ay tama at siya ay itinuturing na isang dakilang siyentipiko na nagrebolusyonisa ng mga ideya. Bagaman kakaunti ang umaayon sa kanyan na &quot;ang natural na seleksiyon ang pangunahin ngunit hindi eksklusibong paraan ng modipikasyon&quot;, siya ay pinangaralan noong Hunyo 1909&amp;nbsp;ng higit sa 400 mga opisyal at siyentipiko mula sa buong mundo na nagpulong sa [[Cambridge]] upang alalahanin ang kanyang ika-100 taon at ang ika-15 taong anibersaryo ng kanyang aklat na ''[[On the Origin of Species]]''.&lt;ref name=b222&gt;{{harvnb|Bowler|2003|pp=222–225}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|van Wyhe|2008}}&lt;br /&gt;{{harvnb|Darwin|1872|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F391&amp;pageseq=449 421]}}&lt;/ref&gt; Sa panahong ito na tinatawag na &quot;[[ang eklipse ng Darwinismo]]&quot;, ang mga siyentipiko ay nagmungkahi ng iba't ibang mga alternatibong ebolusyonaryong mekanismo na kalaunang napatunayang hindi mapagtatanggol. Ang pagkakabuo ng [[modernong ebolusyonaryong sintesis]] mula 1930 hanggang 1950 na nagsasama ng [[natural na seleksiyon]] kasama ng [[henetikang populasyon]] at [[Gregor Mendel|Mendelian]] na [[henetika]] ay nagdala ng malawak na siyentipikong kasunduan na ang [[natural na seleksiyon]] ang basikong mekanismo ng [[ebolusyon]]. Ang sintesis na ito ang naglatag ng balangkas para sa mga modernong debate at pagpipino ng teoriyang ito.&lt;ref name=b3847/&gt;

== Mga anak ==
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; clear:right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#e0e0ee; color:black; width:32em; max-width:50%&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
|-
|colspan=2|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;/div&gt;
|-
!&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Mga anak ni Darwin&lt;/div&gt;
|-
|[[William Erasmus Darwin]]||(27 Disyembre 1839–1914)
|-
|[[Anne Darwin|Anne Elizabeth Darwin]]||(2 Marso 1841&amp;nbsp;– 23 Abril 1851)
|-
|Mary Eleanor Darwin||(23 Setyembre 1842&amp;nbsp;– 16 Oktubre 1842)
|-
|[[Etty Darwin|Henrietta Emma &quot;Etty&quot; Darwin]]||(25 Setyembre 1843–1929)
|-
|[[George Darwin|George Howard Darwin]]||(9 Hulyo 1845&amp;nbsp;– 7 Disyembre 1912)
|-
|[[Darwin&amp;nbsp;– Wedgwood family|Elizabeth &quot;Bessy&quot; Darwin]]||(8 Hulyo 1847–1926)
|-
|[[Francis Darwin]]||(16 Agosto 1848&amp;nbsp;– 19 Setyembre 1925)
|-
|[[Leonard Darwin]]||(15 Enero 1850&amp;nbsp;– 26 Marso 1943)
|-
|[[Horace Darwin]]||(13 Mayo 1851&amp;nbsp;– 29 Setyembre 1928)
|-
|[[Charles Waring Darwin]]||(6 Disyembre 1856&amp;nbsp;– 28 Hunyo 1858)
|}
Si Darwin at kanyang asawang si Emma ay may 10 mga anak: ang dalawa ay namatay sa pagkasanggol. Ang kanyang anak na si [[Anne Darwin]] ay namatay sa edad na 10 at ito may isang nakapipinsalang epekto kay Darwin at sa kanyang asawa. Sa mga nabuhay niyang anak, sina [[George Darwin|George]], [[Francis Darwin|Francis]] at [[Horace Darwin|Horace]] ay naging mga Fellows of the Royal Society,&lt;ref&gt;{{cite web |title=List of Fellows of the Royal Society / 1660–2006 / A-J |url=http://royalsociety.org/trackdoc.asp?id=4274&amp;pId=1727 |accessdate=16 Setyembre 2009 |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080609050919/http://royalsociety.org/trackdoc.asp?id=4274&amp;pId=1727 |archivedate=2008-06-09 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; na respektibong mga natatanging astronomo, botanista at inheryong sibil&lt;ref&gt;{{MacTutor Biography|id=Darwin}}&lt;/ref&gt;. Ang kanyang anak na si [[Leonard Darwin|Leonard]] ay naging sundalo, politiko, ekonomista at tagapagturo ng estadistiko at biologong ebolusyonaryong si [[Ronald Fisher]].&lt;ref&gt;Edwards, A. W. F. 2004. Darwin, Leonard (1850–1943). In: ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== Mga pananaw ni Darwin ==
[[Talaksan:Annie Darwin.jpg|thumb|right|upright|alt=Three quarter length studio photo of seated girl about nine years old, looking slightly plump and rather solemn, in a striped dress, holding a basket of flowers on her lap.|Noong 1851, si Darwin ay gumuho nang ang kanyang anak na si Annie ay namatay. Sa panahong ito, ang kanyang pananampalataya sa Kristiyanismo ay paunti ng paunti at tumigil na siya sa pagsisimba.&lt;ref name=jvw41&gt;{{harvnb|van Wyhe|2008b|p=41}}&lt;/ref&gt;]]
Ang tradisyong relihiyoso ng pamilya ni Darwin ay [[hindi konpormista]]ng [[Unitarianismo]]. Ang kanyang ama at lolo ay mga [[malayang taga-isip]] at ang kanyang binyag at ang [[boarding school]] ang [[Church of England]].&lt;ref name=skool/&gt; Nang siya ay pumasok sa Cambrige upang maging tao ng simbahan (clergyman), hindi niya pinagdudahan ang literal na katotohanan sa [[Bibliya]].&lt;ref name=dar57/&gt; Kanyang nalaman ang agham ni   [[John Herschel]], na tulad ng [[teolohiyang natural]] ni [[William Paley]] ay naghanap ng mga paliwanag sa mga batas ng kalikasan kesa sa mga milagro at nakita ang [[pag-aangkop]] ng espesye bilang isang ebidensiya ng disenyo.&lt;ref name=syd5-7/&gt;&lt;ref name=db/&gt; Habang nakasakay sa ''Beagle'', si Darwin ay medyo [[ortodoksiya|ortodokso]] at sisipi/quote ng Bibliya bilang isang autoridad sa [[moralidad]].&lt;ref name=biorelig&gt;{{Harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1497&amp;viewtype=side&amp;pageseq=87 85–96]}}&lt;/ref&gt; Kanyang hinanap ang mga &quot;sentro ng paglikha&quot; upang ipaliwanag ang distribusyon at iniugnay ang [[antlion]] na matatagpuan malapi sa mga [[kangaroo]] sa mga natatanging &quot;panahon ng Paglikha&quot;.&lt;ref name=Crows/&gt; Sa kanyang pagbabalik, siya ay naging kritiko ng [[Bibliya]] bilang isang kasaysayan at nagtaka kung bakit ang lahat ng mga relihiyon ay hindi dapat magkakatumbas na balido.&lt;ref name=biorelig/&gt; Sa mga sumunod na ilang taon habang masidhing nagpapalagay sa heolohiya at [[transmutasyon ng espesye]], siya ay nagbigay ng labis na pag-iisip sa relihiyon at hayagang tinalakay ito kay Emma na ang mga paniniwala ay nagmula sa masidihing pag-aaral at pagtatanong.&lt;ref name=Belief/&gt; Ang [[teodosiya]] nina Paley at [[Thomas Malthus|Malthus]] ay nangatwiran sa mga kasamaan gaya ng [[pagkagutom]] bilang isang resulta ng mga batas ng manlilikha na mabuti na may kabuuang mabuting epekto. Para kay Darwin, ang [[natural na seleksiyon]] ay lumikha ng kabutihan ng [[pag-aangkop]] ngunit kanyang inalis ang pangangailangan ng disenyo.&lt;ref&gt;{{harvnb|von Sydow|2005|pp=8–14}}&lt;/ref&gt; Hindi niya nakita ang gawa ng isang [[diyos]] na makapangyarihan sa lahat sa lahat ng mga sakit at pagdurusa gaya ng isang [[ichneumon wasp]] na nagpaparalisa ng isang [[higad]] bilang buhay na pagkain nito para sa mga itlog nito.&lt;ref name=miles/&gt; Kanya pa ring nakita ang mga organismo bilang sakdal na umangkop at ang ''[[On the Origin of Species]]'' ay nagrereplekta ng kanyang mga pananaw na teolohikal. Bagaman kanyang pinaniwalaan ang [[relihiyon]] bilang isang stratehiyang pang-[[tribo]] ng pagpapatuloy, nag-atubili siyang iwaksi ang ideya ng [[deismo|Diyos bilang isang huling tagabigay ng batas]].  Siya ay patuloy na nabalisa sa [[problema ng kasamaan]].&lt;ref&gt;{{harvnb|von Sydow|2005|pp=4–5, 12–14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Moore|2006}}&lt;/ref&gt; Si Darwin ay nanatiling isang malapit na kaibigan ng [[Perpetual curate|vicar]] ng Downe na si [[John Brodie-Innes|John Innes]] at patuloy na gumampan ng isang pangunahing gawaing pang-parokya ng simbahan&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwin-and-the-church-article|title=Darwin Correspondence Project&amp;nbsp;– Darwin and the church: historical essay|accessdate=4 Enero 2009|archive-date=2010-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007064257/http://www.darwinproject.ac.uk/darwin-and-the-church-article|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ngunit noong 1849 ay naglalakad tuwing linggo habang ang kanyang pamilya ay nagsisimba.&lt;ref name=jvw41/&gt; Kanyang itinuring na &quot;hangal na magduda na ang isang tao ay maging isang masigasig na [[teista]] at isang ebolusyonista&quot; &lt;ref name=Fordyce&gt;[http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-12041.html Letter 12041]&amp;nbsp;– Darwin, C. R. to Fordyce, John, 7 Mayo 1879&lt;/ref&gt;&lt;ref name=spencer&gt;[http://www.guardian.co.uk/commentisfree/belief/2009/sep/17/darwin-evolution-religion Darwin's Complex loss of Faith] [[The Guardian]] 17-Sept-2009&lt;/ref&gt; at bagaman tahimik tungkol sa kanyang mga pananaw na relihiyoso, noong 1879 ay kanyang isinulat na &quot;Hindi ako kailanman naging [[ateista]] sa kahulugang pagtanggi sa pag-iral ng isang [[Diyos]]. - Sa tingin ko na sa pangkalahatan...ang [[agnostiko]] ay pinaka-tamang deskripsiyon ng aking katayuan ng pag-iisip.&quot;&lt;ref name=Belief/&gt;&lt;ref name=Fordyce/&gt; Ang &quot;[[Elizabeth Cotton, Lady Hope|Kuwentong Lady Hope]]&quot; na inilimbag noong 1915 ay nag-angkin na si Darwin ay bumalik sa Kristiyanismo habang nakalatay sa kama. Ang mga pag-aangking ito ay itinatwa ng mga anak ni Darwin at ito ay itinakwil bilang mali ng mga historyan.&lt;ref&gt;{{harvnb|Moore|2005}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Yates|2003}}&lt;/ref&gt;

== Komemorasyon ==
[[Talaksan:Charles Darwin statue 5661r.jpg|thumb|right|Estatwa ni Charles Darwin sa [[Natural History Museum]] sa London]]
Sa buong buhay ni Darwin, maraming mga katangiang heograpiko ay ipinangalan sa kanya. Kabilang dito ang [[Darwin Sound]] at [[Darwin, Northern Territory|Darwin]] na naging kabiserang siyudad ng [[Northern Territory]] ng Australia.&lt;ref name=NTDoPaI&gt;{{cite web|url=http://www.ipe.nt.gov.au/whatwedo/landinformation/place/origins/palmdarwin.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060918153343/http://www.ipe.nt.gov.au/whatwedo/landinformation/place/origins/palmdarwin.html|archivedate=2006-09-18|title=Territory origins|accessdate=15 Disyembre 2006|publisher=Northern Territory Department of Planning and Infrastructure, Australia|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang higit sa 120 espesye at 9 na henera ay ipinangalan sa kanya.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.darwinfacts.com/ |title=Charles Darwin 200 years&amp;nbsp;– Things you didn't know about Charles Darwin |accessdate=23 Mayo 2009 |archive-date=28 Mayo 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090528033253/http://darwinfacts.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang isang halimbawa ang pangkat ng mga [[tanager]] na nauugnay sa mga natagpuan ni Darwin sa [[Mga islang Galápagos]] na sikat na nakilala bilang [[Mga finch ni Darwin]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sulloway|1982|pp=45–47}}&lt;/ref&gt; Ang akda ni Darwin ay patuloy na ipinagdidiwang ng maraming mga publikasyon at mga pangyayari. Inalala ng [[Linnean Society of London]] ang mga nagawa ni Darwin sa pamamagitan ng [[Gantimpalang Darwin-Wallace]] simula 1908. Ang [[Araw ni Darwin]] ay naging taunang pagdiriwang ng iba't ibang mga pangkat at indibidwal at noong 2009 ay nagsaayos ng isang pagdiriwang ng ika-dalawaang daang taong kapanganakan ni Darwin at ang ika-150 anibersaryo ng paglilimbag ng  ''[[On the Origin of Species]]''.&lt;ref&gt;{{Cite journal |url=http://www.lrb.co.uk/v32/n01/steven-shapin/the-darwin-show |title= The Darwin Show |first=Steven |last=Shapin |authorlink=Steven Shapin |date=7 Enero 2010 |publisher=[[London Review of Books]] |quote= |accessdate=25 Enero 2010 |ref=harv |postscript=&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt; Si Darwin ay inalala rin sa United Kingdom na ang kanyang larawan ay nakalimbag sa kabaligtaran ng ng mga perang £10 kasama ng isang [[hummingbird]] at ang [[HMS Beagle|HMS ''Beagle'']] na inisyu ng [[Bangko ng Inglatera]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bankofengland.co.uk/banknotes/current/current_10.htm|title=Bank of England&amp;nbsp;– Current Banknotes&amp;nbsp;– £10&amp;nbsp;– Design Features|publisher=[[Bank of England]]|accessdate=15 Marso 2011|archive-date=25 Mayo 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050525230931/http://www.bankofengland.co.uk/banknotes/current/current_10.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang isang sukat ng buhay na estatwa ni Darwin ay makikita sa pangunahing bulwagan ng  [[Natural History Museum]] in London.
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nhm.ac.uk/about-us/news/2008/may/darwins-statue-on-the-move13846.html|title=Darwin's statue on the move|date=23 Mayo 2008|publisher=Natural History Museum|accessdate=7 Pebrero 2012}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}
== Mga pinagkuhaan ==
{{refbegin|colwidth=30em}}
* {{cite news
| last =Anonymous
| year =1882
| title =Obituary: Death Of Chas. Darwin
| periodical =[[The New York Times]]
| issue =21 Abril 1882
| url =http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0212.html
| accessdate =30 Oktubre 2008
| ref =harv
}}
* {{cite journal
| last = Balfour
| first =J. H.
| authorlink = John Hutton Balfour
| month = 11 May|year= 1882
| title = [[s:Transactions &amp; Proceedings of the Botanical Society of Edinburgh/Obituary Notice of Charles Robert Darwin|Obituary Notice of Charles Robert Darwin]]
| journal=[[Transactions &amp; Proceedings of the Botanical Society of Edinburgh]]
| issue = 14
| pages = 284–298
| accessdate =30 Oktubre 2008|ref=harv}}
* {{cite book
| last = Bannister
| first =Robert C.
| year = 1989
| title = Social Darwinism: Science and Myth in Anglo-American Social Thought.
| url = https://archive.org/details/socialdarwinisms0000robe_l5m0
| location = Philadelphia
| publisher=Temple University Press
| isbn =0-87722-566-4|ref=harv}}
* {{cite book
 | last = Bowler
 | first = Peter J.
 | year = 2003
 | title = Evolution: The History of an Idea
 | url = https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8
 | edition = 3rd
 | publisher = University of California Press
 | isbn = 0-520-23693-9
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
| last = Browne
| first = E. Janet
| authorlink = Janet Browne
| year = 1995
| title = Charles Darwin: vol. 1 Voyaging
| publication-place = London
| publisher=Jonathan Cape
| isbn = 1-84413-314-1|ref=harv
}}
* {{cite book
| last = Browne
| first = E. Janet
| year = 2002
| title = Charles Darwin: vol. 2 The Power of Place
| publication-place = London
| publisher=Jonathan Cape
| isbn = 0-7126-6837-3|ref=harv
}}
* {{cite book
| last = Darwin
| first = Charles
| year = 1835
| title = Extracts from letters to Professor Henslow
| publication-place = Cambridge
| publisher = [privately printed]
| url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
| accessdate = 1 Nobyembre 2008
| ref = harv
}}
* {{cite book
 |last       = Darwin
 |first      = Charles
 |year       = 1837
 |title      = Notebook B: (Transmutation of species)
 |publisher  = Darwin Online
 |id         = CUL-DAR121
 |url        = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=side&amp;itemID=CUL-DAR121.-&amp;pageseq=1
 |accessdate = 20 Disyembre 2008
 |ref        = harv
}}
* {{cite book
| last= Darwin
| first= Charles
| year= 1839
| title= Narrative of the surveying voyages of His Majesty's Ships Adventure and Beagle between the years 1826 and 1836, describing their examination of the southern shores of South America, and the Beagle's circumnavigation of the globe. Journal and remarks. 1832–1836.
| location= London
| publisher= Henry Colburn
| volume= III
| url= http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F10.3&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
| accessdate= 24 Oktubre 2008
| ref= harv
}}
* {{cite book
| last = Darwin
| first = Charles
| author-link = 
| year = 1842
| publication-date = 1909
| contribution = Pencil Sketch of 1842
| contribution-url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1556&amp;pageseq=33
| editor-last = Darwin
| editor-first = Francis
| editor-link = Francis Darwin
| title = The foundations of The origin of species: Two essays written in 1842 and 1844.
| publisher = Cambridge University Press
| url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1556&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
| isbn = 0-548-79998-9
}}
* {{cite book
| last= Darwin
| first= Charles
| author-link= 
| year= 1845
| title= Journal of researches into the natural history and geology of the countries visited during the voyage of H.M.S. Beagle round the world, under the Command of Capt. Fitz Roy, R.N. 2d edition
| location= London
| publisher= John Murray
| url= http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F20&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
| accessdate= 24 Oktubre 2008
| ref= harv
}}
* {{cite journal
| last = Darwin
| first = Charles
| last2 = Wallace
| first2 = Alfred Russel
| author2-link = Alfred Russel Wallace
| year = 1858
| title =[[On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection]]
| edition =
| series = Zoology 3
| publication-place =
| journal=Journal of the Proceedings of the Linnean Society of London
| pages = [https://archive.org/details/darwin-wallace-1858-journalofproceed-00linn/page/46 46]–50
| doi = 10.1111/j.1096-3642.1858.tb02500.x
| accessdate =30 Oktubre 2008|ref=harv}}
* {{cite book
 |last              = Darwin
 |first             = Charles
 |year              = 1859
 |title             = On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life
 |edition           = 1st
 |publication-place = London
 |publisher         = John Murray
 |url               = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
 |accessdate        = 24 Oktubre 2008
 |ref               = harv
 |isbn              = 1-4353-9386-4
}}
* {{cite book
 |last              = Darwin
 |first             = Charles
 |author-link       = 
 |year              = 1868
 |title             = The variation of animals and plants under domestication
 |publication-place = London
 |publisher         = John Murray
 |url               = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F880.1&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
 |accessdate        = 1 Nobyembre 2008
 |ref               = harv
 |isbn              = 1-4191-8660-4
}}
* {{cite book
 |last              = Darwin
 |first             = Charles
 |year              = 1871
 |title             = The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex
 |edition           = 1st
 |publication-place = London
 |publisher         = John Murray
 |url               = http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Freeman_TheDescentofMan.html
 |accessdate        = 24 Oktubre 2008
 |ref               = harv
 |isbn              = 0-8014-2085-7
}}
* {{cite book
 |last       = Darwin
 |first      = Charles
 |year       = 1872
 |title      = The Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life
 |edition    = 6th
 |location   = London
 |publisher  = John Murray
 |url        = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F391&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
 |accessdate = 1 Nobyembre 2009
 |ref        = harv
 |isbn       = 1-4353-9386-4
}}
* {{cite book
 |last         = Darwin
 |first        = Charles
 |year         = 1887
 |editor-last  = Darwin
 |editor-first = Francis
 |editor-link  = Francis Darwin
 |title        = The life and letters of Charles Darwin, including an autobiographical chapter
 |location     = London
 |publisher    = John Murray
 |url          = http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Freeman_LifeandLettersandAutobiography.html
 |accessdate   = 4 Nobyembre 2008
 |ref          = harv
 |isbn         = 0-404-08417-6
}}
* {{cite book
| last = Darwin
| first = Charles
| year = 1958
| editor-last = Barlow
| editor-first = Nora
| editor-link =Nora Barlow
| title =[[The Autobiography of Charles Darwin]] 1809–1882. With the original omissions restored. Edited and with appendix and notes by his granddaughter Nora Barlow
| location = London
| publisher=Collins
| accessdate =4 Nobyembre 2008|ref=harv}}
* {{cite web
 |last             = Darwin
 |first            = Charles
 |year             = 2006
 |contribution     = Journal
 |contribution-url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=side&amp;itemID=CUL-DAR158.1-76&amp;pageseq=1
 |editor-last      = van Wyhe
 |editor-first     = John
 |title            = Darwin's personal 'Journal' (1809–1881)
 |publisher        = Darwin Online
 |id               = CUL-DAR158.1–76
 |url              = http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/vanWyhe_JournalDAR158.html
 |accessdate       = 20 Disyembre 2008
 |ref              = harv
}}
* {{cite book
| last = Desmond
| first = Adrian
| authorlink = Adrian Desmond
| last2 = Moore
| first2 = James
| author2-link = James Moore (biographer)
| year = 1991
| title = Darwin
| url = https://archive.org/details/darwin0000desm
| location = London
| publisher = Michael Joseph, Penguin Group
| isbn = 0-7181-3430-3
| ref = harv
}}
* {{cite book
| last = Desmond
| first = Adrian
| author-link =
| last2 = Moore
| first2 = James
| author2-link = James Moore (biographer)
| last3=Browne
| first3=Janet
| year = 2004
| title = [[Oxford Dictionary of National Biography]]
| publication-place = Oxford, England
| publisher=Oxford University Press
| doi = 10.1093/ref:odnb/7176|ref=harv}}
* {{cite journal
| last = Dobzhansky
| first = Theodosius
| author-link = Theodosius Dobzhansky
| date = Marso 1973
| title = Nothing in Biology Makes Sense Except in the Light of Evolution
| journal = The American Biology Teacher
| volume = 35
| pages = 125–129
| url = http://www.2think.org/dobzhansky.shtml
| accessdate = 4 Nobyembre 2008
| ref = harv
}}
* {{cite journal
| last = Eldredge
| first = Niles
| author-link = Niles Eldredge
| year = 2006
| title = Confessions of a Darwinist
| periodical = The Virginia Quarterly Review
| issue = Spring 2006
| pages = 32–53
| url = http://www.vqronline.org/articles/2006/spring/eldredge-confessions-darwinist/
| accessdate = 4 Nobyembre 2008
| ref = harv
| archive-date = 2013-12-24
| archive-url = https://web.archive.org/web/20131224110620/http://www.vqronline.org/articles/2006/spring/eldredge-confessions-darwinist/
| url-status = dead
}}
* {{cite book
| last = FitzRoy
| first = Robert
| author-link = Robert Fitzroy
| year = 1839
| title = Voyages of the Adventure and Beagle, Volume II
| publication-place = London
| publisher = Henry Colburn
| url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F10.2&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
| accessdate = 4 Nobyembre 2008
| ref = harv
}}
* {{cite book
 |last              = Freeman
 |first             = R. B.
 |author-link       = R. B. Freeman
 |year              = 1977
 |title             = The Works of Charles Darwin: An Annotated Bibliographical Handlist
 |publication-place = Folkestone
 |publisher         = Wm Dawson &amp; Sons Ltd
 |url               = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A1&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
 |accessdate        = 4 Nobyembre 2008
 |ref               = harv
 |isbn              = 0-208-01658-9
}}
* {{cite book
| last = Hart
| first = Michael H.
| author-link = Michael H. Hart
| year = 2000
| title = The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History
| publication-place = New York
| publisher=Citadel|ref=harv
| isbn = 0-89104-175-3}}
* {{cite journal
 |last       = Herbert
 |first      = Sandra
 |year       = 1980
 |title      = The red notebook of Charles Darwin
 |journal    = Bulletin of the British Museum (Natural History)
 |series     = Historical Series
 |issue      = 7 (24 April)
 |pages      = 1–164
 |url        = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1583e&amp;pageseq=1
 |accessdate = 11 Enero 2009
 |ref        = harv
}}
* {{cite journal
 |last       = Herbert
 |first      = Sandra
 |year       = 1991
 |title      = Charles Darwin as a prospective geological author
 |journal    = British Journal for the History of Science
 |issue      = 24
 |pages      = 159–192
 |url        = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=A342&amp;pageseq=1
 |accessdate = 24 Oktubre 2008
 |ref        = harv
}}
* {{cite book
 |last        = Keynes
 |first       = Richard
 |author-link = Richard Keynes
 |year        = 2000
 |title       = Charles Darwin's zoology notes &amp; specimen lists from H.M.S. Beagle.
 |publisher   = Cambridge University Press
 |url         = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1840&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
 |accessdate  = 22 Nobyembre 2008
 |ref         = harv
 |isbn        = 0-521-46569-9
}}
* {{cite book
 |last       = Keynes
 |first      = Richard
 |year       = 2001
 |title      = Charles Darwin's Beagle Diary
 |publisher  = Cambridge University Press
 |url        = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1925&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
 |accessdate = 24 Oktubre 2008
 |ref        = harv
 |isbn       = 0-521-23503-0
}}
* {{cite web
 |last         = Kotzin
 |first        = Daniel
 |year         = 2004
 |title        = Point-Counterpoint: Social Darwinism
 |publisher    = Columbia American History Online
 |url          = http://caho-test.cc.columbia.edu/pcp/14008.html
 |accessdate   = 22 Nobyembre 2008
 |ref          = harv
 |archive-date = 2011-07-19
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20110719072856/http://caho-test.cc.columbia.edu/pcp/14008.html
 |url-status   = dead
}}
* {{cite book|last=Larson|first=Edward J.|authorlink=Edward Larson|title=Evolution: The Remarkable History of a Scientific Theory|url=https://archive.org/details/evolutionremarka0000lars|publisher=Modern Library|year=2004|isbn=0-679-64288-9|ref=harv}}
* {{cite web
| last = Leff
| first = David
| year = 2000
| title = AboutDarwin.com
| url = http://www.aboutdarwin.com/index.html
| edition = 2000–2008
| accessdate = 30 Disyembre 2008
| ref = harv
| archive-date = 28 Agosto 2013
| archive-url = https://web.archive.org/web/20130828111301/http://www.aboutdarwin.com/index.html
| url-status = dead
}}
* {{cite journal
 |last       = Leifchild
 |year       = 1859
 |month      = 19 November
 |title      = Review of `Origin'
 |periodical = [[Athenaeum (magazine)|Athenaeum]]
 |issue      = 1673
 |url        = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=image&amp;itemID=CUL-DAR226.1.8&amp;pageseq=1
 |accessdate = 22 Nobyembre 2008
 |ref        = harv
}}
* {{cite journal
 |last       = Miles
 |first      = Sara Joan
 |year       = 2001
 |title      = Charles Darwin and Asa Gray Discuss Teleology and Design
 |journal    = Perspectives on Science and Christian Faith
 |volume     = 53
 |pages      = 196–201
 |url        = http://www.asa3.org/ASA/PSCF/2001/PSCF9-01Miles.html
 |accessdate = 22 Nobyembre 2008
 |ref        = harv
}}
* {{cite news
 |last         = Moore
 |first        = James
 |author-link  = James Moore (biographer)
 |year         = 2005
 |title        = Darwin&amp;nbsp;– A 'Devil's Chaplain'?
 |publisher    = American Public Media
 |url          = http://speakingoffaith.publicradio.org/programs/darwin/moore-devilschaplain.pdf
 |format       = PDF
 |accessdate   = 22 Nobyembre 2008
 |ref          = harv
 |archive-date = 2008-02-27
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20080227014518/http://speakingoffaith.publicradio.org/programs/darwin/moore-devilschaplain.pdf
 |url-status   = dead
}}
* {{cite news
 |last         = Moore
 |first        = James
 |year         = 2006
 |title        = Evolution and Wonder&amp;nbsp;– Understanding Charles Darwin
 |series       = Speaking of Faith (Radio Program)
 |publisher    = American Public Media
 |url          = http://speakingoffaith.publicradio.org/programs/darwin/transcript.shtml
 |accessdate   = 22 Nobyembre 2008
 |ref          = harv
 |archive-date = 2008-12-22
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20081222020720/http://speakingoffaith.publicradio.org/programs/darwin/transcript.shtml
 |url-status   = dead
}}
* {{cite book
| last = Owen
| first = Richard
| author-link = Richard Owen
| year = 1840
| editor-last = Darwin
| editor-first = C. R.
| title = Fossil Mammalia Part 1
| series =The zoology of the voyage of H.M.S. Beagle
| location = London
| publisher=Smith Elder and Co|ref=harv}}
* {{cite journal
| last = Paul
| first =Diane B.
| year = 2003
| contribution =Darwin, social Darwinism and eugenics
| editor-last = Hodge
| editor-first = Jonathan
| editor2-last = Radick
| editor2-first = Gregory
| title =The Cambridge Companion to Darwin
| publisher=Cambridge University Press
| pages =214–239
| isbn = 0-521-77730-5|ref=harv}}
* {{cite web
| last = Smith
| first = Charles H.
| title = Alfred Russel Wallace on Spiritualism, Man, and Evolution: An Analytical Essay
| year = 1999
| url = http://www.wku.edu/~smithch/essays/ARWPAMPH.htm
| accessdate = 7 Disyembre 2008
| ref = harv
| archive-date = 5 Disyembre 2008
| archive-url = https://web.archive.org/web/20081205020823/http://www.wku.edu/~smithch/essays/ARWPAMPH.htm
| url-status = dead
}}
* {{cite journal
 |last        = Sulloway
 |first       = Frank J.
 |author-link = Frank Sulloway
 |year        = 1982
 |title       = Darwin and His Finches: The Evolution of a Legend
 |journal     = Journal of the History of Biology
 |volume      = 15
 |issue       = 1
 |pages       = 1–53
 |format      = PDF
 |url         = http://www.sulloway.org/Finches.pdf
 |accessdate  = 9 Disyembre 2008
 |doi         = 10.1007/BF00132004
 |ref         = harv
}}
* {{cite web
| last = Sweet
| first = William
| title = Herbert Spencer
| publisher = Internet Encyclopedia of Philosophy
| year = 2004
| url = http://www.iep.utm.edu/spencer/
| accessdate = 16 Disyembre 2008
| ref = harv
}}
* {{cite web
 |last       = Wilkins
 |first      = John S.
 |year       = 1997
 |title      = Evolution and Philosophy: Does evolution make might right?
 |publisher  = [[TalkOrigins Archive]]
 |url        = http://www.talkorigins.org/faqs/evolphil/social.html
 |accessdate = 22 Nobyembre 2008
 |ref        = harv
}}
* {{cite book
| last = Wilkins
| first = John S.
| year = 2008
| contribution =Darwin
| editor-last = Tucker
| editor-first = Aviezer
| title =A Companion to the Philosophy of History and Historiography
| series =Blackwell Companions to Philosophy
| pages =405–415
| publication-place =Chichester
| publisher=Wiley-Blackwell
| isbn =1-4051-4908-6|ref=harv}}
* {{cite journal
 |last       = van Wyhe
 |first      = John
 |title      = Mind the gap: Did Darwin avoid publishing his theory for many years?
 |journal    = Notes and Records of the Royal Society
 |volume     = 61
 |issue      = 2
 |pages      = 177–205
 |date       = 27 Marso 2007
 |doi        = 10.1098/rsnr.2006.0171
 |url        = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=A544&amp;pageseq=1
 |accessdate = 7 Pebrero 2008
 |ref        = harv
}}
* {{cite web
 |last       = van Wyhe
 |first      = John
 |year       = 2008
 |title      = Charles Darwin: gentleman naturalist: A biographical sketch
 |publisher  = Darwin Online
 |url        = http://darwin-online.org.uk/darwin.html
 |accessdate = 17 Nobyembre 2008
 |ref        = harv
}}
* {{cite book
| last =van Wyhe
| first =John
| publication-date =1 Setyembre 2008
| year =2008b
| title =Darwin: The Story of the Man and His Theories of Evolution
| publication-place =London
| publisher=Andre Deutsch Ltd
| isbn =0-233-00251-0|ref=harv}}
* {{cite book
 |last             = von Sydow
 |first            = Momme
 |year             = 2005
 |contribution     = Darwin&amp;nbsp;– A Christian Undermining Christianity? On Self-Undermining Dynamics of Ideas Between Belief and Science
 |contribution-url = http://www.psych.uni-goettingen.de/abt/1/sydow/von_Sydow_
 |editor-last      = Knight
 |editor-first     = David M.
 |editor2-last     = Eddy
 |editor2-first    = Matthew D.
 |title            = Science and Beliefs: From Natural Philosophy to Natural Science, 1700–1900
 |location         = Burlington
 |publisher        = Ashgate
 |pages            = 141–156
 |isbn             = 0-7546-3996-7
 |accessdate       = 16 Disyembre 2008
 |ref              = harv
 |archive-date     = 2009-03-26
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20090326070105/http://www.psych.uni-goettingen.de/abt/1/sydow/von_Sydow_
 |url-status       = dead
}}
* {{cite web
 |last       = Yates
 |first      = Simon
 |year       = 2003
 |title      = The Lady Hope Story: A Widespread Falsehood
 |publisher  = [[TalkOrigins Archive]]
 |url        = http://www.talkorigins.org/faqs/hope.html
 |accessdate = 15 Disyembre 2006
 |ref        = harv
}}
{{refend}}

== Mga panlabas na kawing ==
* [http://www.darwinproject.ac.uk/ Darwin Correspondence Project] Full text and notes for complete correspondence to 1867, with summaries of all the rest
* {{gutenberg author| id=Charles+Darwin| name=Charles Darwin}}; public domain
* [http://darwin.amnh.org/ Darwin Manuscript Project]
* [http://librivox.org/newcatalog/search.php?title=&amp;author=charles+darwin&amp;status=all&amp;action=Search Works by Charles Darwin in audio format] from [[LibriVox]]
* [http://archives.cbc.ca/science_technology/natural_science/topics/3696/ Video and radio clips] [[Canadian Broadcasting Corporation]]
* {{dmoz|Science/Biology/History/People/Darwin,_Charles/}}
* {{worldcat id|id=lccn-n78-95637}}
* {{NRA|P7461}}
* [http://www.darwin200.org/ Darwin 200: Celebrating Charles Darwin's bicentenary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091223121232/http://www.darwin200.org/ |date=2009-12-23 }}, [[Natural History Museum]]
* [http://www.thesecondevolution.com/darwin_intro.html A Pictorial Biography of Charles Darwin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705135038/http://www.thesecondevolution.com/darwin_intro.html |date=2014-07-05 }}
* [http://www.rationalrevolution.net/articles/darwin_nazism.htm Mis-portrayal of Darwin as a Racist]
* [http://www.stanford.edu/group/microdocs/darwinvolcano.html Darwin's Volcano]&amp;nbsp;– a short video discussing Darwin and Agassiz' coral reef formation debate
* {{Cite EB1911| wstitle=Darwin, Charles Robert}}
* [http://www.guardian.co.uk/science/interactive/2009/feb/12/charles-darwin '' The life and times of Charles Darwin'', an audio slideshow, The Guardian, Thursday 12 Pebrero 2009,] (3 min 20 sec).
* [http://www.screenaustralia.gov.au/showcases/charlesdarwin/ Darwin's Brave New World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622123730/http://www.screenaustralia.gov.au/showcases/charlesdarwin/ |date=2013-06-22 }}&amp;nbsp;– A 3 part drama-documentary exploring Charles Darwin and the significant contributions of his colleagues Joseph Hooker, Thomas Huxley and Alfred Russel Wallace also featuring interviews with [[Richard Dawkins]], David Suzuki, Jared Diamond
* [http://www.cnrs.fr/cw/dossiers/dosdarwinE/darwin.html A naturalist's voyage around the world] Account of the ''Beagle'' voyage using animation, in English from [[French National Centre for Scientific Research|Centre national de la recherche scientifique]]
* {{cite book|last=''Anonymous''|others=Illustrated by [[s:Author:Frederick Waddy|Waddy, Frederick]]|title=Cartoon portraits and biographical sketches of men of the day|url=http://en.wikisource.org/wiki/Cartoon_portraits_and_biographical_sketches_of_men_of_the_day/C._R._Darwin,_F.R.S.|accessdate=28 Disyembre 2010|year=1873|publisher=Tinsley Brothers|location=London|pages=6–7}}
* View books owned and annotated by [http://biodiversitylibrary.org/collection/darwinlibrary Charles Darwin] at the online Biodiversity Heritage Library.

[[Kategorya:Mga biyologo mula sa Inglatera|Darwin, Charles]]
[[Kategorya:Ebolusyon]]
[[Kategorya:Mga biyologong ebolusyonaryo]]
[[Kategorya:Mga agnostiko]]</text>
      <sha1>9gk7hhm91454t9m8h9naju6i64xt5n0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mga wika sa Pilipinas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5740</id>
    <revision>
      <id>2213072</id>
      <parentid>2212373</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:59:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11996" sha1="eyl9rn4u841xra9jbiqerclzji5qjto" xml:space="preserve">[[Talaksan:Philippine ethnic groups per province.PNG|thumb|250px|'''Mapa ng mga pinakasinasalitang wika sa bawat rehiyon sa Pilipinas.''']]
[[talaksan:Map of the Major Languages of the Philippines.png|thumb|center|600px|Mapa ng distribusyon ng mga pinakasinasalitang wika sa Pilipinas, na nagpapakita ng subdivision nila.]]
Isa ang [[Pilipinas]] sa mga bansang may pinakamaraming [[wika]] sa buong daigdig. Batay sa pinagmulan, mayroong humigit-kumulang 100 hanggang 215 wika sa bansa.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Philippines {{!}} Ethnologue Free |url=https://www.ethnologue.com/country/PH/ |access-date=2023-08-08 |website=Ethnologue (Free All) |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=McFarland |first=C.D. |year=1994 |title=Subgrouping and Number of Philippine Languages |journal=Philippine Journal of Linguistics |language=en |volume=25 |issue=1–2 |pages=75–84 |issn=0048-3796}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nagtala ang [[Komisyon sa Wikang Filipino]] ng 134 na wika sa Pilipinas at 1 pambansang wika (Filipino) na naroroon sa bansa sa pamamagitan ng mapa nitong ''Atlas Filipinas'' na inilathala noong 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-07-11 |title=What languages are spoken in the Philippines? |url=https://www.futurelearn.com/info/futurelearn-international/what-languages-are-spoken-in-the-philippines |url-status=live |access-date=2023-08-08 |website=Future Learn |language=en}}&lt;/ref&gt; Binibigkas din ang mga wikang banyaga tulad ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Mandarin|Mandarin]], [[Fookien]], [[Cantonese]], [[Wikang Kastila sa Pilipinas|Kastila]], at [[Wikang Arabe|Arabe]].

Ang mga [[katutubong wika]] sa [[Pilipinas]] ay napapaloob sa [[pamilya ng mga wika]] na kung tawagin nila ay [[mga wikang Austronesyo]]. Ang mga ito ay ang pangkat ng mga wika na ginagamit ng mga tao mula sa [[Tangway ng Malayo|Tangway ng Malay]] hanggang sa mga watak-watak na pulo ng kasakupang [[Polynesia]] sa [[Karagatang Pasipiko]]. Tinatayang ito ang may pinakamalaking [[pamilya ng mga wika]] sa buong daigdig. Datapwat mas maraming wika ang kasapi ng mag-anak na ito hambingin sa ibang [[pamilya ng mga wika]], maliliit lamang ang bilang na pangkalahatan ng mga taong gumagamit nito.

Sa mga [[katutubong wika]] sa kapuluang [[Pilipinas]],  ang mga sumusunod ang pinakamalaki at malimit gamitin bilang pangunahing wika sa kaniya-kaniyang rehiyon sa bansa:

*'''''[[Wikang Tagalog|Tagalog]]''''': Wikang batayan ng [[Wikang Filipino|Filipino]]. Pangunahing wika ng mga naninirahan sa katimugang bahagi ng [[Luzon]]. Sinasalita ng 24% ng kabuuang bilang ng mga Pilipino sa buong kapuluan. Taal na gamit sa mga lalawigan ng [[Cavite]], [[Laguna]], [[Bataan]], [[Batangas]], [[Rizal]], [[Quezon]] (kilala rin sa tawag na [[CALABARZON]]). Ginagamit rin ito sa mga lalawigan ng [[Mindoro]], [[Marinduque]], [[Romblon]], at [[Palawan]] (kilala rin sa tawag na [[MIMAROPA]]), at gayon din sa ilang bahagi ng Rehiyon III. Ito rin ang pangunahing wika ng [[Pambansang Punong Rehiyon]] na siyang kabisera ng bansa.
*'''[[Wikang Iloko|Ilokano]]''': Kilala rin sa tawag na &quot;Iloko.&quot; Pangunahing wika ng mga naninirahan sa Hilagang Luzon lalo na sa kabuuan ng [[Rehiyon I]] at Rehiyon II, at ilang bahagi ng Rehiyon III.
*'''[[Wikang Sebuwano|Cebuano]]''': Ang pinakakilala at pinakamalawig na wikang &quot;Bisaya.&quot; Pangunahing wika ng lalawigan ng [[Lalawigan ng Cebu|Cebu]], [[Silangang Negros]], [[Lalawigan ng Bohol|Bohol]], [[Lalawigan ng Leyte|Leyte]], [[Timog Leyte]], at malaking bahagi ng [[Mindanao]]. Tinatayang sinasalita ng 27% ng kabuuang populasyon ng bansa.
*'''[[Hiligaynon]]:''' Isang wikang Bisaya na tinatawag ding Ilonggo batay sa pinakakilalang [[diyalekto]] nito mula sa [[Lungsod ng Iloilo]]. Pangunahing wika ng [[Kanlurang Visayas]] lalo na sa [[Iloilo]], [[Capiz]], [[Guimaras]], kabuuan ng [[Negros Occidental]], at sa timog-silangang Mindanao tulad ng [[Lungsod ng Koronadal]]. 
*'''[[Wikang Waray|Waray]]''': Isang wikang Bisaya na tinatawag ding Waray-Waray. Pangunahing wika ng [[Silangang Visayas]] partikular sa buong pulo ng [[Samar]], hilagang-silangang [[Leyte]], at ilang bahagi ng [[Biliran]]. Sinasalita sa [[Lungsod ng Tacloban]].
*'''[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]''': Pangunahing wika ng mga naninirahan sa [[Gitnang Luzon]] partikular na sa [[Pampanga]], timog [[Tarlac]], at iilang bahagi ng [[Bulacan]] at [[Bataan]].
*'''[[Wikang Bikol|Bikol]]''': Pangunahing wika ([[lingguwa prangka]]) ng mga naninirahan sa [[Tangway ng Bicol]] sa timog-silangang Luzon. Sinasalita sa mga lungsod ng [[Naga]] at [[Lungsod ng Legazpi|Legazpi]].
*'''[[Wikang Pangasinan|Pangasinan]]''': Malimit ding tawagin sa maling pangalan na ''Panggalatok.'' Isa sa mga pangunahing wika ng [[Lalawigan ng Pangasinan]].
*'''[[Wikang Maranao|Meranao]]''': Isa sa mga pinakamalaking wika ng mga [[Moro]]. Pangunahing sinasalita sa [[Lungsod ng Marawi]] at buong [[Lanao del Sur]], at ilang bahagi ng [[Lanao del Norte]].
*'''[[Wikang Maguindanao|Maguindanao]]''': Isang pangunahing wika ng mga [[Moro]] at ng [[Autonomous Region of Muslim Mindanao]]. Sinasalita sa [[Lungsod ng Cotabato]].
*'''[[Wikang Kinaray-a|Kinaray-a]]''': Isang wikang Bisaya. Pangunahing sinasalita sa pulo ng [[Panay]] partikular sa [[Lalawigan ng Antique|Antique]] at ilang bahagi ng [[Lalawigan ng Capiz]] at [[Iloilo]] tulad ng [[Lungsod ng Passi]].

== Pambansang Wika ng Pilipinas ==
[[File:Major Philippine languages.png|Language map ng 12 kinikilalang auxiliary languages base sa mga mapa [[Ethnologue]].|thumb|300px|upright=0.9]]
Ayon sa Konstitusyon ng Pilipinas:

Ang wikang pambansa ng Pilipinas ay Filipino. Samantalang nililinang, ito ay dapat payabungin at pagyamanin pa salig sa umiiral na wika sa Pilipinas at sa iba pang mga wika.

Alinsunod sa tadhana ng batas at sang-ayon sa nararapat na maaaring ipasya ng Kongreso, dapat magsagawa ng mga hakbangin ang Pamahalaan upang ibunsod at puspusang itaguyod ang paggamit ng Filipino bilang medium ng opisyal na komunikasyon at bilang wika ng pagtuturo sa sistemang pang-edukasyon.

Ukol sa layunin ng komunikasyon at pagtuturo, ang mga wikang opisyal ng Pilipinas ay Filipino at, hangga't walang ibang itinatadhana ang batas, Ingles.

Ang mga wikang panrehiyon ay pantulong na mga wikang opisyal sa mga rehiyon at magsisilbi na pantulong na mga wikang panturo roon.

Dapat itaguyod ng kusa at opsiyonal ang Kastila at Arabic.

Ang Konstitusyong ito ay dapat ipahayag sa Filipino at Ingles, at dapat isalin sa mga pangunahing wikang panrehiyon, Arabic, at Kastila.

Dapat magtatag ng Kongreso ng isang komisyon ng wikang Pambansa na binubuo ng mga kinatawan ng iba't ibang mga rehiyon at mga disiplina na magsasagawa, maguugnay at magtataguyod ng mga pananaliksik sa Filipino at iba pang mga wika para sa kanilang pagpapaunlad, pagpapalaganap, at pagpapanatili.

== Tala ng mga Wika ==
Mayroong 186 wika sa [[Pilipinas]], 150 dito ay nanatiling gamit pa at ang iba ay tuluyang lumipas na.

=== Mga Buhay na wika ===

Ang mga sumusunod ang 171 na buhay na wika sa Pilipinas:

*Wikang Agta
**Agta (Alabat Island)
**Agta (Camarines Norte)
**Agta (Casiguran Dumagat)
**Agta (Central Cagayan)
**Agta (Dupaninan)
**Agta (Isarog)
**Agta (Mt. Iraya)
**Agta (Mt. Iriga)
**Agta (Remontado)
**Agta (Umiray Dumaget)
*[[Wikang Agutaynen|Agutaynen]]
*[[Wikang Aklanon|Aklanon]]
*[[Wikang Alangan|Alangan]]
*Wikang Alta
**Alta (Northern)
**Alta (Southern)
*[[Wikang Arta|Arta]]
*Ata
*Ati
*Atta (Faire)
*Atta (Pamplona)
*Atta (Pudtol)
*Ayta (Abenlen)
*Ayta (Ambala)
*Ayta (Bataan)
*Ayta (Mag-Anchi)
*Ayta (Mag-Indi)
*Ayta (Sorsogon)
*[[Wikang Balangao|Balangao]]
*Balangingi
*Bantoanon
*Batak
*Wikang Bicolano
**[[Wikang Albay Bikol|Bicolano (Albay)]]
**[[Wikang Gitnang Bikol|Bicolano (Central)]]
**[[:en:Rinconada Bicolano language|Bicolano (Iriga)]]
**Bicolano (Hilagang Catanduanes)
**Bicolano (Timog Catanduanes)
*[[Wikang Binukid|Binukid]]
*Blaan (Koronadal)
*[[Wikang Blaan (Sarangani)|Blaan (Sarangani)]]
*[[Wikang Bolinao|Bolinao]]
*Bontoc (Central)
*Buhid
*[[Wikang Butuanon|Butuanon]]
*Caluyanun
*[[Wikang Capampangan|Capampangan]]
*[[Wikang Capiznon|Capiznon]]
*[[Wikang Cebuano|Cebuano]]
*[[Wikang Cuyonon|Cuyonon]]
*Dabawenyo
*[[Wikang Ingles|English / Ingles]]
*[[Wikang Kastila|Espanyol / Kastila / Spanish / Castillian]]
*'''[[Wikang Filipino|Filipino]]'''
*Finallig
*Ga'dang
*[[Wikang Gaddang|Gaddang]]
*Giangan
*Hanunoo
*[[Wikang Higaonon|Higaonon]]
*[[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]]
*[[Wikang Ibaloi|Ibaloi]]
*[[Wikang Ibanag|Ibanag]]
*[[Wikang Ibatan|Ibatan]]
*Wikang Ifugao
**Ifugao (Amganad)
**Ifugao (Batad)
**Ifugao (Mayoyao)
**Ifugao (Tuwali)
*[[Wikang Iloko|Iloko]]
*[[Wikang Ilongot|Ilongot]]
*Inabaknon
*Inonhan
*Wikang Intsik
**Intsik (Mandarin)
**Intsik (Min Nan)
**Intsik (Yue)
*Iranon probinsiya ng Shariff Kabunsuan, Maguindanao, Lanao Del sur at parte ng Zamboanga{{Fact|date=Hunyo 2009}}
*[[Wikang Iraya|Iraya]]
*[[Wikang Isinai|Isinai]]
*[[Wikang Isnag|Isnag]]
*Itawit
*Wikang Itneg
**Itneg (Adasen)
**Itneg (Banao)
**Itneg (Binongan)
**Itneg (Inlaod)
**Itneg (Maeng)
**Itneg (Masadiit)
**Itneg (Moyadan)
*[[Wikang Ibatan|Wikang Ivatan]]
*I-wak
*[[Wikang Kagayanen|Kagayanen]]
*[[Wikang Kalagan|Wikang Kalagan]]
**Kalagan (Kagan)
**Kalagan (Tagakaulu)
*Wikang Kalinga
**Kalinga (Butbut)
**Kalinga (Limos)
**Kalinga (Lower Tanudan)
**Kalinga (Lubuagan)
**Kalinga (Mabaka Valley)
**Kalinga (Madukayang)
**Kalinga (Southern)
**Kalinga (Upper Tanudan)
*Wikang Kallahan
**Kallahan (Kayapa)
**Kallahan (Keley-i)
**Kallahan (Tinoc)
*[[Wikang Kamayo|Kamayo]]
*[[Wikang Kankanaey|Kankanaey]]
*Kankanay (Northern)
*[[Wikang Karao|Karao]]
*[[Wikang Karolanos|Karolanos]]
*[[Wikang Kasiguranin|Kasiguranin]]
*[[Wikang Kinaray-a|Kinaray-a]]
*[[Wikang Magahat|Magahat]]
*[[Wikang Maguindanao|Maguindanao]]
*Malaynon
*[[Wikang Mamanwa|Mamanwa]]
*Wikang Mandaya
**Mandaya (Cataelano)
**Mandaya (Karaga)
**Mandaya (Sangab)
*Wikang Manobo
*Manobo (Agusan)
*Manobo (Ata)
*Manobo (Cinamiguin)
*Manobo (Cotabato)
*Manobo (Dibabawon)
*Manobo (Ilianen)
*Manobo (Matigsalug)
*Manobo (Obo)
*Manobo (Rajah Kabunsuwan)
*Manobo (Sarangani)
*Manobo (Kanlurang Bukidnon)
*[[Wikang Mansaka|Mansaka]]
*Mapun
*[[Wikang Maranao|Maranao]]
*[[Wikang Masbatenyo|Masbatenyo]]
*[[Wikang Molbog|Molbog]]
*Wikang Palawano
**Palawano (Brooke's Point)
**Palawano (Central)
**Palawano (Southwest)
*[[Wikang Pangasinense|Pangasinense]]
*[[Wikang Paranan|Paranan]]
*[[Wikang pasenyas ng mga Pilipino|Philippine Sign Language]]
*[[Wikang Porohanon|Porohanon]]
*[[Wikang Ratagnon|Ratagnon]]
*[[Wikang Romblomanon|Romblomanon]]
*Wikang Sama
*Sama (Central)
*Sama (Pangutaran)
*Sama (Southern)
*[[Wikang Sambal|Sambal]]
*[[Wikang Sangil|Sangil]]
*Wikang Sorsogon (Bicolano)
**Sorsogon (Masbate)
**Sorsogon (Waray)
*Wikang Subanen
*Subanen (Central)
*Subanen (Northern)
*Wikang Subanon
*Subanon (Kolibugan)
*Subanon (Western)
*Subanon (Lapuyan)
*[[Wikang Sulod|Sulod]]
*[[Wikang Surigaonon|Surigaonon]]
*[[Wikang Tadyawan|Tadyawan]]
*[[Wikang Tagabawa|Tagabawa]]
*'''[[Wikang Tagalog|Tagalog]]'''
*Wikang Tagbanwa
*Tagbanwa
*Tagbanwa (Calamian)
*Tagbanwa (Central)
*[[Wikang Tausug|Tausug]]
*Wikang Tawbuid
**Tawbuid (Eastern)
**Tawbuid (Western)
*[[Wikang Tboli|Tboli]]
*[[Wikang Tiruray|Tiruray]]
*[[Wikang Waray-Waray|Waray-Waray]]
*[[Wikang Yakan|Yakan]]
*[[Wikang Yogad|Yogad]]
*Wikang Chavacano
**[[Wikang Chavacano|Zamboangueño; Chavacano (Chabacano de Zamboanga)]]
**Caviteño; Chavacano (Chabacano de Cavite)
**Ternateño; Chavacano (Chabacano de Barra)
*[[Wikang Ermiteño|Ermiteño; Chavacano (Chabacano de Ermita)]]
*[[Wikang Bolinao]]
*Hernan

=== Mga patay na wika ===
*Agta (Dicamay)
*[[Wikang Agta (Villa Viciosa)|Agta (Villa Viciosa)]]
*[[Wikang Ayta (Tayabas)|Ayta (Tayabas)]]
*[[Wikang Katabaga|Katabaga]]

== Sanggunian ==
* [http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=PH Ethnologue: Languages of Philippines]

== Tingnan din ==
*[[Palabaybayan ng Filipino]]

{{DEFAULTSORT:Pilipinas, Mga wika sa}}
[[Kategorya:Mga wika ng Pilipinas| ]]
[[Kategorya:Mga agham panlipunan]]</text>
      <sha1>eyl9rn4u841xra9jbiqerclzji5qjto</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213073</id>
      <parentid>2213072</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11989" sha1="i2llgvrgafk65rzsr4yym8sp0y6qneu" xml:space="preserve">[[Talaksan:Philippine ethnic groups per province.PNG|thumb|250px|'''Mapa ng mga pinakasinasalitang wika sa bawat rehiyon sa Pilipinas.''']]
[[talaksan:Map of the Major Languages of the Philippines.png|thumb|600px|Mapa ng distribusyon ng mga pinakasinasalitang wika sa Pilipinas, na nagpapakita ng subdivision nila.]]
Isa ang [[Pilipinas]] sa mga bansang may pinakamaraming [[wika]] sa buong daigdig. Batay sa pinagmulan, mayroong humigit-kumulang 100 hanggang 215 wika sa bansa.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Philippines {{!}} Ethnologue Free |url=https://www.ethnologue.com/country/PH/ |access-date=2023-08-08 |website=Ethnologue (Free All) |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=McFarland |first=C.D. |year=1994 |title=Subgrouping and Number of Philippine Languages |journal=Philippine Journal of Linguistics |language=en |volume=25 |issue=1–2 |pages=75–84 |issn=0048-3796}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nagtala ang [[Komisyon sa Wikang Filipino]] ng 134 na wika sa Pilipinas at 1 pambansang wika (Filipino) na naroroon sa bansa sa pamamagitan ng mapa nitong ''Atlas Filipinas'' na inilathala noong 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-07-11 |title=What languages are spoken in the Philippines? |url=https://www.futurelearn.com/info/futurelearn-international/what-languages-are-spoken-in-the-philippines |url-status=live |access-date=2023-08-08 |website=Future Learn |language=en}}&lt;/ref&gt; Binibigkas din ang mga wikang banyaga tulad ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Mandarin|Mandarin]], [[Fookien]], [[Cantonese]], [[Wikang Kastila sa Pilipinas|Kastila]], at [[Wikang Arabe|Arabe]].

Ang mga [[katutubong wika]] sa [[Pilipinas]] ay napapaloob sa [[pamilya ng mga wika]] na kung tawagin nila ay [[mga wikang Austronesyo]]. Ang mga ito ay ang pangkat ng mga wika na ginagamit ng mga tao mula sa [[Tangway ng Malayo|Tangway ng Malay]] hanggang sa mga watak-watak na pulo ng kasakupang [[Polynesia]] sa [[Karagatang Pasipiko]]. Tinatayang ito ang may pinakamalaking [[pamilya ng mga wika]] sa buong daigdig. Datapwat mas maraming wika ang kasapi ng mag-anak na ito hambingin sa ibang [[pamilya ng mga wika]], maliliit lamang ang bilang na pangkalahatan ng mga taong gumagamit nito.

Sa mga [[katutubong wika]] sa kapuluang [[Pilipinas]],  ang mga sumusunod ang pinakamalaki at malimit gamitin bilang pangunahing wika sa kaniya-kaniyang rehiyon sa bansa:

*'''''[[Wikang Tagalog|Tagalog]]''''': Wikang batayan ng [[Wikang Filipino|Filipino]]. Pangunahing wika ng mga naninirahan sa katimugang bahagi ng [[Luzon]]. Sinasalita ng 24% ng kabuuang bilang ng mga Pilipino sa buong kapuluan. Taal na gamit sa mga lalawigan ng [[Cavite]], [[Laguna]], [[Bataan]], [[Batangas]], [[Rizal]], [[Quezon]] (kilala rin sa tawag na [[CALABARZON]]). Ginagamit rin ito sa mga lalawigan ng [[Mindoro]], [[Marinduque]], [[Romblon]], at [[Palawan]] (kilala rin sa tawag na [[MIMAROPA]]), at gayon din sa ilang bahagi ng Rehiyon III. Ito rin ang pangunahing wika ng [[Pambansang Punong Rehiyon]] na siyang kabisera ng bansa.
*'''[[Wikang Iloko|Ilokano]]''': Kilala rin sa tawag na &quot;Iloko.&quot; Pangunahing wika ng mga naninirahan sa Hilagang Luzon lalo na sa kabuuan ng [[Rehiyon I]] at Rehiyon II, at ilang bahagi ng Rehiyon III.
*'''[[Wikang Sebuwano|Cebuano]]''': Ang pinakakilala at pinakamalawig na wikang &quot;Bisaya.&quot; Pangunahing wika ng lalawigan ng [[Lalawigan ng Cebu|Cebu]], [[Silangang Negros]], [[Lalawigan ng Bohol|Bohol]], [[Lalawigan ng Leyte|Leyte]], [[Timog Leyte]], at malaking bahagi ng [[Mindanao]]. Tinatayang sinasalita ng 27% ng kabuuang populasyon ng bansa.
*'''[[Hiligaynon]]:''' Isang wikang Bisaya na tinatawag ding Ilonggo batay sa pinakakilalang [[diyalekto]] nito mula sa [[Lungsod ng Iloilo]]. Pangunahing wika ng [[Kanlurang Visayas]] lalo na sa [[Iloilo]], [[Capiz]], [[Guimaras]], kabuuan ng [[Negros Occidental]], at sa timog-silangang Mindanao tulad ng [[Lungsod ng Koronadal]]. 
*'''[[Wikang Waray|Waray]]''': Isang wikang Bisaya na tinatawag ding Waray-Waray. Pangunahing wika ng [[Silangang Visayas]] partikular sa buong pulo ng [[Samar]], hilagang-silangang [[Leyte]], at ilang bahagi ng [[Biliran]]. Sinasalita sa [[Lungsod ng Tacloban]].
*'''[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]''': Pangunahing wika ng mga naninirahan sa [[Gitnang Luzon]] partikular na sa [[Pampanga]], timog [[Tarlac]], at iilang bahagi ng [[Bulacan]] at [[Bataan]].
*'''[[Wikang Bikol|Bikol]]''': Pangunahing wika ([[lingguwa prangka]]) ng mga naninirahan sa [[Tangway ng Bicol]] sa timog-silangang Luzon. Sinasalita sa mga lungsod ng [[Naga]] at [[Lungsod ng Legazpi|Legazpi]].
*'''[[Wikang Pangasinan|Pangasinan]]''': Malimit ding tawagin sa maling pangalan na ''Panggalatok.'' Isa sa mga pangunahing wika ng [[Lalawigan ng Pangasinan]].
*'''[[Wikang Maranao|Meranao]]''': Isa sa mga pinakamalaking wika ng [[mga Moro]]. Pangunahing sinasalita sa [[Lungsod ng Marawi]] at buong [[Lanao del Sur]], at ilang bahagi ng [[Lanao del Norte]].
*'''[[Wikang Maguindanao|Maguindanao]]''': Isang pangunahing wika ng [[mga Moro]] at ng [[Autonomous Region of Muslim Mindanao]]. Sinasalita sa [[Lungsod ng Cotabato]].
*'''[[Wikang Kinaray-a|Kinaray-a]]''': Isang wikang Bisaya. Pangunahing sinasalita sa pulo ng [[Panay]] partikular sa [[Lalawigan ng Antique|Antique]] at ilang bahagi ng [[Lalawigan ng Capiz]] at [[Iloilo]] tulad ng [[Lungsod ng Passi]].

== Pambansang Wika ng Pilipinas ==
[[File:Major Philippine languages.png|Language map ng 12 kinikilalang auxiliary languages base sa mga mapa [[Ethnologue]].|thumb|300px|upright=0.9]]
Ayon sa Konstitusyon ng Pilipinas:

Ang wikang pambansa ng Pilipinas ay Filipino. Samantalang nililinang, ito ay dapat payabungin at pagyamanin pa salig sa umiiral na wika sa Pilipinas at sa iba pang mga wika.

Alinsunod sa tadhana ng batas at sang-ayon sa nararapat na maaaring ipasya ng Kongreso, dapat magsagawa ng mga hakbangin ang Pamahalaan upang ibunsod at puspusang itaguyod ang paggamit ng Filipino bilang medium ng opisyal na komunikasyon at bilang wika ng pagtuturo sa sistemang pang-edukasyon.

Ukol sa layunin ng komunikasyon at pagtuturo, ang mga wikang opisyal ng Pilipinas ay Filipino at, hangga't walang ibang itinatadhana ang batas, Ingles.

Ang mga wikang panrehiyon ay pantulong na mga wikang opisyal sa mga rehiyon at magsisilbi na pantulong na mga wikang panturo roon.

Dapat itaguyod ng kusa at opsiyonal ang Kastila at Arabic.

Ang Konstitusyong ito ay dapat ipahayag sa Filipino at Ingles, at dapat isalin sa mga pangunahing wikang panrehiyon, Arabic, at Kastila.

Dapat magtatag ng Kongreso ng isang komisyon ng wikang Pambansa na binubuo ng mga kinatawan ng iba't ibang mga rehiyon at mga disiplina na magsasagawa, maguugnay at magtataguyod ng mga pananaliksik sa Filipino at iba pang mga wika para sa kanilang pagpapaunlad, pagpapalaganap, at pagpapanatili.

== Tala ng mga Wika ==
Mayroong 186 wika sa [[Pilipinas]], 150 dito ay nanatiling gamit pa at ang iba ay tuluyang lumipas na.

=== Mga Buhay na wika ===

Ang mga sumusunod ang 171 na buhay na wika sa Pilipinas:

*Wikang Agta
**Agta (Alabat Island)
**Agta (Camarines Norte)
**Agta (Casiguran Dumagat)
**Agta (Central Cagayan)
**Agta (Dupaninan)
**Agta (Isarog)
**Agta (Mt. Iraya)
**Agta (Mt. Iriga)
**Agta (Remontado)
**Agta (Umiray Dumaget)
*[[Wikang Agutaynen|Agutaynen]]
*[[Wikang Aklanon|Aklanon]]
*[[Wikang Alangan|Alangan]]
*Wikang Alta
**Alta (Northern)
**Alta (Southern)
*[[Wikang Arta|Arta]]
*Ata
*Ati
*Atta (Faire)
*Atta (Pamplona)
*Atta (Pudtol)
*Ayta (Abenlen)
*Ayta (Ambala)
*Ayta (Bataan)
*Ayta (Mag-Anchi)
*Ayta (Mag-Indi)
*Ayta (Sorsogon)
*[[Wikang Balangao|Balangao]]
*Balangingi
*Bantoanon
*Batak
*Wikang Bicolano
**[[Wikang Albay Bikol|Bicolano (Albay)]]
**[[Wikang Gitnang Bikol|Bicolano (Central)]]
**[[:en:Rinconada Bicolano language|Bicolano (Iriga)]]
**Bicolano (Hilagang Catanduanes)
**Bicolano (Timog Catanduanes)
*[[Wikang Binukid|Binukid]]
*Blaan (Koronadal)
*[[Wikang Blaan (Sarangani)|Blaan (Sarangani)]]
*[[Wikang Bolinao|Bolinao]]
*Bontoc (Central)
*Buhid
*[[Wikang Butuanon|Butuanon]]
*Caluyanun
*[[Wikang Capampangan|Capampangan]]
*[[Wikang Capiznon|Capiznon]]
*[[Wikang Cebuano|Cebuano]]
*[[Wikang Cuyonon|Cuyonon]]
*Dabawenyo
*[[Wikang Ingles|English / Ingles]]
*[[Wikang Kastila|Espanyol / Kastila / Spanish / Castillian]]
*'''[[Wikang Filipino|Filipino]]'''
*Finallig
*Ga'dang
*[[Wikang Gaddang|Gaddang]]
*Giangan
*Hanunoo
*[[Wikang Higaonon|Higaonon]]
*[[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]]
*[[Wikang Ibaloi|Ibaloi]]
*[[Wikang Ibanag|Ibanag]]
*[[Wikang Ibatan|Ibatan]]
*Wikang Ifugao
**Ifugao (Amganad)
**Ifugao (Batad)
**Ifugao (Mayoyao)
**Ifugao (Tuwali)
*[[Wikang Iloko|Iloko]]
*[[Wikang Ilongot|Ilongot]]
*Inabaknon
*Inonhan
*Wikang Intsik
**Intsik (Mandarin)
**Intsik (Min Nan)
**Intsik (Yue)
*Iranon probinsiya ng Shariff Kabunsuan, Maguindanao, Lanao Del sur at parte ng Zamboanga{{Fact|date=Hunyo 2009}}
*[[Wikang Iraya|Iraya]]
*[[Wikang Isinai|Isinai]]
*[[Wikang Isnag|Isnag]]
*Itawit
*Wikang Itneg
**Itneg (Adasen)
**Itneg (Banao)
**Itneg (Binongan)
**Itneg (Inlaod)
**Itneg (Maeng)
**Itneg (Masadiit)
**Itneg (Moyadan)
*[[Wikang Ibatan|Wikang Ivatan]]
*I-wak
*[[Wikang Kagayanen|Kagayanen]]
*[[Wikang Kalagan|Wikang Kalagan]]
**Kalagan (Kagan)
**Kalagan (Tagakaulu)
*Wikang Kalinga
**Kalinga (Butbut)
**Kalinga (Limos)
**Kalinga (Lower Tanudan)
**Kalinga (Lubuagan)
**Kalinga (Mabaka Valley)
**Kalinga (Madukayang)
**Kalinga (Southern)
**Kalinga (Upper Tanudan)
*Wikang Kallahan
**Kallahan (Kayapa)
**Kallahan (Keley-i)
**Kallahan (Tinoc)
*[[Wikang Kamayo|Kamayo]]
*[[Wikang Kankanaey|Kankanaey]]
*Kankanay (Northern)
*[[Wikang Karao|Karao]]
*[[Wikang Karolanos|Karolanos]]
*[[Wikang Kasiguranin|Kasiguranin]]
*[[Wikang Kinaray-a|Kinaray-a]]
*[[Wikang Magahat|Magahat]]
*[[Wikang Maguindanao|Maguindanao]]
*Malaynon
*[[Wikang Mamanwa|Mamanwa]]
*Wikang Mandaya
**Mandaya (Cataelano)
**Mandaya (Karaga)
**Mandaya (Sangab)
*Wikang Manobo
*Manobo (Agusan)
*Manobo (Ata)
*Manobo (Cinamiguin)
*Manobo (Cotabato)
*Manobo (Dibabawon)
*Manobo (Ilianen)
*Manobo (Matigsalug)
*Manobo (Obo)
*Manobo (Rajah Kabunsuwan)
*Manobo (Sarangani)
*Manobo (Kanlurang Bukidnon)
*[[Wikang Mansaka|Mansaka]]
*Mapun
*[[Wikang Maranao|Maranao]]
*[[Wikang Masbatenyo|Masbatenyo]]
*[[Wikang Molbog|Molbog]]
*Wikang Palawano
**Palawano (Brooke's Point)
**Palawano (Central)
**Palawano (Southwest)
*[[Wikang Pangasinense|Pangasinense]]
*[[Wikang Paranan|Paranan]]
*[[Wikang pasenyas ng mga Pilipino|Philippine Sign Language]]
*[[Wikang Porohanon|Porohanon]]
*[[Wikang Ratagnon|Ratagnon]]
*[[Wikang Romblomanon|Romblomanon]]
*Wikang Sama
*Sama (Central)
*Sama (Pangutaran)
*Sama (Southern)
*[[Wikang Sambal|Sambal]]
*[[Wikang Sangil|Sangil]]
*Wikang Sorsogon (Bicolano)
**Sorsogon (Masbate)
**Sorsogon (Waray)
*Wikang Subanen
*Subanen (Central)
*Subanen (Northern)
*Wikang Subanon
*Subanon (Kolibugan)
*Subanon (Western)
*Subanon (Lapuyan)
*[[Wikang Sulod|Sulod]]
*[[Wikang Surigaonon|Surigaonon]]
*[[Wikang Tadyawan|Tadyawan]]
*[[Wikang Tagabawa|Tagabawa]]
*'''[[Wikang Tagalog|Tagalog]]'''
*Wikang Tagbanwa
*Tagbanwa
*Tagbanwa (Calamian)
*Tagbanwa (Central)
*[[Wikang Tausug|Tausug]]
*Wikang Tawbuid
**Tawbuid (Eastern)
**Tawbuid (Western)
*[[Wikang Tboli|Tboli]]
*[[Wikang Tiruray|Tiruray]]
*[[Wikang Waray-Waray|Waray-Waray]]
*[[Wikang Yakan|Yakan]]
*[[Wikang Yogad|Yogad]]
*Wikang Chavacano
**[[Wikang Chavacano|Zamboangueño; Chavacano (Chabacano de Zamboanga)]]
**Caviteño; Chavacano (Chabacano de Cavite)
**Ternateño; Chavacano (Chabacano de Barra)
*[[Wikang Ermiteño|Ermiteño; Chavacano (Chabacano de Ermita)]]
*[[Wikang Bolinao]]
*Hernan

=== Mga patay na wika ===
*Agta (Dicamay)
*[[Wikang Agta (Villa Viciosa)|Agta (Villa Viciosa)]]
*[[Wikang Ayta (Tayabas)|Ayta (Tayabas)]]
*[[Wikang Katabaga|Katabaga]]

== Sanggunian ==
* [http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=PH Ethnologue: Languages of Philippines]

== Tingnan din ==
*[[Palabaybayan ng Filipino]]

{{DEFAULTSORT:Pilipinas, Mga wika sa}}
[[Kategorya:Mga wika ng Pilipinas| ]]
[[Kategorya:Mga agham panlipunan]]</text>
      <sha1>i2llgvrgafk65rzsr4yym8sp0y6qneu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Catanduanes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5755</id>
    <revision>
      <id>2213082</id>
      <parentid>2211906</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T14:10:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6856" sha1="oceypnh8oykkrrfxe63ovq94t2xvdiy" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine province 2|
 infoboxtitle  = Lalawigan ng Catanduanes |
 sealfile      = Ph_seal_catanduanes.png |
 region        = [[Bicol]] (Rehiyon V) |
 capital       = [[Virac, Catanduanes|Virac]] |
 founded       = 26 Setyembre 1945 |
 pop2000       = 215356 |
 pop2000rank   = ika-13 pinakamaliit |
 popden2000    = 142 |
 popden2000rank= ika-24 pinakamababa |
 areakm2       = 1511.5 |
 arearank      = ika-14 pinakamaliit |
 hucities      = 0 |
 componentcities= 0 |
 municipalities= 11 |
 barangays     = 315 |
 districts     = 1 |
 languages     = [[Wikang Bikol|Bikol]] |
 governor      = '''Joseph C. Cua''' |
 locatormapfile= Ph_locator_map_catanduanes.png
}}

'''Catanduanes''' isang pulong lalawigan matatagpuan sa silangang bahagi ng [[Pilipinas]] at direktang nakaharap sa [[Karagatang Pasipiko]]. Nahahati sa 11 bayan: [[Virac]] - ang [[kapital na lungsod|kabisera]] at sentro ng komersiyo, San Andres (Calolbon), Caramoran, Pandan, Bagamanoc, Payo(Panganiban), Viga, Gigmoto, Baras, San Miguel, at Bato.  Ang bayan ng Pandan ay nasa dulong hilaga ng isla.

==Heographiya==

Ang lalawigan ng Catanduanes ay nahahati sa 11 mga [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]].

===Mga Bayan===
&lt;table border=&quot;0&quot;&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=&quot;top&quot;&gt;
*[[Bagamanoc, Catanduanes|Bagamanoc]]
*[[Baras, Catanduanes|Baras]]
*[[Bato, Catanduanes|Bato]]
*[[Caramoran, Catanduanes|Caramoran]]
*[[Gigmoto, Catanduanes|Gigmoto]]
*[[Pandan, Catanduanes|Pandan]]
&lt;/td&gt;&lt;td valign=&quot;top&quot;&gt;
*[[Panganiban, Catanduanes|Panganiban]] (Payo)
*[[San Andres, Catanduanes|San Andres]] (Calolbon)
*[[San Miguel, Catanduanes|San Miguel]]
*[[Viga, Catanduanes|Viga]]
*[[Virac, Catanduanes|Virac]]
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

=Mga kilalang tao ==

{{Div col|colwidth=30em}}
* [[Carmen Camacho (mang-aawit)|Carmen Camacho]] – 1960s Philippine [[Kundiman]] Diva
* [[Bernabe Concepcion]] – tubong [[Rizal, Viga]]. Ay isang [[Filipino people|Filipino]] [[featherweight]] na boksingero.
* [[Jose Tomas Sanchez]] – [[Romano Katoliko]] Prefect Emeritus ng [[Dicastery for the Clergy|Kongregasyon para sa mga Clergy]] at [[Kardinal (Simbahang Katoliko)#Kardinal na pari|Kardinal na Pari]] mula sa [[Pandan, Catanduanes|Pandan]]
* [[Shalani Soledad]] – Politiko at personalidad sa TV
* [[Francisco Tatad]] – dating [[Senado ng Pilipinas|Senador ng Pilipinas]] (1992–2001) mula sa [[Gigmoto, Catanduanes|Gigmoto]].
* [[Mike Velarde]] – Tele-ebanghelista, Tagapagtatag at Lingkod-Pinuno ng [[El Shaddai (kilusan)|El Shaddai DWXI-PPFI]]. Tubong [[Caramoran, Catanduanes|Caramoran]]
* [[Salvador A. Rodolfo, Sr.|Salvador A. Rodolfo Sr.]] – isang sundalong Pilipino na tumulong sa pagpapalaya sa Isla ng Lalawigan ng Catanduanes sa Pilipinas mula sa Hukbong Imperyo ng Hapon noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakilala siya sa Catanduanes bilang &quot;Phantom&quot; o ang &quot;Man who Never Dies&quot;, batay sa komiks hero [[The Phantom]] na nilikha ni Lee Falk noong 1936.
* [[Don Trollano]] – isang katutubo mula sa [[Gigmoto, Catanduanes|Gigmoto]]. Siya ay isang Pilipinong propesyonal na basketball player para sa [[San Miguel Beermen]] sa [[Philippine Basketball Association]] (PBA).
* [[Reil Cervantes]] – isang katutubo mula sa [[Virac, Catanduanes|Virac]]. Siya ay isang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball para sa [[Blackwater Elite]] sa [[Philippine Basketball Association]] (PBA). Siya ay na-draft bilang ika-9 ng [[Barangay Ginebra San Miguel|Barangay Ginebra Kings]] sa [[2011 PBA draft]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pba-online.net/profile/Reil-Cervantes/446/ |title=Reil Cervantes Player Profile :: PBA-Online! |access-date=Enero 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115142145/http://www.pba-online.net/profile/Reil-Cervantes/446/ |archive-date=Nobyembre 15, 2016 |url-status=usurped }}&lt;/ref&gt; Noong 2014, siya ay na-draft bilang pangalawa sa pangkalahatan ng [[Kia Sorento (PBA team)|Kia Sorento]] sa [[2014 PBA Expansion Draft]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rappler.com/sports/by-sport/basketball/63708-ildefonso-cervantes-pba-expansion-draf-kia-blackwater|title=Ildefonso, Cervantes ang nanguna sa PBA expansion draft picks|first=Jane|last=Bracher|website=Rappler|date=Hulyo 18, 2014}}&lt;/ref&gt;
* [[Joseph Santiago]] – Kongresista sa loob ng tatlong termino, mula 2001 hanggang 2010. Siya ay dating ehekutibo ng [[Philippine Long Distance Telephone Company#Mga Subsidiary at kaakibat|Pilipino Telephone Corporation]]. Nagsisilbing Komisyoner ng [[National Telecommunications Commission (Philippines)|National Telecommunications Commission]], at Mula 1997 hanggang 1998, nagsilbi siyang team manager ng propesyonal na koponan ng basketball ng [[Talk 'N Text Phone Pals|Mobiline Cellulars]] sa [[Philippine Basketball Association]].
* [[Gina de Venecia|Gina Vera-Perez de Venecia]] – Anak siya ng sikat na star-builder at may-ari ng [[Sampaguita Pictures]], pagkatapos ay si Doc Jose Perez at Azucena Vera, Pangulo ng nasabing kumpanya ng produksyon ng pelikula. Siya ay kasal kay [[Jose de Venecia, Jr.]], [[Ispiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]] mula 1992 hanggang 1998 at 2001 hanggang 2008.
* [[Mahal (aktres)|Noemi Tesorero]] - kilala sa propesyon bilang Mahal. Siya ay isang aktres, komedyante at vlogger mula sa [[Virac, Catanduanes|Virac]].
* [[John Arcilla]] – aktor sa pelikula at environmentalist na maraming parangal na ginawaran ng [[Mga Pilipino|Pilipino]].&lt;ref name=&quot;BulatlatCom-JohnArcilla&quot;&gt;{{cite news|last1=Salamat|first1=Marya|title=Si John Arcilla, aktor, environmentalist ay dumalo sa Peoples' Mining Conference|url=http://bulatlat.com/main/2012/03/02/john-arcilla-actor-environmentalist-attends-peoples%E2%80%99-mining-conference/|access-date=Hulyo 24, 2016|publisher=Bulatlat.com|date=Marso 2, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160223090310/http://bulatlat.com/main/2012/03/02/john-arcilla-actor-environmentalist-attends-peoples%E2%80%99-=mining-conference-2,|archive-date=Pebrero 23, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Kyla (Filipino singer)|Kyla]] – ipinanganak na Melanie Hernandez Calumbad. Isang [[Filipino people|Filipino]] [[Contemporary R&amp;B|R&amp;B]] singer-songwriter, producer, paminsan-minsang aktres at presenter na tinaguriang &quot;Queen of R&amp;B&quot; ng Pilipinas.
* [[Paolo Gumabao]] - ipinanganak na Paul Chen, ay isang Pilipinong artista at modelo. Siya ay mula sa [[Virac, Catanduanes|Virac]].
* [[Linda Estrella]] – isang katutubo mula sa [[Pandan, Catanduanes|Pandan]]. Isang aktres na [[Pilipina]], isa sa mga artista sa [[Sampaguita Pictures]].
* [[Larry Que]] – isang tagapaglathala at mamamahayag na pinatay matapos siyang sumulat ng isang artikulo na nag-uugnay sa mga opisyal ng gobyerno sa isang malaking pagkakasamsam ng droga na methamphetamine.
{{div col end}}

== Mga sanggunian ==
{{reflist|2}}

{{Catanduanes}}
{{Bicol}}

[[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]]


{{pilipinas-stub}}</text>
      <sha1>oceypnh8oykkrrfxe63ovq94t2xvdiy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Negros Occidental</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7770</id>
    <revision>
      <id>2213257</id>
      <parentid>2205558</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3395" sha1="a3g4xnujclhggen53mbzpy768vi1b11" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine province 2|
 infoboxtitle  = Lalawigan ng Negros Occidental |
 sealfile      = Ph_seal_negros_occidental.png |
 region        = [[Rehiyon ng Pulo ng Negros]] (Rehiyon XVIII) |
 capital       = [[Lungsod ng Bacolod]] |
 founded       = |
 pop2000       = 2565723 |
 pop2000rank   = ika-2 pinakamalaki |
 popden2000    = 324 |
 popden2000rank= ika-15 pinakamataas |
 areakm2       = 7926.1 |
 arearank      = ika-7 pinakamalaki |
 hucities      = 1 |
 componentcities=12 |
 municipalities= 19 |
 barangays     = 661 |
 districts     = 7† |
 languages     = [[Ilonggo]], [[Wikang Cebuano|Cebuano]] |
 governor      = Joseph G. Maranon |
 locatormapfile= Ph_locator_map_negros_occidental.png |
 notes         = '''†''' Kasama sa bilang ang malayang distrito ng Lungsod ng Bacolod |
}}
Ang '''Negros Occidental''' ay isang lalawigan na matatagpuan sa [[Rehiyon ng Pulo ng Negros]] sa [[Kabisayaan]]. Ang kabisera ay ang [[Lungsod ng Bacolod]], isang mataas na urbanisadong lungsod. Sinasakop nito ang hilagang-kanlurang kalahati ng malaking isla ng Negros, at nasa hangganan ng Negros Oriental, na binubuo ng timog-silangang kalahati. Kilala bilang &quot;Sugarbowl of the Philippines&quot;, ang Negros Occidental ay gumagawa ng higit sa kalahati ng output ng asukal sa bansa.

==Tropiko Moonson Climate ==

== Heograpiya ==

=== Pampolitika ===
[[File:Ph fil negros occidental.png|thumb|Mapang pampolitika ng Negros Occidental|280px]]
Ang lalawigan ng Negros Occidental ay nahahati sa 19 na [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at 12 [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]]. Bagamat kasali ang [[Lungsod ng Bacolod]] sa probinsya ng Negros Occidental, hindi siya kabilang sa pamahalaang panlalawigan nito.

==== Mataas na urbanisadong lungsod ====
* [[Lungsod ng Bacolod]]

==== Mga Lungsod ====
{|
|-
|
* [[Lungsod ng Bago]]
* [[Lungsod ng Cadiz]]
* [[Lungsod ng Escalante]]
* [[Lungsod ng Himamaylan]]
* [[Lungsod ng Kabankalan]]
* [[Lungsod ng La Carlota]]
* [[Lungsod ng Sagay]]
|
* [[Lungsod ng San Carlos]]
* [[Lungsod ng Silay]]
* [[Lungsod ng Sipalay]]
* [[Talisay, Negros Occidental|Lungsod ng Talisay]]
* [[Lungsod ng Victorias]]
|}

==== Mga bayan ====

* [[Binalbagan, Negros Occidental|Binalbagan]]
* [[Calatrava, Negros Occidental|Calatrava]]
* [[Candoni, Negros Occidental|Candoni]]
* [[Cauayan, Negros Occidental|Cauayan]]
* [[Enrique B. Magalona, Negros Occidental|Enrique B. Magalona]] (Saravia)
* [[Hinigaran, Negros Occidental|Hinigaran]]
* [[Hinoba-an, Negros Occidental|Hinoba-an]] (Asia)
* [[Ilog, Negros Occidental|Ilog]]
* [[Isabela, Negros Occidental|Isabela]]
* [[La Castellana, Negros Occidental|La Castellana]]
* [[Manapla, Negros Occidental|Manapla]]
* [[Moises Padilla, Negros Occidental|Moises Padilla]] (Magallon)
* [[Murcia, Negros Occidental|Murcia]]
* [[Pontevedra, Negros Occidental|Pontevedra]]
* [[Pulupandan, Negros Occidental|Pulupandan]]
* [[Salvador Benedicto, Negros Occidental|Salvador Benedicto]]
* [[San Enrique, Negros Occidental|San Enrique]]
* [[Toboso, Negros Occidental|Toboso]]
* [[Valladolid, Negros Occidental|Valladolid]]&lt;/b&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist|2}}

== Kawing Panlabas ==
* [http://www.negros-occ.gov.ph Opisyal ng Websayt ng Pamahalaang Panlalawigan ng Negros Occidental]


{{Negros Occidental}}
{{Rehiyon ng Pulo ng Negros}}
{{Philippines political divisions}}

[[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]]


{{pilipinas-stub}}</text>
      <sha1>a3g4xnujclhggen53mbzpy768vi1b11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ekwador</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7939</id>
    <revision>
      <id>2213084</id>
      <parentid>2211989</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T14:11:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5775" sha1="2o8kbg1ft5ddjri91q0lemtcvfem0xl" xml:space="preserve">:''Para sa bansa sa Timog Amerika, tingnan ang [[Ekwador (bansa)]].''

[[File:Equator and Prime Meridian.svg|thumb|300px|Mga bansang nadadaanan ng Ekwador (pula) o ng [[Punong Meridyano]] (bughaw)]]

Ang '''ekwador''' (Kastila: ''ecuador terrestre'', Portuges: ''equador'', Ingles: ''equator'', bigkas: /ek-wey-tor/) ay isang kathang-isip na [[bilog|linya]] na gumuguhit sa palibot ng isang [[planeta]] sa layong kalahati sa pagitan ng mga [[dulo ng mundo|polo ng mundo]] (''pole'' sa Ingles). Hinahati ng ekwador ang planeta sa [[Hilagang Hemispero]] at [[Katimugang Hemispero]]. Ang [[latitud]] ng ekwador ay, sa kahulugan, 0°. Nasa 40,075 [[kilometro|km]], o 24,901 [[milya]] ang haba ng ekwador ng [[daigdig]].

==Mga bansa at teritoryo ng ekwador==
{{kml}}
Ang ekwador ay sumasaklaw sa lupain ng 11 [[bansa]]. Simula sa [[Punong meridyano]] n at papuntang silangan, ang Equator ay dumadaan sa:

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Longitude / latitude
! scope=&quot;col&quot; | Bansa, teritoryo o dagat
! scope=&quot;col&quot; | Mga Tala
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|N|0|E|type:landmark|name=Prime Meridian}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Atlantiko]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Gulf of Guinea]]
|-
| {{Coord|0|0|N|6|31|E|type:country|name=São Tomé and Príncipe}}
! scope=&quot;row&quot; | {{STP}}
| [[Ilhéu das Rolas]]
|-
| {{Coord|0|0|N|9|21|E|type:country|name=Gabon}}
! scope=&quot;row&quot; | {{GAB}}
| pumasa {{convert|8.9|km|abbr=on}} timog ng Ayem,{{convert|10.6|km|abbr=on}} sa hilaga ng [[Mayene]], [[Booue]] 
|-
| {{Coord|0|0|N|13|56|E|type:country|name=Republic of the Congo}}
! scope=&quot;row&quot; | {{COG}}
| Passing through the town of [[Makoua]].
|-
| {{Coord|0|0|N|17|46|E|type:country|name=Democratic Republic of the Congo}}
! scope=&quot;row&quot; | {{COD}}
| Passing {{convert|9|km|abbr=on}} south of central [[Butembo]]
|-
| {{Coord|0|0|N|29|43|E|type:country|name=Uganda}}
! scope=&quot;row&quot; | {{UGA}}
| Passing {{convert|32|km|abbr=on}} south of central [[Kampala]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|32|22|E|type:waterbody|name=Lawa ng Victoria}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Lawa ng Victoria]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Passing through some islands of {{UGA}}
|-
| {{Coord|0|0|N|34|0|E|type:country|name=Kenya}}
! scope=&quot;row&quot; | {{KEN}}
| Passing {{convert|6|km|abbr=on}} north of central [[Kisumu]]
|-
| {{Coord|0|0|N|41|0|E|type:country|name=Somalia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{SOM}}
| 
|-valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|42|53|E|type:waterbody|name=Indian Ocean}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Indiyano]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Dumadaan sa pagitan ng [[Huvadhu Atoll]] at [[Fuvahmulah]] ng {{MDV}}
|-
| {{Coord|0|0|N|98|12|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| The [[Batu Islands]], [[Sumatra]] at [[Lingga Islands]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|104|34|E|type:waterbody|name=Karimata Strait}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karimata Strait]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|0|0|N|109|9|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| [[Borneo]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|117|30|E|type:waterbody|name=Makassar Strait}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Makassar Strait]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | 
|-
| {{Coord|0|0|N|119|40|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| [[Sulawesi|Sulawesi (Celebes)]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|120|5|E|type:waterbody|name=Gulf of Tomini}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Gulf of Tomini]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|124|0|E|type:waterbody|name=Molucca Sea}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Molucca Sea]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|0|0|N|127|24|E|type:country|name=Indonesia}} 
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| Kayoa and [[Halmahera]] islands
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|127|53|E|type:waterbody|name=Halmahera Sea}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Halmahera Sea]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|0|0|N|129|20|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| [[Gebe]] and Kawe islands
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|129|21|E|type:waterbody|name=Karagatang Pasipiko}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Pasipiko]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Dumadaan sa pagitan ng mga atoll ng [[Aranuka]] and [[Nonouti]], {{KIR}} (at {{Coord|0|0|N|173|40|E}})
|-
| {{Coord|0|0|N|80|6|W|type:country|name=Ecuador}}
! scope=&quot;row&quot; | {{ECU}}
| Dumadaan sa {{convert|24|km|abbr=on}} hilaga ng gitnang [[Quito]], malapit sa [[Ciudad Mitad del Mundo|Mitad del Mundo]], at nasa lugar ng [[Catequilla]], isang ruin na pre-Columbian&lt;br/&gt;Karagdagan, [[Isabela Island (Ecuador)|Isabela Island]] in the [[Galápagos Islands]]
|-
| {{Coord|0|0|N|75|32|W|type:country|name=Colombia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{COL}}
| Dumadaan sa {{convert|4.3|km|abbr=on}} hilaga sa hangganan ng [[Peru]]
|-valign=&quot;top&quot;
| {{Coord|0|0|N|70|3|W|type:country|name=Brazil}}
! scope=&quot;row&quot; | {{BRA}}
| [[Amazonas (Brazilian state)|Amazonas]]&lt;br/&gt; [[Roraima]]&lt;br/&gt; [[Pará]]&lt;br/&gt; [[Amapá]] (passing slightly south of the city center of the state capital [[Macapá]])
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|49|21|W|type:waterbody|name=Karagatang Atlantiko}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Atlantiko]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | At the [[:sv:Canal Perigoso|Perigoso Canal]] on the mouth of the [[Amazon River]]
|-
|}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

{{commons category|Equator}}

[[Kategorya:Mga guhit ng latitud|0]]
[[Kategorya:Heodesiya]]
[[Kategorya:Mga tropiko]]


{{stub|Heograpiya}}</text>
      <sha1>2o8kbg1ft5ddjri91q0lemtcvfem0xl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213238</id>
      <parentid>2213084</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T04:54:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga bansa at teritoryo ng ekwador */ Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6495" sha1="pcjvzus6hs92116dqgnzrqwd8phf8pi" xml:space="preserve">:''Para sa bansa sa Timog Amerika, tingnan ang [[Ekwador (bansa)]].''

[[File:Equator and Prime Meridian.svg|thumb|300px|Mga bansang nadadaanan ng Ekwador (pula) o ng [[Punong Meridyano]] (bughaw)]]

Ang '''ekwador''' (Kastila: ''ecuador terrestre'', Portuges: ''equador'', Ingles: ''equator'', bigkas: /ek-wey-tor/) ay isang kathang-isip na [[bilog|linya]] na gumuguhit sa palibot ng isang [[planeta]] sa layong kalahati sa pagitan ng mga [[dulo ng mundo|polo ng mundo]] (''pole'' sa Ingles). Hinahati ng ekwador ang planeta sa [[Hilagang Hemispero]] at [[Katimugang Hemispero]]. Ang [[latitud]] ng ekwador ay, sa kahulugan, 0°. Nasa 40,075 [[kilometro|km]], o 24,901 [[milya]] ang haba ng ekwador ng [[daigdig]].

==Mga bansa at teritoryo ng ekwador==
{{kml}}
Ang ekwador ay sumasaklaw sa lupain ng 11 [[bansa]]. Simula sa [[Punong meridyano]] n at papuntang silangan, ang Equator ay dumadaan sa:

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Longitude / latitude
! scope=&quot;col&quot; | Bansa, teritoryo o dagat
! scope=&quot;col&quot; | Mga Tala
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|N|0|E|type:landmark|name=Prime Meridian}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Atlantiko]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Gulf of Guinea]]
|-
| {{Coord|0|0|N|6|31|E|type:country|name=São Tomé and Príncipe}}
! scope=&quot;row&quot; | {{STP}}
| [[Ilhéu das Rolas]]
|-
| {{Coord|0|0|N|9|21|E|type:country|name=Gabon}}
! scope=&quot;row&quot; | {{GAB}}
| pumasa {{convert|8.9|km|abbr=on}} timog ng Ayem,{{convert|10.6|km|abbr=on}} sa hilaga ng [[Mayene]], [[Booue]] 
|-
| {{Coord|0|0|N|13|56|E|type:country|name=Republic of the Congo}}
! scope=&quot;row&quot; | {{COG}}
| Passing through the town of [[Makoua]].
|-
| {{Coord|0|0|N|17|46|E|type:country|name=Democratic Republic of the Congo}}
! scope=&quot;row&quot; | {{COD}}
| Passing {{convert|9|km|abbr=on}} south of central [[Butembo]]
|-
| {{Coord|0|0|N|29|43|E|type:country|name=Uganda}}
! scope=&quot;row&quot; | {{UGA}}
| Passing {{convert|32|km|abbr=on}} south of central [[Kampala]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|32|22|E|type:waterbody|name=Lawa ng Victoria}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Lawa ng Victoria]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Passing through some islands of {{UGA}}
|-
| {{Coord|0|0|N|34|0|E|type:country|name=Kenya}}
! scope=&quot;row&quot; | {{KEN}}
| Passing {{convert|6|km|abbr=on}} north of central [[Kisumu]]
|-
| {{Coord|0|0|N|41|0|E|type:country|name=Somalia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{SOM}}
| 
|-valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|42|53|E|type:waterbody|name=Indian Ocean}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Indiyano]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Dumadaan sa pagitan ng [[Huvadhu Atoll]] at [[Fuvahmulah]] ng {{MDV}}
|-
| {{Coord|0|0|N|98|12|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| The [[Batu Islands]], [[Sumatra]] at [[Lingga Islands]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|104|34|E|type:waterbody|name=Karimata Strait}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karimata Strait]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|0|0|N|109|9|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| [[Borneo]]
|-

| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|119|0|E|type:waterbody|name=Makassar Strait}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Kipot ng Makassar]]

| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Dumadaan sa pagitan ng Borneo at Sulawesi
|-

| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|127|0|E|type:waterbody|name=Molucca Sea}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Dagat Molucca]]

| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Dumadaan sa timog ng Mindanao, [[Pilipinas]][[Silangang Kabisayaan]][[Kanlurang Kabisayaan]]
|-

| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|130|0|E|type:waterbody|name=Pacific Ocean}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Pasipiko]]

| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; [[Mindanao]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|117|30|E|type:waterbody|name=Makassar Strait}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Makassar Strait]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | 
|-
| {{Coord|0|0|N|119|40|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| [[Sulawesi|Sulawesi (Celebes)]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|120|5|E|type:waterbody|name=Gulf of Tomini}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Gulf of Tomini]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|124|0|E|type:waterbody|name=Molucca Sea}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Molucca Sea]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|0|0|N|127|24|E|type:country|name=Indonesia}} 
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| Kayoa and [[Halmahera]] islands
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|127|53|E|type:waterbody|name=Halmahera Sea}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Halmahera Sea]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|0|0|N|129|20|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| [[Gebe]] and Kawe islands
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|129|21|E|type:waterbody|name=Karagatang Pasipiko}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Pasipiko]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Dumadaan sa pagitan ng mga atoll ng [[Aranuka]] and [[Nonouti]], {{KIR}} (at {{Coord|0|0|N|173|40|E}})
|-
| {{Coord|0|0|N|80|6|W|type:country|name=Ecuador}}
! scope=&quot;row&quot; | {{ECU}}
| Dumadaan sa {{convert|24|km|abbr=on}} hilaga ng gitnang [[Quito]], malapit sa [[Ciudad Mitad del Mundo|Mitad del Mundo]], at nasa lugar ng [[Catequilla]], isang ruin na pre-Columbian&lt;br/&gt;Karagdagan, [[Isabela Island (Ecuador)|Isabela Island]] in the [[Galápagos Islands]]
|-
| {{Coord|0|0|N|75|32|W|type:country|name=Colombia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{COL}}
| Dumadaan sa {{convert|4.3|km|abbr=on}} hilaga sa hangganan ng [[Peru]]
|-valign=&quot;top&quot;
| {{Coord|0|0|N|70|3|W|type:country|name=Brazil}}
! scope=&quot;row&quot; | {{BRA}}
| [[Amazonas (Brazilian state)|Amazonas]]&lt;br/&gt; [[Roraima]]&lt;br/&gt; [[Pará]]&lt;br/&gt; [[Amapá]] (passing slightly south of the city center of the state capital [[Macapá]])
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|49|21|W|type:waterbody|name=Karagatang Atlantiko}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Atlantiko]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | At the [[:sv:Canal Perigoso|Perigoso Canal]] on the mouth of the [[Amazon River]]
|-
|}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

{{commons category|Equator}}

[[Kategorya:Mga guhit ng latitud|0]]
[[Kategorya:Heodesiya]]
[[Kategorya:Mga tropiko]]


{{stub|Heograpiya}}</text>
      <sha1>pcjvzus6hs92116dqgnzrqwd8phf8pi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213239</id>
      <parentid>2213238</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T05:00:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga bansa at teritoryo ng ekwador */ Inayos ang baybay update information</comment>
      <origin>2213239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6841" sha1="k70ea9yccfgcijyqvbc395zjfrq9hbj" xml:space="preserve">:''Para sa bansa sa Timog Amerika, tingnan ang [[Ekwador (bansa)]].''

[[File:Equator and Prime Meridian.svg|thumb|300px|Mga bansang nadadaanan ng Ekwador (pula) o ng [[Punong Meridyano]] (bughaw)]]

Ang '''ekwador''' (Kastila: ''ecuador terrestre'', Portuges: ''equador'', Ingles: ''equator'', bigkas: /ek-wey-tor/) ay isang kathang-isip na [[bilog|linya]] na gumuguhit sa palibot ng isang [[planeta]] sa layong kalahati sa pagitan ng mga [[dulo ng mundo|polo ng mundo]] (''pole'' sa Ingles). Hinahati ng ekwador ang planeta sa [[Hilagang Hemispero]] at [[Katimugang Hemispero]]. Ang [[latitud]] ng ekwador ay, sa kahulugan, 0°. Nasa 40,075 [[kilometro|km]], o 24,901 [[milya]] ang haba ng ekwador ng [[daigdig]].

==Mga bansa at teritoryo ng ekwador==
{{kml}}
Ang ekwador ay sumasaklaw sa lupain ng 11 [[bansa]]. Simula sa [[Punong meridyano]] n at papuntang silangan, ang Equator ay dumadaan sa:

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Longitude / latitude
! scope=&quot;col&quot; | Bansa, teritoryo o dagat
! scope=&quot;col&quot; | Mga Tala
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|N|0|E|type:landmark|name=Prime Meridian}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Atlantiko]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Gulf of Guinea]]
|-
| {{Coord|0|0|N|6|31|E|type:country|name=São Tomé and Príncipe}}
! scope=&quot;row&quot; | {{STP}}
| [[Ilhéu das Rolas]]
|-
| {{Coord|0|0|N|9|21|E|type:country|name=Gabon}}
! scope=&quot;row&quot; | {{GAB}}
| pumasa {{convert|8.9|km|abbr=on}} timog ng Ayem,{{convert|10.6|km|abbr=on}} sa hilaga ng [[Mayene]], [[Booue]] 
|-
| {{Coord|0|0|N|13|56|E|type:country|name=Republic of the Congo}}
! scope=&quot;row&quot; | {{COG}}
| Passing through the town of [[Makoua]].
|-
| {{Coord|0|0|N|17|46|E|type:country|name=Democratic Republic of the Congo}}
! scope=&quot;row&quot; | {{COD}}
| Passing {{convert|9|km|abbr=on}} south of central [[Butembo]]
|-
| {{Coord|0|0|N|29|43|E|type:country|name=Uganda}}
! scope=&quot;row&quot; | {{UGA}}
| Passing {{convert|32|km|abbr=on}} south of central [[Kampala]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|32|22|E|type:waterbody|name=Lawa ng Victoria}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Lawa ng Victoria]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Passing through some islands of {{UGA}}
|-
| {{Coord|0|0|N|34|0|E|type:country|name=Kenya}}
! scope=&quot;row&quot; | {{KEN}}
| Passing {{convert|6|km|abbr=on}} north of central [[Kisumu]]
|-
| {{Coord|0|0|N|41|0|E|type:country|name=Somalia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{SOM}}
| 
|-valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|42|53|E|type:waterbody|name=Indian Ocean}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Indiyano]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Dumadaan sa pagitan ng [[Huvadhu Atoll]] at [[Fuvahmulah]] ng {{MDV}}
|-
| {{Coord|0|0|N|98|12|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| The [[Batu Islands]], [[Sumatra]] at [[Lingga Islands]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|104|34|E|type:waterbody|name=Karimata Strait}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karimata Strait]]
|-

| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|104|34|E|type:waterbody|name=Karimata Strait}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karimata Strait]]

| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-

| {{Coord|0|0|N|109|9|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| [[Borneo]] (pumasa sa timog ng hangganan ng [[Malaysia]])[[Sabah]]

| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|0|0|N|109|9|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| [[Borneo]]
|-

| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|119|0|E|type:waterbody|name=Makassar Strait}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Kipot ng Makassar]]

| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Dumadaan sa pagitan ng Borneo at Sulawesi
|-

| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|127|0|E|type:waterbody|name=Molucca Sea}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Dagat Molucca]]

| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Dumadaan sa timog ng Mindanao, [[Pilipinas]][[Silangang Kabisayaan]][[Kanlurang Kabisayaan]]
|-

| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|130|0|E|type:waterbody|name=Pacific Ocean}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Pasipiko]]

| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; [[Mindanao]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|117|30|E|type:waterbody|name=Makassar Strait}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Makassar Strait]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | 
|-
| {{Coord|0|0|N|119|40|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| [[Sulawesi|Sulawesi (Celebes)]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|120|5|E|type:waterbody|name=Gulf of Tomini}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Gulf of Tomini]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|124|0|E|type:waterbody|name=Molucca Sea}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Molucca Sea]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|0|0|N|127|24|E|type:country|name=Indonesia}} 
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| Kayoa and [[Halmahera]] islands
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|127|53|E|type:waterbody|name=Halmahera Sea}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Halmahera Sea]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|0|0|N|129|20|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| [[Gebe]] and Kawe islands
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|129|21|E|type:waterbody|name=Karagatang Pasipiko}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Pasipiko]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Dumadaan sa pagitan ng mga atoll ng [[Aranuka]] and [[Nonouti]], {{KIR}} (at {{Coord|0|0|N|173|40|E}})
|-
| {{Coord|0|0|N|80|6|W|type:country|name=Ecuador}}
! scope=&quot;row&quot; | {{ECU}}
| Dumadaan sa {{convert|24|km|abbr=on}} hilaga ng gitnang [[Quito]], malapit sa [[Ciudad Mitad del Mundo|Mitad del Mundo]], at nasa lugar ng [[Catequilla]], isang ruin na pre-Columbian&lt;br/&gt;Karagdagan, [[Isabela Island (Ecuador)|Isabela Island]] in the [[Galápagos Islands]]
|-
| {{Coord|0|0|N|75|32|W|type:country|name=Colombia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{COL}}
| Dumadaan sa {{convert|4.3|km|abbr=on}} hilaga sa hangganan ng [[Peru]]
|-valign=&quot;top&quot;
| {{Coord|0|0|N|70|3|W|type:country|name=Brazil}}
! scope=&quot;row&quot; | {{BRA}}
| [[Amazonas (Brazilian state)|Amazonas]]&lt;br/&gt; [[Roraima]]&lt;br/&gt; [[Pará]]&lt;br/&gt; [[Amapá]] (passing slightly south of the city center of the state capital [[Macapá]])
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|49|21|W|type:waterbody|name=Karagatang Atlantiko}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Atlantiko]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | At the [[:sv:Canal Perigoso|Perigoso Canal]] on the mouth of the [[Amazon River]]
|-
|}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

{{commons category|Equator}}

[[Kategorya:Mga guhit ng latitud|0]]
[[Kategorya:Heodesiya]]
[[Kategorya:Mga tropiko]]


{{stub|Heograpiya}}</text>
      <sha1>k70ea9yccfgcijyqvbc395zjfrq9hbj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213253</id>
      <parentid>2213239</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga bansa at teritoryo ng ekwador */ Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6284" sha1="9l7h66xvwnep3u1aji0lhdo2fe70o1g" xml:space="preserve">:''Para sa bansa sa Timog Amerika, tingnan ang [[Ekwador (bansa)]].''

[[File:Equator and Prime Meridian.svg|thumb|300px|Mga bansang nadadaanan ng Ekwador (pula) o ng [[Punong Meridyano]] (bughaw)]]

Ang '''ekwador''' (Kastila: ''ecuador terrestre'', Portuges: ''equador'', Ingles: ''equator'', bigkas: /ek-wey-tor/) ay isang kathang-isip na [[bilog|linya]] na gumuguhit sa palibot ng isang [[planeta]] sa layong kalahati sa pagitan ng mga [[dulo ng mundo|polo ng mundo]] (''pole'' sa Ingles). Hinahati ng ekwador ang planeta sa [[Hilagang Hemispero]] at [[Katimugang Hemispero]]. Ang [[latitud]] ng ekwador ay, sa kahulugan, 0°. Nasa 40,075 [[kilometro|km]], o 24,901 [[milya]] ang haba ng ekwador ng [[daigdig]].

==Mga bansa at teritoryo ng ekwador==
{{kml}}
Ang ekwador ay sumasaklaw sa lupain ng 11 [[bansa]]. Simula sa [[Punong meridyano]] n at papuntang silangan, ang Equator ay dumadaan sa:

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Longitude / latitude
! scope=&quot;col&quot; | Bansa, teritoryo o dagat
! scope=&quot;col&quot; | Mga Tala
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|N|0|E|type:landmark|name=Prime Meridian}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Atlantiko]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Gulf of Guinea]]
|-
| {{Coord|0|0|N|6|31|E|type:country|name=São Tomé and Príncipe}}
! scope=&quot;row&quot; | {{STP}}
| [[Ilhéu das Rolas]]
|-
| {{Coord|0|0|N|9|21|E|type:country|name=Gabon}}
! scope=&quot;row&quot; | {{GAB}}
| pumasa {{convert|8.9|km|abbr=on}} timog ng Ayem,{{convert|10.6|km|abbr=on}} sa hilaga ng [[Mayene]], [[Booue]] 
|-
| {{Coord|0|0|N|13|56|E|type:country|name=Republic of the Congo}}
! scope=&quot;row&quot; | {{COG}}
| Passing through the town of [[Makoua]].
|-
| {{Coord|0|0|N|17|46|E|type:country|name=Democratic Republic of the Congo}}
! scope=&quot;row&quot; | {{COD}}
| Passing {{convert|9|km|abbr=on}} south of central [[Butembo]]
|-
| {{Coord|0|0|N|29|43|E|type:country|name=Uganda}}
! scope=&quot;row&quot; | {{UGA}}
| Passing {{convert|32|km|abbr=on}} south of central [[Kampala]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|32|22|E|type:waterbody|name=Lawa ng Victoria}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Lawa ng Victoria]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Passing through some islands of {{UGA}}
|-
| {{Coord|0|0|N|34|0|E|type:country|name=Kenya}}
! scope=&quot;row&quot; | {{KEN}}
| Passing {{convert|6|km|abbr=on}} north of central [[Kisumu]]
|-
| {{Coord|0|0|N|41|0|E|type:country|name=Somalia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{SOM}}
| 
|-valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|42|53|E|type:waterbody|name=Indian Ocean}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Indiyano]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Dumadaan sa pagitan ng [[Huvadhu Atoll]] at [[Fuvahmulah]] ng {{MDV}}
|-
| {{Coord|0|0|N|98|12|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| The [[Batu Islands]], [[Sumatra]] at [[Lingga Islands]]
|-

| {{Coord|36|25|S|148|26|E|type:landmark|name=Kosciuszko National Park}}
! scope=&quot;row&quot; | {{AUS}}
| [[Kosciuszko National Park]]Hilagang [[Australya]]🇳🇿
🇳🇿🇳🇿🇳🇿

|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|104|34|E|type:waterbody|name=Karimata Strait}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karimata Strait]]
|-

| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-

| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|0|0|N|109|9|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| [[Borneo]]
|-

| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|119|0|E|type:waterbody|name=Makassar Strait}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Kipot ng Makassar]]

| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Dumadaan sa pagitan ng Borneo at Sulawesi
|-

| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; [[Mindanao]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|117|30|E|type:waterbody|name=Makassar Strait}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Makassar Strait]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | 
|-
| {{Coord|0|0|N|119|40|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| [[Sulawesi|Sulawesi (Celebes)]]
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|120|5|E|type:waterbody|name=Gulf of Tomini}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Gulf of Tomini]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|124|0|E|type:waterbody|name=Molucca Sea}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Molucca Sea]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|0|0|N|127|24|E|type:country|name=Indonesia}} 
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| Kayoa and [[Halmahera]] islands
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|127|53|E|type:waterbody|name=Halmahera Sea}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Halmahera Sea]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; |
|-
| {{Coord|0|0|N|129|20|E|type:country|name=Indonesia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{IDN}}
| [[Gebe]] and Kawe islands
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|129|21|E|type:waterbody|name=Karagatang Pasipiko}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Pasipiko]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | Dumadaan sa pagitan ng mga atoll ng [[Aranuka]] and [[Nonouti]], {{KIR}} (at {{Coord|0|0|N|173|40|E}})
|-
| {{Coord|0|0|N|80|6|W|type:country|name=Ecuador}}
! scope=&quot;row&quot; | {{ECU}}
| Dumadaan sa {{convert|24|km|abbr=on}} hilaga ng gitnang [[Quito]], malapit sa [[Ciudad Mitad del Mundo|Mitad del Mundo]], at nasa lugar ng [[Catequilla]], isang ruin na pre-Columbian&lt;br/&gt;Karagdagan, [[Isabela Island (Ecuador)|Isabela Island]] in the [[Galápagos Islands]]
|-
| {{Coord|0|0|N|75|32|W|type:country|name=Colombia}}
! scope=&quot;row&quot; | {{COL}}
| Dumadaan sa {{convert|4.3|km|abbr=on}} hilaga sa hangganan ng [[Peru]]
|-valign=&quot;top&quot;
| {{Coord|0|0|N|70|3|W|type:country|name=Brazil}}
! scope=&quot;row&quot; | {{BRA}}
| [[Amazonas (Brazilian state)|Amazonas]]&lt;br/&gt; [[Roraima]]&lt;br/&gt; [[Pará]]&lt;br/&gt; [[Amapá]] (passing slightly south of the city center of the state capital [[Macapá]])
|-
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | {{Coord|0|0|N|49|21|W|type:waterbody|name=Karagatang Atlantiko}}
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | [[Karagatang Atlantiko]]
| style=&quot;background:#b0e0e6;&quot; | At the [[:sv:Canal Perigoso|Perigoso Canal]] on the mouth of the [[Amazon River]]
|-
|}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

{{commons category|Equator}}

[[Kategorya:Mga guhit ng latitud|0]]
[[Kategorya:Heodesiya]]
[[Kategorya:Mga tropiko]]


{{stub|Heograpiya}}</text>
      <sha1>9l7h66xvwnep3u1aji0lhdo2fe70o1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cotabato (lalawigan)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9552</id>
    <revision>
      <id>2213260</id>
      <parentid>2205567</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T10:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>Inayos ang balarila</comment>
      <origin>2213260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7375" sha1="6barmt3ox88izw3g20zometu8koskt0" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine province 2 
| infoboxtitle  = Lalawigan ng Cotabato 
| sealfile      = Ph_seal_cotabato.png 
| region        = [[SOCCSKSARGEN]] (Rehiyon XII) at [[Bangsamoro]] (BARMM)
| capital       = [[Lungsod ng Kidapawan]] 
| founded       = 8 Mayo 1967 | pop2000       = 958643 
| pop2000rank   = ika-26 pinakamalaki 
| popden2000    = 146 
| popden2000rank= ika-26 pinakamababa 
| areakm2       = 6569.9 
| arearank      = ika-9 pinakamalaki 
| hucities      = 0 
| componentcities=1 
| municipalities= 25
| barangays     = 543 
| districts     = 2 
| languages     = 
| governor      = Nancy A. Catamco 
| vice_governor = Emmylou Taliño-Mendoza 
| locatormapfile= Ph_locator_map_cotabato.png 
}}

Ang '''Cotabato''', (o '''Hilagang Cotabato'''), ay isang walang baybayin na [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] sa [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyong]] [[SOCCSKSARGEN]] sa [[Mindanao]]. [[Lungsod ng Kidapawan]] ang kapital nito at napapaligiran ng [[Lanao del Sur]] at [[Bukidnon]] sa hilaga, [[Davao del Sur]] at [[Lungsod ng Davao]], [[Sultan Kudarat]] sa timog, at [[Maguindanao]] sa kanluran.

==Tropiko Moonson Climate ==

==Heograpiya==
Ang kabuuang sukat ng Cotabato ay 143.5 kilometro parisukat. Isa rin ito sa mga  pinakamaliit na populasyon sa Pilipinas. 
===Pampolitika===
Nahahati ang Cotabato sa 25 [[Mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at isang [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]]. Ngunit walo sa mga bayan nito ay nakapaloob sa [[Bangsamoro]] bilang bahagi ng natatanging lugar na pangheograpiya nito.

[[File:Map of Cotabato province.svg|thumb|upright=1.1|{{center|'''Mapang pampolitika ng Cotabato'''}}]]

{{unbulleted list
| {{Color box|#CCFFCC|†|border=darkgray}} {{font|Kabiserang panlalawigan at komponenteng lungsod|size=90%}}
| {{Color box|#FDFDFD|border=darkgray}} {{font|Bayan|size=90%}}
}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! width=&quot;120pt&quot; |Lungsod {{small|o}} bayan
! width=&quot;80pt&quot; |[[Distritong pambatas ng Cotabato|Distrito]]{{PSGC detail|nscb}}
! width=&quot;80pt&quot; |Populasyon (2020)&lt;ref name=psa2020revised/&gt;
! width=&quot;80pt&quot; |Lawak (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! width=&quot;80pt&quot;  |{{abbr|Blg. ng (mga) baranggay|Kabuoang bilang ng mga baranggay}}
! width=&quot;200pt&quot; |[[Koordinato]]{{ref label|Coord|A|none}}
|-
|[[Alamada]]
|Una
|68,659
|787.50
|17
|{{coord|7.3900|N|124.5498|E|name=Alamada|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Aleosan]]
|Una
|36,892
|199.409
|17
|{{coord|7.1523|N|124.5813|E|name=Aleosan|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Antipas]]
|Ikalawa
|26,817
|552.50
|13
|{{coord|7.2450|N|125.0539|E|name=Antipas|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Arakan, Cotabato|Arakan]]
|Ikalawa
|50,558
|693.22
|28
|{{coord|7.3514|N|125.1262|E|name=Arakan|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Banisilan]]
|Ikatlo
|46,995
|577.22
|20
|{{coord|7.5058|N|124.6947|E|name=Banisilan|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Carmen, Cotabato|Carmen]]
|Ikatlo
|79,140
|929.81
|21
|{{coord|7.2045|N|124.7953|E|name=Carmen|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Kabacan]]
|Ikatlo
|77,164
|448.09
|17
|{{coord|7.1166|N|124.8166|E|name=Kabacan|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Kadayangan]]
|''SGA''{{efn|name=sga}}
|25,573
|41.60
|7
|{{coord|7.1230|N|124.4761|E|name=Kadayangan|region:PH-NCO_type:city|format=dms}} 
|-
|[[Kapalawan]]
|''SGA''{{efn|name=sga}}
|28,643
|180.62
|7
|{{coord|7.2605|N|124.7893|E|name=Kapalawan|region:PH-NCO_type:city|format=dms}} 
|-
|-style=&quot;background-color:#CCFFCC;&quot;
|'''[[Kidapawan]]''' &lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
|Ikalawa
|160,791
|358.47
|40
|{{coord|7.0083|N|125.0916|E|name=Kidapawan|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Libungan]]
|Una
|56,269
|172.50
|20
|{{coord|7.2403|N|124.5198|E|name=Libungan|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Ligawasan]]
|''SGA''{{efn|name=sga}}
|29,784
|111.60
|7
|{{coord|6.9951|N|124.7050|E|name=Ligawasan|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Magpet]]
|Ikalawa
|53,800
|755.36
|32
|{{coord|7.1023|N|125.1245|E|name=Magpet|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Makilala]]
|Ikalawa
|87,927
|343.57
|38
|{{coord|6.9613|N|125.0858|E|name=Makilala|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Malidegao]]
|''SGA''{{efn|name=sga}}
|36,438
|115.45
|7
|{{coord|7.1741|N|124.6906|E|name=Malidegao|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Matalam]]
|Ikatlo
|81,355
|476.00
|34
|{{coord|6.9613|N|125.0858|E|name=Matalam|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Midsayap]]
|Una
|117,365
|186.47
|44
|{{coord|7.1891|N|124.5349|E|name=Midsayap|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[M'lang]]
|Ikatlo
|98,195
|312.13
|37
|{{coord|6.9463|N|124.8783|E|name=M'lang|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Nabalawag]]
|''SGA''{{efn|name=sga}}
|28,239
|86.05
|7
|{{coord|7.0985|N|124.4932|E|name=Nabalawag|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Old Kaabakan]]
|''SGA''{{efn|name=sga}}
|16,658
|117.17
|7
|{{coord|7.1642|N|124.8455|E|name=Old Kaabakan|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Pahamuddin]]
|''SGA''{{efn|name=sga}}
|19,627
|50.13
|12
|{{coord|7.1684|N|124.3645|E|name=Pahamuddin|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Pigcawayan]]
|Una
|52,744
|289.98
|28
|{{coord|7.2791|N|124.4242|E|name=Pigcawayan|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Pikit]]
|Una
|67,024
|277.27
|20
|{{coord|7.0537|N|124.6722|E|name=Pikit|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[President Roxas, Cotabato|President Roxas]]
|Ikalawa
|52,512
|618.25
|25
|{{coord|7.1543|N|125.0554|E|name=President Roxas|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Tugunan]]
|''SGA''{{efn|name=sga}}
|30,651
|102.60 
|9
|{{coord|7.0403|N|124.6121|E|name=Tugunan|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
|[[Tulunan]]
|Ikatlo
|60,978
|343.08
|29
|{{coord|6.8305|N|124.8728|E|name=Tulunan|region:PH-NCO_type:city|format=dms}}
|-
! width=&quot;120pt&quot; |Kabuoan
! width=&quot;80pt&quot; |
! width=&quot;80pt&quot; |1,275,185
! width=&quot;80pt&quot; |9,008.90
! width=&quot;80pt&quot;  |543
! width=&quot;200pt&quot; |
|}
{{Notelist|refs=
{{efn|name=sga|Nakapaloob ang mga bayan ng Kadayangan, Kapalawan, Ligawasan, Malidegao, Nabalawag, Old Kaabakan, Pahamuddin at Tugunan sa [[Bangsamoro]] bilang bahagi ng [[Special Geographic Area|natatanging pangheograpiyang lugar]] nito sa kabila ng panheograpiyang pagsasali ng mga ito sa lalawigan ng Cotabato.&lt;ref&gt;{{cite news |title=BARMM approves creation of 8 new towns |url=https://mb.com.ph/2023/8/18/article-865 |access-date=19 Agosto 2023 |work=Manila Bulletin |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=luwaran&gt;{{cite news |title=Bills creating 8 municipalities in SGA-BARMM approved by BTA Parliament |url=https://www.luwaran.com/news/article/2605/bills-creating-8-municipalities-in-sga-barmm-approved-by-bta-parliament- |access-date=25 Agosto 2023 |work=Luwaran |date=20 Agosto 2023}}&lt;/ref&gt;}}
}}

===Pisikal===

==Kasaysayan==

Pinakamalaking lalawigan sa Pilipinas ang dating Cotabato. Noong 1966, nahati ang lalawigan at nagkaroon ng [[Timog Cotabato]]. Noong 22 Nobyembre 1973, isang Kautusang Pampanguluhan ''(presidential)'' ang nagdeklara na mahati ang natitirang lalawigan sa Hilagang Cotabato, [[Maguindanao]], at [[Sultan Kudarat]].

Napalitan ang pangalan ng Hilagang Cotabato sa Cotabato noong 19 Disyembre 1983.

[[Talaksan:Inbound4338623176865701730.jpg|thumb|Ang asik-asik falls sa Alamada North Cotabato.]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist|2}}

{{Cotabato}}
{{Soccsksargen}}
{{Philippines political divisions}}

[[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]]</text>
      <sha1>6barmt3ox88izw3g20zometu8koskt0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Silangang Samar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9593</id>
    <revision>
      <id>2213254</id>
      <parentid>2205541</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3458" sha1="srj5sdunia0ke24jaleibonydmbti2r" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine province 2|
 infoboxtitle   = Lalawigan ng Silangang Samar |
 sealfile       = Ph_seal_eastern_samar.png |
 region         = [[Silangang Visayas]] (Rehiyon VIII) |
 capital        = [[Borongan, Silangang Samar|Borongan]] |
 founded        = 19 Hunyo 1965 |
 pop2000        = 375822 |
 pop2000rank    = ika-20 pinakamaliit |
 popden2000     = 87 |
 popden2000rank = ika-13 pinakamababa |
 areakm2        = 4339.6 |
 arearank       = ika-28 pinakamalaki |
 hucities       = 0 |
 componentcities= 0 |
 municipalities = 23 |
 barangays      = 597 |
 districts      = 1 |
 languages      = [[Wikang Waray-Waray|Waray-Waray]], [[Wikang Tagalog|Tagalog]] at [[Wikang Ingles|Ingles]] |
 governor       = Ben Evardone |
 locatormapfile = Ph_locator_map_eastern_samar.png |
}}

==Tropiko Moonson Climate ==
 

Ang '''Silangang Samar''' (opisyal na pangalan: '''Eastern Samar''') ay isang [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Silangang Visayas]]. [[Borongan, Eastern Samar|Borongan]] ang kapital nito at matatagpuan sa silangang bahgai ng pulo ng [[Samar (pulo)|Samar]]. Napapaligiran ito ng [[Hilagang Samar]] at sa kanluran nito ang [[Lalawigan ng Samar]]. Nakaharap ang Silangang Samar sa [[Dagat Pilipinas]] sa silangan, at [[Golpo ng Leyte]] sa timog.

== Ekonomiya ==

Gumagawa ang lalawigan ng [[Copra]] at nangangalakal palabas ng batang ([[Filipino]]: ''troso''). Kabilang sa lokal na [[agrikultura]] ang [[mais]], [[bigas]], [[tubo]], at iba't ibang mga gulay.

== Kasaysayan ==
Naging lalawigan ang Silangang Samar sa bisa ng ''Republic Act No. 4221'' noong 19 Hunyo 1965.

== Heograpiya ==
=== Demograpiya ===
May kabuuang populasyon ang lalawigan na 461,300 ayon sa senso noong 2010. [[Wikang Waray-Waray]] ang pangunahing wika sa lalawigan.

=== Pisikal ===
May sakop na kabuuang sukat na 4,470&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ang lalawigan. Naghahanggan ito sa hilaga sa [[Hilagang Samar]], sa [[Dagat Pilipinas]] sa silangan, sa [[Samar]] sa kanluran, at sa timog ng [[Golpo ng Leyte]].

=== Pagkakahating Administratibo ===
Nahahati ang Silangang Samar sa 22 [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at isang [[mga lungsod sa Pilipinas|lungsod]].

==== Lungsod ====
* [[Borongan|Lungsod ng Borongan]]

==== Mga Bayan ====
&lt;table border=&quot;0&quot;&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=&quot;top&quot;&gt;
* [[Arteche, Silangang Samar|Arteche]]
* [[Balangiga, Silangang Samar|Balangiga]]
* [[Balangkayan, Silangang Samar|Balangkayan]]
* [[Can-avid, Silangang Samar|Can-avid]]
* [[Dolores, Silangang Samar|Dolores]]
* [[General MacArthur, Silangang Samar|General MacArthur]]
* [[Giporlos, Silangang Samar|Giporlos]]
* [[Guiuan, Silangang Samar|Guiuan]]
* [[Hernani, Silangang Samar|Hernani]]
* [[Jipapad, Silangang Samar|Jipapad]]
* [[Lawaan, Silangang Samar|Lawaan]]
&lt;/td&gt;&lt;td valign=&quot;top&quot;&gt;
* [[Llorente, Silangang Samar|Llorente]]
* [[Maslog, Silangang Samar|Maslog]]
* [[Maydolong, Silangang Samar|Maydolong]]
* [[Mercedes, Silangang Samar|Mercedes]]
* [[Oras, Silangang Samar|Oras]]
* [[Quinapondan, Silangang Samar|Quinapondan]]
* [[Salcedo, Silangang Samar|Salcedo]]
* [[San Julian, Silangang Samar|San Julian]]
* [[San Policarpo, Silangang Samar|San Policarpo]]
* [[Sulat, Silangang Samar|Sulat]]
* [[Taft, Silangang Samar|Taft]]
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist|2}}

{{Silangang Samar}}
{{Silangang Kabisayaan}}
{{Philippines political divisions}}

[[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]]</text>
      <sha1>srj5sdunia0ke24jaleibonydmbti2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iloilo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9596</id>
    <revision>
      <id>2213258</id>
      <parentid>2205578</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3666" sha1="nqxi4yux2s2tsmrgjpecexks2id2nnn" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine province 2|
infoboxtitle=Lalawigan ng Iloilo|
sealfile=Ph seal iloilo.png|
region=[[Kanlurang Visayas]] (Rehiyon VI)|
capital=[[Lungsod ng Iloilo]]|
founded=—|
pop2000=1925002|
pop2000rank=ika-7 pinakamalaki|
popden2000=408|
popden2000rank=ika-11 pinakamataas|
areakm2=4719.4|
arearank=ika-22 pinakamalaki|
hucities=1|
componentcities=1|
municipalities=42|
barangays=1,901|
districts=6 (kabilang ang distrito ng Lungsod ng Iloilo)|
languages=[[Wikang Ilonggo|Ilonggo]], [[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Wikang Ingles|Ingles]]|
governor=Niel D. Tupas|
locatormapfile=Ph locator map iloilo.png|
notes='''†''' Kabilang ang distrito ng Lungsod ng Iloilo}}
Ang '''Iloilo''' ay isang [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyong]] [[Kanlurang Visayas]]. [[Lungsod ng Iloilo]] ang kapital nito at matatagpuan sa timog-silangang bahagi ng [[Pulo ng Panay]], at nasa hangganan ng [[Antique]] sa kanluran at [[Capiz]] sa hilaga. Matatagpuan naman ang [[Guimaras]] sa timog-silangan ng pampang ng Iloilo at [[Negros Occidental]] naman sa ibayo ng [[Golpo ng Panay]] at [[Kipot ng Guimaras]].

==Tropiko Moonson Climate ==

==Tao at kultura==

Kilala ang mga taga-Iloilo bilang [[mga Ilonggo]] at Ilonggo din ang kanilang wika na pormal na kilala bilang [[wikang Hiligaynon|Hiligaynon]].  Nagsasalita din ng Hiligaynon o ilonggo ang mga tao mula sa Capiz.

Hinggil sa kasaysayan nito bilang isang mahalagang puerto, mga ''mestizo'' ang maraming Ilonggo, o mga taong may halong [[Espanya|Kastilang]] dugo.

Kilala ang distrito ng Jaro sa [[Lungsod ng Iloilo]] sa kanyang buhay na mga pista.

==Heograpiya==
[[File:Ph fil iloilo.png|Mapang pampolitika ng Iloilo|thumb|350px]]
===Pampolitika===
Nahahati ang Iloilo sa 42 [[mga munisipalidad ng Pilipinas|munisipalidad]] at isang [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]]. Bagamat kasali ang [[Lungsod ng Iloilo]] sa probinsya ng Iloilo, hindi siya kabilang sa pamahalaang panlalawigan nito.

==== Mataas na urbanisadong lungsod ====
*[[Lungsod ng Iloilo]]

====Lungsod====
*[[Lungsod ng Passi]]

====Mga munisipalidad====
&lt;table border=&quot;0&quot;&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=&quot;top&quot;&gt;
*[[Ajuy, Iloilo|Ajuy]]
*[[Alimodian, Iloilo|Alimodian]]
*[[Anilao, Iloilo|Anilao]]
*[[Badiangan, Iloilo|Badiangan]]
*[[Bagong Lucena]]
*[[Balasan, Iloilo|Balasan]]
*[[Banate, Iloilo|Banate]]
*[[Barotac Nuevo, Iloilo|Barotac Nuevo]]
*[[Barotac Viejo, Iloilo|Barotac Viejo]]
*[[Batad, Iloilo|Batad]]
*[[Bingawan, Iloilo|Bingawan]]
*[[Cabatuan, Iloilo|Cabatuan]]
*[[Calinog, Iloilo|Calinog]]
*[[Carles, Iloilo|Carles]]
*[[Concepcion, Iloilo|Concepcion]]
*[[Dingle, Iloilo|Dingle]]
*[[Dueñas, Iloilo|Dueñas]]
*[[Dumangas, Iloilo|Dumangas]]
*[[Estancia, Iloilo|Estancia]]
*[[Guimbal, Iloilo|Guimbal]]
*[[Igbaras, Iloilo|Igbaras]]
*[[Iloilo, Iloilo|Iloilo]]
&lt;/td&gt;&lt;td valign=&quot;top&quot;&gt;
*[[Janiuay, Iloilo|Janiuay]]
*[[Lambunao, Iloilo|Lambunao]]
*[[Leganes, Iloilo|Leganes]]
*[[Lemery, Iloilo|Lemery]]
*[[Leon, Iloilo|Leon]]
*[[Maasin, Iloilo|Maasin]]
*[[Miagao, Iloilo|Miagao]]
*[[Mina, Iloilo|Mina]]
*[[Oton, Iloilo|Oton]]
*[[Passi, Iloilo|Passi]]
*[[Pavia, Iloilo|Pavia]]
*[[Pototan, Iloilo|Pototan]]
*[[San Dionisio, Iloilo|San Dionisio]]
*[[San Enrique, Iloilo|San Enrique]]
*[[San Joaquin, Iloilo|San Joaquin]]
*[[San Miguel, Iloilo|San Miguel]]
*[[San Rafael, Iloilo|San Rafael]]
*[[Santa Barbara, Iloilo|Santa Barbara]]
*[[Sara, Iloilo|Sara]]
*[[Tigbauan, Iloilo|Tigbauan]]
*[[Tubungan, Iloilo|Tubungan]]
*[[Zarraga, Iloilo|Zarraga]]
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist|2}}

{{Iloilo}}
{{Kanlurang Kabisayaan}}
{{Philippines political divisions}}

[[Kategorya:Iloilo| ]]</text>
      <sha1>nqxi4yux2s2tsmrgjpecexks2id2nnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leyte</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9606</id>
    <revision>
      <id>2213255</id>
      <parentid>2205542</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5762" sha1="003dvey4xe3zz13ci19t95amvcnqkrt" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine province 2
|infoboxtitle  = Lalawigan ng Leyte 
|sealfile      = Leyte Logo.png 
|region        = [[Silangang Visayas]] (Rehiyon VIII) 
|capital       = [[Tacloban|Lungsod Tacloban]] |founded       = 1543 at 10 Marso 1917 
|pop2000       = 1592336 
|pop2000rank   = ika-14 pinakamalaki 
|popden2000    = 279 
|popden2000rank= ika-24 pinakamataas 
|areakm2       = 5712.8 
|arearank      = ika-12 pinakamalaki 
|hucities      = 2 
|componentcities= 1 
|municipalities= 40 
|barangays     = 1,641 
|districts     = 5 
|languages     = [[Wikang Waray|Waray]], [[Wikang Cebuano|Cebuano]], [[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Wikang Ingles|Ingles]] 
|governor      = [[Jericho Petilla]] 
|locatormapfile= Ph locator map leyte.png
}}
:''Para sa ibang paggamit, tingnan ang [[Leyte (paglilinaw)]].''
Ang '''Leyte''' (o '''Hilagang Leyte''') ay isang [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] sa [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Silangang Visayas]]. [[Lungsod ng Tacloban]] ang kapital nito at sinasakop ang 75 bahagdan ng hilagang bahagi ng [[Leyte (pulo)|pulo ng Leyte]].  Matatagpuan ang Leyte sa kanluran ng [[lalawigan ng Samar|Samar]], sa hilaga ng [[Katimogang Leyte]] at sa timog ng [[Biliran]]. Sa kanluran ng Leyte sa ibayo ng [[Dagat Camotes]], naroon ang lalawigan ng [[Lalawigan ng Cebu|Cebu]].

==Kasaysayan==
Ang manlalakbay na si [[Ruy López de Villalobos]] ay unang dumating sa pulo noong 1543 at ipinangalan ang lugar bilang Las Islas Felipinas.

===Labanan sa Golpo ng Leyte===
[[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|left|200px|Nang nalusob ng mga Amerikano ang baybayin ng Leyte, natupad nito ang pangako ni Hen. Douglas MacArthur na babalik ito pagkatapos niya itong sabihin noong bumagsak ang laban ng Pilipinas sa mga Hapon noong 1942.]]

{{main|Labanan sa Golpo ng Leyte}}

Ang [[Labanan sa Golpo ng Leyte]] ay naganap sa mga karagatang nakapalibot sa pulo simula noong 23 Oktubre hanggang 26 Oktubre 1944. Iyon ang pinakamalaking labanang pandagat sa modernong kasaysayan, kung saan tinatayang 212 mga barko ng Amerika ang nakipaglaban sa mga 60 barko ng [[Imperyo ng Hapon]], kasama na ang mga barking pandigma nitong ''Yamato''' at ang ''Musashi''.

Naganap ang unang labanan sa Leyte noong 20 Oktubre 1944. Isang matagumpay na pagsakop ng mga Alyadong bansa sa pulo ang naganap at naging isang mahalagang bahagi ng tuluyang pagkapanalo ng hukbong Pilipino at Amerikano sa Pilipinas.

== Tao at kultura ==
{{Philippine Census |align=none
| title = Sensus ng populasyon ng lalawigan ng Leyte
| 1990 = 1230925
| 1995 = 1343941
| 2000 = 1413697
| 2007 = 1506096
| 2010 = 1567984
| 2015 = 1724679
| footnote = Hindi kabilang ang Lungsod ng Tacloban&lt;br&gt;Source: Philippine Statistics Authority{{PH census|2015|08}}{{PH census|2010|08}}{{PH census|2010}}
}}
[[File:Busay Falls.jpg|thumb|Talon ng Busay na matatagpuan sa Brgy. Camono-an Dagami, Leyte]]

Nahahati sa wika ang Leyte sa dalawang pangunahing pangkat. Sa kanluran at timog ang mga nagsasalita ng [[Wikang Cebuano|Cebuano]], habang sa hilaga at silangan ang mga nagsasalita ng [[Waray-waray]].

May mga pag-uugnay ang mga Cebuano sa Cebu, ang pinakamataong lalawigan sa Visayas; mas may mga pag-uugnay ang [[mga Waray]] sa Leyte at Samar.

== Ekonomiya ==

Umaasa ang [[ekonomiya]] ng Leyte sa [[agrikultura]].  Itinatanim ang [[palay]] sa mga mababang patag na lugar, partikular sa may Tacloban, habang pagtatanim ng [[buko]], para sa langis nito, ang pangunahing pinagkukunan ng kabuhayan sa mga bulubunduking lugar.  Isang pangunahing pinagkukunan ng kabuhayan ng mga residente ang pangingisda.

== Heograpiya ==
=== Pampolitika ===
[[Talaksan:Ph fil leyte.png|thumb|300px|Mapang politikal ng Leyte]]
Nahahati ang Leyte sa 40 [[Mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at 2 [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]].

Isang malayang lungsod ang [[Lungsod ng Ormoc]] sa Leyte.  Pinamamahalaan ito na malaya sa lalawigan at hindi naghahalal ang mga residente ng mga opisyal ng lalawigan, na nakasaad sa kasulatan ng lungsod. Ang [[Lungsod ng Tacloban]] ay ang kabisera pero hindi siya kabilang sa pamahalaang panlalawigan ng probinsya ng Leyte.

==== Mataas na urbanisadong lungsod ====
* [[Lungsod ng Tacloban]]

==== Mga lungsod ====
* [[Lungsod ng Ormoc]]
* [[Lungsod ng Baybay]]

==== Mga bayan ====
&lt;table border=&quot;0&quot;&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=&quot;top&quot;&gt;
* [[Abuyog, Leyte|Abuyog]]
* [[Alangalang, Leyte|Alangalang]]
* [[Albuera, Leyte|Albuera]]
* [[Babatngon, Leyte|Babatngon]]
* [[Barugo, Leyte|Barugo]]
* [[Bato, Leyte|Bato]]
* [[Burauen, Leyte|Burauen]]
* [[Calubian, Leyte|Calubian]]
* [[Capoocan, Leyte|Capoocan]]
* [[Carigara, Leyte|Carigara]]
* [[Dagami, Leyte|Dagami]]
* [[Dulag, Leyte|Dulag]]
* [[Hilongos, Leyte|Hilongos]]
* [[Hindang, Leyte|Hindang]]
* [[Inopacan, Leyte|Inopacan]]
* [[Isabel, Leyte|Isabel]]
* [[Jaro, Leyte|Jaro]]
* [[Javier, Leyte|Javier]] (Bugho)
* [[Julita, Leyte|Julita]]
* [[Kananga, Leyte|Kananga]]
&lt;/td&gt;&lt;td valign=&quot;top&quot;&gt;
* [[La Paz, Leyte|La Paz]]
* [[Leyte, Leyte|Leyte]]
* [[MacArthur, Leyte|MacArthur]]
* [[Mahaplag, Leyte|Mahaplag]]
* [[Matag-ob, Leyte|Matag-ob]]
* [[Matalom, Leyte|Matalom]]
* [[Mayorga, Leyte|Mayorga]]
* [[Merida, Leyte|Merida]]
* [[Palo, Leyte|Palo]]
* [[Palompon, Leyte|Palompon]]
* [[Pastrana, Leyte|Pastrana]]
* [[San Isidro, Leyte|San Isidro]]
* [[San Miguel, Leyte|San Miguel]]
* [[Santa Fe, Leyte|Santa Fe]]
* [[Tabango, Leyte|Tabango]]
* [[Tabontabon, Leyte|Tabontabon]]
* [[Tanauan, Leyte|Tanauan]]
* [[Tolosa, Leyte|Tolosa]]
* [[Tunga, Leyte|Tunga]]
* [[Villaba, Leyte|Villaba]]
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Tropiko Moonson Climate ==


== Mga sanggunian ==
{{reflist|2}}

{{Leyte}}
{{Silangang Kabisayaan}}
{{Philippines political divisions}}

[[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]]</text>
      <sha1>003dvey4xe3zz13ci19t95amvcnqkrt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Valenzuela</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10043</id>
    <revision>
      <id>2213249</id>
      <parentid>2203962</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T06:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35234-81</username>
        <id>163322</id>
      </contributor>
      <comment>/* Demograpiko */</comment>
      <origin>2213249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24498" sha1="pbacn639gk61lfz720u5mhzfbz7z31w" xml:space="preserve">{{confuse|Venezuela}}
{{Infobox settlement
| name                   = {{PH wikidata|name}}
| native_name            = ᜊᜎᜒᜈ᜔ᜐᜓᜁᜎ
| image_skyline          = Valenzuela PH montage 2016.jpg
| image_caption          = Mula sa taas, kaliwa-pakanan: Bulwagan ng Katarungan; Tahanan ni Pío Valenzuela; People's Park; Simbahan ng San Diego de Alcala; Gusaling Panlungsod ng Valenzuela
| image_flag             = Valenzuela_City_Flag.svg
| flag_size              = 120x80px
| image_seal             = Valenzuela_Seal.svg
| seal_size              = 100x80px
| image_map              = [[Talaksan:Ph locator ncr valenzuela.png]]
| map_caption            = {{PH wikidata|map_caption}}
| image_map1             = {{hidden begin|title=OpenStreetMap|ta1=center}}{{Infobox mapframe|frame-width=250}}{{hidden end}}
| pushpin_map            = Philippines
| pushpin_label_position = left
| pushpin_map_caption    = Kinaroroonan sa {{PH wikidata|country}}
| coordinates            = {{PH wikidata|coordinates}}
| settlement_type        = {{PH wikidata|settlement_type}}
| subdivision_type       = [[List of sovereign states|Bansa]]
| subdivision_name       = {{flag|Philippines}}
| subdivision_type1      = [[Regions of the Philippines|Rehiyon]]
| subdivision_name1      = {{PH wikidata|region}}
| subdivision_type2      = [[Provinces of the Philippines|Lalawigan]]
| subdivision_name2      = ''wala''
| official_name          = {{PH wikidata|official_name}}
| etymology              =  &lt;!--origin of name--&gt;
| named_for              = [[Pío Valenzuela]]
| other_name             = ''Polo''
| nickname               = &quot;Northern Gateway to Metropolitan Manila&quot;; &quot;The Vibrant City&quot;; &quot;The City of Discipline&quot;
| motto                  = &quot;Tayo na, Valenzuela!''
&quot;Valenzuela, May Disiplina&quot;
| anthem                 = [[#&quot;Himig Valenzuela&quot;|Himig Valenzuela]]
| subdivision_type3      = [[House of Representatives of the Philippines#District representation|Distritong pambatas]]
| subdivision_name3      = Ika-1 at Ika-2 distrito
| established_title      = ''Meycauayan''
| established_date       = ''1578''
| established_title1     = Polo
| established_date1      = 12 Nobyembre 1623
| founder                = Padre Juan Taranco at Don Juan Monsód
| parts_type             = [[Barangay]]
| parts_style            = para
| p1                     = 33 (tignan [[#Mga Baranggay|mga barangay]])
| leader_title           = [[Punong-bayan|Punong Lungsod]]
| leader_name            = [[Rex Gatchalian|Rexlon T. Gatchalian]] 
| leader_title1          = Pangalawang Punong Lungsod
| leader_name1           = Lorena C. Natividad-Borja
| leader_title2          = [[House of Representatives of the Philippines#Current composition|Kinatawan]] &lt;!--congressman or congresswoman --&gt;, Ika-1 Distrito
| leader_name2           = Weslie T. Gatchalian
| leader_title3          = [[House of Representatives of the Philippines#Current composition|Kinatawan]] &lt;!--congressman or congresswoman --&gt;, Ika-2 Distrito
| leader_name3           = Eric M. Martinez
| leader_title4          = Mga Botante 
| leader_name4           = {{PH wikidata|electorate}} voters ([[Philippine general election, {{PH wikidata|electorate_point_in_time}}|{{PH wikidata|electorate_point_in_time}}]])
| government_type        = {{PH wikidata|government_type}}
| government_footnotes   = {{thinsp}}&lt;ref&gt;{{DILG detail}}&lt;/ref&gt;
| elevation_m            = 22
| elevation_max_m        =
| elevation_min_m        =
| elevation_max_rank     =
| elevation_min_rank     =
| elevation_footnotes    = 
| elevation_max_footnotes= 
| elevation_min_footnotes=
| area_rank              = Ika-119 sa [[List of cities in the Philippines|145 na lungsod]]
| area_footnotes         = 
| area_total_km2         = {{PH wikidata|area}}
| population_footnotes   = {{PH census|current}}
| population_total       = {{PH wikidata|population_total}}
| population_as_of       = {{PH wikidata|population_as_of}}
| population_blank1_title= Kabahayan
| population_blank1      = {{PH wikidata|household}} 
| population_blank2_title= 
| population_blank2      = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym     = Valenzuelaño &lt;br /&gt; Valenzuelano
| population_rank        = Ika-13 sa [[List of Philippine cities and municipalities by population|145 na lungsod]]
| population_note        =
| timezone               = [[Philippine Standard Time|PST]]
| utc_offset             = +8
| postal_code_type       = Kodigo postal
| postal_code            = {{PH wikidata|postal_code}}
| postal2_code_type      = {{PSGCstyle}}
| postal2_code           = {{PSGC detail}}
| area_code_type         = 
| area_code              = 02
| website                = {{PH wikidata|website}}
| demographics_type1     = [[Ekonomiya ng Pilipinas|Ekonomiya]]
| demographics1_title1   = {{PH wikidata|income_class_title}}
| demographics1_info1    = {{PH wikidata|income_class}}
| demographics1_title2   = [[Measuring poverty|Insidente ng kahirapan]]
| demographics1_info2    = 3.56% (2015)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/City%20and%20Municipal-level%20Small%20Area%20Poverty%20Estimates_%202009%2C%202012%20and%202015_0.xlsx|title=PSA releases the 2015 Municipal and City Level Poverty Estimates|location=Quezon City, Philippines |access-date=1 January 2020}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title3   = [[Kita]]
| demographics1_info3    = {{PH wikidata|revenue}} {{PH wikidata|revenue_point_in_time}} 
| demographics1_title4   = Revenue rank
| demographics1_info4    = 
| demographics1_title5   = [[Asset]]s
| demographics1_info5    = {{PH wikidata|assets}} {{PH wikidata|assets_point_in_time}} 
| demographics1_title6   = Assets rank
| demographics1_info6    = 
| demographics1_title7   = [[Internal Revenue Allotment|IRA]]
| demographics1_info7    =  
| demographics1_title8   = IRA rank
| demographics1_info8    = 
| demographics1_title9   = [[Expenditure]]
| demographics1_info9    = {{PH wikidata|expenditure}} {{PH wikidata|expenditure_point_in_time}} 
| demographics1_title10  = [[Liability (financial accounting)|Liabilities]]
| demographics1_info10   = {{PH wikidata|liabilities}} {{PH wikidata|liabilities_point_in_time}}  
| demographics_type2     = Mga tagapagbigay ng serbisyo 
| demographics2_title1   = Elektrisidad
| demographics2_info1    = [[Meralco]]  
| demographics2_title2   = Tubig
| demographics2_info2    =Maynilad  
| demographics2_title3   = Telekomunikasyon
| demographics2_info3    = 
| demographics2_title4   = Cable TV
| demographics2_info4    =
| blank_name_sec1        = {{PH wikidata|climate_title}}
| blank_info_sec1        = {{PH wikidata|climate_type}}
| blank1_name_sec1       = [[Languages of the Philippines|Katutubong Wika]]
| blank1_info_sec1       = {{PH wikidata|language}}
| blank2_name_sec1       = [[Crime index]]
| blank2_info_sec1       = 
| blank3_name_sec1       = 
| blank3_info_sec1       = 
| blank4_name_sec1       = 
| blank4_info_sec1       = 
| blank5_name_sec1       = 
| blank5_info_sec1       = 
| blank6_name_sec1       = 
| blank6_info_sec1       = 
| blank7_name_sec1       = 
| blank7_info_sec1       = 
| blank1_name_sec2       = Mga relihiyon
| blank1_info_sec2       =[[Katolisismo]], [[Kristiyanismo]], [[Islam]] 
| blank2_name_sec2       = Araw ng pista
| blank2_info_sec2       = 12 Nobyembre
| blank3_name_sec2       = Romano Katolikong Diyosesis
| blank3_info_sec2       =Diyosesis ng Malolos
| blank4_name_sec2       = Patron santo
| blank4_info_sec2       = San Diego de Alcalá
| blank5_name_sec2       = 
| blank5_info_sec2       = 
| blank6_name_sec2       = 
| blank6_info_sec2       = 
| blank7_name_sec2       = 
| blank7_info_sec2       =
| short_description      =
| footnotes              =
|established_title2=Valenzuela
|established_date2=11 Setyembre 1963|established_title3=Lungsod (HUC) - Pagsasabatas|established_date3=14 Pebrero 1998|established_title4=Lungsod (HUC) - Ratipikasyon|established_date4=30 Disyembre 1998}}

Ang '''Valenzuela''' ay isang lungsod pang-industriya na matatagpuan sa [[Kalakhang Maynila]], [[Pilipinas]]. May populasyon itong 714,978 katao (2020) at ang ika-13 [[Mga lungsod ng Pilipinas|pinakamataong lungsod sa Pilipinas]]. Ito ay may layong 14 kilometro mula sa kabisera ng bansa, ang [[Maynila|Lungsod ng Maynila]].
[[Talaksan:Tagalag Fishing Village, Valenzuela City.jpg|thumb|277x277px|Palaisdaang pook ng Barangay Tagalag]]
Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

== Kasaysayang Pampook ==

===Catangalan, Meycauayan===

Ang kasalukuyang pook na kinasasakupan ngayon ng Lungsod ng Valenzuela, bayan ng [[Obando, Bulacan|Obando]], at Novaliches ng [[Lungsod Quezon]], ay iisa lamang at tinawag ito noon bilang '''Catangalan''' o '''Catanghalan''', isa sa mga barrio sa ilalim ng pueblo ng [[Meycauayan]]. Sinasabing nagmula ang ngalan ng barrio mula sa tangal, isang uri ng [[bakawan]] na may pulang balat na ginagamit sa pagkulay ng [[lambanog]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.philstar.com/opinion/2010/05/29/579102/triumvirate-obando
 |title= The triumvirate of Obando
 |last=Roces
 |first=Alejandro
 |date=May 29, 2010
 |website=
 |publisher=
 |access-date=July 11, 2021
 |quote=}}
&lt;/ref&gt;

Ang pueblo o bayan ng Meycauayan ay unang itinatag noong 1578&amp;nbsp;ng mga paring Pransiskano na sina Padre Juan de Placencia at Padre Diego de Oropesa. Ang patron santo ng bayan si [[Francisco ng Asisi|San Francisco ng Asís]]. Ang ngalan ng bayan ay nangangahulugang ''may kawayan''.

===Polo, Bulacán===

Noong 12 Nobyembre 1623, sa pagtutulungan nina Don Juan Monsod at ang Kastilang [[Franciscano|Pransiskanong]] prayle na si Padre Juan Taranco OFM, ihiniwalay ang Sitio Polo mula sa Catangalan, [[Meycauayan]] bilang isang sariling pueblo o bayan. Itinalaga Padre Juan Tarancon bilang unang ministro, si Don Juan Tibay bilang unang gobernadorcillo ng pueblo, at si Don Juan Monsod bilang unang cabeza de barangay.

Sa pangunguna ni Padre Juan Taranco, ipinatayo sa Población ang [[:en:Polo Church,|Parokyang Simbahan ng San Diego ng Alcalá,]] ang patron santo ng bayan ng Polo.

Tinawag ang pook bilang Polo dahil sa mga katubigang nakapalibot dito —ang [[Ilog Tullahan]] sa timog at mga sanga-sangang ilog at sapa mula sa silangan at hilaga. Dahil dito, ang anyo ng kalupaan sa pook na ito ay maihahalintulad sa isang pulô o isla, na siyang ipinangalan sa pook at isinulat ayon sa ortograpiyang Espanyol na “Polo”.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.valenzuela.gov.ph/the_city/history
 |title= History
 |last=
 |first=
 |date=
 |website=
 |publisher=City Government of Valenzuela
 |access-date=July 11, 2021
 |quote=}}
&lt;/ref&gt;

===Obando, Bulacán===

Noong 14 Mayo 1753, sa utos ng [[Mga Gobernador-Heneral ng Pilipinas|Gobernador-Heneral]] Francisco José de Ovando y Solís, ang hilaga-kanlurang bahagi ng Polo ay ihiniwalay at itinatag bilang bagong bayan. Ipinangalan ito sa nagtatag ng bayan, Obando. Ang pagtatag ng bayan ay pinangasiwaan at dinaluhan ng alkalde mayor ng lalawigan na si Don Francisco Morales y Mozabe, minstro panlalawigan na si Rev. Fr. Alejandro Ferrer, at iba pang deboto. Ang itinalagang unang ministro ng bayan ay si Rev. Fr. Manuel de Olivencia.

===Novaliches, Bulácan===

Ang pook na kinasasakupan ngayon ng [[Lungsod Quezon|Novaliches, Lungsod Quezon]] at [[Caloocan|Hilagang Lungsod ng Caloocan]] ay sinasabing dating nabibilang sa bayan ng Polo o ng Catangalan. Noong 22 Setyembre 1855, itinatag ang Novaliches bilang isa sa mga bayan ng [[Bulacan]]. Ito ay ipinangalan kay Manuel Pavía y Lacy, ang unang Marquis ng Novaliches. Ngunit, makaraan ang tatlong taon, ang bayan ay inilipat sa ilalim ng [[Maynila (lalawigan)|lalawigan ng Maynila]], na isa sa mga walong lalawigang nag-alsa laban sa mga Kastila noong 23 Agosto 1896.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1039629
 |title= The checkered history of Novaliches as a town
 |last=Samonte
 |first=Severino
 |date=July 27, 2018
 |website=pna.gov.ph
 |publisher=Philippine News Agency
 |access-date=July 11, 2021
 |quote=}}
&lt;/ref&gt; Inilipat ang Novaliches sa ilalim ng bagong tatag na [[Rizal|lalawigan ng Rizal]] (na dati’y lalawigan ng Morong) at inilipat muli ngunit bilang barrio na lamang ng [[Caloocan]]. Nahati ang Novaliches nang isama ang malaking bahagi nito (na noo’y bahagi na ng Caloocan) sa bagong tatag na [[Lungsod Quezon]] noong 1948, bilang bagong kabisera ng bansa. Nananatiling hati at distrito lamang ng Lungsod Quezon at Lungsod ng Caloocan ang Novaliches sa ngayon.

===Ang Pagkakahati: Polo, Bulacan at Valenzuela, Bulacan===

Noong 1953, ipinanukala ni Eusebio de Leon ang paghihiwalay ng 14 na silangang barrio ng Polo dahil sa nadaramang kapabayaan dito. Ang mga barrio na ipinapanukalang ihiwalay ay Bignay, Punturin, Lawang Bato, Lingunan, Bagbaguin, Canumay, Caruhatan, Malinta, Maysan, Mapulang Lupa, Paso de Blas, Torres Bugallon (ngayo’y Hen. T. de Leon) at Ugong. Ngunit, ito ay sinalungat ng alkalde na si Arsenio Sebastian at ang panukala ay isinantabi.

Noong 11 Enero 1959, binuhay muli ang panukala ngunit mula sa 14 na silangang barrio ay ibinaba ito sa 10 na silangang barrio na lamang. Ito ay ipinasa ng kinatawan ng ika-2 distrito ng [[Bulacan]] na si Rogaciano Mercado kahit na halos lahat ng Sangguniang Pambayan, maliban sa isa, ay salungat sa panukala. Ang panukala ay ipinagtibay lalo ng Sangguniang Panlalawigan na Bulacan ngunit ito ay hindi sinangayunan ng Pangulong [[Carlos P. Garcia|Carlos Garcia]]. Bukod dito, ito ay pinawalambisa ng mga konsehal. Dagdag pa rito, naglabas ang Sangguniang Panlalawigan ng Bulacan noong 8 Pebrero 1960&amp;nbsp;ng Resolusyon Blg. 177 na nagsasaad ng pagtutol sa paghati ng Polo.

Noong 1960 Abril 29, binuhay muli sa ikatlong pagkakataon ang panukala at ipinasa sa [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|kapulungan ng kinatawan]] ang Panukalang Batas Blg. 4885 o ang paglikha ng Munisipalidad ng Hen. Pio Valenzuela kasama ang mga sumusunod na barrio mula Polo: Malinta, Marulas, Caruhatan, Torres Bugallon, Ugong, Mapulang Lupa, Bagbaguin, Paso de Blas, Canumay at Maysan. Ito ay pumasa sa ikatlong pagbasa sa [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|kamara]] noong 18 Mayo 1960.

Noong 21 Hulyo 1960, nilagdaan ng Pangulong Garcia ang [https://www.officialgazette.gov.ph/1960/07/21/executive-order-no-401-s-1960/ Kautusang Tagapagpaganap Blg. 401, s. 1960] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210710180226/https://www.officialgazette.gov.ph/1960/07/21/executive-order-no-401-s-1960/ |date=2021-07-10 }} na nagsasaad ng paglikha ng Munisipalidad ng Valenzuela. Ang mga susunod na buwan at taon ay naging magulo dahil marami ang umaangkin sa pagka-alkalde ng bayan.

Noong 11 Hulyo 1962, binisita ni Pangulong [[Diosdado Macapagal]] ang bayan ng Valenzuela upang tanungin ang kanilang saloobin sa pagkakaisa muli ng dalawang bayan ng Polo at Valenzuela. Marami ang nagpahiwatig ng pagsang-ayon sa mga kondisyon na mananatili ang pangalang Valenzuela at ang pagtayo ng bagong gusaling pambayan o ''munisipyo'' sa silangang bahagi ng bayan.

Kaya noong 11 Setyembre 1963, nilagdaan ng Pangulong Macapagal ang [https://www.officialgazette.gov.ph/1963/09/11/executive-order-no-46-s-1963/ Kautusang Tagagpagpaganap Blg. 46, s. 1963] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210710180226/https://www.officialgazette.gov.ph/1963/09/11/executive-order-no-46-s-1963/ |date=2021-07-10 }} na muling pagsasama ng bayan ng Polo at bayan ng Valenzuela sa ilalim ng iisang bayan ng Valenzuela.

Nagtagal ang bayan ng Valenzuela, bilang hiwalay na bayan mula sa Polo, nang higit tatlong taon, mula 21 Hulyo 1960 hanggang 11 Setyembre 1963.

Mula sa lumang gusaling pambayan sa Población, pinasinayaan ang bagong gusaling pambayan o ''munisipyo'' ng Valenzuela sa Población II, Malinta, na nasa silangang bahagi alinsunod sa kondisyon.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://museovalenzuela.blogspot.com/2012/09/from-polo-to-valenzuela-brief.html
 |title= 132nd Birth Anniversary of Dr. Pio Valenzuela Souvenir Program
 |last=Galinato
 |first=Epifanio
 |date=2001
 |website=
 |publisher=
 |access-date=July 11, 2021
 |quote=}}&lt;/ref&gt;

===Valenzuela, Kalakhang Maynila===

Noong 7 Nobyembre 1975, ang Valenzuela ay hiniwalay mula sa [[Bulacan|lalawigan ng Bulacan]] at naging bahagi ng [[Kalakhang Maynila]] sa pamamagitan ng [https://www.officialgazette.gov.ph/1975/11/07/presidential-decree-no-824-s-1975/ Batas ng Pangulo Blg. 824 o ang paglika ng Kalakhang Maynila at Metropolitan Manila Commission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903201253/http://www.officialgazette.gov.ph/1975/11/07/presidential-decree-no-824-s-1975/ |date=2017-09-03 }}.

Noong 14 Pebrero 1998, nilagdaan ng Pangulong Fidel Ramos ang [https://laws.chanrobles.com/republicacts/86_republicacts.php?id=8383 Batas Republika Blg. 8526 o ang pagsasalungsod ng Valenzuela] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210710180227/https://laws.chanrobles.com/republicacts/86_republicacts.php?id=8383 |date=2021-07-10 }}. Ang nasabing batas ay naratipikahan noong 30 Disyembre 1998.

Sa kasalukuyan, inilipat muli ang gusaling panlungsod sa higit na malawak na lupain sa karatig pook ilang metro pabalik ng kanluran, na nakapaloob sa barangay ng Karuhatan.

== Talaan ng mga Alkalde ng Valenzuela ==

{{Main|Talaan ng mga Alkalde ng Lungsod ng Valenzuela}}

== Mga Nahalal, 2007-2010 ==
{|class=wikitable size=&quot;12&quot;
!Position
!Name
|-
|'''Alkalde'''||Sherwin T. Gatchalian
|-
|'''Bise Alkalde'''||Eric M. Martinez
|-
|'''Kinatawan ng Unang Distrito'''||Rexlon T. Gatchalian
|-
|span=&quot;5&quot;|''Mga Konsehal ng Unang Distrito''||Marcelino G. Morelos
|-
| ||Ritche D. Cuadra
|-
| ||Gerald A. Esplana
|-
| ||Katherine C. Pineda
|-
| ||Ignacio G. Santiago, Jr.
|-
| ||Corazon A. Cortez
|-
|'''Kinatawan ng Ikalawang Distrito'''||Magtanggol M. Gunigundo II
|-
|''Mga Konsehal ng Ikalawang Distrito''||Shalani Lani R. Soledad
|-
| ||Kate Abigael G. Coseteng
|-
| ||Rosalie S.D. Esteban
|-
| ||Maria Cecilia V. Mayo
|-
| ||Fernando D.G. Padrinao
|-
| ||Adrian C. Dapat
|-
|'''Karagdagang Miyembro ng Konseho'''||'''Pangulo ng Pederasyong Sangguniang Kabataan'''&lt;br /&gt;Ricmar C. Enriquez
|-
| ||'''Pangulo ng Samahan ng mga Kapitan ng Barangay''' &lt;br /&gt;Alvin S. Feliciano
|}

== Mga Barangay ==
[[Talaksan:Ph fil valenzuela barangays.png|thumb|300px|Mapang politikal ng Valenzuela]]
{|
|-----
| valign=&quot;top&quot; |
'''Unang Distrito'''
* Arkong Bato
* [[Balangkas, Lungsod ng Valenzuela|Balangkas]]
* Bignay
* Bisig
* Canumay East
* Canumay West
* Coloong
* Dalandanan
* Isla
* Lawang Bato
* Lingunan
* Mabolo
* Malanday
* Malinta
* Palasan
* Pariancillo Villa
* Pasolo
* Poblacion
* Polo
* Punturin
* Rincon
* Tagalag
* Veinte Reales
* Wawang Pulo
| valign=&quot;top&quot; |
'''Ikalawang Distrito'''
* Gen. T. De Leon
* Karuhatan
* Bagbaguin
* Mapulang Lupa
* Marulas
* Maysan
* Parada
* Paso de Blas
* Ugong
|}

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

==Mga AM Transmiter== 
*[[DWBL|Radyo Brabo 1242]] ([[FBS Radio Network]] at Brabo Multimedia Services) 
*[[DWSS-AM|Abante 1494]]

==Mga kilalang tao==

{{Div col}}
* Atty. Santiago San Andres de Guzman, Alkalde ng Munisipyo mula 1988 hanggang 1992
* Virgilio &quot;Billy&quot; Abarrientos, miyembro ng [[Crispa Redmanizers]]
* Eugenio Angeles (1868-1977), dating [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas]] mula 1967 hanggang 1968&lt;ref&gt;{{cite web|title=Katuwang Mahistrado Eugenio Angeles|url=http://elibrary.judiciary.gov.ph/supremecourtjustices/associatejustice/144|publisher=E-Library ng Korte Suprema|access-date=Mayo 23, 2013|archive-date=Oktubre 21, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021010045/http://elibrary.judiciary.gov.ph/supremecourtjustices/associatejustice/144|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[Jose Emmanuel Carlos|Bobbit Carlos]] (ipinanganak noong 1957), dating alkalde (1995-2004) at kinatawan (2004-2007)
* [[Danilo Concepcion]], dating kabataan kinatawan ng sektor sa [[Interim Batasang Pambansa]] (1978-1984), dating Bise Presidente para sa Legal na Affairs ng [[University of the Philippines]], Dean ng [[University of the Philippines College of Law|UP College of Law]] mula noong 2011, at kasabay nito [[Presidente ng Unibersidad ng Pilipinas]] mula noong 2017
* [[Glaiza de Castro]] (born 1988), actress and singer starred Heidi Fernandez-Montreal on Temptation Of Wife Philippines&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ruiz |first=Marah |date=February 13, 2020 |title=Glaiza de Castro, binisita ang kanyang childhood home sa Valenzuela |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/celebritylife/news/59471/glaiza-de-castro-binisita-ang-kanyang-childhood-home-sa-valenzuela/story |access-date=July 27, 2025 |publisher=[[GMA Network (kumpanya)|GMA Network]] |language=tl}}&lt;/ref&gt;
* [[Gerald Esplana|Gerard &quot;Gerry&quot; Esplana]] (ipinanganak noong 1966), dating atleta (1993-2003), dating miyembro ng [[Presto Tivolis]], [[Santa Lucia Realtors]] at [[Shell Turbo Chargers]], at dating konsehal ng lungsod (2004-2013)
* [[Franzen Fajardo]] (ipinanganak noong 1982), aktor, host sa TV, at dating kalahok sa reality show
* [[Florentino Floro|Florentino V. Floro Jr.]] (ipinanganak noong 1953), dating [[hukom]]
* [[Rex Gatchalian]] (ipinanganak noong 1979), dating alkalde (2013-2022), kinatawan (2007-2013, 2022-2023) at [[Kalihim ng Kagalingang Panlipunan at Pagpapaunlad]] simula noong 2023
* [[Sherwin Gatchalian|Win Gatchalian]] (ipinanganak noong 1974), dating alkalde (2004-2013), kinatawan (2001-2004, 2013-2016) at [[Senador ng Pilipinas]] simula noong 2016
* Roberto &quot;Bobby&quot; Jose, miyembro ng 1989 [[Petron Blaze Boosters]] Grand Slam team at naging [[Philippine Basketball Association|PBA]] All Star noong kanyang rookie year
* [[Charee Pineda]] (ipinanganak noong 1990), aktres at konsehal ng lungsod simula noong 2013
* [[Ignacio Santiago Sr.]], dating alkalde (1956-1959 at 1964-1967) ng Valenzuela, noon ay gobernador ng [[Bulacan]] mula 1968 hanggang 1986&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bulacan.gov.ph/generalinfo/governor.php?id=23|title=Ignacio Santiago (1968-1986)|publisher=Pamahalaan ng Bulacan|access-date=Mayo 23, 2013|archive-date=Abril 2, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402140929/http://www.bulacan.gov.ph/generalinfo/governor.php?id=23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* Pablo Santiago Sr. (namatay noong 1998), direktor at prodyuser ng pelikula
* [[Randy Santiago]] (ipinanganak noong 1960), aktor, host sa telebisyon, mang-aawit, manunulat ng kanta, prodyuser, direktor at negosyante
* [[Raymart Santiago]] (ipinanganak noong 1973), action star at komedyante
* Guillermo S. Santos (1915-1991), dating Kasamang Mahistrado ng Korte Suprema mula 1977 hanggang 1980&lt;ref&gt;{{cite web|title=Katuwang Mahistrado Guillermo S. Santos|url=http://elibrary.judiciary.gov.ph/supremecourtjustices/associatejustice/124|access-date=Mayo 23, 2013|archive-date=Oktubre 21, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021010412/http://elibrary.judiciary.gov.ph/supremecourtjustices/associatejustice/124|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* José Serapio, dating alkalde (1912-1917) at dating gobernador ng Bulacan (1900-1901)&lt;ref name=&quot;jose serapio gobernador&quot;&gt;{{cite web|title=Jose Serapio (1900-1901)|url=http://www.bulacan.gov.ph/generalinfo/governor.php?id=27|work=Mga Gobernador ng Lalawigan ng Bulacan|access-date=Mayo 23, 2013|archive-date=Abril 26, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140426211210/http://www.bulacan.gov.ph/generalinfo/governor.php?id=27|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[Shalani Soledad]] (Shalani Soledad-Romulo) (ipinanganak noong 1980), dating konsehal ng lungsod (2004-2013) at personalidad sa TV
* [[Boyband PH|Ford Valencia]] (ipinanganak noong 1995), nagwagi sa [[Pinoy Boyband Superstar]], miyembro ng [[Boyband PH]]
* [[Pío Valenzuela]] (1869-1956), manggagamot, makabayan, manunulat at miyembro ng samahang [[Katipunan]], kapangalan ng Valenzuela
{{Div col end}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

{{Canadian City Geographic Location (8-way)
|North=''[[Lungsod ng Meycauayan|Meycauayan]]''
|West=''[[Obando, Bulacan|Obando]]''&lt;br /&gt;''[[Lungsod ng Navotas|Navotas]]''
|Center=Lungsod ng Valenzuela
|East=''[[Lungsod ng Quezon]]''
|South=''[[Lungsod ng Malabon|Malabon]]''&lt;br /&gt;''[[Lungsod ng Kalookan|Caloocan]]''
|Northwest=''[[Marilao, Bulacan|Marilao]]''
|Northeast=''[[Lungsod ng Kalookan|Caloocan]]''
|Southwest=''[[Lungsod ng Navotas|Navotas]]''
|Southeast=''[[Lungsod ng Kalookan|Caloocan]]''
|image=Ph flag manila.gif
}}

{{Metro Manila}}

[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>pbacn639gk61lfz720u5mhzfbz7z31w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Palawan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10217</id>
    <revision>
      <id>2213067</id>
      <parentid>2212918</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:52:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12155" sha1="pohv2hmre3rdtzc49tsghcb8pd17e00" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine province 2|
 infoboxtitle  = Lalawigan ng Palawan |
 sealfile      = Ph seal palawan.png |
 region        = [[MIMAROPA]] (Rehiyong IV-B ) |
 capital       = [[Lungsod ng Puerto Princesa]] |
 founded       = 10 Marso 1917 |
 pop2000       = 755412 |
 pop2000rank   = ika-31 pinakamalaki |
 popden2000    = 51 |
 popden2000rank= ika-3 pinakamababa |
 areakm2       = 14896.3 |
 arearank      = pinakamalaki |
 hucities      = 0 |
 componentcities= 1 |
 municipalities= 23 |
 barangays     = 432 |
 districts     = 2 |
 languages     = [[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Ilonggo]], [[Tausug]] |
 governor      = Mario Joel T. Reyes |
 locatormapfile= Ph locator map palawan.png |
}}

Ang '''Palawan''' ay isang [[pulo]]ng [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[MIMAROPA]]. Ang [[Lungsod ng Puerto Princesa]] ay kabisera nito at ang pinakamalaking lalawigan sang-ayon sa laki ng lupain. Bumabagtas ang mga pulo ng Palawan mula sa [[Mindoro]] hanggang [[Borneo]] patungong timog-kanluran. Matatagpuan ito sa pagitan ng [[Dagat Timog Tsina]] sa hilagang-kanluran at [[Dagat Sulu]] sa timog-silangan.

Pinangalan ang lalawigan sa pinakamalaking pulo ang [[Pulo ng Palawan]].

== Kasaysayan ==

=== Kamakailang kasaysayan ===
Noong 2001, bumoto ang mga residente ng Palawan sa isang [[plebisito]] upang tanggihan ang pagsali ng lalawigan sa isang pinalawak na [[Awtonomong Rehiyon sa Muslim Mindanao]] (ARMM).&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1492695.stm | title = Philippines 'rejects' Muslim self-rule | date = 15 Agosto 2001 | publisher = BBC News | accessdate =15 Agosto 2008}}&lt;/ref&gt;

Noong 17 Mayo 2002, hinati ng ''Kautusang Tagapagpaganap Blg. 103'' ang ''[[Timog Katagalugan|Rehiyong IV]]'' sa ''Rehiyong IV-A'' ([[Calabarzon]]) at ''Rehiyong IV-B'' ([[Mimaropa]]), na nagpalagay ng lalawigan ng Palawan sa Mimaropa.&lt;ref name=EO103&gt;{{cite web | url = http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp | title = Executive Order No. 103 | author = President of the Philippines | date = 17 Mayo 2002 | publisher = ncsb.gov.ph | accessdate = 15 Mayo 2008 | archive-date = 18 Mayo 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160518123918/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160518123918/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/articles/intro_EO103.asp |date=18 Mayo 2016 }}&lt;/ref&gt;

Noong 23 Mayo 2005, inatas ng ''Kautusang Tagapagpaganap Blg. 429'' na ilipat ang Palawan mula ''Rehiyong IV-B'' papuntang [[Kanlurang Kabisayaan|Rehiyong VI]].&lt;ref name=EO429&gt;{{cite web | url = http://www.gov.ph/2005/05/23/executive-order-no-429-s-2005/ | title = Executive Order No. 429 s. 2005 | date = 23 Mayo 2005 | author = President of the Philippines | work = Official Gazette | publisher = Philippine Government | access-date = 28 Agosto 2017 | archive-date = 8 Enero 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170108194139/http://www.gov.ph/2005/05/23/executive-order-no-429-s-2005/ | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108194139/http://www.gov.ph/2005/05/23/executive-order-no-429-s-2005/ |date=8 Enero 2017 }}&lt;/ref&gt; Ngunit binatikos ito ng mga Palaweño na nagbanggit ng kawalan ng pagsangguni. Karamihan sa mga residente sa Puerto Princesa at lahat ng mga bayan maliban sa isa ay nais na manatili sa Rehiyong IV-B. Bunsod nito, inilabas ang ''Kautusang Pampangasiwaan Blg. 129'' noong 19 Agosto 2005 na ipaliban muna ang pagpapatupad ng ''EO 429'' habang hinihintay ang pagpapahintulot ng Pangulo sa Panukala ng pagpapatupad nito.&lt;ref name=AO129&gt;{{cite web | url = http://www.gov.ph/2005/08/19/administrative-order-no-129-s-2005/ | title = Administrative Order No. 129 s. 2005 | date = 19 Agosto 2005 | author = President of the Philippines | work = Official Gazette | publisher = Philippine Government | access-date = 28 Agosto 2017 | archive-date = 13 Oktubre 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161013084549/http://www.gov.ph/2005/08/19/administrative-order-no-129-s-2005/ | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013084549/http://www.gov.ph/2005/08/19/administrative-order-no-129-s-2005/ |date=13 Oktubre 2016 }}&lt;/ref&gt; Inulat ng [[Komisyon sa Halalan (Pilipinas)|Komisyon sa Halalan]] (COMELEC) ang mga resulta ng [[Pangkalahatang halalan sa Pilipinas, 2010|pangkalahatang halalan sa Pilipinas ng 2010]] sa Palawan bilang isang bahagi ng Rehiyong IV-B.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://electionresults.ibanangayon.ph/res_reg9708000.html |title=Philippine 2010 Election Results: Region IV-B |publisher=[[Komisyon sa Halalan (Pilipinas)|Philippine Commission on Elections]] |access-date=2017-08-28 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528072504/http://electionresults.ibanangayon.ph/res_reg9708000.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; {{As of|2011|6|30}}, umiiral pa rin ang pagpapaliban, at nananatiling bahagi ng Mimaropa ang Palawan.&lt;ref name=nscblist/&gt;

Noong ika-21 ng Hulyo 2007, naging nagsasariling lungsod (bilang mataas na urbanisadong lungsod) ang kabisera nitong Puerto Princesa.

Noong Abril 2019, ipinasa bilang batas ang panukalang ihati ang lalawigan sa tatlo: Palawan del Norte, Palawan del Sur, at Palawan Oriental.&lt;ref name=&quot;PIAGovPH-DividesPalawan&quot;&gt;{{cite news |last1=Mendoza |first1=Victoria |title=PRRD signs law that divides Palawan |url=https://pia.gov.ph/news/articles/1020938 |access-date=Mayo 12, 2019 |work=Philippine Information Agency |date=Abril 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512072102/https://pia.gov.ph/news/articles/1020938 |archive-date=Mayo 12, 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|url=https://newsinfo.inquirer.net/1106550/plebiscite-on-splitting-palawan-into-3-provinces-set-for-2020|title=Plebiscite on splitting Palawan into 3 provinces set for 2020|last=Salaverria|first=Leila B.|newspaper=Philippine Daily Inquirer|language=en|date=Abril 14, 2019|access-date=Abril 16, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190416100432/https://newsinfo.inquirer.net/1106550/plebiscite-on-splitting-palawan-into-3-provinces-set-for-2020|archive-date=Abril 16, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.philstar.com/pilipino-star-ngayon/bansa/2019/04/14/1909884/paghahati-ng-palawan-sa-3-probinsiya-batas-na|title=Paghahati ng Palawan sa 3 probinsiya batas na |work=Pilipino Star Ngayon|access-date=Abril 16, 2019}}&lt;/ref&gt; Binatikos ng ilang mga pangkat ng lipunang sibil at ng mga residente ng Puerto Princesa ang panukalang paghahati, dahil wala umanong ginanap na malawakang pagsangguni sa publiko.&lt;ref name=&quot;MB-MoveAssailed&quot;&gt;{{cite news |last1=Rosario |first1=Ben |title=Move to divide Palawan into 3 provinces assailed |url=https://news.mb.com.ph/2018/10/24/move-to-divide-palawan-into-3-provinces-assailed/ |access-date=Mayo 12, 2019 |work=Manila Bulletin News |date=Oktubre 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025053458/https://news.mb.com.ph/2018/10/24/move-to-divide-palawan-into-3-provinces-assailed/ |archive-date=Oktubre 25, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ABSCBNNews-DividingPalawan&quot;&gt;{{cite news |title=Dividing Palawan: Residents look to challenge Palawan split into 3 provinces |url=https://www.abs-cbn.com/news/04/15/19/dividing-palawan-residents-look-to-challenge-palawan-split-into-3-provinces |access-date=Mayo 12, 2019 |work=ABS-CBN News |date=Abril 15, 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415050031/https://news.abs-cbn.com/news/04/15/19/dividing-palawan-residents-look-to-challenge-palawan-split-into-3-provinces |archive-date=Abril 15, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Colcol |first1=Erwin |title=Splitting Palawan into 3 won't solve poverty in the province—group |url=https://www.gmanetwork.com/news/news/regions/691424/splitting-palawan-into-3-won-t-solve-poverty-in-the-province-group/story/ |access-date=Mayo 12, 2019 |work=GMA News Online |date=Abril 16, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418110751/https://www.gmanetwork.com/news/news/regions/691424/splitting-palawan-into-3-won-t-solve-poverty-in-the-province-group/story/ |archive-date=Abril 18, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GMANews-SplittingPalawan&quot;&gt;{{cite news |title=Palawan congressmen want province split into 3|url=https://newsinfo.inquirer.net/979501/palawan-congressmen-want-province-split-into-3|access-date=Oktubre 19, 2020|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]|date=Abril 2, 2018}}&lt;/ref&gt; Inihayag ng Komisyon sa Halalan noong ika-16 ng Marso 2021 na tinutulan ng karamihan sa mga residente ng lalawigan ang paghahati sa ginanap na [[Plebisito sa paghahati ng Palawan (2021)|plebisito noong ika-13 ng Marso 2021]].&lt;ref name=&quot;cnnphilippines.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://cnnphilippines.com/regional/2021/3/16/Palawan-plebiscite-results.html|title=Palawan residents vote 'No' to division of province into three|access-date=Marso 16, 2021|archive-date=Marso 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316113925/https://cnnphilippines.com/regional/2021/3/16/Palawan-plebiscite-results.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rappler.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rappler.com/nation/no-votes-win-palawan-plebiscite|title = 'No' votes win in Palawan plebiscite| date=Marso 16, 2021 }}&lt;/ref&gt;

Noong ika-6 ng Enero 2026, tinutulan ng pampook na mga opisyal ng Palawan ang pagsasali ng lalawigan sa [[Mindanao]], bilang tugon sa isang kapasiyahan na inihain ng ilang personalidad sa [[Cagayan de Oro]] na may tinutukoy na unyong &quot;Minsupala&quot; (o pinagsamang Mindanao, Sulu, at Palawan) kung sakaling [[Separatismo sa Pilipinas|kumalas ang pulo sa nalalabing bahagi ng bansa]]. Tinuligsa nila ang pagsasali ng lalawigan sa isang mapa na ipinaplano ng mga nasabing personalidad na isumite sa [[Natatanging Lupon sa Dekolonisasyon]] ng [[mga Nagkakaisang Bansa]]. Iginiit ni Ryan Maminta, kasapi ng lupon ng pamahalaang panlalawigan, na kailanman ay hindi naging entidad pampolitika at legal ang &quot;Minsupala&quot; at isa lamang itong terminong antropolohiko na &quot;inilalarawan ang mga ugnayan at daanan ng mga kalakal noong sinaunang panahon&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://newsinfo.inquirer.net/2163780/palawan-legislators-oppose-inclusion-were-not-part-of-mindanao |title=Palawan legislators oppose inclusion: 'We're not part of Mindanao' |last=Ticke |first=Geraldford |website=Inquirer.net |date=Enero 6, 2026 |access-date=Pebrero 2, 2026}}&lt;/ref&gt;

== Heograpiya ==
=== Politikal ===
[[Talaksan:Ph fil palawan.png|thumb|upright=1.10]]
{{See|Plebisito sa paghati ng Palawan, 2021}}
Nahahati ang Palawan sa 23 [[Munisipalidad ng Pilipinas|mga munisipalidad]].
Inaangkin ng pamahalaan ng Pilipinas ang karamihan sa [[Mga Pulo ng Spratly]], lokal na tinatawag bilang [[Kapuluan ng Kalayaan]], sa Mga Pulo ng Dagat Timog Tsina na naging sa ilalim ng hurisdiksyon ng Palawan. Bagamat kasali ang [[Lungsod ng Puerto Princesa]] sa probinsya ng Palawan, hindi siya kabilang sa pamahalaang panlalawigan nito.

==== Mataas na urbanisadong lungsod ====

* [[Lungsod ng Puerto Princesa]]

==== Mga munisipalidad ====

&lt;table border=&quot;0&quot;&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=&quot;top&quot;&gt;
* [[Aborlan, Palawan|Aborlan]]
* [[Agutaya, Palawan|Agutaya]]
* [[Araceli, Palawan|Araceli]]
* [[Balabac, Palawan|Balabac]]
* [[Bataraza, Palawan|Bataraza]]
* [[Brooke's Point, Palawan|Brooke's Point]]
* [[Busuanga, Palawan|Busuanga]]
* [[Cagayancillo, Palawan|Cagayancillo]]
* [[Coron, Palawan|Coron]]
* [[Culion, Palawan|Culion]]
* [[Cuyo, Palawan|Cuyo]]
* [[Dumaran, Palawan|Dumaran]]
&lt;/td&gt;&lt;td valign=&quot;top&quot;&gt;
* [[El Nido, Palawan|El Nido]] (Bacuit)
* [[Kalayaan, Palawan|Kalayaan]]
* [[Linapacan, Palawan|Linapacan]]
* [[Magsaysay, Palawan|Magsaysay]]
* [[Narra, Palawan|Narra]]
* [[Quezon, Palawan|Quezon]]
* [[Rizal, Palawan|Rizal]] (Marcos)
* [[Roxas, Palawan|Roxas]]
* [[San Vicente, Palawan|San Vicente]]
* [[Sofronio Española, Palawan|Sofronio Española]]
* [[Taytay, Palawan|Taytay]]
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist|2}}

{{Palawan}}
{{Mimaropa}}
{{Philippines political divisions}}

[[Kategorya:Palawan]]
[[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]]</text>
      <sha1>pohv2hmre3rdtzc49tsghcb8pd17e00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lindol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10884</id>
    <revision>
      <id>2213108</id>
      <parentid>2210846</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7471" sha1="q1mghaat8nh0tkn3y8c34tfk7ha1plj" xml:space="preserve">[[Talaksan:Quake epicenters 1963-98.png|thumb|300px|Karamihan sa mga episentro ng lindol ay matatagpuan sa mga hangganan ng mga [[tektonikong plato]], lalo na sa [[Singsing ng Apoy ng Pasipiko]].]]
[[Talaksan:Plates tect2 en.svg|thumb|Mapa ng [[mundo]] na nagpapakita ng [[litospero]] na hinati sa 15 pangunahing [[tektonika ng plaka]].]]
[[Talaksan:Plate tectonics map.gif|thumb|Tektonika ng plaka mula sa [[NASA]]]]

Ang '''lindol''' ay ang pagyanig ng ibabaw ng [[Daigdig]] na dulot ng biglaang paglabas ng enerhiya sa litospero na lumilikha ng mga seismikong alon.&lt;ref name=&quot;Shearer&quot;&gt;{{cite book|last=Shearer |first=Peter M. |title=Introduction to Seismology |edition=3 |publisher=Palimbagan ng Unibersidad ng Cambridge |year=2019 |language=en |trans-title=Pagpapakilala sa Seismolohiya|isbn=9781316635742}}&lt;/ref&gt; Nagkakaiba-iba ang intensidad ng mga lindol, mula sa mga napakahina na hindi maramdaman hanggang sa mga sapat na marahas upang makapaghagis ng mga bagay at tao sa ere, makapinsala sa mahahalagang imprastruktura, at magdulot ng malawakang pagkawasak sa buong mga lungsod.&lt;ref name=&quot;Bolt&quot;&gt;{{cite book|last=Bolt |first=Bruce A. |title=Earthquakes |url=https://archive.org/details/earthquakes0000bolt_l0z8 |edition=5 |publisher=W. H. Freeman |year=2003|isbn=9780716756187}}&lt;/ref&gt; Ang seismikong aktibidad ng isang lugar ay ang dalas, uri, at laki ng mga lindol na nararanasan dito sa loob ng isang partikular na panahon.&lt;ref name=&quot;Lee&quot;&gt;{{cite book|editor-last=Lee |editor-first=William H. K. |title=International Handbook of Earthquake and Engineering Seismology |publisher=Academic Press |year=2002|isbn=9780124406520|editor-last2=Jennings|editor-first2=Paul|editor-last3=Kisslinger|editor-first3=Carl|editor-last4=Kanamori|editor-first4=Hiroo}}&lt;/ref&gt; Ang seismisidad ng isang partikular na lokasyon sa Daigdig ay ang karaniwang antas ng seismikong enerhiyang napapakawalan sa bawat yunit ng bolyum.&lt;ref name=&quot;Scholz&quot;&gt;{{cite book|last=Scholz |title=The Mechanics of Earthquakes and Faulting |edition=3 |publisher=Palimbagan ng Unibersidad ng Cambridge |year=2018 |language=en |trans-title=Ang Mekanika ng mga Lindol at Pagka-fault|first=Christopher H.|isbn=9781316681473}}&lt;/ref&gt;

Ang lindol ay sanhi ng isang mabilis na paglabas ng lalas na nanggaling sa ilalim ng lupa. Madalas, ang mga lindol ay sanhi ng pag-galaw ng fault sa ibabaw na bahagi ng mundo (''crust''). Ang enerhiyang lumalabas ay sumasanga sa lahat ng direksiyon mula sa kanyang pinanggalingan, ang pokus, sa anyo ng mga seismikong alon. Ang anyo ng mga seismikong alon ay maihahalintulad sa anyo ng payapang tubig na hinulugan ng isang bato. Kahit na ang enerhiya ay mabilis na nababawasan habang ito ay papalayo sa pokus, may mga sensitibong kagamitan na nakatalaga sa iba’t ibang panig ng mundo para itala ang mga pangyayaring may kinalaman sa pagyanig ng lupa.

==Sanhi ng lindol==
{{main|Singsing ng Apoy ng Pasipiko}}
[[Talaksan:Pacific Ring of Fire.svg|thumb|412x412px|left|Ang [[Singsing ng Apoy ng Pasipiko]].]]

[[File:EQs 1900-2013 worldseis.png|thumb|upright=1.4|left|Mga [[lindol]] sa mundo (1900–2013)&lt;br /&gt;[[File:Pictogram Ski Slope red.svg|12px]]: Mga lindol na magnitud na ≥ 7.0 (lalim na 0–69km)&lt;br /&gt;[[File:RouteIndustriekultur Siedlung Symbol.svg|12px]]: Mga aktibong [[bulkan]]]]
[[File:Global subducted slabs USGS.png|thumb|upright=1.4|Global map of subduction zones, with subducted slabs contoured by depth]]
[[File:Active Margin.svg|thumb|Sona ng [[subduksiyon]]]]
Ang mga lindol, pagputok ng [[bulkan]], pagkakabuo ng mga [[bundok]] at mga [[trench]] ng [[karagatan]] ay nangyayari sa  mga hangganan ng [[tektonika ng plaka]] na tinatawag na mga [[fault]]. Ang mga lindol ay karaniwan sa mga sona ng [[subduksiyon]]. Ang [[San Andreas Fault]] sa [[California]] ang isang halimbawa ng hangganan na nagpapakita ng paggalaw sa kanan.Ang paggalaw ng mga [[tektonika ng plaka]] ay mula 0 hanggang 10 sentimetro kada taon..{{sfn|Read|Watson|1975}}. Ang [[subduksiyon]] ng [[Plaka ng Dagat Pilipinas]] ay nangyayari sa silangang margin ng kapuluan kasama ng [[trench ng Pilipinas]] at sa hilaga ang [[Trough]] ng silangang Luzon. Sa kanluran ng Luzon ang [[Plakas ng Sunda]] na pababa pasilangan kasama ng mga serye ng mga trench kabilang ang [[Trench ng Maynila]] sa hilaga. Sa hilaga at timog na terminasyon, ang subduksiyon ng Trench ng Maynila ay pinipigil ng pagbabanggaang arko kontinente sa pagitan ng arko ng Pilipinas at kontinental na margin ng Eurasya sa Taiwan at sa pagitan ng Blokeng Sulu-Borneo at Luzon sa Mindoro. Ang fault ng Pilipinas na may habang higit sa 1,200 km sa loob ng arko ng Pilipinas ay aktibo sa paglilindol. Ito ay nauugnay sa mga labis na malakas na  lindol sa Pilipinas gaya ng [[Lindol sa Luzon noong 1990]] na may magnitud na 7.6 noong 1990.&lt;ref&gt;https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000i5rd/region-info&lt;/ref&gt;   Ang '''[[Singsing ng Apoy ng Pasipiko]]''' ay isang direktang resulta ng [[tektonika ng plaka]] sa galaw, banggaan at pagkawasak ng plaka ng [[litospero]] sa ilalim at paligid ng [[Karagatang Pasipiko]].&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite web|url=http://pubs.usgs.gov/publications/text/slabs.html|title=Moving slabs|work=This Dynamic Earth|publisher=USGS|access-date=2022-08-06|archive-date=1997-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/19971011154953/http://pubs.usgs.gov/publications/text/slabs.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang mga banggaan ay lumilkha ng tuloy tuloy na serye ng mga [[sona ng subduksiyon]] kung saan ang mga [[bulkan]] at [[lindol]] ay nangyayari.

== Magnitud ==
Ang malakas na enerhiya na nilalabas ng mga atomikong pagsabog o ng mga pagputok ng bulkan ay maaring makapagdulot ng lindol, ngunit ang mga pangyayaring ito ay maituturing na mahina at madalang. Mayroong sapat ng patunay na ang mundo ay hindi isang statik na planeta. Ayon din sa ilang pag-aaral, ang pang-ibabaw na kalatagan ng mundo ay umaangat paminsan-minsan. Patunay dito ang mga ilang sinaunang parte ng kalatagan ng mundo na noon ay nasa mababang lugar na ngayon ay may ilang metro na angat sa pinakamataas na antas ng alon. Sa kabilang banda naman, ay may pagkakataon din na nagkakaroon ng matinding pagbaba ng lupa. Karagdagan sa mga patayong pag-iiba na mga nabanggit ang pagkawala ng pagkakahanay ng mga bakuran o kalsada, at iba pang mga struktura na nagpapakita ng pahalang na paggalaw. Ang mga paggalaw na ito ay karaniwang maikakabit sa malalaking bitak sa pang-ibabaw na kalatagan ng mundo na tinatawag na fault.

== Pagsasaliksik ==
Ayon sa mga siyentipikong nag-aaral ng seismolohiya, mayroong mga paraan upang masukat ang laki ng isang lindol – katindihan (Ingles: ''intensity'') at kalakasan (Ingles: ''magnitude''). Ang katindihan ay tumutukoy sa antas ng pinsala sa isang lugar na dulot ng isang lindol. Sa pagkakaroon ng mga seismograpo, naging malinaw ang pagkakaroon ng siyentipikong paraan ng pagsusukat batay sa seismikong talaan sa halip na paggamit ng mga walang katiyakang pansariling taya at opinyon na nakabatay lamang sa pinsala. Ang paraan ng pagsukat na ito ay tinatawag na kalakasan. Ito ay nakabatay sa masusing pagsusuri ng mga datos mga seismikong tala (at iba pang mga pamamaraan) para matantiya ang kabuuang halaga ng enerhiyang inilabas sa pinagmulan ng lindol.

== Mga nangyaring lindol ==
* [[Lindol sa Luzon noong 1863]]
* [[Lindol sa Luzon noong 1990]]
* [[Lindol sa Hayti noong 2010]]

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

[[Kategorya:Lindol]]
[[Kategorya:Mga likas na kaganapan]]</text>
      <sha1>q1mghaat8nh0tkn3y8c34tfk7ha1plj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kasaysayan ng mundo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10985</id>
    <revision>
      <id>2213146</id>
      <parentid>2204826</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13562" sha1="h0mrkh7palf8wcbaw1479air7waqe3o" xml:space="preserve">:''Para sa kasaysayan ng planetang Daigdig, tingnan ang [[Kasaysayan ng Daigdig]].''

Ang '''kasaysayan ng mundo''', sa popular na salita, ay naglalarawan sa [[kasaysayan]] ng [[tao]], mula sa paglitaw ng ''[[Homo sapiens]]'' hanggang sa kasalukuyan na nadetermina mula sa mga nakasulat na talâ. Kung kaya't tinatawag din itong '''kasaysayan ng tao''' o '''kasaysayang pantao''', na sa madalíng sabi ay ang kasaysayan ng tao magmula sa pinakamaagang mga kapanahunan hanggang sa kasalukuyan, sa lahat ng mga pook sa ibabaw ng [[Mundo]], na nagsisimula sa Panahong [[Paleolitiko]]. Hindi kasáma rito ang hindi pantaong [[Likas na Kasaysayan|likas na kasaysayan]] at [[Kuwarternaryo|kasaysayang heolohikal]], maliban na lámang dahil sa may kahalagahan ang pagkaapekto ng likás na mundo sa búhay ng mga tao.  Kabílang sa kasaysayan ng mundo ang pag-aaral ng nakasulat na mga talâ o rekord, magmula sinaunang panahon pasulong, pati ang karagdagang kaalamang nakamit magmula sa iba pang mga mapagkukunan, katulad ng [[arkeolohiya]]. Ang sinaunang naitalang kasaysayan&lt;ref&gt;Crawford, O. G. S. (1927). ''Antiquity''. [Gloucester, Eng.]: Antiquity Publications [atbp.]. (''cf.'', ''History education in the United States is primarily the study of the written past. Defining history in such a narrow way has important consequences ...'')&lt;/ref&gt; ay nagsisimula sa pagkaimbento, na hiwa-hiwalay ang pagsisimula sa ilang mga lugar sa Mundo, ng pagsusulat, na lumikha sa [[imprastraktura]] (saligan at pamamamaraan) para sa nagtatagal at tumpak na paglilipat o transmisyon ng mga alaala, at sa ganitong paraan pati na ang pagpapakalat at paglaki ng kaalaman.&lt;ref&gt;Ayon kay [[David Diringer]] (''&quot;Writing&quot;, ''[[Encyclopedia Americana]]'', edisyon ng 1986, bolyum 29, p. 558), &quot;Writing gives permanence to men's knowledge and enables them to communicate over great distances.... The [[complex society]] of a higher civilization would be impossible without the art of writing.&quot;'' o &quot;Ang pagsusulat ay nagbibigay ng pamamalagi (pananatili) ng kaalaaman ng tao at nagbibigay sa kanila ng kakayahang makipag-ugnayan nang talagang malayuan... Ang [[complex society|lipunang masalimuot]] ng isang mas mataas na kabihasnan ay hindi maaaring mangyari kapag wala ang sining pagsusulat.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WebsterWH&quot;&gt;Webster, H. (1921). [http://books.google.com/books?id=cboXAAAAIAAJ ''World history'']. Boston: D.C. Heath. [http://books.google.com/books?id=cboXAAAAIAAJ&amp;pg=PR5&amp;pg=PA27 Page 27].&lt;/ref&gt;  Subalit, ang mga ugat ng kabihasnan ay umaabot na pabalik sa kapanahunan bago pa ang pagsusulat — ang [[prehistorya]] (panahon bago ang nakasulat na kasaysayan) ng sangkatauhan.

== Prehistorya ==

=== Sinaunang Tao ===
Ang [[prehistorya]] ng tao ay nagsimula noong Panahong [[Paleolitiko]], o &quot;Maagang Panahon ng Bato&quot;.  Sa paglaon, noong [[Panahong Neolitiko]] (Bagong Panahon ng Bato), dumating ang [[Rebolusyong Neolitiko|Rebolusyong Pang-agrikultura]] (sa pagitan ng 8000 at 5000 BCE) sa [[Matabang Gasuklay]], kung saan unang nagsimula ang mga tao ng masistemang [[agrikultura|pagsasaka]] ng mga halaman at pag-aalaga ng mga hayop.&lt;ref name=&quot;Tudge&quot;&gt;{{cite book
 | last = Tudge | first = Colin | authorlink = Colin Tudge
 | title = [[Neanderthals, Bandits and Farmers|Neanderthals, Bandits and Farmers: How Agriculture Really Began]]
 | year = 1998 | publisher = Weidenfeld &amp; Nicolson | location = London | isbn = 0-297-84258-7
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bellwood, Peter. (2004). ''First Farmers: The Origins of Agricultural Societies'', Blackwell Publishers. ISBN 0-631-20566-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cohen, Mark Nathan (1977) ''The Food Crisis in Prehistory: Overpopulation and the Origins of Agriculture'', New Haven at London: Yale University Press. ISBN 0-300-02016-3.&lt;/ref&gt; Lumaganap ang agrikultura sa kanugnog na mga rehiyon at umunlad na mag-isa sa iba pang mga lugar, hanggang sa ang mga tao ay naninirahan na bilang mga magsasaka sa pamalagiang mga maliliit na mga pamayanan.&lt;ref&gt;Hindi nilisan ng lahat ng mga lipunan ang [[nomadismo]], natatangi na iyong nakabukod na mga rehiyong may kakaunting mga uri ng halamang maaalagan sa tahanan.  Tingnan ang [[Jared Diamond]], ''[[Guns, Germs and Steel]]''.&lt;/ref&gt; Ang kaukol na seguridad at tumaas na produktibidad na nailapat ng pagsasaka ay nagpahintulot sa mga pamayanan upang kumalat.  Lumaki sila na anging lalong tumataas na mas malalaking mga yunit na kaalinsabayan ng ebolusyon ng mas mabisa pang mga pamamaraan ng transportasyon.

Ang sobrang mga pagkain ay nakapagdulot ng [[division of labor|paghahati ng mga gawain]], ng pagkakaroon ng mga taong nasa mataas na uri ng lipunan, at ang pagkakaroon at pag-unlad ng mga lungsod at kasama nito ang [[kabihasnan]].  Ang lumalaking kasalimuotan ng mga lipunan ng tao ay nangailangan ng mga sitema ng [[pagkukuwenta (akawnting)|pagkukuwenta]], na humantong sa pagsusulat.&lt;ref name=&quot;DSB-AO&quot;&gt;{{cite journal| author=Schmandt-Besserat, Denise| authorlink=Denise Schmandt-Besserat| title=Signs of Life| journal=Archaeology Odyssey| year=Enero–Pebrero 2002| url=https://webspace.utexas.edu/dsbay/Docs/SignsofLife.pdf| pages=6–7, 63| access-date=2012-01-17| archive-date=2012-05-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20120521204321/https://webspace.utexas.edu/dsbay/Docs/SignsofLife.pdf| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Pag-usbong ng kabihasnan ===
Nagkaroon ng mga kabihasnan sa mga pampang ng mga katawan ng sariwang tubig (mga lawa at mga ilog) na nakapagbibigay ng búhay.  Sa pagsapit ng 3000 BCE, nagsimula sila sa [[Mesopotamia]] (ang &quot;lupain na nasa pagitan ng mga Ilog [[Euphrates]] at [[Tigris]]) ng [[Gitnang Silangan]],&lt;ref name=&quot;McNeill-Sumer&quot;&gt;{{cite book
 | last = McNeill | first = Willam H. | authorlink = William McNeill
 | title = A World History | url = https://archive.org/details/worldhistory0000mcne_e1t4 | origyear = 1967 | edition = ika-4 | year = 1999
 | publisher = [[Oxford University Press]] | location = New York | isbn = 0-19-511615-1
 | page = [https://archive.org/details/worldhistory0000mcne_e1t4/page/15 15] | chapter = In The Beginning
}}&lt;/ref&gt; sa mga pampang ng [[Ilog Nilo]] ng [[sinaunang Ehipto|Ehipto]],&lt;ref&gt;{{cite book|author=[[John Baines|Baines, John]] at Jaromir Malek|title=The Cultural Atlas of Ancient Egypt|edition=revised|publisher=Facts on File|year=2000|isbn=0816040362}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Bard | first = KA | title = Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt | publisher = Routledge | location = NY, NY | year = 1999|isbn=0-415-18589-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;grimal1992&quot;&gt;{{cite book|first=Nicolas|last=Grimal|title=A History of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/historyofancient0000grim_o8d3|publisher=Blackwell Books|year=1992|isbn=0631193960}}&lt;/ref&gt; at sa [[Kabihasnan ng Lambak ng Indus|lambak ng Ilog Indus]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=[[F. Raymond Allchin|Allchin, Raymond]] (patnugot) |year=1995 |title=The Archaeology of Early Historic South Asia: The Emergence of Cities and States |url=https://archive.org/details/archaeologyofear0000allc |location=New York |publisher=[[Cambridge University Press]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=D. K. |last=Chakrabarti |year=2004 |title=Indus Civilization Sites in India: New Discoveries |url=https://archive.org/details/induscivilizatio0000unse |publisher=Marg Publications |location=Mumbai |isbn=81-85026-63-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |authorlink=Ahmad Hasan Dani |last=Dani |first=Ahmad Hassan |author2=Mohen, J-P. (eds.) |year=1996 |title=History of Humanity, Volume III, From the Third Millennium to the Seventh Century BC |location=New York/Paris |publisher=Routledge/UNESCO |isbn=0415093066}}&lt;/ref&gt; Ang kahalintulad na mga sibilisasyon ay maaaring nagsimula at umunlad sa kahabaan ng mga ilog sa [[Tatlong Soberanyo at Limang Emperador|Tsina]], subalit ang katunayang pang-arkeolohiya para sa malawig na pagtatatag na urbano ay hindi gaanong matiyak.

== Sinaunang Kasaysayan ==
Partikular ang kasaysayan ng [[Lumang Mundo]] ([[Kasaysayan ng Europa|Europa]], ngunit pati na rin ang ng [[Silangang Malapit]] at [[Hilagang Aprika]]) ay pangkaraniwang hinahati sa [[Sinaunang kasaysayan]] o [[Kalaunan]], magpahanggang sa 476 CE; ang [[Gitnang Kapanahunan]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fordham.edu/halsall/ |title=Internet Medieval Sourcebook Project |publisher=Fordham.edu |date= |accessdate=2009-04-18 |archive-date=2009-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416220919/http://www.fordham.edu/halsall/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.the-orb.net/ |title=The Online Reference Book of Medieval Studies |publisher=The-orb.net |date= |accessdate=2009-04-18}}&lt;/ref&gt; magmula ika-5 hanggang sa ika-15 mga daantaon, kasama ang [[Ginintuang Panahong Islamiko]] (c. 750 CE – c. 1258 CE) at ang maagang [[Renasimyento]] sa Europa; ang [[Maagang Modernong panahon]],&lt;ref name=&quot;rice1970&quot;&gt;{{cite book|last=Rice|first=Eugene, F., Jr.|title=The Foundations of Early Modern Europe: 1460–1559|url=https://archive.org/details/isbn_0393054209|year=1970|publisher=W.W. Norton &amp; Co.|authorlink=Eugene F. Rice, Jr.}}&lt;/ref&gt; magmula ika-15 daantaon hanggang sa hulihan ng ika-18 daantaon, kabilang ang [[Panahon ng Pagpapaliwanag]]; at ang [[Panghuling Modernong panahon]], magmula sa [[Rebolusyong Industriyal]] hanggang sa kasalukuyan, kasama ang [[Kasaysayang Kontemporaryo]].

Sa [[Europa]] (at sa mga [[kabihasnang Kanluranin|kasaysayang Kanluranin]], ang pagbagsak ng [[Kanlurang Imperyo ng Roma]] (476 CE) ay pangkaraniwang itinuturing bílang tanda ng wakas ng [[Sinaunang panahon]] at siya namang simula ng [[Gitnang Panahon]], kung kailan (noong bandang taon ng 1300) nagsimula ang [[Renasimyentong Europeo]]&lt;ref&gt;[[Jacob Burckhardt|Burckhardt, Jacob]] (1878), [http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/burckhardt.html ''The Civilization of the Renaissance in Italy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921145058/http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/burckhardt.html |date=2008-09-21 }}, isinalinwika ni  S.G.C Middlemore, muling nalathala noong 990, ISBN 0-14-044534-X&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh.html |title='&amp;#39;The Cambridge Modern History. Vol 1: The Renaissance (1902) |publisher=Uni-mannheim.de |date= |accessdate=2009-04-18}}&lt;/ref&gt;  Noong kalagitnaan ng ika-15 daantaon, ang pagkaimbento ni [[Johannes Gutenberg]] ng modernong [[paglilimbag]],&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=2008-05-20|url=http://www.open2.net/historyandthearts/discover_science/gberg_synopsis.html|title=What Did Gutenberg Invent?|publisher=BBC|archive-date=2011-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20111113160202/http://www.open2.net/historyandthearts/discover_science/gberg_synopsis.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; na gumamit ng [[tipong naigagalaw]], ang nagpausad ng rebolusyon ng [[komunikasyon]], na tumulong sa pagwawakas ng [[Gitnang Panahon]] at nagpasimula sa makabagong kapanahunan at sa [[Himagsikang Pang-agham]].&lt;ref&gt;Grant, Edward. The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional, and Intellectual Contexts. Cambridge: Cambridge Univ. Pr., 1996.&lt;/ref&gt; Sa pagsapit ng ika-18 daantaon, ang pagkakaipon ng [[kaalaman]] at [[teknolohiya]], natatangi na sa Europa, ay umabot sa isang [[masang kritikal (sosyodinamika)|masang kritikal]] na nagdala ng [[Rebolusyong Industriyal]].&lt;ref&gt;More; Charles. ''Understanding the Industrial Revolution'' (2000) [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=102816164 edisyong ''online''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814041034/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=102816164 |date=2011-08-14 }}&lt;/ref&gt;

Sa ibang mga bahagi ng mundo, katulad ng [[sinaunang Silangang Malapit]],&lt;ref&gt;William W. Hallo &amp; William Kelly Simpson, ''The Ancient Near East: A History'', Holt Rinehart and Winston Publishers, 1997&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Jack Sasson]], ''The Civilizations of the Ancient Near East'', New York, 1995&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marc Van de Mieroop, ''History of the Ancient Near East: Ca. 3000–323 BC.'', Blackwell Publishers, 2003&lt;/ref&gt; [[sinaunang Tsina]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld |title=Ancient Asian World |publisher=Automaticfreeweb.com |date= |accessdate=2009-04-18 |archive-date=2012-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120515023548/http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; at [[Kasaysayan ng India|sinaunang India]], magkakaiba ang paglaladlad ng mga pangkasaysayang mga guhit ng kapanahunan.  Subalit, sa pagsapit ng ika-18 daantaon, dahil sa malaganap na pandaigdigang kalakalan at kolonisasyon, ang kasaysayan ng karamihan sa mga kabihasnan ng mundo ay naging mahigpit ang pagkakatali sa bawat isa.  Sa loob ng huling ikaapat na bahagi ng milenyo, tumulin ang paglaki ng kaalaman, teknolohiya, komersiyo, at ng potensiyal na pagiging mapangwasak ng digmaan, na lumikha ng mga pagkakataon at panganib na kasalukuyang humaharap sa mga pamayanan ng tao na naninirahan sa mundo.&lt;ref&gt;[http://stateoftheworld.reuters.com Reuters&amp;nbsp;– The State of the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214194348/http://stateoftheworld.reuters.com/ |date=2009-02-14 }} The story of the 21st century&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&amp;articleID=00031010-F7DA-1304-B72683414B7F0000 |title=Scientific American Magazine (Isyu noong Setyembre 2005) The Climax of Humanity |publisher=Sciam.com |date=2005-08-22 |accessdate=2009-04-18}}&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

[[Kategorya:Kasaysayan ayon sa paksa|Mundo]]

{{Earth}}</text>
      <sha1>h0mrkh7palf8wcbaw1479air7waqe3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lungsod ng Cebu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11197</id>
    <revision>
      <id>2213256</id>
      <parentid>2196664</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16783" sha1="hcxx4u3h7yjw1o94uwrj5bszc8zxl6o" xml:space="preserve">{{Refimprove|date=Enero 2019}}
{{Infobox Philippine city 2 
| infoboxtitle = Dakbayan sa Sugbo
| sealfile     = Ph seal cebucity.gif 
| image = Cebu Business Park and IT Park skyline, Kamputhaw (Cebu City; 09-07-2022).jpg
| imagesize    =
| image_caption = Ang Lungsod ng Cebu ng Business Park ika Setyembre 2022
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| caption      = Mapa ng [[Lalawigan ng Cebu|Cebu]] na ipinapakita ang lokasyon ng Lungsod ng Cebu 
| province     = [[Lalawigan ng Cebu|Cebu]] (kapital) 
| districts    = Una at ikalawang distrito ng Lungsod ng Cebu 
| founded      = [[1565]] 
| barangays    = 80 
| class        = Unang klaseng lungsod; mataas sa pagiging urbanisado 
| mayor        =  
| cityhood     = [[Pebrero 24]], [[1937]] 
| areakm2      = 280.2 
| population_as_of = 2000 | population_total = 718821 
| latd =  10| latm =17 | lats = | latNS = N 
| longd = 123| longm = 54| longs = | longEW = E 
| website      = [http://www.cebucity.gov.ph www.cebucity.gov.ph] 
}}

Ang '''Lungsod ng Cebu''' (Cebuano/Bisaya: Dakbayan sa Sugbo, Ingles:Cebu city, Español:Ciudad de Cebú) ay ang pinakamalaking siyudad at kabisera ng lalawigan ng [[Lalawigan ng Cebu|Cebu]] sa [[Pilipinas]] at ang ikalawang pinakamahalagang [[Kalakhang Cebu|sentrong urbano]] ng bansa.  Matatagpuan ang [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] sa [[Cebu (pulo)|pulo ng Cebu]] at ang pinakamatandang paninirahang Kastila sa bansa, mas matanda pa sa kapital ng bansa, ang [[Maynila]]. Isa itong pangunahing daungan at tahanan ng mahigit sa 80% ng ''interisland'' na kompanyang pangdagat.  Pangunahing daungan din ang Cebu, sa labas ng kapital, ng internasyunal na lipad sa bansa at ang pinakamahalagang sentro ng komersyo, pangangalakal, at industriya sa [[Kabisayaan]] at [[Mindanaw]], ang mga katimogang bahagi ng bansa.  Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

== Kasaysayan ==
Cebu, o maaaring tawaging Sugbo, ay isang maunlad na panirahan bago pa dumating ang mga [[Kastila]]. May mga negosyante na nakikipagkalakal nagaling sa Tsina at iba pang bansa sa ng [[timog-silangang Asya]].

Noong ika 7&amp;nbsp;ng Abril, 1521, isang Portuges na si [[Ferdinand Magellan]] at mga kasamang Kastila ay dumating sa Cebu. Sinalubong ito ni [[Rajah Humabon]]. Ang rajah at kanyang asawa at kasama ang mga 800 katutubo, ay bininyagan ng mga Kastila noong ika 14&amp;nbsp;ng Abril, 1521. Sila ay maituturing pangunahing [[Katoliko]] na Pilipino. Binago ni Magellan ang relihiyon ng mga katutubo ngunit nabigo siya sakupin ang bansa dahil sa resistensiya ng mga katutubo ng Mactan sa pamumuno ni [[Lapu-Lapu]] noong ika 27&amp;nbsp;ng Abril, 1521.

Noong ika 27&amp;nbsp;ng Abril, 1565, Si [[Miguel López de Legazpi]] kasama si Augustinong Prayle Andrés de Urdaneta, ay dumating sa Cebu. Binago ni Legazpi ang dating pangalan ng lungsod, '''San Miguel''' ng '''Villa del Santissimo Nombre de Jesus''' noong ika 1&amp;nbsp;ng Enero, 1571,. Ang lungsod ay ginawang kabisera ng bagong koloniya ng Espanya sa loob ng anim na taon.

==Mga Barangay==

Ang {{PH wikidata|name}} ay nahahati sa 80 mga [[barangay]].
{{div col|colwidth=25em}}

* Adlaon
* Agsungot
* Apas
* Babag
* Basak Pardo
* Bacayan
* Banilad
* Basak San Nicolas
* Binaliw
* Bonbon
* Budla-an (Pob.)
* Buhisan
* Bulacao
* Buot-Taup Pardo
* Busay (Pob.)
* Calamba
* Cambinocot
* Capitol Site (Pob.)
* Carreta
* Central (Pob.)
* Cogon Ramos (Pob.)
* Cogon Pardo
* Day-as
* Duljo (Pob.)
* Ermita (Pob.)
* Guadalupe
* Guba
* Hippodromo
* Inayawan
* Kalubihan (Pob.)
* Kalunasan
* Kamagayan (Pob.)
* Camputhaw (Pob.)
* Kasambagan
* Kinasang-an Pardo
* Labangon
* Lahug (Pob.)
* Lorega (Lorega San Miguel)
* Lusaran
* Luz
* Mabini
* Mabolo
* Malubog
* Mambaling
* Pahina Central (Pob.)
* Pahina San Nicolas
* Pamutan
* Pardo (Pob.)
* Pari-an
* Paril
* Pasil
* Pit-os
* Pulangbato
* Pung-ol-Sibugay
* Punta Princesa
* Quiot Pardo
* Sambag I (Pob.)
* Sambag II (Pob.)
* San Antonio (Pob.)
* San Jose
* San Nicolas Central
* San Roque (Ciudad)
* Santa Cruz (Pob.)
* Sawang Calero (Pob.)
* Sinsin
* Sirao
* Suba Pob. (Suba San Nicolas)
* Sudlon I
* Sapangdaku
* T. Padilla
* Tabunan
* Tagbao
* Talamban
* Taptap
* Tejero (Villa Gonzalo)
* Tinago
* Tisa
* To-ong Pardo
* Zapatera
* Sudlon II
{{div col end}}

==Media==
===TV===
* ABS-CBN Central Visayas (Channel 3)
* RMN DYHP TeleRadyo 6
* GMA Central Eastern Visayas (Channel 7)
* RPN DYKC TeleRadyo (Channel 9)
* PTV Central Visayas (Channel 11)
* IBC DYLA TeleRadyo (Channel 13)
* 5 Central Eastern Visayas (Channel 21)
* DYRB TeleRadyo 25
* DYMF TeleRadyo 33

===Radyo===
====AM====
* DYRB Radyo Pilipino 540
* DYMR Radyo Pilipinas 576
* RMN DYHP 612
* DYRC Aksyon Radyo 648
* RPN DYKC Radyo Ronda 675
* DYAR Radyo5 765
* DYCM 864 (VBC)
* IBC DYLA Radyo Budyong 909
* DYMF Bombo Radyo 963
* DYSS Super Radyo 999
* DYAQ Sonshine Radio 1152
* DYRF Radyo Totoo 1215
* UMBN 1260 DYDD
* DYFX Radyo Agila 1305
* DZRH 1395
* DYAB Radyo Patrol 1512

====FM====
* 88.3 FM1
* 89.1 Spirit FM
* 89.9 One FM
* 90.7 Q Radio
* 91.5 Yes The Best
* Magic 92.3
* Brigada News FM 93.1
* 93.9 iFM
* 94.7 Armed Forces Radio
* 95.5 Star FM
* 96.3 Wild FM
* MOR 97.1
* 97.9 Love Radio
* 98.7 FEBC
* Barangay RT 99.5
* RJ 100.3
* Y101 101.1
* Korean Radio 101.9
* 102.7 Easy Rock
* Retro 103.5
* AFN Cebu 104.3
* 105.1 Halo-Halo
* Monster BT 105.9
* 106.7 Love Radio
* 107.5 Win Radio

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

==Mga Kilalang Tao==
* [[Pedro Yap]] (1918–2003) - Ika-17 [[Punong Mahistrado ng Pilipinas]] (1988), Ika-110 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas]] (1986-1988), at Miyembro ng [[Komisyon ng Pangulo para sa Mabuting Pamahalaan]] (1986); ipinanganak sa [[San Isidro, Leyte]], ngunit nagtapos ng sekundaryang edukasyon sa [[Pambansang Paaralan ng Abellana]].
* [[Napoleon Abueva]] (1930–2018) - iskultor, kilala siya bilang ''&quot;Ama ng Makabagong Eskultura ng Pilipinas&quot;. Ipinroklama siya bilang [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa iskultura noong 1976. (Ang kanyang ina na si Purificación Veloso ay taga-[[Tuburan, Cebu]])
* [[Jose Mari Chan]] (ipinanganak noong 1945) - isang Pilipinong mang-aawit at manunulat ng kanta. Siya ay kilala bilang &quot;Hari ng mga Awiting Pamasko ng Pilipinas&quot;. (Ang kanyang lola sa ina ay si Remedios Alfon Lim, na taga-Bogo City, Cebu)
* [[Terry Alderete]] (1945–2013) - isang negosyanteng Pilipino-Amerikano na kinilala dahil sa kanyang pamumuno sa komunidad ng mga Latino sa California; isinama sa [[Alameda County, California|Alameda County]] Women’s Hall of Fame at nakatanggap ng maraming parangal sa pagnenegosyo at komunidad. (Ang kanyang ama ay taga-Cebu, Pilipinas)
* [[Val Sotto]] (ipinanganak noong 1945) - isang aktor, mang-aawit, kompositor, komedyante at politiko. Isa siya sa mga pangunahing bokalista ng bandang Pilipino na [[VST &amp; Company]]. (Ang kanyang ama ay taga-Cebu)
* [[Rodrigo Duterte]] (ipinanganak noong 1945) - Ika-16 na Pangulo ng Pilipinas (Ang kanyang ama ay taga-Danao City, Cebu)
* [[Eddie Peregrina]] (1945–1977) - isang mang-aawit at idolo sa matinee noong dekada 1970. Tinaguriang &quot;Ang Orihinal na Hari ng Jukebox&quot;. (Ang kanyang ina ay taga-Cebu)
* [[Tito Sotto]] (ipinanganak noong 1948) - politiko, aktor, tagapag-aliw at atleta na nagsilbi bilang ika-23 [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas|Pangulo ng Senado]] mula 2018 hanggang 2022. (Ang kanyang ama ay taga-Cebu)
* [[Vic Sotto]] (ipinanganak noong 1954) - isang aktor, komedyante at personalidad sa telebisyon. Kilala siya sa pagganap ng mga komedya sa mga sitcom at pelikula sa telebisyon. Isa rin siya sa tatlong pioneer host ng [[Eat Bulaga!]] kasama sina Tito Sotto at Joey De Leon. (Ang kanyang ama ay taga-Cebu)
* [[Mat Ranillo III]] (ipinanganak noong 1956) - isang Amerikanong aktor na ipinanganak sa Pilipinas. (Ang kanyang ina na si [[Gloria Sevilla]] ay taga-Cebu)
* [[Kirk Hammett]] (ipinanganak noong 1962) - Amerikanong musikero na naging lead guitarist ng heavy metal band na [[Metallica]] simula noong 1983 (ang kanyang ina na si Teofila Oyao ay may pinagmulang Cebu).
* [[Francis Magalona]] (1964–2009) - Aktor at musikero, na kilala bilang &quot;Pilipino King of Rap&quot; (Ang kanyang ina ay taga-Cebu City)
* [[Tia Carrere]] (ipinanganak noong 1967) - Isang Amerikanong aktres at mang-aawit na nagkaroon ng unang malaking pagkakataon bilang regular sa daytime soap opera na ''[[General Hospital]]''. (Ang kanyang ama ay ipinanganak at lumaki sa Cebu).
* [[Mable Elmore]] (ipinanganak noong 1969) - Pilipino-Canadian na politiko at miyembro ng [[British Columbia New Democratic Party]], siya ay nahalal bilang [[Miyembro ng Lehislatibong Asamblea]] sa [[2009 British Columbia general election]], kasalukuyang nagsisilbi bilang Parliamentary Secretary for Anti-Racism Initiatives. (Ang kanyang ina ay taga-Tuburan, Cebu)
* [[Mitoy Yonting]] (ipinanganak noong 1970) - Mang-aawit, komedyante at aktor. Siya ang nagwagi sa unang season ng [[The Voice of the Philippines]] noong 2013. (ang kanyang ina ay taga-Ginatilan, Cebu)
* [[Pamilya Gutierrez|Ramon Christopher Gutierrez]] (ipinanganak noong 1971) - Pilipinong aktor, siya ay miyembro ng sikat na angkan ng mga aktor ng [[Pamilya Gutierrez|Gutierrez]] sa Pilipinas. (Ang kanyang ina na si [[Pilita Corrales]] ay taga-Cebu City)
* [[Tany Yao]] (ipinanganak noong 1971) - isang politikong Canadian na nahalal sa pangkalahatang halalan sa Alberta noong 2015 at 2019 upang kumatawan sa distrito ng eleksyon ng Fort McMurray-Wood Buffalo sa ika-29 na Lehislatura ng Alberta at ika-29 na Lehislatura ng Alberta. (Ang kanyang ama, si Joseph Yao, ay taga-Cebu)
* [[Victor Cui]] (ipinanganak noong 1971) - Filipino-Canadian sports executive. Siya ang co-founder at dating CEO ng [[ONE Championship]] (ONE), isang mixed martial arts organization na nakabase sa Singapore at ang [[Edmonton Elks]] ay isang propesyonal na koponan ng football sa Canada na nakabase sa Edmonton, Alberta. Inilarawan si Cui bilang &quot;Ang pinakamakapangyarihang tao sa Asian MMA&quot; dahil sa tagumpay ng ONE at sa kanyang pakikipag-ugnayan sa ibang tao sa industriya. (Ang kanyang pamilya ay nagmula sa Cebu)
* [[Wendy Woo]] (ipinanganak noong 1971) - isang mang-aawit/manunulat ng kanta sa Colorado. Kilala rin siya sa kanyang pagtugtog ng gitara, lalo na sa paggamit ng kanyang acoustic guitar bilang instrumentong perkusyon. Nanalo siya ng limang beses sa Westword Music Awards. (Ang kanyang ama ay ipinanganak sa Cebu City at lumipat sa New York City noong 1964).
* [[Tina Paner]] (ipinanganak 1971) - Aktres at mang-aawit (ang kanyang ama na si [[Manny Paner]] ay taga-Cebu)

* [[Ruffa Gutierrez]] (ipinanganak 1974) - Aktres at reyna ng kagandahan, ay [[Miss World]] 1993 2nd Runner Up (ang kanyang ina na si [[Anabelle Rama]] ay taga-Cebu)

* [[Ian Veneracion]] (ipinanganak 1975) - Aktor, atleta, piloto, mang-aawit (ang kanyang ina ay taga-Lilo-an, Cebu)
* [[Sara Duterte]] (ipinanganak noong 1978) - abogado at politiko na siyang ika-15 at kasalukuyang bise presidente ng Pilipinas. (Ang kanyang mga magulang na sina [[Rodrigo Duterte]] at [[Elizabeth Zimmerman]] ay nagmula sa [[Danao City, Cebu|Danao City]] at [[Tuburan, Cebu|Tuburan]], Cebu)
* [[Manny Pacquiao]] (ipinanganak noong 1978) - Senador at Kampeon sa World Boxing ng Eight Division (Ang kanyang ama ay taga-Pinamungahan, Cebu)
* [[Alan Frei]] (ipinanganak noong 1982) - isang curler, negosyante at ekonomista. (Ang kanyang ina ay Cebuana)
* [[Rafael Rosell]] (ipinanganak noong 1982) - Aktor (Ang kanyang ama ay isang Cebuanong heologo)
* [[Richard Gutierrez]] (ipinanganak noong 1984) - Aktor (ang kanyang ina [[Anabelle Rama]] ay taga-Cebu)
* [[Raymond Gutierrez]] (ipinanganak noong 1984) - Isang host, editor, kolumnista, endorser, negosyante, at paminsan-minsang aktor (ang kanyang ina [[Anabelle Rama]] ay taga-Cebu)
* [[Krista Ranillo]] (ipinanganak noong 1984) - Pilipinong aktres (Ang kanyang lola [[Gloria Sevilla]] ay taga-Cebu)
* [[Bruno Mars]] (ipinanganak noong 1985) - Amerikanong mang-aawit, manunulat ng kanta, musikero, at prodyuser ng rekording. (Ang kanyang ina, si Bernadette San Pedro Bayot, ay ipinanganak sa Cebu, ngunit ang kanyang pamilya ay lumipat sa Hawaii noong siya ay isang batang babae)
* [[Darren Criss]] (ipinanganak noong 1987) - Amerikanong aktor, mang-aawit, at manunulat ng kanta (Ang kanyang ina ay taga-Cebu)
* [[Danita Paner]] (ipinanganak noong 1989) - Aktres at pop-rock singer (ang kanyang ama na si [[Manny Paner]] ay taga-Cebu)
* [[Janine Gutierrez]] (ipinanganak noong 1989) - Aktres (ang kanyang lola, si [[Pilita Corrales]] ay taga-Cebu)
* [[Serena Dalrymple]] (ipinanganak noong 1990) - isang sikat na child star at isang aktres na opisyal nang nagretiro sa show business simula noong 2005. Sa kanyang karera, gumanap siya ng mga papel sa ilang pelikula at serye sa telebisyon, karamihan ay sa ABS-CBN. (Ang kanyang mga ninuno sa ina ay mula sa Cebu)
* [[John Pearce (mang-aawit)|John Pearce]] (ipinanganak noong 1991) - Australyano-Pilipino na mang-aawit, mananayaw at tagapag-aliw ng mga bata na kilala bilang miyembro ng [[Justice Crew]], at miyembro rin ng bandang pambata na [[The Wiggles]]. (Ang kanyang ina ay mula sa Cebu)
* [[Terrence Romeo]] (ipinanganak noong 1992) - Propesyonal na manlalaro ng basketball. (Ang kanyang ama ay mula sa Boljoon, Cebu)
* [[Jovit Baldivino]] (1993–2022)- Mang-aawit at aktor. Siya ang unang nanalo sa [[Pilipinas Got Talent]] noong 2010. (Ang kanyang ama ay mula sa Dalaguete, Cebu)
* [[Shawn Wasabi]] (ipinanganak noong 1994) - Amerikanong mang-aawit at prodyuser ng rekord mula sa [[Salinas, California]]. Siya ay kinikilala bilang isa sa mga imbentor ng Midi Fighter 64, isang custom musical software controller. (Ang kanyang ina ay taga-Cebu)
* [[Diego Gutierrez (Pilipino na tagapag-aliw)|Diego Gutierrez]] (ipinanganak noong 1996) - aktor, mang-aawit, manunulat ng kanta at manlalaro ng basketball. (Ang kanyang lola [[Pilita Corrales]] ay taga-Cebu City).
* [[Renee Co]] (ipinanganak noong 1997) - politiko at abogado na kinatawan para sa [[Kabataan|Kabataan Partylist]] matapos mahalal noong 2025. (Ang kanyang mga magulang ay taga-Cebu)
* [[Angela Beard]] (ipinanganak noong 1997) - isang propesyonal na manlalaro ng football na naglalaro bilang tagapagtanggol para sa [[Damallsvenskan]] club na AIK at sa pambansang koponan ng Pilipinas. (Ang kanyang ina ay taga-Cebu)
* [[Maris Racal]] (ipinanganak noong 1997) - aktres at mang-aawit ng [[Star Magic]]. Siya ang pangalawang puwesto sa Pinoy Big Brother: All In. (Ang kanyang pamilya ay taga-Lapu-lapu City, Cebu).
* [[Felip (musikero)|Felip Suson]] (ipinanganak noong 1997) - mang-aawit, manunulat ng kanta, rapper at mananayaw. Siya ang pangunahing miyembro ng mananayaw ng [[Pinoy pop|P-pop]] boy band na [[SB19]]. (Ang kanyang pamilya ay nagmula sa Cebu)
* [[Kriesha Chu]] (ipinanganak noong 1998) - Pilipino-Amerikanong mang-aawit at aktres na nakabase sa South Korea. Nag-debut siya bilang isang solo [[K-pop]] artist sa ilalim ng [[Urban Works Media]] entertainment sa kanyang single na ''&quot;Trouble&quot;'' noong 2017. (Ang kanyang mga magulang ay mula sa Cebu)
* [[Malia Pyles]] (ipinanganak noong 2000) - isang Amerikanong aktres. Kilala siya sa kanyang pagganap bilang Sarah Baskets sa seryeng [[FX (TV channel)|FX]] na [[Baskets (TV series)|Baskets]] at kay Minnie &quot;Mouse&quot; Honrada sa seryeng horror na slasher na [[HBO Max|Max]] na [[Pretty Little Liars (2022 TV series)|Pretty Little Liars]]. (Ang kanyang ina ay taga-Cebu)
* [[JJ (mang-aawit)|JJ]] (ipinanganak noong 2001) - isang mang-aawit na Austrian. Nanalo siya sa [[Eurovision Song Contest 2025]] para sa [[Austria]] gamit ang kantang &quot;[[Wasted Love]]&quot;. (Ang kanyang ina ay taga-Cebu)
* [[Eryn Cayetano]] (ipinanganak noong 2001) - isang Amerikanong propesyonal na manlalaro ng [[tennis]]. Siya ay may pinakamataas na ranggo sa kanyang karera na nasa ika-396 na pwesto sa singles, na nakamit noong Agosto 11, 2025, at ika-312 sa doubles, na nakamit noong Agosto 11, 2025. Naglaro siya ng collegiate tennis sa [[University of Southern California]]. (Ang kanyang ama, si Ed, ay ipinanganak at lumaki sa Cebu)
* [[Jake Jarman]] (ipinanganak noong 2001) - isang British-filipino [[artistic gymnast]] na nakikipagkumpitensya sa internasyonal para sa [[Great Britain]], at para sa [[England]] sa [[Commonwealth Games]]. Noong 2022 [[Commonwealth Games]], nanalo siya ng gintong medalya sa team all-around, individual all-around, floor exercise at vault. (Ang kanyang ina ay taga-Cebu).

== Tingnan din ==
* [[Kalakhang Cebu]]

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

{{Philippine Provincial Capitals}}
{{Philippine cities}}
[[Kategorya:Lungsod ng Cebu| ]]

{{pilipinas-stub}}

==Tropiko Moonson Climate ==</text>
      <sha1>hcxx4u3h7yjw1o94uwrj5bszc8zxl6o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mga wikang Bikol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12462</id>
    <revision>
      <id>2213080</id>
      <parentid>2212033</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T14:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1608" sha1="outzmfv5p0my22fcqu1hk98cdusmnnc" xml:space="preserve">{{Infobox language family
|name=Bikol
|region=[[Kabikulan]]
|familycolor=Austronesian
|fam1=[[Mga wikang Austronesyo|Austronesyo]]
|fam2=[[Malayo-Polynesian languages|Malayopolinesyo]]
|fam3=[[Mga wikang Pilipino|Pilipino]]
|fam4=[[Mga wikang Gitnang Pilipino|Gitnang Pilipino]]
|child1=[[Coastal Bikol]]
|child2=[[Wikang Gitnang Bikol|Gitnang Bikol]]
|child3=[[Pandan Bikol]]
|iso2=bik
|sil=17-2528
}}

:''Tungkol ito sa wika.  Para sa pook, tingnan ang [[Kabikulan]].''

Ang '''mga wikang Bikol''' ay mga [[Mga wikang Awstronesyo|wikang Austronesyano]] na ginagamit sa Pilipinas tangi sa tangway ng Bikol sa silangan ng pulo ng Luzon, sa pulo ng [[Catanduanes]], Burias at sa lalawigan ng [[Lalawigan ng Masbate|Masbate]]. [[Wikang Gitnang Bikol|Bikol Sentral]] ang isa sa mga halimbawa nito.

==Mga diyalekto==

===Partido===

Ang Bikol Sentral Partido o Bikol-Partido ay isang [[diyalekto]] ng mga wikang Bikol sa mga bayan ng [[Tigaon, Camarines Sur|Tigaon]], [[Ocampo, Camarines Sur|Ocampo]], [[Sagñay, Camarines Sur|Sagñay]], [[San Jose, Camarines Sur|San José]], [[Goa, Camarines Sur|Goa]], [[Lagonoy, Camarines Sur|Lagonoy]], [[Caramoan]] at [[Garchitorena, Camarines Sur|Garchitorena]] sa lalawigan ng [[Camarines Sur]], gayundin sa mga bayan ng [[Tiwi, Albay|Tiwi]], [[Albay]] at [[San Andres, Catanduanes|San Andres]], [[Catanduanes]].

== Tingnan din ==
* [[Wikang Gitnang Bikol]]

{{pilipinas-stub}}
{{Mga wika ng Pilipinas}}
{{Mga wikang Bikol}}
{{DEFAULTSORT:Bikol}}

[[Kategorya:Mga wikang Bikol| ]]
[[Kategorya:Pamilya ng mga wikang Gitnang Filipino]]
[[Kategorya:Mga wika ng Pilipinas]]</text>
      <sha1>outzmfv5p0my22fcqu1hk98cdusmnnc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Halo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17768</id>
    <revision>
      <id>2213207</id>
      <parentid>2204761</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18602" sha1="3x308tcc6jwxnshqjd26a7y2hlcfume" xml:space="preserve">:::''Para sa ibang gamit, tingnan ang [[halu-halo (paglilinaw)]].''
Sa [[kimika]], ang '''halo''' ay isang materyal na binubuo ng dalawa o higit pa na magkakaibang kemikal na sangkap na maaaring paghiwalayin sa pamamagitan ng pisikal na pamamaraan. Ito ay isang hindi puro na sangkap na binubuo ng 2 o higit pang mga elemento o compound na mekanikal na pinaghalo sa kahit anumang proporsyon.  Ang isang halo ay ang pisikal na kumbinasyon ng dalawa o higit pang mga sangkap kung saan ang mga pagkakakilanlan ay pinananatili at pinaghalo sa anyo ng mga solusyon, suspensyon o [[koloide]]. &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Whitten K.W., Gailey K. D. and Davis R. E. |title=General chemistry |url=https://archive.org/details/generalchemistry0000whit_e3n4 |publisher=Saunders College Publishing |year=1992 |isbn=978-0-03-072373-5 |edition=4th |location=Philadelphia}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Petrucci |first=Ralph H. |url=https://archive.org/details/generalchemistry00hill |title=General chemistry: principles and modern applications |last2=Harwood |first2=William S. |last3=Herring |first3=F. Geography |date=2002 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014329-7 |edition=8th |location=Upper Saddle River, N.J |lccn=2001032331 |oclc=46872308 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

Ang mga halo ay isang produkto o dulot ng mekanikal na paghahalo o paghahalo ng mga kemikal na sangkap tulad ng [[Elemento (kimika)|mga elemento]] at [[Kompuwestong pangkimika|kompuwestong pangkemika]], nang walang kemikal na pagbubuklod o iba pang kemikal na pagbabago, upang ang bawat sangkap ay mapanatili ang sarili nitong mga kemikal na katangian. &lt;ref&gt;{{Cite book |last=De Paula |first=Julio |title=Atkins' Physical Chemistry |url=https://archive.org/details/isbn_9780195669022 |last2=Atkins |first2=P. W. |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=978-0-19-879285-7 |edition=7th}}&lt;/ref&gt; Sa kabila ng katotohanang walang mga kemikal na pagbabago sa mga nasasakupan nito, ang mga pisikal na katangian ng isang halo, tulad ng [[punto ng pagkatunaw]] nito, ay maaaring mag-iba sa mga bahagi o pangkat. Ang ilang mga halo ay maaaring [[Proseso ng paghihiwalay|ihiwalay]] sa kanilang mga bahagi sa pamamagitan ng paggamit ng pisikal (mekanikal o termal) na paraan. Ang azeotropes ay isang uri ng halo na kadalasang nagdudulot ng malaking kahirapan hinggil sa mga proseso ng paghihiwalay na kinakailangan upang makuha ang kanilang mga nasasakupan (pisikal o kemikal na proseso o, kahit isang timpla ng mga ito). &lt;ref name=&quot;Alberts&quot;&gt;{{Cite book |last=Alberts B. |title=Molecular Biology of the Cell, 4th Ed. |publisher=Garland Science |year=2002 |isbn=978-0-8153-4072-0 |display-authors=etal}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Laider&quot;&gt;{{Cite book |last=Laidler K. J. |title=Physical chemistry with biological applications |publisher=Benjamin/Cummings |year=1978 |isbn=978-0-8053-5680-9 |location=Menlo Park}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Weast&quot;&gt;{{Cite book |last=Weast R. C., Ed. |title=CRC Handbook of chemistry and physics |url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse |publisher=Chemical Rubber Publishing Company |year=1990 |isbn=978-0-8493-0470-5 |location=Boca Raton}}&lt;/ref&gt;

== Mga katangian ng mga halo ==
Ang lahat ng mga halo ay maaaring ilarawan bilang mapaghihiwalay sa pamamagitan ng mekanikal na paraan (hal. [[wiktionary:purification|puripikasyon]], [[destilasyon]], electrolysis, kromatograpiya, pag-init, pagsasala, [[Grabedad|grabedad na]] pag-aayos, at sentripugasyon ). &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Home Front |url=https://archive.org/details/homefrontnorthca0000plea |year=2017 |isbn=978-0-8130-5425-4 |editor-last=Pleasants |editor-first=Julian M |chapter=A Call to Duty: The Selective Service Act of 1940 |doi=10.5744/florida/9780813054254.003.0003}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;mixture&quot;&gt;{{Cite encyclopedia |year=2001 |title=Mixture |encyclopedia=The Encyclopedia of Environmental Studies |publisher=Facts on File |editor-last=Ashworth |editor-first=William}}&lt;/ref&gt; Ang mga halo ay naiiba sa mga kemikal na kompuwesto sa mga sumusunod na paraan:

* Ang mga sangkap sa isang halo ay maaaring paghiwalayin gamit ang mga pisikal na pamamaraan tulad ng pagsasala, pagyeyelo, at paglilinis.
* May kaunti o walang pagbabago sa enerhiya kapag may nabuong timpla (tingnan ang Enthalpy ng paghahalo ).
* Ang mga sangkap sa isang halo ay nagpapanatili ng kanilang mga hiwalay na katangian.

Sa halimbawa na buhangin at tubig, wala ni isa sa dalawang sangkap na ito ang nagbago sa anumang paraan kapag pinaghalo ang mga ito. Bagama't ang buhangin ay nasa tubig, pinapanatili pa rin nito ang parehong mga katangian na mayroon ito noong ito ay nasa labas pa ng tubig.

* ang mga halo ay may mga variable na kompuwesto, habang ang mga kemikal na kompuwesto ay may isang nakapirming, tiyak na pormula.
* kapag pinaghalo, ang mga indibidwal na sangkap ay nagpapanatili ng kanilang mga katangian sa isang halo, habang kung sila ay bumubuo ng isang tambalan ang kanilang mga katangian ay maaaring magbago. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of mixture - Chemistry Dictionary |url=https://www.chemicool.com/definition/mixture.html |access-date=2018-11-30 |website=www.chemicool.com}}&lt;/ref&gt;

Ang sumusunod na talaan ay nagpapakita ng mga pangunahing katangian at mga halimbawa para sa lahat ng posibleng phase na kumbinasyon ng tatlong &quot;uri&quot; ng mga halo :
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Talahanayan Ng Mga Mixtures
!Medium ng pagpapakalat (yugto ng halo)
!Natunaw o nagkalat na yugto
!Solusyon
!Koloid
!Suspensyon (magaspang na pagpapakalat)
|-
! rowspan=&quot;3&quot; |[[Gas]]
|Gas
|Halo ng Gas: hangin ([[Oksihino|oksiheno]] at iba pang mga gas sa [[nitrohino]])|| {{CNone|None}} || {{CNone|None}}
|- 
|Likido|| {{CNone|None}} 
|Likido aerosol:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; [[Ulop|ang ulap]], ulap, singaw, mga spray ng buhok
|Pagwilig
|- 
|Solid|| {{CNone|None}} 
|Solidong aerosol:&lt;ref name=&quot;PDF1&quot; /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; usok, ulap ng yelo, hangin mga partikulo
|[[Alikabok]]
|-
! rowspan=&quot;3&quot; |[[Likido]]
|Gas
|Solusyon:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; oxygen sa [[tubig]]
|Likido bula:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; whipped cream, pag-ahit ng cream
|Foam ng dagat, ulo ng beer
|-
|Likido
|Solusyon:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; [[Inuming nakakalasing|mga inuming nakalalasing]]
|Emulsyon:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; [[gatas]], [[mayonesa]], [[Losyon|cream ng kamay]]
|Vinaigrette
|- 
|Solid
|Solusyon:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; [[asukal]] sa tubig
|Likido sol:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; pigmented [[tinta]], [[dugo]]
|Pagsuspinde:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; [[putik]] ([[lupa]] mga particle na nasuspinde sa tubig), Kreta nasuspinde ang pulbos sa tubig
|-
! rowspan=&quot;3&quot; |[[Solido|Solid]]
|Gas
|Solusyon:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; [[Idrohino|hidroheno]] sa loob [[Metal|mga metal]]
|Solid foam:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; aerogel, styrofoam, pumice
|Bula:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; tuyo [[Espongha (hayop)|punasan ng espongha]]
|-
|Likido
|Solusyon:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; amalgam ([[Asoge|mercury]] sa loob [[ginto]]), hexane sa loob paraffin wax
|[[Dyel|Gel]]:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; [[agar]], gelatin, silicagel, [[Opalo|opal]]
|Basa na espongha
|-
|Solid
|Solusyon:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; [[Balahak|mga haluang metal]], mga plasticizer sa loob [[Plastik|mga plastik]]
|Solid sol:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; baso ng cranberry
|[[Luwad|Clay]], silt, [[buhangin]], graba, granito
|}

== Mga homogeneous at heterogenous na halo ==
[[Talaksan:Mixtures_and_Pure_Substances_2x2.svg|thumb| Isang dayagrama na kumakatawan sa mikroskopikong antas ng mga pagkakaiba sa pagitan ng mga homogenous na halo, heterogenous na halo, kemikal na kompuwesto, at mga elemento.]]
Ang mga halo ay maaaring maging ''homogenous'' o ''heterogenous'' : isang halo ng pare-parehong kompuweswto at kung saan ang lahat ng mga bahagi ay nasa parehong phase, tulad ng asin sa tubig, ay tinatawag na homogenous, samantalang ang isang halo ng hindi pare-parehong kompuwesto at kung saan ang mga bahagi ay madaling natukoy, tulad ng buhangin sa tubig, ito ay tinatawag na heterogenous.

Karagdagan pa rito, ang &quot;'''uniporme na halo''' &quot; ay isa pang termino para sa '''homogenous na halo''' at &quot; '''di-uniporme na halo'''  &quot; ay isa pang termino para sa '''heterogenous na halo''' . Ang mga terminong ito ay hinango mula sa ideya na ang isang '''homogenous na timpla''' ay may '''pare-parehong hitsura''' dahil ang mga partikulo ay pantay na ipinamamahagi. Gayunpaman, ang isang '''heterogenous na halo''' ay may mga sangkap na bumubuo na nasa iba't ibang mga yugto at '''madaling makilala''' sa isa't isa. Bilang karagdagan, ang isang heterogenous na timpla ay maaaring may pare-pareho (hal. koloide) o hindi pare-pareho (hal. lapis) na kompuwesto

Maraming solidong sangkap, tulad ng [[asin]] at [[asukal]], ang natutunaw sa tubig upang bumuo ng mga homogenous na haloo &quot; solusyon &quot;, kung saan mayroong parehong solute (natunaw na sangkap) at solvent (nagtutunaw na sangkap). Ang hangin ay isang halimbawa rin ng isang solusyon: isang homogenous na halo ng nitrohino na tagatunaw, kung saan ang oksihino at mas maliit na halaga ng iba pang mga gas na solute ay natutunaw. Ang mga halo ay hindi limitado sa alinman sa kanilang bilang ng mga sangkap o sa mga halaga ng mga sangkap na iyon, bagaman sa karamihan ng mga solusyon, ang proporsyon ng solute-to-solvent ay maaari lamang umabot [[Solubilidad|sa isang tiyak na punto]] bago maghiwalay at maging heterogenous ang halo.

Ang isang homogenous na halo ay nailalarawan sa pamamagitan ng pare-parehong pagpapakalat ng mga sangkap na bumubuo nito sa buong; ang mga sangkap ay umiiral sa pantay na proporsyon sa lahat ng dako sa loob ng pinaghalong. Sa ibang paraan, ang isang homogenous na timpla ay magiging pareho kahit saan sa pinaghalong ito ay na-sample. Halimbawa, kung ang isang solido-likido solution ay nahahati sa dalawang halves ng pantay [[Volyum|na volume]], ang mga halves ay maglalaman ng pantay na halaga ng parehong tagatunaw na likido at natunaw na solido (solvent at solute)

=== Mga homogenous na halo ===

==== Mga solusyon ====
Ang isang solusyon ay katumbas ng isang &quot;homogeneous na halo&quot;. Sa mga solusyon, ang mga solute ay hindi maaayos pagkatapos ng anumang yugto ng panahon at hindi sila maaaring alisin sa pamamagitan ng mga pisikal na pamamaraan, tulad ng isang salaan o centrifuge .  Bilang isang homogenous na halo, ang isang solusyon ay may isang bahagi (solido, likido, o gas), bagaman ang bahagi ng solute at solvent ay maaaring sa simula ay naiiba (hal., tubig-alat).

==== Mga gas ====
Ang mga gas ay nagpapakita ng pinakamaraming espasyo (at, dahil dito, ang pinakamahinang intermolecular na pwersa) sa pagitan ng kanilang mga atomo o molekula; dahil ang intermolecular na pakikipag-ugnayan ay minuscule kumpara sa mga likido at solido, ang mga dilute na gas ay napakadaling bumubuo ng mga solusyon sa isa't isa. Ang hangin ay isang halimbawa: maaari itong mas partikular na inilarawan bilang isang gas na solusyon ng oksiheno at iba pang mga gas na natunaw sa nitrohino (ang pangunahing bahagi nito).

==== Pangkalahatang Katangian ng isang Homogeneous Mixture ====
Ang mga pangunahing katangian ng mga solusyon ay tulad ng nakabalangkas sa ilalim ng: 

* Ang lahat ng mga solusyon ay ang mga halimbawa ng homogenous na halo.
* Ang mga partikula ng isang homogenous na halo ay mas mababa sa isang nanometero ang laki.
* Ang isang homogenous mixture ay hindi nagpapakita ng epektong  Tyndall.
* Ang constituent ng homogenous na halo ay hindi maaaring paghiwalayin gamit ang sentripugasyon o dekantasyon.

=== Mga heterogenous na halo ===
Ang mga halimbawa ng heterogenous na halo ay mga emulsion at foams . Sa karamihan ng mga kaso, ang halo ay binubuo ng dalawang pangunahing sangkap. Para sa isang emulsion, ang mga ito ay mga hindi mapaghalo na likido tulad ng tubig at langis. Para sa isang foam, ito ay isang solido at isang likido, o isang likido at isang gas. Sa mas malaking kaliskis ang parehong mga nasasakupan ay naroroon sa anumang rehiyon ng pinaghalong, at sa isang mahusay na halo-halong halo sa pareho o bahagyang iba't ibang mga konsentrasyon. Sa isang mikroskopikong sukat, gayunpaman, ang isa sa mga nasasakupan ay wala sa halos anumang sapat na maliit na rehiyon. (Kung ang ganitong kawalan ay karaniwan sa macroscopic scale, ang kumbinasyon ng mga constituent ay isang dispersed medium, hindi isang halo.) Maaaring makilala ng isa ang iba't ibang katangian ng heterogenous na halo sa pamamagitan ng pagkakaroon o kawalan ng continuum percolation ng kanilang mga constituent. Para sa isang foam, ang isang pagkakaiba ay ginawa sa pagitan ng reticulated foam kung saan ang isang constituent ay bumubuo ng isang konektadong network kung saan ang isa ay maaaring malayang tumagos, o isang closed-cell foam kung saan ang isang constituent ay naroroon bilang nakulong sa maliliit na mga cell na ang mga pader ay nabuo sa pamamagitan ng iba pang mga nasasakupan. Ang isang katulad na pagkakaiba ay posible para sa mga emulsyon. Sa maraming mga emulsion, ang isang constituent ay naroroon sa anyo ng mga nakahiwalay na rehiyon na karaniwang isang globular na hugis, na nakakalat sa iba pang constituent. Gayunpaman, posible rin na ang bawat bumubuo ay bumubuo ng isang malaki, konektadong network. Ang ganitong halo ay tinatawag na '''bicontinuous''' . &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sahimi |first=Muhammad |title=Heterogeneous Materials I: Linear Transport and Optical Properties |date=26 May 2006 |publisher=Springer |isbn=978-0-387-21705-5 |page=31}}&lt;/ref&gt;

== Pagkilala sa pagitan ng mga uri ng timpla ==
Ang paggawa ng pagkakaiba sa pagitan ng homogenous at heterogenous na mga mixture ay isang usapin ng sukat ng sampling. Sa isang magaspang na sukat, ang anumang halo ay masasabing homogenous, kung ang buong artikulo ay pinahihintulutang mabilang bilang isang &quot;sample&quot; nito. Sa sapat na sukat, ang anumang halo ay masasabing heterogenous, dahil ang isang sample ay maaaring kasing liit ng isang molekula. Sa praktikal na mga termino, kung ang pag-aari ng interes ng pinaghalong ay pareho anuman ang sample nito ay kinuha para sa pagsusuri na ginamit, ang timpla ay homogenous.

Ang teorya ng sampling ni Gy ay may dami na tumutukoy sa '''heterogeneity''' ng isang partikulo bilang: &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gy |first=P |title=Sampling of Particulate Materials: Theory and Practice |publisher=Elsevier |year=1979 |location=Amsterdam}}&lt;/ref&gt;

: &lt;math&gt;h_i = \frac{(c_i - c_\text{batch})m_i}{c_\text{batch} m_\text{aver}},&lt;/math&gt;

saan &lt;math&gt;h_i&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;c_i&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;c_\text{batch}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;m_i&lt;/math&gt;, at &lt;math&gt;m_\text{aver}&lt;/math&gt; ay ayon sa pagkakabanggit: ang heterogeneity ng ika- &lt;math&gt;i&lt;/math&gt; th na partikulo ng populasyon, ang mass concentration ng property ng interes sa ika  &lt;math&gt;i&lt;/math&gt; th na partikulo ng populasyon, ang  konsentrasyon ng bigat ng property ng interes sa populasyon, ang masa ng ika &lt;math&gt;i&lt;/math&gt; na partikulo sa populasyon, at ang average na masa ng isang partikulo sa populasyon.

Sa panahon ng [[sampling]] ng mga heterogenous na halo ng mga partikulo, ang pagkakaiba ng pagkakamali sa samplingay karaniwang hindi wala.

Hinango ni Pierre Gy, mula sa Poisson sampling na modelo, ang sumusunod na formula para sa pagkakaiba-iba ng error sa sampling sa konsentrasyon ng bigat sa isang sample:

: &lt;math&gt;V = \frac{1}{(\sum_{i=1}^N q_i m_i)^2} \sum_{i=1}^N q_i(1-q_i) m_{i}^{2} \left(a_i - \frac{\sum_{j=1}^N q_j a_j m_j}{\sum_{j=1}^N q_j m_j}\right)^2,&lt;/math&gt;

kung saan ang ''V'' ay ang pagkakaiba ng pagkakamali sa sampling, ''ang N'' ay ang bilang ng mga particle sa populasyon (bago kunin ang sample), ''q''&lt;sub&gt;&amp;nbsp;''ang i''&lt;/sub&gt; ay ang posibilidad na maisama ang ''i'' th particle ng populasyon sa sample (ibig sabihin ang first-order inclusion probability ng ika-''i na'' partikulo), ''m''&lt;sub&gt;&amp;nbsp;''ang i''&lt;/sub&gt; ay ang masa ng ika- ''i'' na  partikulo ng populasyon at ''a''&lt;sub&gt;&amp;nbsp;''ang i''&lt;/sub&gt; ay ang konsentrasyon ng property of interest saika- ''i'' na partikulo ng populasyon.

Ang equation sa itaas para sa variance ng sampling ay isang approximation batay sa isang linearization ng konsentrasyon ng bigat sa isang sample.

Sa teorya ni Gy, ang tamang sampling ay tinukoy bilang isang sampling scenario kung saan ang lahat ng mga particle ay may parehong posibilidad na mapabilang sa sample. Ito ay nagpapahiwatig na ang ''q''&lt;sub&gt;&amp;nbsp;&lt;/sub&gt;hindi na &lt;sub&gt;''ako''&lt;/sub&gt; umaasa sa&amp;nbsp;''i'', at samakatuwid ay maaaring mapalitan ng simbolo&amp;nbsp;''q'' . Ang equation ni Gy para sa variance ng pagkakamali sa sampling ay nagiging:

: &lt;math&gt;V = \frac{1-q}{q M_\text{batch}^2} \sum_{i=1}^N m_{i}^{2} \left(a_i - a_\text{batch} \right)^2,&lt;/math&gt;

kung saan ''ang isang'' &lt;sub&gt;batch&lt;/sub&gt; ay ang konsentrasyon ng katangian ng interes sa populasyon kung saan kukunin ang sample at ang ''M'' &lt;sub&gt;batch&lt;/sub&gt; ay ang masa ng populasyon kung saan kukunin ang sample.

== Mga epekto sa kalusugan ==
Ang pananaliksik sa polusyon sa hangin &lt;ref&gt;{{Cite web |last=US EPA |first=ORD |title=Exposure and Health Effects of Mixtures of Air Pollutants |url=https://19january2017snapshot.epa.gov/air-research/exposure-and-health-effects-mixtures-air-pollutants |access-date=2022-11-10 |website=19january2017snapshot.epa.gov |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Institute |first=Health Effects |date=2016-03-09 |title=Multipollutant Mixtures |url=https://www.healtheffects.org/air-pollution/multipollutant-mixtures |access-date=2022-11-10 |website=Health Effects Institute |language=en}}&lt;/ref&gt; ay nagpapakita ng mga epekto sa biyolohikal at kalusugan pagkatapos ng pagkakalantad sa mga halo ay mas malakas kaysa sa mga epekto mula sa pagkakalantad ng mga indibidwal na sangkap. &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Majumder |first=Nairrita |last2=Kodali |first2=Vamsi |last3=Velayutham |first3=Murugesan |last4=Goldsmith |first4=Travis |last5=Amedro |first5=Jessica |last6=Khramtsov |first6=Valery V |last7=Erdely |first7=Aaron |last8=Nurkiewicz |first8=Timothy R |last9=Harkema |first9=Jack R |last10=Kelley |first10=Eric E |last11=Hussain |first11=Salik |date=2022-10-27 |title=Aerosol physicochemical determinants of carbon black and ozone inhalation co-exposure induced pulmonary toxicity |journal=Toxicological Sciences |volume=191 |issue=1 |pages=61–78 |doi=10.1093/toxsci/kfac113 |issn=1096-6080 |pmc=9887725 |pmid=36303316}}&lt;/ref&gt;

== Homogenisasyon ==

== Mga katangian ng isang halo ==

* [[Sustansiyang kimikal|Sustansiyang kemikal]] 
* Paghahalo (process engineering)

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

{{Chemical solutions}}{{Authority control}}
[[Kategorya:Kimika]]
[[Kategorya:Kimikang pisikal]]
[[Kategorya:Mga halong pang-kimika]]
[[Kategorya:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>3x308tcc6jwxnshqjd26a7y2hlcfume</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mga wikang Bisaya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19039</id>
    <revision>
      <id>2213079</id>
      <parentid>2212055</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T14:06:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10566" sha1="6501xcmia1ula1jralx6ymr59lrrlc3" xml:space="preserve">{{Infobox language family
|name=Bisaya
|altname=Bisayan, Bisaya, Binisaya
|region=[[Kabisayaan]] at [[Mindanao]]
|familycolor=Austronesian
|fam1=[[Mga wikang Austronesyo|Austronesyo]]
|fam2=[[Mga wikang Malayo-Polinesyo|Malayo-Polinesyo]]
|fam3=[[Mga wikang Pilipino|Pilipino]]
|fam4=[[Mga wikang Gitnang Pilipino|Gitnang Pilipino]]
|child1=[[Wikang Asi|Banton]]&lt;br&gt;[[Cebuano language|Cebuan]]&lt;br&gt;Gitnang Bisaya&lt;br&gt;Kanlurang Bisaya&lt;br&gt;Timog Bisaya ([[Wikang Surigaonon|Surigaonon]], [[Wikang Butuanon|Butuanon]], [[Wikang Tausug|Tausug]])
}}

Ang '''mga wikang Bisaya''', ayon sa larangan ng [[lingguwistika|dalubwikaan]], ay kasapi ng pamilyang [[Mga wikang Gitnang Pilipino|Gitnang Pilipino]] ng mga [[wika]] kung saan kabilang din ang [[Wikang Tagalog|Tagalog]] at [[Wikang Bikol|Bikol]]. Karamihan sa mga wikang Bisaya ay  sinasalita sa [[Kabisayaan]] ngunit sinasalita rin sila sa [[Bikol]] (partikular sa [[Sorsogon]] at [[Masbate]]), sa mga pulo sa timog ng [[Luzon]] tulad ng mga iyong mga bumubuo ng [[Romblon]], sa hilaga at kanlurang mga bahagi ng [[Mindanao]], at sa lalawigan ng [[Sulu]] sa timog-kanluran ng Mindanao. Ilan ding mga residente ng [[Kalakhang Maynila]] ang nagsasalita ng Bisaya, at ang karamihan ay nakakaunawa sa iba’t ibang digri dulot ng pamamayani rito ng [[mga Bisaya]].

Mga higit 30 wika ang bumubuo sa pamilyang Bisaya. Ang wikang Bisayang may pinakamaraming tagapagsalita ay ang [[Wikang Cebuano|Cebuano]], sinasalita ng 20 milyong tao bilang katutubong wika sa gitnang Kabisayaan at sa hilaga at silangang mga bahagi ng Mindanao. Dalawa pang mga nangungunang wikang Bisaya ay ang [[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]], na sinasalita ng 7 milyon sa kanlurang Kabisayaan, at ang [[Wikang Waray-Waray|Waray-Waray]], sinasalita ng 3 milyon sa silangang Kabisayaan.

==Katawagan==
Maliban sa pagtukoy ng kanikaniyang [[wika]] gamit ang mga lokal na pangalan, tinatawag din ng mga [[Bisaya]], tulad ng mga Sugbuanon, Hiligaynon at Waray-Waray, na ''Bisaya'' o ''Binisaya'' ang mga wikang Bisaya. Subalit may kaakibat itong kabulaanan at pagkalito dahil ang iba't-ibang mga wikang itong gamit ng samu't-saring etnolingguwistikong pangkat ay may pagkakaibang istruktural ([[wikang Ingles|Ingles]]: ''mutual intelligibility''). Sa kabilang dako, ang mga nakasailalim sa pamilya ng mga wikang Bisaya ngunit ay taal na ginagamit sa labas ng [[Kabisayaan]] ay hindi tinatawag na ''Bisaya'' o ''Binisaya'' ng mga nagsasalita nito. Higit pa, ang ngalang ''Bisaya'' para sa mga nagsasalita ng mga tulad ng [[wikang Butuanon|Butuanon]], [[wikang Surigaonon|Surigaonon]] at [[wikang Masbatenyo|Masbatenyo]] ay tumutukoy sa mga Sugbuanon. Habang ang wikang [[Wikang Tausug|Tausug]] ay kasapi ng pamilya ng mga wikang Bisaya, hindi ito kinikilala ng mga tagapagsalita nito bilang Bisaya, sapagkat ang ibig sabihin ng salitang ''Bisaya'' sa Tausug ay [[Kristiyano]]&lt;ref&gt;[[Hamsali Jawali|Jawali, Hamsali]]. 2006. ''[[Ta’u-sug–English–Tagalog Dictionary]]''. National Bookstore: [[Mandaluyong]].&lt;/ref&gt; partikular na ang mga katabing Sugbuanon at Hiligaynon.

Sa ngayon, wala pang katiyakan sa pinagmulan ng pangalang ''Bisaya''. Gayunman, mayroon ding pangkat-etnikong naninirahan sa mga bahagi ng [[Borneo|Borneong]] sakop ng [[Malaysia]] na katukayo ang mga Bisaya ng [[Pilipinas]].

==Pag-uuring Internal==

Naglahad si David Zorc ng internal na klasipikasyon ukol sa mga wikang Bisaya (Zorc, 1977:32).&lt;ref name=&quot;Zorc&quot;&gt;Zorc, David Paul. ''The Bisayan Dialects of the Philippines: Subgrouping and Reconstruction''. Canberra, Australia: Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University, 1977.&lt;/ref&gt; Ang limang pangunahing sangay ay Timog, Cebuan, Gitna, Banton at Kanluran. Subalit inilinaw ni Zorc na ang mga wikang Bisaya ay mas nararapat na ituring na isang diyalektong kontinyuwum ([[wikang Ingles|Ingles]]: ''dialect continuum'') imbis na isang hanay ng mga magkakabukod na wika. Sinasabing ang mga wikang Timog Bisaya ang kauna-unahang humiwalay sa pangkat na siyang sinundan ng Cebuan hanggang sa sumunod ang tatlo pang sangay. Sa mga pulong [[Kabisayaan]], ang lalawigan ng [[Romblon]] ang pinakadibersipikado pagdating sa mga wika dahil tatlong kasapi ng mga sangay ay sinasalita rito.

36 uri sa kabuuan ang nakatala sa ibaba. Naka''italisa'' ang mga indibidwal na wika:

[[File:Bisayan Languages Tree Chart.png|thumb|Tsart ng mga Wikang Bisaya]]

*'''''Bisaya'''''
**1. '''Timog''' (isinasalita sa kanlurang baybayin ng [[Mindanao]])
***Butuan-Tausug
****''[[wikang Tausug|Tausug]]''
****''[[wikang Butuanon|Butuanon]]''
***Surigao
****''[[wikang Surigaonon|Surigaonon]]'' 
****''[[Kamayo]]
**2. '''Cebuan''' (isinasalita sa [[Sugbo]], [[Bohol]], kanlurang [[Leyte]], hilagang [[Mindanao]] at silangang [[Negros]])
***Cebuan
****''[[Wikang Cebuano|Cebuano]]'' 
****''[[Wikang Boholano|Boholano]]'' 
**3. '''Gitna''' (isinasalita halos sa kabuuan ng rehiyong [[Kabisayaan]])
***Waray
****''[[Wikang Waray|Waray-Waray]]'' 
****''[[Wikang Gubat|Gubat]]'' (Timog [[Sorsogon]])
****''[[wikang Masbate Sorsogon|Masbate Sorsogon]]''
****''[[wikang Baybayanon|Baybayanon]]''
****''[[wikang Kinabalian|Kinabalian]]''
***{{anchor|mga Bisayang Periperal}} Periperal
**** ''[[wikang Masbatenyo|Masbatenyo]]''
****''[[wikang Hiligaynon|Hiligaynon]] (Ilonggo)'' 
****''[[Bantayanon]]''
****''[[Wikang Capiznon|Capiznon]]'' 
****''[[Wikang Porohanon|Porohanon]]''
****''[[Wikang Ati|Ati]]''
***Romblon (pangalan din ng [[Romblon|lalawigan]])
****''[[Wikang Romblomanon|Romblomanon]]''
**4. '''Banton''' (isinasalita sa hilagang kanlurang lalawigan ng [[Romblon]])
****''[[wikang Asi|Bantoanon]]''
**5. '''Kanluran'''
***Aklan (isinasalita sa hilagang [[Panay]])
****''[[wikang Malaynon|Malaynon]]''
****''[[Wikang Aklanon|Aklanon]]''
***Kinaray-a 
****''[[wikang Kinaray-a|Kinaray-a]]'' (isinasalita sa gitna at kanlurang [[Panay]])
***Hilagang-Gitna (isinasalita sa [[pulo ng Tablas]] at sa timog na dulo ng [[Mindoro]])
****''[[wikang Onhan|Inonhan]]'' (kamanag-anak ng Kinarayan)
***Kuyan (isinasalita sa kapuluang kanluran ng [[Panay]] at [[Romblon]] pati na rin sa katimugan ng [[Mindoro]])
****''[[wikang Ratagnon|Ratagnon]]''
****''[[wikang Cuyunon|Cuyonon]]''
***Caluyanon
****''[[wikang Caluyanun|Caluyanon]]''

Ang wikang pantulong ([[wikang Ingles|Ingles]]: ''auxiliary language'') na [[wikang Eskayan|Eskayan]] ay nagtaglay ng balarilang Bisaya, pero ito ay walang salitang Bisaya o [[mga wikang Filipino|Filipino]].

===Pag-uuring Ethnologue===
Samantala, ang 25 wikang Bisaya ay ikinaklasipika ng Ethnologue sa limang subdibisyon:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!colspan=&quot;3&quot;|Pamilya ng wika !! Bilang ng wika !! Wika
|-
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot;|[[wikang Banton|Banton]] || 1 || align=&quot;left&quot;|Bantoanon
|-
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot;|[[Wikang Cebuan|Cebuan]] || 1 || align=&quot;left&quot;|Cebuano
|-
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot;|Gitnang Bisaya || 1 ||align=&quot;left&quot;| [[wikang Bantayanon|Bantayanon]]
|-
| ||colspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot;|Periperal || 5 ||align=&quot;left&quot;| [[wikang Ati|Ati]], [[wikang Capiznon|Capiznon]], [[wikang Hiligaynon|Hiligaynon]], [[wikang Masbatenyo|Masbatenyo]], [[wikang Porohanon|Porohanon]]
|-
| ||colspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot;|Romblon || 1 ||align=&quot;left&quot;| [[wikang Romblomanon|Romblomanon]]
|-
| ||colspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot;|Waray || 3 ||align=&quot;left&quot;| [[wikang Baybayanon|Baybayanon]], [[wikang Kinabalian|Kinabalian]], [[wikang Hilagang Sorsoganon|Hilagang Sorsoganon]]
|-
| || || align=&quot;left&quot;|Gubat || 1 ||align=&quot;left&quot;| [[wikang Timog Sorsoganon|Timog Sorsoganon]]
|-
| || || align=&quot;left&quot;|Samar-Waray || 1 ||align=&quot;left&quot;| [[wikang Waray-Waray|Waray-Waray]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot;|Timog Bisaya || 2 ||align=&quot;left&quot;| [[wikang Surigaonon|Surigaonon]], [[wikang Tandaganon|Tandaganon]]
|-
| ||colspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot;|Butuan-Tausug || 2 ||align=&quot;left&quot;| [[wikang Butuanon|Butuanon]], [[wikang Tausug|Tausug]]
|-
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot;|Kanlurang Bisaya || 2 ||align=&quot;left&quot;| [[wikang Aklanon|Aklanon]], [[wikang Caluyanon|Caluyanon]]
|-
| ||colspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot;|Aklan|| 1 ||align=&quot;left&quot;| [[wikang Malaynon|Malaynon]]
|-
| ||colspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot;|Kinaray-a|| 1 ||align=&quot;left&quot;| [[wikang Kinaray-a|Kinaray-a]]
|-
| ||colspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot;|Cuyanon|| 2 ||align=&quot;left&quot;| [[wikang Cuyonon|Cuyo]], [[wikang Ratagnon|Ratagnon]]
|-
| ||colspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot;|Hilagang-Gitna|| 1 ||align=&quot;left&quot;| [[wikang Inonhan|Inonhan]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Kabuuan !!  25 !!
|}

==Rekonstruksyon==
Sinubukang buuin ni Davic Zorc ang Proto-Bisaya at napagpalagyang ito ay nagtaglay ng 15 mga [[katinig]] at 4 na mga [[patinig]] (Zorc, 1977:201). Kasama sa pagsusuring ito ang haba ng patinig, pangunahing diin (una sa huli at panghuli) at ikalawang diin (bago ang una sa huli).

{|class=&quot;wikitable&quot;
|+caption | '''Mga Proto-Bisayang Katinig'''
|-
!colspan=2|
![[Panlabing katinig|Panlabi]]
![[Dental na katinig|Dental]]
![[Palatal na katinig|Palatal]]
![[Belar na katinig|Belar]]
![[Impit na katinig|Impit]]
|-
!rowspan=2 | [[Plosibong katinig|Plosibo]]
! style=&quot;text-align: left; font-size: 80%;&quot; |Walang tinig
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|p}}
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|t}}
|
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|k}}
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|ʔ}}
|-
! style=&quot;text-align: left; font-size: 80%;&quot; |May tinig
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|b}}
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|d}}
|
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|ɡ}}
|-
! colspan=2 | [[Pahumal na katinig|Pahumal]]
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|m}}
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|n}}
|
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|ŋ}}
|
|-
! colspan=2 | [[Prikatibong katinig|Prikatibo]]
|
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|s}}
|
|
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|h}}
|-
! colspan=2 | [[Lateral na katinig|Lateral]]
|
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|l}}
|
|
|-
! colspan=2 | [[Aproksimant na katinig|Aproksimant]]
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|w}}
|
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|j}}
|
|
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto:&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;text-align:center&quot; width=&quot;30%&quot; 
|+caption | '''Mga Proto-Bisayang Patinig'''
! colspan=&quot;2&quot; | Taas
! colspan=&quot;2&quot; | [[Harapang patinig|Harap]]
! colspan=&quot;2&quot; | [[Sentrong patinig|Sentro]]
! colspan=&quot;2&quot; | [[Likurang patinig|Likod]]
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |'''[[Nakasarang patinig|Nakasara]]'''
| colspan=&quot;2&quot; |'''i''' {{IPA|/i/}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |'''u''' {{IPA|/u/}}
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |'''[[Gitnang patinig|Gitna]]'''
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |'''ə''' {{IPA|/ə/}}
| colspan=&quot;2&quot; |
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |'''[[Nakabukang patinig|Nakabuka]]'''
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |'''a''' {{IPA|/a/}}
| colspan=&quot;2&quot; |
|}
[[Kaurian:mga wikang Bisaya| ]]

==Mga sanggunian==
{{talasanggunian}}</text>
      <sha1>6501xcmia1ula1jralx6ymr59lrrlc3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kultura ng Pilipinas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19143</id>
    <revision>
      <id>2213045</id>
      <parentid>2213038</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T12:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36595-57</username>
        <id>163317</id>
      </contributor>
      <comment>Kinansela ang pagbabagong 2213038 ni [[Special:Contributions/~2026-36419-26|~2026-36419-26]] ([[User talk:~2026-36419-26|Usapan]]) unexplained removal of content</comment>
      <origin>2213045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63659" sha1="fue2388nvw43481z7b79hy9uloglfy4" xml:space="preserve">[[Talaksan:Current logo of the Philippine Registry of Cultural Property.png|thumb|300px|right|Kasalukuyang logo ng [[Patalaan ng mga Ari-Ariang Kultural ng Pilipinas|Patalaan ng mga Ari-ariang Kultural ng Pilipinas]]]]
Ang '''kultura ng Pilipinas''' o '''kalinangan ng Pilipinas''' ay pinaghalong impluwensiya ng mga katutubong tradisyon at mga kultura ng mga unang mangangalakal at mananakop nito noon. Ang pananakop ng mga [[Kastila]] sa Pilipinas, sa pamamahala ng [[Espanya|España]], na tumagal ng mahigit 333 taon, ay may malaking kontribusyon sa Kultura ng Pilipinas. Ang [[Wikang Filipino]], na mas kadalasang kilala bilang [[Tagalog]], ay maraming hiniram na salita galing Kastila. Karamihan sa mga pinagdiriwang na mga tradisyon ay magkahalong Kristiyano, Pagano, at iba pang lokal na seremonya. Bilang halimbawa, bawat taon, ang mga bayan sa buong bansa, ay nagsasagawa ng malalaking Pista, nagpapaalala sa mga Santong Patron ng mga bayan, [[barangay]], o ng mga distrito. Ang mga Pista ay kadalasang may patimpalak sa katutubong pagsayaw, at sa ibang lugar ay mayroon pang sabungan. Ang mga ganitong tradisyon ay ginaganap din sa mga bansang nasakop ng mga Kastila. Sa katimugang bahagi ng bansa na karamihan ay mananalig Islam ay nagdiriwang din ng kanilang mga tradisyon at nakagawian.

Bago pa man dumating ang mga unang mananakop, ang mga mangangalakal galing sa [[India]], [[Malaysia]], [[Indonesia]], [[Tsina]] at [[Hapon]] ay may malaking kontribusyon din sa Kultura ng Pilipinas. Ang [[Hinduismo]] at [[Budismo]] ay may impluwensiya sa mga katutubong paniniwala ng mga Pilipino bago dumating ang mga Kastila at ang mga mangangalakal na [[Islam|Muslim]]. Ang wikang [[Tagalog]] at iba pang wika sa [[Pilipinas]] ay maraming hiniram sa wikang [[Sanskrit]]o. Isang mabuting halimbawa ang ''karma'', na hanggang ngayon ay pinaniniwalaan pa rin ng mga Pilipino. 
Marami sa mga pamahiin, hiniram na salita at pagkain, tulad ng ''pansit'', ''siopao'' at iba pa ay minana sa mga mangangalakal na Tsino. Ang ibig sabihin ng kultura ay ang paraan ng pamumuhay ng mga tao nagpapakita ng kaugalian, tradisyon, mga sining, sistema ng edukasyon, musika at pamahalaan.

== Lipunang Pilipino ==
Ang Lipunang Pilipino ay magkahalong lipunan. Isa bilang bansa, at marami dahil sa pagkakahiwalay ng mga ito ng lugar, dahil sa pulo pulo nitong ayos at mga kasanayan. Ang bansa ay nahahati sa pagitan ng mga [[Kristiyano]], [[Islam|Muslim]], at iba pang pangkat; sa pagitan ng mga nasa lungsod at sa mga nayon; mga tagabundok at tagapatag; at pagitan ng mga mayayaman at ng mga mahihirap.

===Kaugaliang Pilipino===
*'''Bayanihan''': Nabuo ang Bayanihan sa mga samahan ng mga magkakapitbahay na nagtutulungan kahit kailan o saan man kailanganin ng tulong. Kadalasan makikita ang bayanihan sa mga sasakyang nasisiraan ng gulong. Ang mga tambay at ang mga taong-bayang na malapit dito ay agad agad ding tutulungan ang drayber kahit ano pa man ang mangyari maayos lamang ang nasirang sasakyan. O kaya naman mas kadalasang inilalarawan ito ng paglilipat bahay noon ng mga nasa lalawigan. Ang mga bahay ay sabay sabay bubuhatin ng mga kalalakihan na sinasabayan pa kung minsan ng awitin upang di gaanong madama ang kabigatan nito. Ito ay kabaligtaran ng ugaling [[indibidwalismo]] ng mga lipunang Europeo at Amerikano.
*'''Matinding Pagkakabuklod-buklod ng Mag-anak''': Ang mga Pilipino ay kadalasang malalapit sa kanilang mag-anak at iba pang kamag-anak. Ang pangunahing sistemang panlipunan ng mga Pilipino ay mag-anak. Maraming mga Pilipino ang tumitira malapit sa kanilang mga kamag-anak, kahit pa sila ay may edad na o kaya naman ay may sarili na ring mag-anak. Kadalasan ang isang bahay sa Pilipinas ay binubuo ng mahigit sa dalawang mag-anak. Sa mga lalawigan, ang mga nayon ay kadalasang binubuo ng iisang angkan, at halos lahat ay mag-kakakilala
*'''Pakikisama'''&lt;ref name=Flavier&gt;{{cite-Flavier|Tungkol sa ''pakikisama'', at ''utang na loob''}}&lt;/ref&gt;: Ang pakikisama ay ang kaugaliang Pilipino na nagnanais magkaroon ng maganda at mabuting pakikitungo sa iba.
*'''Hiya''': Ang kaugaliang Hiya ay isang panlipunang kaugalian. Ang mga Pilipino kasi ay naniniwala na dapat na kumilos sila kung ano ang mga tinatanggap na kaugalian ng lipunan; ang kung sila ay nakagawa ng kaugaliang hindi tanggap, ang kahihiyan na ginawa nila ay hindi lang para sa kanilang sarili kundi kahihiyan din ito para sa kanilang mag-anak. Isang halimbawa ay ang pagiging magarbo ng paghahanda kahit na hindi dapat sapat ang kabuhayan niya. Kung ay isa ay pinahiya sa maraming tao, sila ay nakararamdam ng hiya at nawawalan ng lakas ng loob.
*'''Utang na Loob'''&lt;ref name=Flavier/&gt;: Ang Utang na Loob, ay isang utang ng tao sa taong tumulong sa kanya sa mga pagsubok na kanyang dinaanan. May mga kasabihan nga na: '''Ang hindi lumingon sa pinanggalingan ay hindi makararating sa paroroonan'''
*'''Amor Propio''': Pagpapahalaga ng isang tao sa kanyang dignidad.{{Citation needed}}
*'''Delicadeza''': Isang ugali na kailan na dapat ang isang tao ay kumilos sa tama at nasa lugar. Kailangang ang pagkilos ay tanggap ng lipunan upang hindi marumihan ang dignidad ng mag-anak.{{Citation needed}}
*'''Palabra de Honor''': &quot;May isang salita&quot; Isang kaugalian ng mga Pilipino na kailangan tuparin ang mga sinabi nitong mga salita o pangako.

== Arkitektura ==
[[Talaksan:Villa_Escudero_Bahay_Na_Bato.JPG|thumb|200x200px|Ang ''[[bahay na bato]]'' ay isang tradisyunal na Pilipinong bahay kolonyal]]
Bilang kolonya ng [[Spanish Empire|Imperyong Kastila]] nang 333 taon, ipinakilala ng mga Kastila ang Europeong [[Colonial architecture|arkitekturang kolonyal]] sa Pilipinas. Naging dahilan ang pagkilala ng [[Christianity|Kristiyanismo]] sa pagdala ng mga Europeong simbahan at arkitektura na naging sentro ng karamihan ng mga bayan at lungsod sa bansa. Ipinakilala rin ng mga [[Spaniards|Kastila]] ang mga bato bilang materyales pambahay at pangkonstruksyon at pinagsama ng mga Pilipino ang mga ito sa kanilang arkitektura para makabuo ng kombinasyon ng arkitektura na mahahanap lamang sa Pilipinas. Makikita pa rin ang [[Spanish colonial architecture|arkitekturang kolonyal ng mga Pilipino]] sa mga gusaling may edad ng ilang siglo tulad ng mga [[Baroque Churches of the Philippines|Pilipinong simbahang Baroko]], [[bahay na bato]], tahanan, paaralan, kumbento, gusali ng gobyerno sa buong bansa. Mahahanap ang pinakamagandang koleksyon ng arkitektura ng panahong kolonyal ng mga Kastila sa nakapader na lungsod ng [[Intramuros]] sa [[Manila|Maynila]] at sa makasaysayang bayan ng [[Vigan]]. Ang mga simbahan ng kapanahunang kolonyal ay kasama sa mga pinakamahusay na halimbawa at legasiya ng [[Spanish Baroque architecture|Kastilang arkitekturang Baroko]] na tinatawag na [[Earthquake Baroque|Barokong Lindol]] na mahahanap lamang sa Pilipinas. Mayroon ding mga gusali mula sa panahong kolonyal ang mga makasaysayang probinsya tulad ng [[Ilocos Norte]] at [[Ilocos Sur]], [[Pangasinan]], [[Pampanga]], [[Bulacan]], [[Cavite]], [[Laguna (province)|Laguna]], [[Rizal]], [[Batangas]], [[Quezon (province)|Quezon]], [[Iloilo]], [[Negros Island Region|Negros]], [[Cebu]], [[Bohol]] at [[Zamboanga del Sur]].

Dati, bago ang pamumuno ng Espanya, [[Bahay Kubo|bahay kubo]] ang karniwang pinagtitirahan ng mga katutubong [[Filipinos|Pilipino]]. Nailalarawan ito sa paggamit ng payak na materyalbes tulad ng kawayan at [[Coconut|buko]] bilang pangunahing pinagkukunan ng kahoy. Ginagamit ang [[Cogon grass|kugon]], dahon ng [[Sasa|nipa]], at dahon ng buko bilang pang-atip. Itinayo ang mga sinaunang tahanan sa mga tiyakad dahil sa madalas na pagbaha sa tag-ulan. Kabilang sa mga rehiyonal na baryante ang paggamit ng mas makapal at masinsin na pang-atip sa mga kabundukan, o mga mas mahaba na tiyakad sa mga baybayin lalo na kapag itinayo ang istruktura sa ibabaw ng tubig. Mailalarawan ang arkitektura ng mga ibang katutubong tao sa paggamit ng anggular na bubong na gawa sa kahoy, kawayan sa halip ng mga dahong pang-atip at gayakang kahoy na inukit. Ang bahay na bato ay isang baryante ng bahay kubo na lumitaw noong panahong kolonyal.

Ang [[Unibersidad ng Santo Tomas|Pangunahing Gusali ng Unibersidad ng Santo Tomas]] sa [[Maynila]] ay isang halimbawa ng [[Renaissance Revival architecture|arkitekturang Neorenasimiyento]]. Sinimulan ang konstruksyon ng gusali noong 1924 at nakumpleto ito noong 1927. Ang gusali na idinisenyo ni Padre [[Roque Ruaño]], [[Dominican Order|O.P.]], ang kauna-unahang gusaling may laban sa lindol sa [[Pilipinas]] na hindi simbahan.&lt;ref name=&quot;ust.edu.ph&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ust.edu.ph/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=107&amp;Itemid=58|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091228225915/http://www.ust.edu.ph/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=107&amp;Itemid=58|archivedate=2009-12-28|title=Main Building|work=UST.edu.ph|accessdate=2009-12-04}}&lt;/ref&gt; Makikita rin ang Islamikong at iba pang Asyanong arkitektura sa mga gusali tulad ng mga [[Mosque|moske]] at [[templo]]. Karaniwan pa rin ang Prehispanikong pamamahay sa mga kabukiran. Popular ang mga kontemporaryong subdibisyon at kanugnog na nakapultahang komunidad sa mga lunsuring lugar tulad ng [[Kalakhang Maynila|Kalakhang Manila]], [[Gitnang Kabisayaan]], [[Gitnang Luzon]], [[Rehiyon ng Pulo ng Negros|Pulo ng Negros]] at mga iba pang mayamang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]].
[[Talaksan:Calesa.jpg|thumb|193x193px|Ang [[kalesa]], isang tradisyunal na Pilipinong lunsuring transportasyon sa harap ng pasukan ng [[Manila Cathedral|Katedral ng Maynila]] ]]
Nagkaroon ng mga panukala na magsabatas ng patakaran kung saan magkakaroon ang bawat munisipalidad at lungsod ng ordinansang nag-aatas ng lahat ng konstruksyon at muling pagtatayo sa loob ng nasabing teritoryo na maging nakakiling sa istilong arkitektura at paisahismo ng munisipalidad o lungsod para preserbahin at konserbahin ang mga namamatay na pamanang pook ng bansa na mabilisang ginigiba paisa-isa dahil sa urbanisasyon, pag-unlad na walang pananagutan sa kultura, at kakulangan sa paninging arkitektura na paisaheng urbano. Ginagamit ang patakarang ganito ng mga bansang nakapagpreserba ng kanilang kababalaghang arkitekura, at buong lungsod mismo, nang daan-daang taon, tulad ng [[Italya]], [[Pransiya]], [[Romania|Rumanya]], [[Alemanya]], and [[Espanya]]. Itinataguyod ng panukala ang paggamit at reinterpretasyon ng mga katutubong, kolonyal, at modernong estilong arkitektura at paisahe na laganap o dating laganap sa isang lungsod o munisipalidad. Nilalayon ng panukala na paunlarin ang renasimiyento sa Pilipinong paysaismo, lalo na sa mga kabukiraning lugar na maaaring baguhin para maging bagong bayan ng pamanang arkitektura sa loob ng 50 taon. Sa kasamaang-palad, kulang ang pagpapahalaga sa pagpepreserba ng bayang pamana sa mga dalubhasa ng arkitektura at inhenyeriang nakabase sa Pilipinas, tulad ng sa kaso sa [[Manila|Maynila]], kung saan tinatanggap nang tinatanggap at itinatayo nang itinatayo ang mga panukalang negosyo para magtayo ng mga istrakturang hindi nakakiling sa mga istilong arkitektura ng Maynila ng mga nasabing eksperto na mabisang lumilipol sa paisaheng arkitekura ng Maynila nang paisa-isang gusali. Bukod dito, hindi pa namanipesto ang natatanging panukalan sa arkitekura para maging aktwal na patakaran dahil wala pang Kagawaran ng Kultura. Ang lungsod ng [[Vigan]] lamang ang nagsabatas ng ordinansang ganito na humantong sa kanyang deklarasyon bilang [[World Heritage Site|Pandaigdigang Pamanang Pook]] ng [[UNESCO]] noong 1999 at sa pagkakaloob ng iba't ibang pagkilala para sa konserbasyon at pagpapanatili ng kanyang katangi-tanging istlo ng arkitektura at paisahe. Noong 2016, nagsampa si senadora [[Loren Legarda]] ng panukalang-batas na magtatatag ng Kagawaran ng Kultura. Ipinakilala ang panukalang-batas sa Senado noong Enero 2017 at inaasahang maisasabatas ito sa huling bahagi ng 2018 o sa unang bahagi ng 2019. Suportado ang panukalang-batas ng 9 pang senador mula sa iba't ibang partido, alalaong baga'y, sina Bam Aquino, Nancy Binay, Francis Escudero, Juan Zubiri, Joseph Ejercito, Joel Villanueva, Sherwin Gatchalian, Risa Hontiveros, at Sonny Angara. Sinampa rin ang tatlong katapat na panukalang-batas na naglalayong magtatag ng Kagawaran ng Kultura  sa Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas, akda ni Christopher de Venecia, Evilina Escudero, and Jose Antonio Sy-Alvarado.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.senate.gov.ph/lis/bill_res.aspx?congress=17&amp;q=SBN-1528|title=17th Congress – Senate Bill No. 1528 – Senate of the Philippines|publisher=Senate.gov.ph|date=|accessdate=2018-04-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.congress.gov.ph/legisdocs/?v=billsresults#17|title=House of Representatives|website=www.congress.gov.ph|accessdate=6 April 2018|archive-date=11 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180411094540/http://congress.gov.ph/legisdocs/?v=billsresults#17|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;center&gt;
'''Arkitektura ng Pilipinas'''&lt;gallery&gt;
Talaksan:VIGAN CITY.jpg|&lt;small&gt;[[Vigan City|Lungsod ng Vigan]] sa [[Ilocos Sur]]&lt;/small&gt;
Talaksan:Loboc church - panoramio.jpg|&lt;small&gt;[[Loboc Church|Simbahang Loboc]] sa [[Bohol]]&lt;/small&gt;
Talaksan:St. Agustine Paoay Church 02.jpg|&lt;small&gt;[[Paoay Church|Simbahang Paoay]] sa [[Ilocos Norte]]&lt;/small&gt;
Talaksan:Church of Liliw, Facade.jpg|&lt;small&gt;[[Liliw Church|Simbahang Liliw]] sa [[Laguna (province)|Laguna]]&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Relihiyon ==
[[Talaksan:Original_Image_of_the_Santo_Niño_de_Cebu.jpg|alt=|left|thumb|150x150px|Orihinal na Imahen ng [[Santo Niño de Cebú]]]]

=== Kristiyanismo ===
Naimpluwensya ng Kristiyanismo ang kulturang Pilipino sa halos lahat ng mga tapyas, mula sa visual art, arkitektura, sayaw, at musika. Sa kasalukuyan, ang Pilipinas ay isa sa dalawang nakararaming [[Roman Catholic|Katolikong Romanong]] (80.58%) nasyon sa Asya-Pasipiko, [[East Timor]] ang isa pa. Mayroon ding sariling independiyenteng simbahang Pilipino ang bansa, ang [[Aglipayan]] na nagbubuo ng halos 2% ng pambansang populasyon. Nakahiwalay ang mga ibang Kristiyanong simbahan sa mga iba't ibang uri ng Kristiyanong sekta at kulto. Mula sa senso noong 2014, binubuo ng halos 90.7% ng populasyon ang Kristiyanismo at laganap ito sa buong bansa.&lt;ref name=&quot;asiasociety.org&quot;&gt;https://asiasociety.org/education/religion-philippines&lt;/ref&gt;

=== Anitismo ===
{{Main|Mitolohiyang Pilipino}}Ang [[Philippine mythology|Anitismo]],&lt;ref name=&quot;elibrary.ru&quot;&gt;https://elibrary.ru/item.asp?id=5274644&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=https://dspace.aiias.edu/handle/3442/326 |access-date=2019-08-04 |archive-date=2019-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190511062926/https://dspace.aiias.edu/handle/3442/326 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; na tinutukoy bilang [[Philippine mythology|mitolohiyang Pilipino]] o [[Mga katutubong relihiyon sa Pilipinas|mga katutubong relihiyon]] ng mga ninuno ng Pilipinas, ay lawas ng mga [[Myth|alamat]], kwento, at [[pamahiin]] na ipinapaniwala ng mga [[Filipinos|Pilipinos]] (binubuo ng higit sa isang daang mga etniko sa [[Philippines|Pilipinas]]) na halos nagmumula sa mga [[Indigenous religious beliefs of the Philippines|paniniwala noong panahong prehispaniko]]. Nagbunga ang mga ibang paniniwala mula sa mga relihiyon bago ang Kristiyanismo na naimpluwensiyahan ng Hinduismo. Sa kasalukuyan, pinaniniwalaan pa rin ang mga ibang paniniwalang prekolonyal ng mararaming Pilipino sa mga syudad at kanayunan.

Ipinagsama sa mitolohiyang Pilipino ang mga iba't ibang pinagmulan na may pagkakapareho sa mga mitolohiyang Indonesiyo at Malay, pati na rin ang Hindu, Muslim, Budista, at Kristiyanong tradisyon, tulad ng ideya ng [[kaluwalhatian]] (kalangitan, kamurawayan, atbp.), impiyerno (kasamaan, sulad, atbp.), at ang kaluluwa (kaulolan, atbp.). Itinatangka ng mitolohiyang Pilipino na paliwanagin ang [[Kosmolohiyang relihiyoso|kalagayan ng mundo]] sa pamamagitan ng mga buhay at kilos ng mga [[bathala]] (diyos, diyosa), [[bayani]], at [[mitolohikong nilalang]]. Halos lahat ng mga alamat na ito ay ipinasa sa pamamagitan ng tradisyong pasalita, at napreserba sa tulong ng mga [[babaylan]] (katalonan, mumbaki, baglan, machanitu, walian, mangubat, bahasa, atbp.) at mga matatanda sa komunidad.

Ang terminong 'Mitolohiyang Pilipino' ay ginagamit mula noong ika-20 siglo ng mga magkakasunod na henerasyon bilang pangkalahatang termino para sa lahat ng mga mitolohiya sa loob ng Pilipinas. Sinusundan itong mga &quot;mitolohiya&quot; bilang balidong relihiyon ng mga katutubong tao, katulad sa pagsusunod sa Shinto bilang balidong relihiyon sa Hapon o pagsusunod sa Kristiyanismo bilang balidong relihiyon sa Europa. Ang bawat pangkat etniko sa Pilipinas ay may natatanging mitolohiya ( o relihiyon), panteon ng mga bathala, at sistema ng paniniwala. Halimbawa, napakaiba ang mitolohiya ng mga [[Maranao people|Maranao]] sa mitolohiya ng karatig na mga [[Subanon people|Subanon]], habang ang mitolohiya ng mga [[Hiligaynon people|Hiligaynon]] ay napakaiba rin sa mitolohiya ng karatig na [[mga Suludnon]]. Binubuo ang Pilipinas ng higit sa isang daang natatanging pangkat etniko, ayon sa ika-21 siglong mapa na inilathala ng [[Komisyon ng Wikang Filipino]], ang ''Atlas Filipinas''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kwf.gov.ph/tag/atlas-filipinas/|title=Atlas Filipinas – kwf.gov.ph|publisher=|access-date=2019-09-21|archive-date=2020-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102090320/http://kwf.gov.ph/tag/atlas-filipinas/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aswangproject.com&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aswangproject.com/understand-philippine-mythology-indianized/|title=INDIANIZED KINGDOMS – Understanding Philippine Mythology (Part 2 of 3)|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aswangproject.com/understand-philippine-mythology-animism/|title=ANIMISM – Understanding Philippine Mythology (Part 1 of 3)|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aswangproject.com/understand-philippine-mythology-foreign-influence/|title=FOREIGN INFLUENCE – Understanding Philippine Mythology (Part 3 of 3)|publisher=}}&lt;/ref&gt;

Ayon sa kasaysayan, tinukoy ang mga mitolohiyang Pilipno at katutubong relihiyon blang Anitismo,&lt;ref name=&quot;elibrary.ru&quot; /&gt; na may kahulugang &quot;minamanang relihiyon&quot;.&lt;ref name=&quot;asj.upd.edu.ph&quot;&gt;https://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-09-02-1971/hislop-anitism-survey-religious%20beliefs-native-philippines.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Rm3XuqRjr40C&amp;pg=PA167|title=Responsibility and Cultures of the World: Dialogue Around a Collective Challenge|first=Edith|last=Sizoo|date=29 April 2019|publisher=Peter Lang|isbn=978-90-5201-670-2|page=167}}&lt;/ref&gt; Sa kasalukuyan, karamihan sa mga pangkat etniko ay patuloy-tuloy na sumusunod at nag-aalaga sa kanilang natatanging katutubong relihiyon, lalo na sa mga dominyo ng ninuno, ngunit patuloy-tuloy na nakasasagabal ang mga Hispanong at Arabeng relihiyon sa kanilang pamumuhay sa pamamagitan ng pagbabagong-loob, [[Land grabbing|pag-agaw ng lupa]], ''inter-marriage'', at/o pagbibili ng lupa. Mararaming nalikhang gawaing-iskolar tungkol Anitismo at ang kanyang mararaming paksa, ngunit hindi pa dokumentado ang karamihan sa kanyang mga kuwento at tradisyon ng pandaigdigang lipunang antropolohikal at pang-alamat.&lt;ref name=&quot;elibrary.ru&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asj.upd.edu.ph&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aswangproject.com/download-karl-gaverzas-incredible-philippine-mythology-thesis/|title=Download Karl Gaverza's Incredible Philippine Mythology Thesis|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis|url=http://dspace.aiias.edu/xmlui/handle/3442/326|title=Christianity encounters Filipino spirited-world beliefs: a case study|first=Reuel|last=Almocera|date=1 May 1990|publisher=South East Asia Graduate School of Theology, Philippines|via=dspace.aiias.edu|type=Thesis|access-date=21 September 2019|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327114314/http://dspace.aiias.edu/xmlui/handle/3442/326|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Hindid katulad sa mga patay na relihiyon tulad ng [[Norse mythology|Mitolohiyang Nordiko]], patuloy-tuloy na yumayabong ang mga buhay na relihiyon tulad ng Anitismo, Shinto, at Hinduismo hanggang sa ngayon dahil sa di-maiiwasang dinamika sa mga sistema ng paniniwala sa modernong siglo. Dahil sa likas na kababalaghang ito, dumadami nang dumadami ang mga katutubong panitikan o pasalitang kuwento tungkol sa mga iba't ibang mitolohiyang Pilipino tungkol sa mga bathala, bayani, at nilalang mula noong panahong prekolonyal hanggang sa ika-21 siglo. Sa kasalukuyan, Anitista ang humigit-kumulang sa 2% ng populasyon na nakatipon sa [[Cordillera Administrative Region|Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera]], [[Palawan]], [[Mindoro]], [[Western Visayas|Kanlurang Visayas]], at [[Mindanao]]. Sumusunod din ang mga tiyak na komunidad sa buong Pilipinas sa Anitismo, habang 90% ng pambansang populasyon ng Pilipinas ay patuloy na naniniwala sa mga tiyak na Anitismong sistemang paniniwala, kahit sumusunod sa ibang relihiyon.&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aswangproject.com/lakapati-the-transgender-tagalog-deity/|title=LAKAPATI: The &quot;Transgender&quot; Tagalog Deity? Not so fast…|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aswangproject.com/the-moon-god-libulan-bulan-patron-deity-of-homosexuals/|title=The Moon God Libulan/ Bulan : Patron deity of homosexuals?|publisher=|access-date=2019-09-21|archive-date=2019-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324160942/https://www.aswangproject.com/the-moon-god-libulan-bulan-patron-deity-of-homosexuals/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Sa modernong panahon, pinahahalubilo ang karamihan ng mga relihiyong [[Philippine mythology|Anitismo]], katutubo, at Shamanismo sa Kristiyanismo.

=== Katutubong relihiyon o shamanismo ===
[[Talaksan:Babaylan_Festival_in_Bago_City.jpg|thumb|Isang nagtatanghal na naglalarawan sa [[babaylan]].]]
Dahil sa pagdagsa ng Kristiyanismo, Islam, at ibang pandaigdigang relihiyon sa mga tradisyonal na komunidad, nawawala na ang mga katutubong kaugalian, ritwal, espirituwal na pagtatanghal at kaalaman ng mga katutubong Pilipino. Iminumungkahi ng mga manggagawa sa kultura ang Modelong Paiwan na binuo ng pamahalaang Taiwanes para mapanatii ang mga katutubong relihiyon, para iligtas ang mga katutubong relihiyon mismo ng Pilipinas. Noon, ang mga katutubong kaugalian at shamanismo ng mga Paiwan ng Taiwan ay ang pinakamabilis na dumalisdis na relihiyon sa bansa. Sinenyasan nito ang pamahalaang Taiwanes para preserbahin ang relihiyon at itaguyod ang pagtatatag ng Paaralan ng Shamanismong Paiwan kung saan tinuturuan ng mga pinuno ng relihiyon ang mga baguhan sa katutubong relihiyon para kailanma'y hindi ito mawawala. Naging epektibong paraan ito sa pagpapanatili, at kahit sa pagpapasigla ng katutubong relihiyon ng mga Paiwan. Sa Pilipinas, kilala ang shamanismo bilang dayawismo na nangangahulugang `mga galanteng relihiyon na nagpapasalamat sa lahat ng buhay at di-buhay na bagay'. Noong 2018, wala pang natatag na paaralan ng dayawismo sa Pilipinas na nagpapanganib sa mga daan-daang katutubong relihiyon sa bansa sa pagkalipol dahil sa pagdagsa ng mga relihiyon ng panahong kolonyal. Natatangi ang bawat katutubong relihiyon ng Pilipinas na nag-aari sa kakaibang epiko, panteon, sistema ng paniniwala, at iba pang hindi nasasalat na pamana na nauukol sa mga relihiyosong paniniwala. Dahil sa napakalawak na dibersidad sa mga katutubong relihiyon, hindi magagawa ang isang paaralan ng dayawismo. Sa halip nito, mas angkop na kapupunan ang pagkakaroon ng daan-daang paaralan ng dayawismo na nauukol sa mga etno-lingguwistikang tribo sa kasalukuyang estado ng relihiyon sa Pilipinas.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/expat/expatnews/6207476/School-of-witchcraft-opens-in-Taiwan.html|title=School of witchcraft opens in Taiwan|last=Collins|first=Nick|date=21 Sep 2009|newspaper=Telegraph.co.uk}}&lt;/ref&gt;

=== Islam ===
Dumating ang [[Islamic mythology|mitolohiyang Islam]] sa Pilipinas noong ika-13 siglo sa pamamagitan ng mga daan ng pangangalakal sa Timog-Silangang Asya. Itinatag ang paglago ng Islam ng iba't ibang uri ng mga sistema ng paniniwala, lalo na sa mga timog-kanlurang bahagi ng kapuluan, kung saan niyakap ang sistemang sultanato ng mga katutubo nang walang pangangailangan ng sapilitang pagbabagong-loob, dahil hindi binalak ng mga relihiyosong mangangalakal na sakupin ang kapuluan. Sa kasalukuyan, halos 6% ng populasyon ay Muslim at nakatipon ang karamihan sa rehiyong [[Bangsamoro]] sa Mindanao. Nasa ilalim ng Sunni Islam ang karamihan ng mga Pilipinong Muslim ayon sa paaralan ng Shafi'i.&lt;ref name=&quot;asiasociety.org&quot; /&gt;

=== Iba pa ===
Dumating ang [[Hinduism]]o sa Pilipinas noong 200 –300 PK habang dumating ang [[Vajrayana|Budismong Vajrayana]] noong 900 PK. Karamihan sa mga sumusunod sa Hinduismo ay may pinagmulang Indyano habang ang mga sumusunod sa Budismo ay may pinagmulang Tsino o Hapones, lalo na ang mga dumayo sa Pilipinas sa mga ilang nakaraang dekada. Dumating ang [[Shinto]] bago ang ika-12 siglo dahil sa mga Hapones na mangangalakal, habang dumating ang [[Judaism|Hudaismo]] noong ika-16 na siglo dahil sa Ingkisisyon. Sinusundan din ang [[Taoismo]] ng mga ilang imigranteng Tsino. Mahahanap din ang [[Atheism|Ateismo]] sa Pilipinas.&lt;ref name=&quot;asiasociety.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;brewer&quot;&gt;{{cite book|author=Carolyn Brewer|title=Shamanism, Catholicism, and gender relations in colonial Philippines, 1521–1685|publisher=Ashgate Publishing|year=2004|page=xvii|isbn=978-0-7546-3437-9|url=https://books.google.com/books?id=xCzLUqFQ3YsC&amp;pg=PR17}}&lt;/ref&gt;

== Pagtutuli ==
{{Main|Pagtutuli}}Bawat taon, madalas sa Abril at Mayo, [[Pagtutuli|pinapatuli]] ang libu-libong mga Pilipinong batang lalaki. Ayon sa [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]] (WHO), halos 90% ng lalaking Pilipino ay natuli, isa sa pinakamataas na antas ng pagtutuli. Kahit pinepetsahan ang pinanggalingan nito sa pagdating ng [[Islam]] noong 1450, pinawi ng sumunod na 200 taon ng pamumuno ng Kastila ang mga relihiyosong dahilan para sa pagtutuli. Gayunman, nagpatuloy ang [[pagtutuli]]. Kahit sa wika nagpapakita ang panggigipit para maging tuli: ang salitang [[Wikang Tagalog|Tagalog]] na ''supot'' ay may kahulugang 'duwag' din. Karaniwang pinaniniwalaan na ang tuli na bata na walo o sampung taong gulang ay hindi na bata at binibigyan ng mga mas maraming papel na pang-adulto sa pamilya at lipunan.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.channelnewsasia.com/news/asia/-circumcision-season---philippine-rite-puts-boys-under-pressure--11640442|title='Circumcision season': Philippine rite puts boys under pressure|date=19 June 2019|work=Channel News Asia|accessdate=20 June 2019|agency=Agence France-Presse|archive-date=20 Hunyo 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620140705/https://www.channelnewsasia.com/news/asia/-circumcision-season---philippine-rite-puts-boys-under-pressure--11640442|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;[[Talaksan:Tampuhan_by_Juan_Luna.jpg|thumb|200x200px|[[Tampuhan (pinta)|Tampuhan]] ni [[Juan Luna]].]]


== Sining-biswal ==
{{Main|Sining ng Pilipinas}}
Makikita ang maagang pagpinta sa Pilipinas sa mga disenyong ''red slip'' (luwad na may halong tubig) na napalamutian sa palayukang panritwal ng Pilipinas tulad ng nabunying [[Manunggul Jar|Palayok sa Manunggul]]. Nadiskubre ang ebidensya ng Pilipinong pagpapalayok na napetsahang kasing aga ng 6000 BK sa Yungib ng Sanga-Sanga, Sulu at Yungib ng Laurente sa Cagayan. Napatunayan na sa 5000 BK, nagpapalayok ang mga tao sa buong kapuluan. Ang mga maaagang Austronesyo, lalo na sa Pilipinas, ay nagsimulang magpalayok bago ang kanilang kapwang taga-Cambodia, at halos sa parehas na oras ng mga Taylandes at Laosyano bilang bahagi ng marahil na laganap na pagpapalago sa Panahon ng Yelo ng teknolohiyang pagpapalayok.

Napapahayag din ang higit pang ebidensya ng pagpipinta sa tradisyon ng tatu ng mga sinaunang Pilipino na tinaguri ng Portuges na manggagalugad bilang ''Pintados'' o mga 'Pinturadong Tao' ng Kabisayaan.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Islas de los Pintados: The Visayan Islands|url=http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110526202314/http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html|archivedate=2011-05-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alzina&quot;&gt;{{cite book|author=Francisco Alzina|title=Historias de las Islas el Indios de Bisaias|year=1668|quote=The Bisayans are called Pintados because they are in fact so, not by nature although they are well-built, well-featured and white, but by painting their entire bodies from head to foot as soon as they are young men with strength and courage enough to endure the torture of painting. In the old days, they painted themselves when they had performed some brave deed. They paint themselves by first drawing blood with pricks from a very sharp point, following the design and lines previously marked by the craftsmen in the art, and then over the fresh blood applying an indelible black powder. They do not paint the whole body at one time, but part by part, so that the painting takes many days to complete. In the former times they had to perform a new feat of bravery for each of the parts that were to be painted. The paintings are very elegant, and well proportioned to the members and parts where they are located. I used to say there, captivated and astonished by the appearance of one of these, that if they brought it to Europe a great deal of money could be made by displaying it. Children are not painted. The women paint the whole of one hand and a part of the other.}}&lt;/ref&gt; Nag-aadorno sa kanilang katawan ang mga iba't ibang disensyo na tumutukoy sa mga kahayupan at kahalamanan na may kasamang makalangit na lawas sa iba't ibang makulay na [[Pigmentation|pigmentasyon]]. Siguro makikita ang ilan sa mga pinakadetalyadong pagpipinta na ginawa ng mga sinaunang Pilipino na nananatili hanggang ngayon sa sinang at arkitektura ng mga [[Maranao people|Maranao]] na kilalang-kilala para sa dragong [[Nāga]] at ang naukit at napintang [[Sarimanok]] sa magandang panolong ng kanilang torogan o Bahay ng Hari.

Nagsimulang lumikha ang mga Pilipino ng mga pinta sa tradisyong Europeo sa panahong Kastila noong ika-17 siglo. Ang mga pinakamaaga sa mga ito ang presko sa simbahan, larawang relihiyoso mula sa mga sangguniang Biblikal, pati na rin ang mga pag-ukit, iskultura, at litograpiya na nagtatampok ng mga imaheng Kristiyano at kamaharlikaan ng Europa. Karamihan sa mga pinta at iskulutra mula sa ika-19 at ika-20 siglo ay nakalikha ng halo ng mga likhang-sining na relihiyoso, pampulitika, at paisahe na may mga katangian ng katamisan, kadiliman, at katingkaran.

Kilala ang [[Tinguian|mga Itneg]] para sa kanilang saligutgot na [[Weaving (knitting)|kayong hinabi]]. Ang binakol ay isang kumot na may disenyong naglalakip ng mga harayang pangmata. Ipinapakita ng mga tao mula sa iba pang bahagi ng Kabundukan ng Rehiyon ng Cordillera o &quot;Kalgorotan&quot; sa lokal na termino ang kanilang kasiningan sa pagtatatu, paghahabi ng mga bayong tulad ng &quot;sangi&quot;, isang tradisyunal na napsak, at panlililok ng kahoy. Ang mga nahabing kayo ng mga Ga'dang ay kadalasang may matingkad na pula. Malalaman din kung sa kanila ang pagkakahabi sa pagkakaroon ng makuwintasing dekorasyon. Ang mga iba tulad ng [[Wikang Ilongot|Ilongot]] ay gumagawa ng mga alahas mula sa [[perlas]], tuka ng pulang kalaw, halaman, at metal. Ginagamit din ang mga ilang katutubong materalyes sa mga iba't ibang likhang-sining lalo na sa pagpipinta ni [[Elito Circa]], katutubong manlilikha ng Pantabangan at tagabunsod sa paggamit ng mga katutubong materyales at likas na panangkap kabilang ang dugo ng tao. Marami ang naimpluwensiyahan na Pilipinong pintor at nagsimulang gumamit ng mga materyales tulad ng ekstrakto ng [[sibuyas]], [[kamatis]], [[tuba]], [[kape]], [[kalawang]], [[pulot]], iba pang materyales na mahahanap kahit saan bilang pintura. Ang mga [[Lumad]] ng Mindanao tulad ng B'laan, Mandaya, Mansaka at T'boli ay bihasa sa kasiningan ng pagtitina ng hibla ng [[Abaca|abaka]]. Ang [[Abaca|abaka]] ay isang halaman na malapit na kamag-anak ng [[saging]], at ginagamit ang kanyang dahon para yumari ng hibla na kilala bilang ''[[Manila hemp]]''. Tinitinahan ang hibla sa pamamagitan ng isang pamamaraan na tinatawag na ikat. Hinahabi ang ikat para maging kayo na may heometrikang hulwaran na naglalarawan ng mga tema ng tao, hayop, at halaman.

Ang kut-kut ay isang kasiningan na nagsama-sama ng mga proseso ng kasiningang [[Sining ng Asya|Asyano]] at [[Sining ng Europa|Europeo]] na itinuturing bilang nawawalang sining at kanais-nais na kasiningan. Napakakaunti ang mga kilalang umiiral na likhang-sining ngayon. Ipinraktis itong kasiningan ng mga katutubo ng Pulo ng [[Samar]] mula unang bahagi ng 1600 hanggang huling bahagi ng 1800 PK. Kakaibang likhang-sining ito ng Pilipinas na nakabatay sa pamamaraan ng mga unang siglo: ''[[sgraffito]]'', [[Encaustic painting|''encaustic'']], at pagpapahid-pahid. Nagbubunga ang pagsasama ng sinaunang istilo ng kakaibang likhang-sining na kilala sa kanyang pinong umiikot na magkahabing linya, patong-patong na pagkahabi, at ilusyon ng tatluhing sukod na puwang.

Ang [[Islamikong sining]] sa Pilipinas ay may dalawang pangunahing istilo. Una ang [[okir]], isang [[Woodcarving|panliliok ng kahoy]] at paggawa ng metal na magkatulad sa Islamikong sining sa Gitnang Silangan na panlalaki. Ang isa pang istilo ay ang heometrikang tapisera na pambabae. Ipinapakita ng mga Tausug at Sama–Bajau ang kanilang okir sa mga detalyadong pagmamarka na may paglalarawang malabangka. Gumagawa ang mga Maranao ng mga magkahawig na ukit sa mga bahay na tinatawag na torogan. Bihasang inukit ang mga armas na ginagawa ng mga Pilipinong Muslim tulad ng [[kampilan]].

Kilala ang mga maagang modernistang pintor tulad ni [[Haagen Hansen]] sa kanilang mga pintang relihiyoso at sekular. Ipinakita ng kasiningan ni [[Lorenzo Miguelito]] at [[Alleya Espanol]] ang tunguhin para sa pahayag sa politika. Ginamit ng unang Amerikanong pambansang alagad ng sining, si [[Jhurgen D. C. Pascua]], ang post-modernismo para lumikha ng mga pinta na naglalarawan sa kultura ng Pilipinas, kalikasan, at pagkakasundo. Samantala, ginamit ng mga ibang manlilikha tulad ni [[Bea Querol]] ang mga katotohanan at [[Abstrakto (sining)|abstrakto]] sa kanilang mga gawa. Noong dekada 1890, sumikat si [[Odd Arthur Hansen]], na kilalang-kilala bilang ama ng makabayan pintor. Ginagamit niya ang sarili niyang puting buhok para gumawa ng mga sarili niyang brotsa at nilalagdaan ang kanyang mga pinta ng sarili niyang dugo sa kanang sulok. Nabuo ang kanyang mga sariling istlo nang walang propesyonal na pag-aaral o gabay mula sa mga propesyonal.

== Sining ng pagganap ==
&lt;!-- [[Talaksan:Panderetas_Dance.jpg|alt=|thumb|233x233px|Sayaw ng panderetas]] --&gt;

=== Pagsasayaw ===
Kabilang sa mga Pilipinong katutubong sayaw ang [[Tinikling]] at [[Cariñosa]]. Sa timugang rehiyon ng Mindanao, ang [[Singkil]] ay isang sikat na sayaw na nagpapahayag ng kwento ng isang prinsipe at prinsesa sa gubat. Nakaayos ang mga [[kawayan]] sa isang huwarang ''[[tic-tac-toe]]'' kung saan kumakasangkapan ang mga tagasayaw sa lahat ng mga posisyon ng mga magkasalungat na kawayan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sinfonia.or.jp/~infortec/hotspots/boracay/singkil.htm|title=Hot Spots Filipino Cultural Dance - Singkil|website=www.sinfonia.or.jp}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://philippinesculturalfolkdances.blogspot.com/|title=Guide to Philippine Cultural and Folk Dances|publisher=philippinesculturalfolkdances.blogspot.com}}&lt;/ref&gt;

=== Musika ===
Itinampok ng antigong musika ng Pilipinas ang pagkahlo ng tunog katutubo, Islamiko, at iba pang tunog Asyano na yumabong bago ang kolonisasyong Europeo at Amerikano sa mga ika-16 at ika-20 siglo. Tumugtog ang mga dayuhang Kastila at mga Pilipino ng mga iba't ibang instrumentong pangmusika, kabilang ang mga plauta, gitara, [[yukulele]], biyolin, trumpeta, at tambo. Nagsiawit at nagsayawan sila upang magdiwang ng mga maligayang okasyon. Noong pagsipit ng ika-21 siglo, nanatiling buo ang karamihan ng mga katutubong kanta at sayaw sa buong Pilipinas. Iilan sa mga grupong nagsisiawat at nagsasayawan ng mga ito ay ang [[Bayanihan]], Filipinescas, Barangay-Barrio, Hariraya, ang Karilagan Ensemble, at mga pangkat na magkasama sa mga kapisanan ng [[Maynila]], at teatro ng Kutang Santiago. Sumikat ang mga mararaming Pilipinong musikero tulad ng kompositor at konduktor na si Antonio J. Molina, ang kompositor na si Felipe P. de Leon na kilala para sa kanyang makabayang tema at ang mang-aawit ng opera na si [[Jovita Fuentes]].

Itinatampok ng modernong Pilipinong musika ang mga iba't ibang estilo. Karamihan sa mga genre ng musika ay kapanahon, tulad ng [[Filipino rock|Pinoy rock]], [[Filipino hip hop|Pinoy hip hop]] at iba pang estilo ng musika. Tradisyonal naman ang iilan tulad ng [[Filipino folk music|katutubong musika ng Pilipinas]].
[[Talaksan:Noli_Me_Tangere.jpg|alt=|thumb|[[Noli Me Tángere|Noli Me Tángere (nobela)]]]]

== Panitikan ==
{{Main|Panitikan ng Pilipinas}}Magkakaiba at masagana ang panitikan ng Pilipinas, at nagbabago nang nagbabago ito sa mga siglo. Nagsimula ito sa mga tradisyonal na alamat na nilikha ng mga sinaunang Pilipino bago ang panahon ng mga Kastila. Nakatuon ang panitikang Filipino sa tradisyong kultural ng bansa bago ang kolonisasyon at ang mga kasasayang sosyo-politikal ng kanyang kolonyal at kapanahong tradisyon. Inilalarawan ng panitikan ng Pilipinas ang Prehistorya at Europeong legasyang kolonyal ng Pilipinas na nakasulat sa mga Katutubong at Hispanong sistema ng pagsulat. Karamihan ng mga tradisyonal na literatura ng Pilipinas ay isinulat noong panahon ng Kastila habang napreserba sa pasalitang paraan bago ang kolonisasyon ng Kastila. Isinusulat ang panitikang Filipino sa mga wikang [[Philippine literature in Spanish|Kastila]], [[Philippine literature in English|Ingles]], o anuman sa mga katutubong [[Mga wikang Pilipino|wikang Pilipino]].

Nalikha ang iilan sa mga kilalang akda mula sa ika-17 hanggang ika-19 na siglo. Ang [[Ibong Adarna]] ay isang tanyag na epika tungkol sa isang mahiwagang ibon na sinasabing isinulat ni [[José de la Cruz]] o &quot;[[Huseng Sisiw]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.philstar.com/entertainment/2014/06/16/1335290/ibong-adarna-year-2014|title=Ibong Adarna in the year 2014|work=philstar.com}}&lt;/ref&gt; Si [[Francisco Balagtas]] ay isa sa mga kilalang-kilalang makata ng bansa, ipinangalan siyang isa sa mga pinakadakilang laureadong pampanitikan ng Pilipinas para sa kanyang mga ambag sa panitikang Filipino. Itinuturing ang kanyang pinakagrandeng akda, ang ''[[Florante at Laura]]'' bilang isa sa mga obra-maestra ng [[Panitikan sa Pilipinas|Panitikang Filipino]]. Isinulat ni Balagtas ang [[epiko]] noong nasa bilangguan siya.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etravelpilipinas.com/about_philippines/francisco_baltazar.htm|title=Philippine Heroes – Francisco Baltazar Balagtas y Dela Cruz (1788–1862)|website=Etravel Pilipinas|accessdate=11 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140311180141/http://www.etravelpilipinas.com/about_philippines/francisco_baltazar.htm|archive-date=11 March 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Si [[José Rizal]], ang pambansang bayani, ay nagsulat ng mga nobelang ''[[Noli Me Tángere]]'' (''Huwag Akong Salangin Nino Man'') at ''[[El Filibusterismo]]'' (''Ang Pilibusterismo'', kilala rin bilang ''Ang Paghahari ng Kasakiman'').

Nagkaroon ng mga panukala na muling ibalik ang lahat ng [[suyat]] sa Pilipinas, kung saan ituturo ang etnikong sulat ng etnisidad ng karamihan ng mag-aaral sa mga pampublikong at pribadong paaralan. Nabuo ang panukala pagkatapos ng pagtanggi noong nadeklara ng isang panukalang-batas na magiging pambansang sulat ng bansa ang Tagalog na baybayin. Naging kontrobersyal ang panukalang-batas dahil nakatuon lang ito sa tradisyonal na sulat ng mga Tagalog, habang hindi nagbigay-pansin sa mga tradisyonal na sulat ng mga 100 pangkat-etniko sa bansa. Sinipi ng bagong panukala na nabuo pagkatapos ng pagtanggi na kung Sebwano ang nangingibabaw na pangkat-etniko, badlit ang ituturo na sulat. Kung Tagalog ang nangingibabaw na pangkat-etniko, sa gayon  [[baybayin]] ang ituturo na sulat. Kung Hanunuo Mangyan ang nangingibabaw na pangkat-etniko, sa gayon hanunu'o ang ituturo na sulat, at iba pa.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newsinfo.inquirer.net/985669/protect-all-ph-writing-systems-heritage-advocates-urge-congress|title=Protect all PH writing systems, heritage advocates urge Congress|first=Tonette|last=Orejas|website=newsinfo.inquirer.net}}&lt;/ref&gt;

==Sine at midya==
{{Main|Pelikulang Pilipino}}Ang mga taon ng paghubog ng pelikulang Pilipino, na nagsimula noong dekada 1870, ay naging panahon para sa pagkatuklas ng pelikula bilang bagong paraan para ipahayag ang mga likhang-sining. Nagmula ang mga iskrip at karakterisasyon sa mga pelikula sa mga sikat na dulaan at panitikang Pilipino.

Matutunton ang pagdating ng [[pelikulang Pilipino]] sa mga unang araw ng paggawa ng pelikula noong 1897 kung kailan ipinalabas ng isang Kastilang may-ari ng teatro ng mga inangkat na pelikula.

Noong dekada 1940, dinala ng pelikulang Pilipino ang kamalayan ng totoong buhay sa kanyang industriya. Sumikat ang mga makabayang pelikula, at bumenta ang mga temang may kinalaman sa digmaan at pagkabayani sa mga Pilipinong manonood.

Naganap noong dekada 1950 ang unang gintong panahon ng pelikulang Pilipino,&lt;ref name=&quot;curtain2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.philnews.com/2005/wa.html|title=Is the Curtain Finally Falling on the Philippine Kovie Industry?|publisher=philnews.com|accessdate=January 25, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;film2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aenet.org/family/filmhistory.htm|title=Aenet: Philippine Film History|publisher=aenet.org|accessdate=January 22, 2009|archive-date=Abril 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180416221729/http://www.aenet.org/family/filmhistory.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; sa pagbangon ng mas masining at may-gulang na pelikula, at makabuluhang pagpapabuti sa mga sinematikong kasiningan sa mga mampepelikula. Naglikha ang sistemang istudyo ng masilakbong aktibidad sa industriya ng pelikula sa Pilipinas dahil taun-taon ginagawa ang mga pelikula at nagsimulang makilala ang iilang mga lokal na talento sa ibayong dagat. Unang ipinakilala ang mga ginantimpalaang mampepelikula at artista noong panahon ito. Habang papatapos ang dekada, kinukubkob ang monopolyo ng sistemang istudyo bilang resulta ng mga salungatan sa manggagawa at pangasiwaan. Noong dekada 1960, humina ang naitatag na kasiningan sa mga nakaraang panahon. Kakakitaan ang panahong ito ng laganap na komersyalismo sa mga pelikula.

Itinuring ang dekada 1970 at 1980 bilang mga magulong taon para sa industriya ng pelikulang Pilipino, na kapwa nagdala ng mga positibong at negatibong pagbabago.  Nakitungo ang mga pelikula nitong panahon sa mga mas seryosong paksa kasunod ng panahon ng Batas Militar. Bilang karagdagan, lalong nilinang pa ang mga pelikulang aksyon, kanluranin, drama, pang-adulto at komedya sa mga kalidad ng larawan, tunog at pagsulat. Dinala ng dekada '80 ang pagdating ng alternatibo o malayang pelikula sa Pilipinas.

Naganap noong dekada 1990 ang umuusbong na katanyagan ng pelikulang drama, romantikong komedya pantinedyer, pang-adulto, komedya at aksyon.&lt;ref name=&quot;film2&quot; /&gt;

Ang Pilipinas, bilang isa sa mga pinakaunang tagagawa ng industriya ng pelikula sa Asya, ay nananatiling di-matututulan sa pinakamataas na bilang ng admisyon sa sinehan sa Asya. Gayunpaman, paglipas ng mga taon, inirehistro ng industra ng pelikula sa Pilipinas ang unti-unting pagbaba sa bilang ng manonood mula 131 milyon sa 1996 patungo sa 63 milyon sa 2004.&lt;ref name=&quot;acclaim2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.topnews.in/light/cannes-entry-puts-spotlight-philippine-indie-films-210484|title=Cannes entry puts spotlight on Philippine indie films|publisher=Top News Light Reading|last=Grafilo|first=John|date=May 6, 2008|access-date=Mayo 5, 2020|archive-date=Mayo 24, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524082221/http://www.topnews.in/light/cannes-entry-puts-spotlight-philippine-indie-films-210484|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bleak2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.iht.com/articles/2007/02/11/yourmoney/movies12.php|title=A bleak storyline for the Filipino film industry|last=Conde|first=Carlos H|newspaper=International Herald Tribune|date=February 11, 2007}}&lt;/ref&gt; Mula sa mabilisang paglabas ng 350 pelikula bawat taon noong dekada '50, at 200 pelikula bawat taon noong dekada '80, lalong bumaba ang bilis ng paglabas ng pelikula ng industriya sa Pilipinas noong 2006 at 2007.&lt;ref name=&quot;acclaim2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bleak2&quot; /&gt; Naganap noong ika-21 siglo ang muling pagsilang ng malayang paggawa ng pelikula sa pamamagitan ng teknolohiyang digital, at muling nakilala at tumanyag.

Dahil sa mabilisang paglabas ng mga pelikula sa nakaraan, lumitaw ang iilang mga artista sa higit sa 100+ papel sa Pelikulang Pilipino at ikinalugod ang pagkilala sa kanila mula sa mga tagahanga at manonood.

==Lutuin==
{{Main|Lutuing Pilipino}}
[[File:LaPazBatchoy.jpg|thumb|Ang [[La Paz Batchoy]] ay sabaw at pansit na may mga sangkap ng baboy, dinurog na chicharon, sabaw ng manok at balakang ng baka.]]
Nagluluto ang mga Pilipino ng sarisaring pagkain na naimpluwensyahan ng [[Indian cuisine|Indyano]], [[Chinese cuisine|Tsino]], at ng mga katutubong sangkap.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Philippine cookbook |last=Alejandro |first=Reynaldo |year=1985 |publisher=Penguin |location=New York, New York |isbn=978-0-399-51144-8 |pages=12–14 |url=https://books.google.com/books?id=HUaDoUF0tRwC&amp;lpg=PA13&amp;dq=%22Philippine%20Cuisine%22%20influences&amp;pg=PA12#v=onepage&amp;q=%22Philippine%20Cuisine%22%20influences&amp;f=false |accessdate=30 June 2011 }}&lt;br /&gt;{{cite book |title=Cuisine and Culture: A History of cavalo and People |last=Civitello |first=Linda |year=2011 |publisher=John Wiley and Sons |location= |isbn=978-1-118-09875-2 |page=263 |url=https://books.google.com/books?id=KwtE4v_qS4EC&amp;lpg=PT263&amp;dq=%22Philippine%20Cuisine%22%20influences&amp;pg=PT263#v=onepage&amp;q&amp;f=false |accessdate=30 June 2011 |quote=Just as Filipino people are part Malay, Chinese and Spanish, so is the cuisine of their seven-thousand-island nation }}&lt;br /&gt;{{cite book |title=Philippines Country Study Guide |year=2007 |publisher=Int'l Business Publications |location= |isbn=978-1-4330-3970-6 |page=111 |url=https://books.google.com/books?id=J8VkaWS6xiMC&amp;lpg=PA111&amp;dq=%22Philippine%20Cuisine%22%20influences&amp;pg=PA111#v=onepage&amp;q=%22Philippine%20Cuisine%22%20influences&amp;f=false |accessdate=30 June 2011 |quote=Throughout the centuries, the islands have incorporated the cuisine of the early Malay settlers, Arab and Chinese traders, and Spanish and American colonizers along with other Oriental and Occidental accent and flavors. }}&lt;br /&gt;[http://www.balitapinoy.net/philippine_cuisine.html &quot;Philippine Cuisine.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616135618/http://www.balitapinoy.net/philippine_cuisine.html |date=2011-06-16 }} [http://www.balitapinoy.net Balitapinoy.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723022526/http://www.balitapinoy.net/ |date=2011-07-23 }}. Accessed July 2011.&lt;br /&gt;{{cite news |last=Morgolis |first=Jason |date=6 February 2014 |title=Why is it so hard to find a good Filipino restaurant? |url=http://www.pri.org/stories/2014-02-06/why-it-so-hard-find-good-filipino-restaurant#comments |newspaper=Public Radio International |accessdate=17 December 2014 |quote=Philippine food has Chinese, Malaysian, Spanish and American influences — all cultures that have shaped the Philippines. }}&lt;/ref&gt;

Dinala ng mga Kastilang mananakop at prayle noong ika-16 na siglo ang mga pananim mula sa mga Amerika tulad ng siling labuyo, kamatis, mais, patatas, at ang paraan ng paggisa gamit ang bawang at sibuyas. Mahilig kumain sa labas ang mga Pilipino. Binubuo ang karaniwang diyetang Pinoy ng anim na kainan sa pinakasukdulan sa isang araw; agahan, meryenda, tanghalian, meryenda, hapunan, at muli isang meryenda sa hatinggabi bago matulog. [[Pangunahing pagkain]] ang kanin sa diyetang Pilipino at karaniwang kinakain kasama ng mga iba't ibang ulam. Palaging gumagamit ang mga Pilipino ng mga kutsara kasama ng mga tinidor at kutsilyo. Kinakamay rin minsan ang mga pagkain, lalo na sa mga di-pormal na mga kalagayan, at gumagamit din ang mga Pilipino ng pansipit habang kumakain ng pagkaing-dagat. Inihahain sa mga plato ang kanin, mais, at sikat na ulam tulad ng [[adobo]], [[lumpia]], [[pansit]], at [[Litson|litson baboy]].

Kabilang sa mga ibang sikat na ulam na may impluwensyang [[Southeast Asian cuisine|Timog-silangang Asyano]] at [[Lutuing Kastila|Kastila]] ang [[apritada]], [[asado]], [[Longganisa|chorizo]], [[empanada]], [[mani]], [[paksiw]], [[pandesal]], [[pescado frito]] (pinritong isda), [[sisig]], [[torta]], [[Kari-kare|kare-kare]], [[Kinilaw|kilawen]], [[pinakbet]], pinapaitan, at [[sinigang]]. Waring di-nakagaganang kainin sa paletang Kanluranin ang mga ilang kinakain ng mga Pilipino tulad ng [[balut]], [[longganisa]], at [[dinuguan]]. [[File:Lechon.jpg|thumb|200px|left|Isang [[litson]].]]
Kadalasang kinakain pangmeryenda o panghimagas sa labas ng tatlong pangunahing kainan ang [[tsitsaron]], [[halo-halo]], [[puto]], [[bibingka]], [[ensaymada]], [[Pulburon|pulboron]], at [[tsokolate]]. Kabilang sa mga sikat na inuming Pilipino ang [[San Miguel Beer]], Tanduay Rhum, [[Tuba|lambanog]], at [[tuba]].

Ang bawat lalawigan ay may kanya-kanyang espesyalidad at iba-iba ang lasa sa bawat rehiyon. Sa [[Bicol]], bilang halimbawa, mas maanghang ang mga pagkain kumpara sa ibang lugar sa Pilipinas. Kabilang sa mga pinakakaraniwang pampalasa na mahahanap sa mga bahay at restawran sa Pilipinas ang [[patis]], [[Suka (pagkain)|suka]], [[toyo]], [[bagoong]], at [[ketsap na saging]].

Karaniwang tanawin ang mga Kanluraning ''fast food chain'' tulad ng [[McDonald's|McDo]], [[Wendy's]], [[KFC]], at [[Pizza Hut]]. Sikat din ang mga lokal na ''food chain'' tulad ng [[Jollibee]], [[Goldilocks Bakeshop]], [[Mang Inasal]] at [[Chowking]] at nakakapagkumpetensya sa mga pandaigdigang ''fast food chain''.&lt;ref name=Jollibee&gt;{{cite web
| url         = http://www.jollibee.com.ph/corporate/phenomenon.htm
| archivedate = June 23, 2007
| archiveurl  = https://web.archive.org/web/20070623034806/http://www.jollibee.com.ph/corporate/phenomenon.htm
| title       = The Jollibee Phenomenon
| publisher   = Jollibee Inc
| accessdate  = January 9, 2008
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Jollibee2&gt;{{Cite news
| url        = https://www.nytimes.com/2005/05/30/business/worldbusiness/30iht-burger.html?pagewanted=all
| title      = Jollibee stings McDonald's in Philippines
| author     = Conde, Carlos H.
| newspaper  = [[The New York Times]]
| date       = May 31, 2005
| accessdate = January 5, 2010
}}&lt;/ref&gt;

==Edukasyon==
[[File:UST Main Building from the field.JPG|thumb|200px|Ang [[Unibersidad ng Santo Tomas]], na matatagpuan sa [[Maynila]], ay itinatag noong 1611.]]
Naimpluwensyahan ang edukasyon sa [[Pilipinas]] ng mga ideolohiyang at pilosopiyang Kanluranin at Silanganin mula sa [[United States|Estados Unidos]], [[Espanya]], at ng kanyang mga karatig na [[Asya]]nong bansa. Pumapasok ang mga Pilipinong mag-aaral sa pampublikong paaralan sa gulang na halos apat at nagsisimula mula sa nurseriya hanggang [[kindergarten]]. Sa gulang na halos pito, pumapasok ang mga mag-aaral sa mababang paaralan (6 hanggang 9 taon, kabilang dito ang Ika-7 Baitang hanggang Ika-10 Baitang bilang [[paaralang panggitna]]), at pagkatapos nito, nagsitatapos sila. Dahil ipinatupad na ng Pilipinas ang sistemang [[K-12]], papasok ang mga mag-aaral sa SHS o [[Mataas na paaralan|''senior high school'']], isang 2-taon kurso, para makapaghanda sa buhay-kolehiyo sa pamamagitan ng kanilang napiling landas tulad ng ABM (''Accountancy, Business, and Management'', &quot;Pagtutuos, Negosyo, at Pangangasiwa&quot;), STEM (S''cience, Technology, Engineering and Mathematics'', &quot;Agham, Teknolohiya, Inhinyero, at Sipnayan&quot;) at HUMSS (''Humanities and Social Sciences'', &quot;Humanidades at Agham Panlipunan&quot;). May mga ibang landas din tulad ng TECH-VOC (''Technical Vocational'', &quot;Teknikal Bokasyonal&quot;). Maaaring pumili ang mga mag-aaral kung kukunin nila ang mga eksamen sa pagpasok sa kolehiyo (CEE) kung saan papasok sila sa isang kolehiyo o unibersidad (3 hanggang 5 taon) o maghanap ng trabaho pagkatapos nila ng mataas na paaralan.

Kabilang sa mga ibang uri ng paaralan sa bansa ang mga pribadong paaralan, preparatoryong paaralan, pandaigdigang paaralan, mataas na paaralang panlaboratoryo, at paaralang pang-agham. Sa mga paaralang ito, pinakasikat ang mga paaralang Katoliko. Mas ninanais ang mga [[paaralang Katoliko]] sa Pilipinas dahil sa kanilang pananampalataya. Koed ang karamihan ng mga paaralang Katoliko. Kadalasang may sagisag ang mga uniporme ng mga paaralang Katoliko kasama ang mga kulay ng paaralan.

Nagsisimula ang taong panuruan sa Pilipinas sa Hunyo at nagwawakas sa Marso, na may dalawang buwan na bakasyon mula Abril hanggang Mayo, dalawang linggo na bakasyon sa Oktubre, at mga pista opisyal ng [[Pasko]] at Bagong Taon. Kasalukuyang ginagawa ang mga pagbabago sa sistema at nakopya ng iilang unibersidad ang Kanluraning kalendaryong pang-akademiko at nagsisimula ng taong panuruan sa Agosto.

Noong 2005, gumatos ang Pilipinas ng halos US$138 sa bawat mag-aaral kumpara sa US$1,582 sa [[Singapore|Singgapura]], US$3,728 sa [[Hapon]], at US$852 sa [[Thailand|Taylandia]].&lt;ref name=&quot;Phil_budget&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mb.com.ph/issues/2005/02/20/OPED2005022029082.html |title=Saving Philippine education |publisher=mb.com.ph |accessdate=August 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210010329/http://www.mb.com.ph/issues/2005/02/20/OPED2005022029082.html |archivedate=February 10, 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Differences in Culture in South East Asia|url=http://aroundtheworldinaday.com/philippines_thailand_comparison/thailand_culture_philippine_culture/|website=aroundtheworldinaday.com|accessdate=15 July 2014|archive-date=19 Hulyo 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140719023504/http://aroundtheworldinaday.com/philippines_thailand_comparison/thailand_culture_philippine_culture/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==Laro==
Ang [[arnis]], isang uri ng sining panlaban, ay ang pambansang laro sa Pilipinas.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lawphil.net/statutes/repacts/ra2009/ra_9850_2009.html|title=Republic Act No. 9850 : AN ACT DECLARING ARNIS AS THE NATIONAL MARTIAL ART AND SPORT OF THE PHILIPPINES|publisher=Lawphil.net|date=December 11, 2009}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga pinakasikat na laro ang [[Basketbol sa Pilipinas|basketbol]], [[boksing]], [[Futbol|putbol]], [[bilyar]], [[ahedres]], ''[[ten-pin bowling]]'', [[Volleyball in the Philippines|balibol]], [[Horseracing in the Philippines|karera ng kabayo]], [[Sepak Takraw]] at [[sabong]]. Sikat din ang [[dodgeball]]'','' badminton, at tenis.

Nagkaroon ng pandaigdigang tagumpay ang mga Pilipino sa mga palaro tulad ng [[boksing]], [[Futbol|putbol]], [[bilyar]], ''[[ten-pin bowling]]'', at [[ahedres]]. Kabilang sa mga sikat na manlalaro sina [[Manny Pacquiao]], [[Flash Elorde]], at [[Francisco Guilledo]] sa boksing, [[Paulino Alcántara]] sa putbol, [[Carlos Loyzaga]], [[Robert Jaworski]], at [[Ramon Fernandez]] sa basketbol, [[Efren Reyes]] at [[Francisco Bustamante]] sa bilyar, [[Rafael Nepomuceno]] sa ''ten-pin bowling'', [[Eugene Torre]] at Renato Naranja sa ahedres, at [[Mark Munoz]] sa MMA. Bigatin ang [[Pambansang koponan ng basketbol ng Pilipinas|Pambansang Koponan ng Basketbol ng Pilipinas]] sa [[FIBA Asia|Asia]], ito ang may pinakamahusay na pagganap sa lahat ng mga Asyanong koponan sa Olimpiko at [[FIBA World Cup|pandaigdigang Kopa ng FBA]].

Nagmula ang [[Palarong Pambansa]], isang pambansang kapistahan sa isports, sa isang taunang pagpupulong ng mga pampublikong paaralan na nagsimula noong 1948. Sa kalaunan ay sumali rin ang mga pribadong paaralan at unibersidad sa pambansang pangyayari, na nakilala bilang &quot;Palarong Pambansa&quot; noong 1976. Nagsisilbi ito bilang pambansang [[Palarong Olimpiko]] para sa mga mag-aaral, na nakikipagpaligsahan sa antas ng paaralan at bansa. Kabilang sa kaganapan noong 2002 ang putbol, golp, [[pamamana]], badminton, beysbol, ahedres, himnastiko, tenis, [[softball|sopbol]], paglangoy, pingpong, [[taekwondo]], ''track and field'', at bolibol.

===Sining panlaban===
[[File:Grandmaster Pepito Robas.png|thumb|upright|Isang dalubhasa sa [[Arnis]].]]
{{Main|Sining panlaban ng Pilipinas}}
Mayroong mga iilang uri ng Pilipinong sining panlaban na nagmula sa Pilipinas (kaparehong ng kung paano pinag-eensayo ang [[Silat]] sa Asya). Kabilang dito ang [[arnis]] (labanang may armas, kilala rin bilang Eskrima at Kali minsan sa Kanluran), [[Panantukan]] (kasiningang walang dala), at [[Pananjakman]] (ang bahaging boksing ng Pilipinong sining panlaban).

===Mga laro ng lahi===
Ang isang laro ng lahing Pilipino ay ang luksong tinik. Ito ay isang napakasikat na laro sa mga kabataang Pilipino kung saan kailangang lumundag sa tinik at tumawid sa kabila nang hindi masaktan. Kabilang din sa mga ibang laro ng lahing Pilipino ang [[yo-yo]], piko, [[patintero]], bahay kubo, pusoy, at sungka. Isang sikat na laro sa pagsusugal ang [[tong-its]]. Individuals play the game by trying to get rid of all the cards by choosing poker hands wisely. Nilalaro ang [[sungka]] sa sungkaan gamit ng mga maliliit na kabibi kung saan sinusubukan ng mga manlalaro na kunin ang lahat ng mga kabibi. Natitiyak ang nagwagi ayon sa kung sino ang may pinakamaraming kabibi sa isang punto kung kailan mawalan ng laman ang lahat ng mga maliliit na butas.&lt;ref&gt;{{cite web| url =  http://www.manqala.org/wiki/index.php/MancalaGames/Sungka| title =  Mancala Games /Sungka| url-status =  dead| archiveurl =  https://web.archive.org/web/20070411032053/http://www.manqala.org/wiki/index.php/MancalaGames/Sungka| archivedate =  2007-04-11}}&lt;/ref&gt;
Nakapagbuo ang mga Pilipino ng mga laruan gamit ng mga insekto tulad ng pagtatali ng salagubang sa panali, at pinapaikot ito para tumunog nang kawili-wili. Ang &quot;Salagubang gong&quot; ay isang laruan na inilarawan ni Charles Brtjes, isang Amerikanong [[Entomolohiya|entomolohista]], na naglakbay papunta sa [[Negros Island|Negros]] at nakapagtuklas ng laruan gamit ng mga salagubang para makagawa ng paulit-ulit na epektong mala-gong sa lata ng kerosin habang umiikot ang salagubang sa aparato.&lt;ref&gt;{{cite web| url =  http://psyche2.entclub.org/articles/57/57-026.pdf| title =  THE SALAGUBONG GONG, A FILIPINO INSECT TOY| last =  Brtjes| first =  Charles| work =  Harvard University| url-status =  dead| archiveurl =  https://web.archive.org/web/20070704025832/http://psyche2.entclub.org/articles/57/57-026.pdf| archivedate =  2007-07-04}}&lt;/ref&gt; Piko ang bersyong Pilipino ng larong ''[[hopscotch]]''. Magguguhit ang mga bata ng sekwensya ng mga parihaba sa sahig gamit ang tisa. Sa iba't ibang kahadlangan sa bawat parihaba, nakikipagkumpitensya ang mga bata laban sa isa't isa o bilang isang koponan. Gumagamit ang mga manlalaro ng pamato; kadalasang isang malapad na bato, [[tsinelas]], o anumang bagay na madaling ihagis.

== Pagdiriwang ==
[[Talaksan:Filipinas_Flores_de_mayo.jpg|thumb|[[Flores de Mayo]]]]
[[Talaksan:CVP_4413.jpg|thumb|Ang [[MassKara Festival|pista ng MassKara]] ng [[Bacolod]].]]
[[Talaksan:Sinulog_2014_01.JPG|thumb|Ipinapagdiriwang ang [[Sinulog Festival|pista ng Sinulog]] bilang paggunita ng [[Santo Niño de Cebú|Santo Niño]]]]
[[Talaksan:Pahiyas_Festival.jpg|thumb|Ang [[Pahiyas Festival|pista ng Pahiyas]] sa [[Lucban]] [[Quezon]]]]
Nagmula ang mga pagdiriwang sa Pilipinas, kilala bilang mga pista sa Pilipinas mula sa [[History of the Philippines (1521–1898)|kapanahunang kolonyal ng Espanya]] noong ipinakilala ng mga Kastila ang [[Christianity|Kristiyanismo]] sa bansa. Mayroong nakatalagang [[Patron saint|patrong santo]] ang karamihan ng mga Pilipinong bayan at lungsod. Panrelihiyon o pangkultura ang mga pista sa Pilipinas. Ginaganap ang mga pistang ito upang parangalan ang patrong santo o parangalan ang kasaysayan at kultura tulad ng pagtaguyod ng lokal na produkto at pagdaraos ng saganang ani. Maaaring pag-uriin ang mga pista bilang mga [[Holy Mass|Misa]], [[Procession|prusisyon]], [[Parade|parada]], [[dula|dulaan]], seremonyang panrelihiyon o pangkultural, [[Trade fair|pakikipagkalakalan]], [[Trade show displays|eksibit]], [[Concert|konsiyerto]], [[Beauty pageant|paringal]] at iba't ibang laro at paligsahan.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:480px; text-align:center;&quot;
!Buwan
!Pagdiriwang
!Pook
|-
|Enero
|[[Ati-Atihan]]
|Kalibo, Aklan
|-
|
|[[Sinulog]]
|Cebu
|-
|
|[[Dinagyang]]
|Iloilo
|-
|
|Dinagsa
|Cadiz, Negros Occidental
|-
|
|Coconut
|San Pablo, Laguna
|-
|
|Hinugyaw
|Koronadal, Timog Cotabato
|-
|Pebrero
|[[Pista ng Panagbenga|Panagbenga]]
|Baguio
|-
|
|Kaamulan
|Bukidnon
|-
|
|Paraw Regatta
|Iloilo at Guimaras
|-
|
|Pamulinawen
|Ilocos
|-
|Marso
|Pintados de Passi
|Passi, Iloilo
|-
|
|Araw ng Dabaw
|Davao
|-
|
|Kariton
|Licab, Nueva Ecija
|-
|-
|
|Kaamulan
|[[Bukidnon]]
|-
|Abril
|[[Pista ng Moriones|Moriones]]
|Marinduque
|-
|
|Sinuam
|San Jose, Batangas
|-
|
|Pana-ad
|Negros Occidental
|-
|
|Aliwan
|[[Pasay]]
|-
|Mayo
|Magayon
|Albay
|-
|
|Pahiyas
|Lucban, Quezon
|-
|
|Sanduguan
|Calapan, Oriental Mindoro
|-
|
|Sumakah
|Lungsod ng Antipolo, Rizal
|-
|
|Balangay
|Butuan
|-
|Hunyo
|Baragatan
|Palawan
|-
|
|Sangyaw
|Tacloban
|-
|
|Pista Y Ang Kagueban
|Puerto Princesa, Palawan
|-
|Hulyo
|T'nalak
|Koronadal, South Cotabato
|-
|August
|Kadayawan
|Davao
|-
|
|Higalaay
|[[Cagayan de Oro]]
|-
|
|Pavvu-rulun
|[[Tuguegarao]]
|-
|
|Sabutan Festival
|[[Baler, Aurora]]
|-
|Setyembre
|[[Our Lady of Peñafrancia|Peñafrancia]]
|[[Naga, Camarines Sur|Lungsod ng Naga]]
|-
|
|Sandurot
|Dumaguete
|-
|
|Padul-ong
|Borongan, Silangang Samar
|-
|
|Bonok-Bonok
|Lungsod ng Surigao
|-
|
|Banigan
|[[Basey, Samar]]
|-
|
|Diyandi
|[[Iligan City|Lungsod ng Iligan]]
|-
|Oktubre
|Fiesta Pilar
|Lungsod ng Zamboanga
|-
|
|Masskara
|Bacolod
|-
|
|Buglasan
|Negros Oriental
|-
|
|Pangisdaan
|Lungsod ng Navotas
|-
|Nobyembre
|Itik
|Victoria, Laguna
|-
|Disyembre
|Paru-Paru
|Dasmariñas, Cavite
|}

== Mga pista ==
[[Talaksan:Parols_For_Sale.png|thumb|Ibinebenta ang mga [[parol]] sa panahon ng Pasko]]
[[Talaksan:Trio_on_crosses.jpg|thumb|Pag-oobserba ng [[Good Friday|Biyernes Santo]] sa [[Pampanga]]]]

=== Pistang karaniwan ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!Petsa (Kalendaryong Gregoryano)
! Araw
|-
|Enero 1|| [[Araw ng Bagong Taon]]
|-
| Marso–Abril || Mahal na Araw kabilang ang Biyernes Santo at Huwebes Santo
|-
|Abril 9||[[Araw ng Kagitingan]]
|-
|Mayo 1|| Araw ng Manggagawa
|-
|Hunyo 12||[[Araw ng Kalayaan]]
|-
|Agosto 29|| Araw ng mga Bayani
|-
|Nobyembre 30|| Araw ni Bonifacio
|-
|[[Disyembre 25|Disyembre 24]]
|Bisperas ng Pasko
|-
|Disyembre 25|| Araw ng Pasko
|-
|Disyembre 30|| Araw ni Rizal
|}

=== Pistang espesyal ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Petsa (Kalendaryong Gregoryano)
!Araw
|-
|Enero–Pebrero
|Bagong Taong Pang Tsino
|-
|Pebrero 25
|Anibersaryo ng [[Rebolusyong EDSA ng 1986|Rebolusyon ng Lakas ng mga Tao]]
|-
|Agosto 21
|[[Araw ni Ninoy Aquino]]
|-
|Nobyembre 1
|[[Undas|Araw ng mga Santo]]
|-
|Nobyembre 2
|[[Araw ng mga Kaluluwa]]
|-
|Disyembre 31
|[[Bisperas ng Bagong Taon]]
|}

==Sanggunian==
{{reflist}}

==Tingnan din==
* [[Sentrong Pangkultura ng Pilipinas]]
* [[Asyang Latino]]

{{Asia topic|Kultura ng}}

[[Kategorya:Kultura ng Asya|Pilipinas]]
[[Kategorya:Kultura ng Pilipinas| ]]</text>
      <sha1>fue2388nvw43481z7b79hy9uloglfy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ligao</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19896</id>
    <revision>
      <id>2213087</id>
      <parentid>2211904</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T14:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2344" sha1="jjj23afcl0aw2xdtzko3p1x6jnqsm1o" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine city 2 |
 infoboxtitle = Lungsod ng Ligao |
 sealfile     = |
 locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}|
 caption      = Mapa ng [[Albay]] na nagpapakita ng lokasyon ng Ligao. |
 region       = [[Rehiyon ng Bicol]] (Rehiyon V) |
 province     = [[Albay]] |
 districts    = Ikatlong Distrito ng Albay |
 barangays    = 55 |
 class        = Ika-apat na Klaseng lungsod; rural |
 mayor        =  |
 areakm2      = 246.75 |
 pop2007      = 101179 |
 popden2000   =  |
 coordinates  = |
}}

Ang '''Lungsod ng Ligao''' [http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09008.pdf (R.A. 09008)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202626/http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA09008.pdf |date=2016-03-04 }} ay isang ika-apat na klaseng [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Albay]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Barangay==

Ang Lungsod ng Ligao ay pampolitika na nahahati sa 55 [[barangay]].

&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Abella
* Allang
* Amtic
* Bacong
* Bagumbayan
* Balanac
* Baligang
* Barayong
* Basag
* Batang
* Bay
* Binanowan
* Binatagan (Pob.)
* Bobonsuran
* Bonga
* Busac
* Busay
* Cabarian
* Calzada (Pob.)
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Catburawan
* Cavasi
* Culliat
* Dunao
* Francia
* Guilid
* Herrera
* Layon
* Macalidong
* Mahaba
* Malama
* Maonon
* Nasisi
* Nabonton
* Oma-oma
* Palapas
* Pandan
* Paulba
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Paulog
* Pinamaniquian
* Pinit
* Ranao-ranao
* San Vicente
* Santa Cruz (Pob.)
* Tagpo
* Tambo
* Tandarora
* Tastas
* Tinago
* Tinampo
* Tiongson
* Tomolin
* Tuburan
* Tula-tula Grande
* Tula-tula Pequeño
* Tupas
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

==Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://www.globalink.net.ph/~lguligao/ Ligao City Homepage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061218112736/http://www.globalink.net.ph/%7Elguligao/ |date=2006-12-18 }}

{{Albay}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Albay]]


{{stub}}</text>
      <sha1>jjj23afcl0aw2xdtzko3p1x6jnqsm1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Liliw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19942</id>
    <revision>
      <id>2213065</id>
      <parentid>2212619</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7643" sha1="bu1hn03p33pnxsra43ci1b1vymen9uf" xml:space="preserve">{{multiple issues|
{{copyedit|date=Oktubre 2020}}
{{cleanup|date=Oktubre 2020}}
{{better translation|date=Oktubre 2020}}
}}
{{Infobox Philippine municipality 2
| infoboxtitle     = Bayan ng Liliw
| larawan          = Liliwjf5800 05.JPG
| sealfile         =  
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| caption          = Mapa ng Laguna na nagpapakita ng lokasyon ng Liliw.
| region           = [[CALABARZON]] (Region IV-A)
| province         = [[Laguna]]
| districts        = 
| barangays        = 33
| class            = Ika-apat na Klase
| mayor            = 
| areakm2          = 
| population_as_of = 2000 | population_total = 27537
}}

Ang '''Bayan ng Liliw''' ay Ika-apat na klaseng [[bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng Laguna, [[Pilipinas]]. Isa sa mga matataas na bayan ang Liliw na bumubuo sa katimugang bahagi ng lalawigan. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. Tinatayang nasa 8,317&amp;nbsp;ng populasyon ay nakatira sa poblasyon o sentro ng bayan habang ang 24,410&amp;nbsp;ng populasyon ay nasa mga kalapit na barangay.

May kabuuang sukat na 88.5 milya parisukat ang bayan. Naghahanggan ito sa [[Santa Cruz, Laguna|Sta. Cruz]] sa hilagang-kanluran; ng [[Magdalena, Laguna|Magdalena]] sa hilagang-silangan; ng [[Majayjay, Laguna|Majayjay]] sa silangan; [[Nagcarlan, Laguna|Nagcarlan]] sa kanluran at ng [[Dolores, Quezon]] sa timog.

Ang kabuuang sukat ng kalupaan ay umaabot sa 5,680.65 ektarya at ito ay nahahati sa 33 barangay. Ang kabuuang sukat ng barangay sa senro ng bayan o poblasyon ay 23.32 ektarya kung saan ang natitirang ibang bahagi ng lupa sa timog at hilaga ay nakalaan sa agrikultura at pananim. Ito ay nakaposisyon sa paanan ng bundok na mayroon taas na 1,200 piye  mula sa pantay-laot.

Sikat ang Liliw sa mga malalamig na tubig bukal, katutubong matatamis na gawang-bahay at sumisikat / dinadayo na industriya ng sapatos.

Ang Munisipalidad ng Liliw ay nakakaranas ng 2 uri ng panahon: Tagulan at Taginit. Ang Tag-init ay naguumpisa sa buwan ng pebrero at natatapos sa buwan ng hunyo. Ang Tagulan naman ay naguumpisa sa buwan ng Hulyo hanggang sa katapusan ng Disyembre.

==Kasaysayan==
Ayon sa mga kuwento, nagmula sa isang [[ibon]] ang pangalan ng Liliw. Sinasabi na nagtayo noon ng kawayan si Gat Tayaw at ang kanyang mga taga-sunod para pangalanan ang bayan kapag may ibong tumuntong sa ibabaw ng kawayan sa loob ng apat na araw. Ngunit isang uwak ang unang tumuntong sa kawayan. Pinaniniwalan noon nila Gat Tayaw na ang uwak ay masama kaya nagtayo muli sila ng kawayan. Isang magandang ibon ang tumuntong sa kawayan at umawit, &quot;Liw, Liw. Liw&quot;. Doon nagmula ang pangalan ng Liliw.

Sa buong panahon ng pananakop ng mga [[Kastila]], ang pangalang Liliw ang ginamit. Ngunit nang dumating ang mga Amerikano, naging Lilio ito dahil mas madali itong bigkasin ng mga Amerikano kaysa sa Liliw. Subalit, noong 11 Hunyo 1965, inihayag ng konseho munisipal ng sa pamamagitan ng Resolusyon Bilang 38-5-65 na nagsasabi na ang opisyal na pangalan ng bayan ay Liliw. Ito ay ipinasa upang hindi magdulot ng kalituhan sa pagbigkas at pagbaybay sa pangalan ng bayan.

[[Talaksan:Church of Liliw, Facade.jpg|thumb|Harapan ng Simbahan ng Liliw.]]
[[Talaksan:Liliw,Lagunajf5701 08.JPG|thumb|Mga tsinelas ng Liliw.]]

==Uri ng Transportasyon==
Ang karaniwang uri ng transportasyon sa Liliw ay Dyip, Tricycle at Pribadong sasakyan. Ang Liliw ay madaling mararating gamit ang [[pampublikong sasakyan]] o [[dyip]] na me ruta o regular na biyahe mula sa Sta.Cruz o kya ay mula sa San Pablo City.

Kilala ang Liliw sa simbahan ng istilong baroque na ang façade ay gawa sa kapansin-pansin na pulang brick. Kilala bilang simbahan ng San Juan Bautista, ang unang simbahan nito ay itinayo sa kahoy noong 1620. Ang mas malakas na simbahan na bato ay itinayo mula 1643 hanggang 1646. Ang kasalukuyang patio ng simbahan ay binuo upang itaguyod ang mga katuruang Katoliko. Nakatayo sa harap ng simbahan ang maraming matataas na estatwa ng iba`t ibang mga santo na mga parokyano ng bawat isa sa mga barangay (nayon) ng bayan.

Nakatayo sa tabi ng municipal hall ang rebulto ni Gat Tayaw. Sa mga lansangan ng Gat Tayaw at P. Burgos ay nakatayo pa rin ang mga nuno ng mga ninuno ng marami sa mga kilalang pamilya ng Liliw na yumaman sa oras ng Amerikano mula sa mga produktong agrikultura tulad ng kopra, lanzones, saging, at gulay tulad ng kamatis at mustasa.

Ang Liliw ay mayroon ding maraming mga likas na atraksyon tulad ng Kilangin Falls at mga colds spring ng Batis ng Liliw at Liliw Resort.

Ngunit ang pangunahing akit ng bayan ay ang lumalaking industriya ng kasuotan sa paa. Nagsimula ito noong 1931 nang maging interesado si Casiano Pisuena na gumawa ng [[tsinelas]]. Ang kanyang unang prototype ay gawa sa coconut husk at goma mula sa interior ng gulong. Hindi nagtagal ay naging matagumpay siya at maraming mga residente ng Liliw ang sumunod dito. Sa kasalukuyan ay may halos 50 mga tindahan na nagbebenta ng kasuotan sa paa sa Liliw. Ang mga regular na tsinelas ay pa rin ang pinakatanyag, ngunit maraming mga tindahan ngayon ang nagbebenta ng sapatos, mga hanbag at iba pang mga kalakal na gawa sa katad. Karamihan sa mga tindahan ay nagdadala pa rin ng three-for-P100 na tsinelas. Ang taunang Tsinelas Festival ay ipinagdiriwang tuwing katapusan ng Abril.

==Uri ng Komunikasyon==
Ang Komunikasyon / Telekomunikasyon ay hindi rin problema sa Liliw. Ang Post Office o Opisina Postal ay nasa mismong bayan sa tabi ng Munisipyo ng Liliw. Ang [[PLDT|Philippines Long Distance Telephone Company]] ay nagbibigay rin ng pasilidad sa komunikasyon gamit ang mga linya ng telepono. Ang malalaking kompanya ng telekomunikasyon gaya ng [[Globe Telecom|Globe]] at [[Smart Communications|Smart]] ay mayroon din cell site  na nagbibigay ng signal para sa komunikasyon gamit ang cell phones sa pagtawag at pagteteks. Lahat ng uri ng malalaking pahayagan o dyaryo ay nabibili sa bayan. Ang mga taga liliw ay nakaka-konek sa Internet gamit ang mga serbisyong ibinibigay ng PLDT at [[Smart Communications|Smart Broadband]]. Ang Cable Television naman ay bukas din sa serbisyo para mula sa Community Cable Television.

==Mga Barangay==
Ang bayan ng Liliw ay nahahati 33 [[barangay]].

&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Bagong Anyo (Pob.)
* Bayate
* Bubukal
* Bongkol
* Cabuyao
* Calumpang
* Culoy
* Dagatan
* Daniw (Danliw)
* Dita
* Ibabang Palina
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Ibabang San Roque
* Ibabang Sungi
* Ibabang Taykin
* Ilayang Palina
* Ilayang San Roque
* Ilayang Sungi
* Ilayang Taykin
* Kanlurang Bukal
* Laguan
* Rizal (Pob.)
* Luquin
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Malabo-Kalantukan
* Masikap (Pob.)
* Maslun (Pob.)
* Mojon
* Novaliches
* Oples
* Pag-Asa (Pob.)
* Palayan
* San Isidro
* Silangang Bukal
* Tuy-Baanan
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

Sa senso noong 2015, ang populasyon ng Liliw ay 36,582 katao, [4] na may density na 940 na mga naninirahan kada kilometro kwadrado o 2,400 na mga naninirahan sa bawat square mile.

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html 2010 Philippine Census Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html |date=2012-06-25 }}

{{Laguna}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Laguna]]</text>
      <sha1>bu1hn03p33pnxsra43ci1b1vymen9uf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ebolusyon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20049</id>
    <revision>
      <id>2213128</id>
      <parentid>2212817</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221907" sha1="jhvr1l7w5y4ehd8po6fjpst1kacmgwc" xml:space="preserve">{{multiple issues|
{{MOS|date=Mayo 2024}}
{{cleanup|date=Mayo 2024|reason=Kailangan ayusin ang pagkakasulat at balarila. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita.}}
}}
{{Evolutionary biology}}
Ang '''Kasunlaran''', '''pag-unlad''', o '''ebolusyon''' ay ang pagbabago sa mga [[pagmamana ng mga katangian|namamanang katangian]] ng mga [[populasyon|tipon]] ng organismo sa loob ng mga sunod-sunod na henerasyon sa paglipas ng mahabang panahon. Ang '''kasunlaran''' ang paliwanag na tinatanggap sa [[agham]] ng paglitaw ng mga magkakaiba ngunit magkakaugnay na mga anyo ng buhay sa mundo.&lt;ref&gt;{{cite journal | url = http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm | last = Delgado | first = Cynthia | title = Finding evolution in medicine | journal = NIH Record | volume = 58 | issue = 15 | accessdate = 2007-10-22 | date = 2006-07-28 | format = hmtl | ref = harv | archive-date = 2008-11-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081122022815/http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dover_pg83&quot;&gt;[[Wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/4:Whether ID Is Science#Page 83 of 139|Ruling, Kitzmiller v. Dover page 83]]&lt;/ref&gt; Ang sentral na ideya ng kasunlarang biyolohikal ay ang lahat ng mga anyo ng buhay sa mundo ay nagsasalo ng isang pinagmulang [[karaniwang ninuno]]. Ito ay nangangahulugang ang mga organismo mula sa mga tao, ibon, mga [[balyena]] at hanggang sa mga halaman ay mga magkakamag-anak. Ang karaniwang ninuno na ito ay nagsanga o naghiwalay sa iba't ibang mga [[species]](espesye) sa pangyayaring tinatawag na [[speciation]]. Sa paglipas ng mahabang panahon, ang kasunlaran ay lumikha at kasalukuyan pa ring lumilikha ng mga pagbabago at mga iba't ibang espesye sanhi ng mga pagbabagong pangkasunlaran na [[natural na seleksiyon]], [[mutasyon]], [[daloy ng gene]], at [[genetic drift]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/VSpeciation.shtml |title=Speciation |access-date=2013-06-20 |archive-date=2014-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606045646/http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/VSpeciation.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Si [[Charles Darwin]] ang unang bumuo ng argumentong siyentipiko para sa teoriya ng kasunlaran sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]].&lt;ref name=&quot;Lewontin70&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Lewontin |first1 = R. C. |title = The units of selection |journal = Annual Review of Ecology and Systematics |year = 1970 |volume = 1 |pages = 1–18 |jstor = 2096764 |doi = 10.1146/annurev.es.01.110170.000245 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;On The Origin of Species&quot;&gt;{{cite book |last1 = Darwin |first1 = Charles |title = On The Origin of Species |chapter = XIV |year = 1859 |page = 503 |url = http://en.wikisource.org/wiki/On_the_Origin_of_Species_(1859)/Chapter_XIV |isbn = 0-8014-1319-2 }}&lt;/ref&gt; Ang kasunlaran sa pamamagitan ng natural na seleksiyon ay hinahango mula sa tatlong mga katotohanan tungkol sa mga populasyon:

# ang mas maraming supling ng organismo ay malilikha kesa sa posibleng makapagpatuloy na mabuhay, 
# may pagkakaiba iba sa mga katangian sa pagitan ng mga indibidwal sa isang populasyon. Ang ilan sa mga pagkakaibang ito ay maaaring gumawa sa isang organismo na mas mahusay na makapagpapatuloy at makapagpaparami kesa sa ibang organismo na walang katangian nito sa isang partikular na kapaligiran 
# ang mga iba ibang katangiang ito ay namamana.

Dahil dito, kapag ang mga kasapi ng isang populasyon ay namatay, ang mga ito ay pinapalitan ng mga supling o inapo na mas mahusay na nakaangkop na makapagpatuloy at makapagparami sa kapaligirang pinangyarihan ng natural na seleksiyon. Ang [[natural na seleksiyon]] ang tanging alam na sanhi ng [[pag-aangkop]](''adaptation'') ngunit hindi ang tanging sanhi ng kasunlaran. Ang iba pang mga hindi-pag-aangkop na sanhi ng kasunlarn ay kinabibilangan ng [[mutasyon]] at [[genetic drift]].&lt;ref name=&quot;Kimura M 1991 367–86&quot;&gt;{{cite journal |author = Kimura M |title = The neutral theory of molecular evolution: a review of recent evidence |url = http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article |journal = Jpn. J. Genet. |volume = 66 |issue = 4 |pages = 367–86 |year = 1991 |pmid = 1954033 |doi = 10.1266/jjg.66.367 |ref = harv |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2008-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081211132302/http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

Ang buhay sa [[daigdig]] ay [[abiohenesis|nagsimula]] at pagkatapos ay nagsunlad mula sa [[huling pangkalahatang ninuno|pangkalahatang karaniwang ninuno]] sa tinatayang 3.7 bilyong mga taon ang nakalilipas. Ang paulit ulit na [[espesiasyon]] at [[anahenesis|diberhensiya]] ng buhay ay maaaring mahango mula sa magkasalong mga hanay ng mga katangiang [[biokemika]]l at [[morpolohiya|morpolohikal]] o sa pamamagitan ng pinagsasaluhang mga sekwensiya ng [[DNA]]. Ang mga katangiang [[homolohiya (biolohiya)|homolohosong]] ito at mga sekwensiya ng [[DNA]] ay mas magkatulad sa mga espesyeng nagsasalo ng isang mas kamakailang karaniwang ninuno at maaaring gamitin upang magsagawa ng [[pilohenetika|rekonstruksiyon]] ng [[puno ng buhay (biolohiya)|mga kasaysayang ebolusyonaryo]] gamit ang parehong mga umiiral na espesye at ang [[fossil record]].&lt;ref name=&quot;Cracraft05&quot;&gt;{{cite book | editor1-last=Cracraft | editor1-first=J. | editor2-last=Donoghue | editor2-first=M. J. |title = Assembling the tree of life |publisher = Oxford University Press |year = 2005 |page = |isbn = 0-19-517234-5 |url = http://books.google.ca/books?id=6lXTP0YU6_kC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Assembling+the+tree+of+life#v=onepage&amp;q&amp;f=false | pages=576}}&lt;/ref&gt; Isinasaad din sa teoriyang ito na ang [[huling karaniwang ninuno ng tao at chimpanzee|isang espesye ng mga Aprikanong Ape]] ang pinagsasaluhang ninuno ng mga [[tao]], [[chimpanzee]] at [[bonobo]].&lt;ref name=&quot;pmid9847414&quot;&gt;{{cite journal |author=Arnason U, Gullberg A, Janke A |title=Molecular timing of primate divergences as estimated by two nonprimate calibration points |journal=J. Mol. Evol. |volume=47 |issue=6 |pages=718–27 |year=1998 |month=December |pmid=9847414 |doi= 10.1007/PL00006431|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1998-12_47_6/page/718}}&lt;/ref&gt; Sa simula nang ika-20 siglo, ang [[henetika]] [[modernong ebolusyonaryong sintesis|ay isinama]] sa teoriyang ebolusyon ni Darwin sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] sa pamamagitan ng displinang [[henetikang populasyon]].

Ang ebolusyon ay sinusuportahan ng mga ebidensiya at mga obserbasyon sa mga larangan ng [[biyolohiya]] na [[biyolohiyang molekular]], [[henetika]] gayundin sa [[paleontolohiya]], [[antropolohiya]] at iba pa.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IAP Statement on the Teaching of Evolution |url=http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx |access-date=2011-11-04 |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717190031/http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.paleosoc.org/evolutioncomplete.htm |title=The Paleontological Society Position Statement: Evolution |access-date=2013-06-19 |archive-date=2013-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513045709/http://paleosoc.org/evolutioncomplete.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nabt.org/websites/institution/?p=92 |title=National Association of Biology Teachers Position Statement on Teaching Evolution |access-date=2013-06-19 |archive-date=2015-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916020337/http://www.nabt.org/websites/institution/?p=92 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
 
Ang kasunlaran ay nilalapat sa iba't ibang mga larangan ng agham kabilang ang [[henetika]], [[neurosiyensiya]], [[ekonomika]], [[bioimpormatika]], [[medisina]], [[agrikultura]], [[agham pangkompyuter]], [[sikolohiya]], [[antropolohiya]] at iba pa.

== Charles Darwin ==
Ang mungkahing ang isang uri ng hayop ay maaaring magmula sa isang hayop ng iba pang uri ay bumabalik sa unang mga pilosopong Griyego gaya nina [[Anaximander]] at [[Empedocles]].&lt;ref name=&quot;Kirk1&quot;&gt;{{cite book |last1 = Kirk |first1 = Geoffrey |last2 = Raven |first2 = John |last3 = Schofield |first3 = John |title = The Presocratic Philosophers: A Critical History with a Selection of Texts |edition=3rd |publisher = The University of Chicago Press |location = Chicago |year = 1984a |isbn = 0-521-27455-9 |pages=100–142}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kirk2&quot;&gt;{{cite book |last1 = Kirk |first1 = Geoffrey |last2 = Raven |first2 = John |last3 = Schofield |first3 = John |title = The Presocratic Philosophers: A Critical History with a Selection of Texts |edition=3rd |publisher = The University of Chicago Press |location = Chicago |year = 1984b |isbn = 0-521-27455-9 |pages=280–321}}&lt;/ref&gt; Salungat sa mga pananaw na [[materyalismo|materyalistikong]] ito, naunawaan ni [[Aristoteles]] na ang lahat ng mga natural na bagay hindi lamang ng mga nabubuhay na bagay bilang hindi perpektong mga [[aktuwalidad|aktuwalisasyon]] ng iba't ibang uri ng mga nakatakdang natural na posibilidad na kilala bilang [[teoriya ng mga anyo]], [[idealismo|mga ideya]] at &quot;species&quot;.&lt;ref name=&quot;Torrey37&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Torrey | first1 = Harry Beal | last2 = Felin | first2 = Frances | title = Was Aristotle an evolutionist? | url = https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1937-03_12_1/page/1 | journal = The Quarterly Review of Biology | year = 1937 | month = March | volume = 12 | issue = 1 | pages = 1–18 | jstor = 2808399 | doi = 10.1086/394520 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hull67&quot;&gt;{{cite journal | last1=Hull | first1=D. L. | year=1967 | title=The metaphysics of evolution | journal=The British Journal for the History of Science | volume=3 | issue=4 | pages=309–337 | jstor=4024958 | doi=10.1017/S0007087400002892}}&lt;/ref&gt; Ito ay bahagi ng pagkaunawang [[teleohikal]] ni Aristoteles na ang lahat ng mga bagay ay may nilalayong papel na ginagamitan sa isang kaayusang kosmiko ng [[diyos]]. Ang manunula at pilosopong Romano na si [[Lucretius]] ay nagmungkahi ng posibilidad ng mga pagbabagong pagkakasunlad ng mga organismo.&lt;ref name=Carus2011&gt;Carus TL (2011) ''De Rerum Natura''. New York, NY: Nabu Press.&lt;/ref&gt; Ang mga iba ibang uri ng ideyang ito ay naging pamantayang pagkaunawa sa mga [[Gitnang Panahon]] at isinama sa pag-aaral ng mga [[Kristiyano]] ngunit hindi hiningi ni Aristoteles na ang lahat ng mga tunay na uri ng hayop ay tumutugon ng isa-sa-isa na may eksaktong mga anyong [[metapisikal]] at spesipikong nagbigay ng mga halimbawa kung paanong ang mga bagong uri ng mga nabubuhay na bagay ay umiiral.&lt;ref&gt;Mason, ''A History of the Sciences'' pp 43–44&lt;/ref&gt; Noong ika-17 siglo, ang pakikitungo ni Aristoteles ay itinakwil ng bagong ''[[pamamaraang siyentipiko]]'' ng modernong agham at naghanap ng mga paliwanag ng natural na phenomena sa mga termino ng mga batas ng kalikasan na pareho para sa lahat ng mga nakikitang bagay at hindi nangangailangang magpalagay ng anumang itinakdang mga kategoryal natural o anumang mga kaayusang kosmiko ng diyos. Gayunpaman, ang pakikitungong ito ay mabagal na maitatag sa mga agham biolohiko at naging huling matibay na posisyon ng konsepto ng mga nakatakdang uring natural. Ginamit ni [[Johan Ray]] ang isa sa nakaraang mas pangkalahatang termino para sa mga nakatakdang uring natural na &quot;species&quot; upang ilapat sa mga uring hayop at halaman ngunit hindi tulad ni Aristoteles, kanyang striktong tinukoy ang bawat uri ng mga nabubuhay na bagay bilang espesye at nagmungkahing ang bawat espesye ay maaaring mailarawan ng mga katangian na nagpaparami sa sarili nito sa bawat henerasyon.&lt;ref&gt;Mayr ''Growth of biological thought'' p256; original was Ray, ''History of Plants''. 1686, trans E. Silk.&lt;/ref&gt; Ang mga espesyeng ito ay inangking dinisenyo ng [[Diyos]] ngunit nagpapakita ng mga pagkakaiba na sanhi ng mga lokal na kondisyon. Nakita rin ng biolohikong klasipikasyon na ipinakilala ni [[Carolus Linnaeus]] noong 1735 ang espesye bilang nakatakda ayon sa mga plano ng diyos.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/linnaeus.html|title=Carl Linnaeus - berkeley.edu|accessdate=11 Pebrero 2012}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Charles Darwin aged 51.jpg|220px|thumb|Noong 1842, isinulat ni [[Charles Darwin]] ang unang guhit ng naging ''[[On the Origin of Species]]''.&lt;ref name=&quot;Darwin09&quot;&gt;{{cite book |last1 = Darwin |first1 = F. |title = The foundations of the origin of species, a sketch written in 1942 by Charles Darwin |year = 1909 |publisher = Cambridge University Press |page = 53 |url = http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2012-05-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120516200017/http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;]] Ang mga ibang naturalista sa panahong ito ay nagpalagay ng pagbabagong pangkasunlad ng espesye sa paglipas ng panahon ayon sa mga natural na batas. Isinulat ni [[Maupertius]] noong 1751 ang mga natural na pagbabago na nagyayari sa reproduksiyon at nagtitipon sa loob ng maraming mga henerasyon upang lumikha ng bagong espesye.&lt;ref&gt;Bowler, Peter J. 2003. ''Evolution: the history of an idea''. Berkeley, CA. p73–75&lt;/ref&gt; Iminungkahi ni [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon|Buffon]] ang espesye ay maaaring mag-[[dehenerasyon|dehenera]] sa iba't ibang mga organismo at iminungkahi ni [[Erasmus Darwin]] na ang lahat ng may mainit na dugong mga hayop ay nagmula sa isang mikro-organismo o (&quot;filament&quot;).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/Edarwin.html|title=Erasmus Darwin - berkeley.edu|accessdate=11 Pebrero 2012}}&lt;/ref&gt; Ang unang buong umunlad na skema ng kasunlaran ang teoriyang [[transmutasyon]] ni [[Lamarck]] noong 1809 &lt;ref name=Lamarck1809&gt;Lamarck (1809) Philosophie Zoologique&lt;/ref&gt; na nakakita ng kusang loob na paglikha ng patuloy na paglilikha ng mga simpleng anyo ng buhay na umunlad sa may mas malaking pagiging komplikado na kahilera ng mga lipi na may likas na kagawiang pagpapatuloy at sa isang lokal na lebel, ang mga liping ito ay umangkop sa kapaligiran sa pamamagitan ng pagmamana ng mga pagbabago na sanhi ng paggamit o hindi paggamit sa mga magulang.&lt;ref name=&quot;Margulis91&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gould02&quot;&gt;{{cite book | last = Gould | first = S.J. | authorlink = Stephen Jay Gould | title = [[The Structure of Evolutionary Theory]] | publisher = Belknap Press ([[Harvard University Press]]) | location = Cambridge | year = 2002 | isbn = 978-0-674-00613-3 | ref = harv }}&lt;/ref&gt; (Ang huling proseso ay kalaunang tinawag na [[Lamarckismo]]).&lt;ref name=&quot;Margulis91&quot;&gt;{{cite book | last1 = Margulis | first1 = Lynn | last2 = Fester | first2 = René | title = Symbiosis as a source of evolutionary innovation: Speciation and morphogenesis | publisher = The MIT Press | year = 1991 | page = 470 | isbn = 0-262-13269-9 | url = http://books.google.ca/books?id=3sKzeiHUIUQC&amp;pg=PA162&amp;dq=inauthor:%22Lynn+Margulis%22+lamarck#v=onepage&amp;q=inauthor%3A%22Lynn%20Margulis%22%20lamarck&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ImaginaryLamarck&quot;&gt;{{cite book |last = Ghiselin |first = Michael T. |authorlink = Michael Ghiselin|publication-date = September/Oktubre 1994 |contribution = Nonsense in schoolbooks: 'The Imaginary Lamarck'|contribution-url =http://www.textbookleague.org/54marck.htm |title = The Textbook Letter |publisher = The Textbook League |url = http://www.textbookleague.org/ |accessdate = 23 Enero 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last = Magner |first = Lois N. |title = A History of the Life Sciences |edition = Third |publisher = [[Marcel Dekker]], [[CRC Press]] |year = 2002 |isbn = 978-0-203-91100-6 |url = http://books.google.com/?id=YKJ6gVYbrGwC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jablonka07&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Jablonka |first1 = E. |last2 = Lamb |first2 = M. J. |year = 2007 |title = Précis of evolution in four dimensions |journal = Behavioural and Brain Sciences |volume = 30 |pages = 353–392 |doi = 10.1017/S0140525X07002221 |url = http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBBS%2FBBS30_04%2FS0140525X07002361a.pdf&amp;code=eb63ecba4b606e8e388169c5ae3c5095 |issue = 4 |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2013-05-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130527003141/http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBBS%2FBBS30_04%2FS0140525X07002361a.pdf&amp;code=eb63ecba4b606e8e388169c5ae3c5095 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Ang mga ideyang ito ay kindonena ng establisyimentong mga naturalista bilang haka haka na walang mga suportang [[empirikal]]. Sa partikular, iginiit ni [[Georges Cuvier]] na ang espesye ay hindi magkaugnay at nakatakda na ang mga pagkakatulad nito ay nagpapakita ng disenyo ng diyos para sa mga pangangailangang pang-tungkulin. Samantala, ang mga ideya ni Raye ng  isang mabuting disenyo ay pinaunlad ni [[William Paley]] sa isang [[natural na teolohiya]] na nagmungkahi ng mga komplikadong pag-aangkop bilang ebidensiya ng disenyo ng diyos at ito ay hinanggan ni Charles Darwin.&lt;ref name=&quot;Darwin91&quot;&gt;{{cite book | editor1-last=Burkhardt | editor1-first=F. | editor2-last=Smith | editor2-first=S. |year = 1991 |title = The correspondence of Charles Darwin |volume = 7 |pages = 1858–1859 |publisher = Cambridge University Press |place = Cambridge }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sulloway09&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Sulloway |first1 = F. J. |year = 2009 |title = Why Darwin rejected intelligent design |url = https://archive.org/details/journal-of-biosciences_2009-06_34_2/page/173 |journal = Journal of Biosciences |volume = 34 |issue = 2 |pages = 173–183 |doi = 10.1007/s12038-009-0020-8 |pmid = 19550032 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawkins90&quot;&gt;{{cite book |last1 = Dawkins |first1 = R. |title = Blind Watchmaker |url = https://archive.org/details/blindwatchmaker0000dawk_v6p3 |year = 1990 |publisher = Penguin Books |isbn = 0-14-014481-1 |page = 368 }}&lt;/ref&gt; Ang mahalagang pagkalas mula sa konsepto ng nakatakdang espesye sa biolohiya ay nagsimula sa teoriya ng kasunlaran sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] na pinormula ni [[Charles Darwin]]. Ito ay sa isang bahaging naimpluwensiyahan ng ''[[An Essay on the Principle of Population]]'' ni [[Thomas Robert Malthus]]. Isinaad ni Darwin na ang paglago ng populasyon ay tutungo sa isang &quot;pakikibaka para sa pag-iral&quot; kung saan ang mga mapapaburang bariasyon ay mananaig habang ang iba ay mapapahamak. Sa bawat henerasyon, maraming mga supling ay nabibigong makapagpatuloy sa edad ng reproduksiyon dahil sa mga limitadong mapagkukunan. Ito ay maaaring magpaliwanag sa dibersidad ng mga hayop at halaman mula sa isang karaniwang ninuno sa pamamagitan ng paggawa ng mga natural na batas na gumagawa ng pareho para sa lahat ng mga uri ng bagay.&lt;ref name=&quot;Sober09&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Sober |first1 = E. |year = 2009 |title = Did Darwin write the origin backwards? |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences |volume = 106 |issue = S1 |pages = 10048–10055 |doi = 10.1073/pnas.0901109106 |url = http://www.pnas.org/content/106/suppl.1/10048.full.pdf+html |bibcode = 2009PNAS..10610048S |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2012-11-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121124020127/http://www.pnas.org/content/106/suppl.1/10048.full.pdf+html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mayr, Ernst (2001) ''What evolution is''. Weidenfeld &amp; Nicolson, London. p165&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author = Bowler, Peter J. |title = Evolution: the history of an idea |url = https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8 |publisher = University of California Press |location = Berkeley |year = 2003 |pages = [https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8/page/145 145]–146 |isbn = 0-520-23693-9 |oclc =  |doi = }} page 147&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1086/282646 |author = Sokal RR, Crovello TJ |title = The biological species concept: A critical evaluation |journal = The American Naturalist |volume = 104 |issue = 936 |pages = 127–153 |year = 1970 |pmid =  |url = http://hymenoptera.tamu.edu/courses/ento601/pdf/Sokal_Crovello_1970.pdf |format = PDF |jstor = 2459191 |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2011-07-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110715111243/http://hymenoptera.tamu.edu/courses/ento601/pdf/Sokal_Crovello_1970.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Pinapaunlad ni Darwin ang kanyang teoriya ng [[natural na seleksiyon]] mula 1838 hanggang sa pinadalhan siya ni [[Alfred Russel Wallace]] ng isang kaparehong teoriya noong 1858. Parehong ipinrisinta nina Darwin at Wallace ang kanilang mga magkahiwalay na papel sa [[Linnean Society of London]].&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Darwin | first1 = Charles | last2 = Wallace | first2 = Alfred | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F350&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1 | title = On the Tendency of Species to form Varieties and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection | journal = Journal of the Proceedings of the Linnean Society of London. Zoology | volume = 3 | issue = 2 | year = 1858 | month = August | pages = 45–62 | accessdate = 13 Mayo 2007 | doi = 10.1111/j.1096-3642.1858.tb02500.x | ref = harv }}&lt;/ref&gt; 
[[Talaksan:Huxley - Mans Place in Nature.jpg|thumb|400px|Si [[Thomas Henry Huxley]] ay gumamit ng mga ilustrasyon upang ipakita na ang mga [[tao]] at [[ape]] ay may parehong pundamental na mga istraktura ng kalansay.&lt;ref&gt;{{harvnb|Bowler|2003|p=208}}&lt;/ref&gt;]]
Sa huli nang 1859, ang paglilimbag ng [[On the Origin of Species]](''Tungkol sa Pinagmulan ng Espesye'') ay detalyadong nagpaliwanag ng [[natural na seleksiyon]]  at sa isang paraan ay tumungo sa isang papataas na malawak na pagtanggap sa [[Darwinismo|ebolusyong Darwinian]]. Inilapat ni [[Thomas Henry Huxley]] ang mga ideya ni Darwin sa mga tao gamit ang [[paleontolohiya]] at [[anatomiyang paghahambing]] upang magbigay ng malakas na ebidensiya na ang mga tao at [[ape]] ay nagsasalo ng isang karaniwang ninuno. Ang ilan ay nabalisa dito dahil ito ay nagpapahiwatig na ang mga tao ay walang espesyal na lugar sa [[uniberso]].&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/277746/T-H-Huxley |title = Encyclopædia Britannica Online |publisher = Britannica.com |date =  |accessdate = 11 Enero 2012 }}&lt;/ref&gt; Noong mga 1920 at 1930, ang isang [[modernong ebolusyonaryong sintesis]] ay nag-ugnay ng [[natural na seleksiyon]], teoriya ng [[mutasyon]] at [[pagmamanang Mendelian]] sa isang pinag-isang teoriya na pangkalahatang lumalapat sa anumang sangay ng [[biolohiya]]. Nagawang maipaliwanag ng modernong sintesis ang mga paternong napagmasdan sa buong mga espesye sa mga populasyon sa pamamagitan ng mga [[transisyonal na fossil]] sa [[paleontolohiya]] at kahit sa mga komplikadong mekanismong [[selula]]r sa [[biolohiyang pag-unlad]].&lt;ref name=&quot;Gould02&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last = Bowler |first = Peter J. |authorlink = Peter J. Bowler |year = 1989 |title = The Mendelian Revolution: The Emergence of Hereditarian Concepts in Modern Science and Society |url = https://archive.org/details/mendelianrevolut0000bowl |publisher = Johns Hopkins University Press |location = Baltimore |isbn = 978-0-8018-3888-0 }}&lt;/ref&gt; Ang publikasyon ng istraktura ng [[DNA]] nina [[James D. Watson|James Watson]] at [[Francis Crick]] noong 1953 ay nagpakita ng isang basehang pisikal para sa pagmamana.&lt;ref name=&quot;Watson53&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Watson |first1 = J. D. |last2 = Crick |first2 = F. H. C. |title = Molecular structure of nucleic acids: A structure for deoxyribose nucleic acid |journal = Nature |volume = 171 |pages = 737–738 |doi = 10.1038/171737a0 |url = http://profiles.nlm.nih.gov/SC/B/B/Y/W/_/scbbyw.pdf |bibcode = 1953Natur.171..737W |issue = 4356 |pmid = 13054692 |year = 1953 }}&lt;/ref&gt; Napabuti rin ng [[biolohiyang molekular]] ang ating pagkaunawa sa relasyon sa pagitan ng [[henotipo]] at [[penotipo]]. Ang mga pagsulong ay nagawa sa sistematikang [[pilohenetika|pilohenetiko]] na nagmamapa ng transisiyon ng mga katangian sa isang maihahambing at masusubok na balangkas sa pamamagitan ng publikasyon at paggamit ng [[punong pilohenetiko|mga punong ebolusyonaryo]].&lt;ref name=&quot;Hennig99&quot;&gt;{{cite book |last1 = Hennig |first1 = W. |last2 = Lieberman |first2 = B. S. |title = Phylogenetic systematics |page = 280 |publisher = University of Illinois Press |edition = New edition (Mar 1, 1999) |isbn = 0-252-06814-9 |year = 1999 |url = http://books.google.ca/books?id=xsi6QcQPJGkC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=phylogenetic+systematics#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wiley11&quot;&gt;{{cite book |title = Phylogenetics: Theory and practice of phylogenetic systematics |url = https://archive.org/details/isbn_9780470905968 |year = 2011 |edition = 2nd |publisher = Wiley-Blackwell |page = [https://archive.org/details/isbn_9780470905968/page/390 390] |doi = 10.1002/9781118017883.fmatter }}&lt;/ref&gt; Noong 1973, isinulat ng biologong ebolusyonaryo na si [[Theodosius Dobzhansky]] na &quot;nothing in biology makes sense except in the light of evolution&quot;(wala sa biolohiya ang may saysay malibang sa liwanag ng ebolusyon) dahil ito ay nagbigay liwanag sa mga relasyon ng unang tila hindi magkakaugnay na mga katotohanan sa natural na kasaysayan sa isang magkaayon na nagpapaliwanag na katawan ng kaalaman na naglalarawan at humuhula ng maraming mga mapagmamasdang katotohanan tungkol sa buhay sa planetang ito.&lt;ref name=&quot;Dobzhansky73&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1973 |title = Nothing in biology makes sense except in the light of evolution |journal = The American Biology Teacher |volume = 35 |issue = 3 |pages = 125–129 |url = http://img.signaly.cz/upload/1/0/9a462eb6be1ed7828f57a184cde3c0/Dobzhansky.pdf |doi = 10.2307/4444260 |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2018-10-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181004065506/http://img.signaly.cz/upload/1/0/9a462eb6be1ed7828f57a184cde3c0/Dobzhansky.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Simula nito, ang modernong ebolusyonaryong sintesis ay karagdagan pang pinalawig upang ipaliwanag ang mga phenomenang biolohiko sa buo at nagsasamang iskala ng hierarkang biolohiko mula sa mga gene hanggang sa espesye. Ang pagpapalawig na ito ay tinawag na &quot;[[Evolutionary developmental biology|eco-evo-devo]]&quot;.&lt;ref name=Kutschera&gt;{{cite journal |author = Kutschera U, Niklas K |title = The modern theory of biological evolution: an expanded synthesis |journal = Naturwissenschaften |volume = 91 |issue = 6 |pages = 255–76 |year = 2004 |pmid = 15241603 |doi = 10.1007/s00114-004-0515-y |ref = harv |bibcode = 2004NW.....91..255K }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kutschera/&gt;&lt;ref name=&quot;Cracraft04&quot;&gt;{{cite book |editor1-last = Cracraft |editor1-first = J. |editor2-last = Bybee |editor2-first = R. W. |title = Evolutionary science and society: Educating a new generation |year = 2004 |place = Chicago, IL |series = Revised Proceedings of the BSCS, AIBS Symposium |url = http://www.bscs.org/curriculumdevelopment/highschool/evolution/pdf.html |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2011-07-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110720001405/http://www.bscs.org/curriculumdevelopment/highschool/evolution/pdf.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Avise10&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Avise |first1 = J. C. |last2 = Ayala |first2 = F. J. |title = In the Light of Evolution IV. The Human Condition (introduction) |year = 2010 |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences USA |volume = 107 |issue = S2 |pages = 8897–8901 |url = http://faculty.sites.uci.edu/johncavise/files/2011/03/311-intro-to-ILE-IV.pdf |doi = 10.1073/pnas.100321410 }}&lt;/ref&gt;

== Pagmamana ==
[[Talaksan:ADN static.png|thumb|upright|Istruktura ng [[DNA]]]]
Ang ebolusyon sa mga organismo ay nangyayari sa pamamagitan ng mga pagbabago sa mga katangiang mamamana. Halimbawa, sa mga tao, ang [[kulay ng mata]] ay isang namamanang katangian at ang isang indibidwal ay makapagmamana ng katangiang kulay kayumangging mata mula sa isa nitong magulang.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Sturm RA, Frudakis TN |title = Eye colour: portals into pigmentation genes and ancestry |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2004-08_20_8/page/n5 |journal = Trends Genet. |volume = 20 |issue = 8 |pages = 327–32 |year = 2004 |pmid = 15262401 |doi = 10.1016/j.tig.2004.06.010 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga namamanang mga katangian ay kinokontrol ng mga [[gene]] at ang kumpletong hanay ng mga gene sa loob ng isang organismo ay tinatawag na [[genotype]] nito.&lt;ref name=Pearson_2006&gt;{{cite journal |author = Pearson H |title = Genetics: what is a gene? |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-25_441_7092/page/398 |journal = Nature |volume = 441 |issue = 7092 |pages = 398–401 |year = 2006 |pmid = 16724031 |doi = 10.1038/441398a |ref = harv |bibcode = 2006Natur.441..398P }}&lt;/ref&gt; Ang kumpletong hanay ng mga mapagmamasdang mga katangian na bumubuo ng istruktura at pag-aasal ng isang organismo ay tinatawag na [[phenotype]] nito. Ang mga katangiang ito ay nagmumula mula sa interaksiyon ng genotype nito sa kapaligiran.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Visscher PM, Hill WG, Wray NR |title = Heritability in the genomics era—concepts and misconceptions |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 9 |issue = 4 |pages = 255–66 |year = 2008 |pmid = 18319743 |doi = 10.1038/nrg2322 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Dahil dito, maraming mga aspeto ng phenotype ay hindi namamana. Halimbawa, ang balat na [[sun tanning|na-suntan]] ay nagmumula sa interaksiyon sa pagitan ng genotype ng isang tao at sa sikat ng araw at kaya ang mga suntan ay hindi naipapasa sa mga anak ng mga tao. Gayunpaman, ang ilang mga tao ay mas madaling magka-tan dahil sa mga pagkakaiba ng kanilang genotype, halimbawa may mga taong may namamanang katangian na [[albinismo]] na hindi nag-tatan at napakasensitibo sa [[paso ng araw]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Oetting WS, Brilliant MH, King RA |title = The clinical spectrum of albinism in humans |journal = Molecular medicine today |volume = 2 |issue = 8 |pages = 330–5 |year = 1996 |pmid = 8796918 |doi = 10.1016/1357-4310(96)81798-9 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga mamamanang katangian ay naipapasa mula sa isang henerasyon tungo sa isa pang henerasyon sa pamamagitan ng [[DNA]] na molekulang nagkokodigo ng impormasyong henetiko. Bago naghahati ang isang selula, ang DNA ay kinokopya upang ang bawat nagreresultang mga dalawang selula ay magmamana ng sekwensiyang DNA. Ang mga bahagi ng molekulang DNA na tumutukoy sa unit na pangtungkulin ay tinatawag na mga gene. Ang mga magkakaibang gene ay may iba ibang mga sekwensiya ng mga base. Sa loob ng mga selula, ang mga mahahabang strand ng DNA ay bumubuo ng kondensadong mga istrukturang tinatawag na mga [[kromosoma]]. Ang spesipikong lokasyon ng sekwensiyang DNA sa loob ng isang kromosoma ay kilala bilang [[locus]]. Kung ang sekwensiyang DNA sa isang locus ay iba iba sa pagitan ng mga indibidwal, ang mga iba ibang anyo ng sekwensiyang ito ay tinatawag na mga [[allele]]. Ang mga sekwensiyang DNA ay mababago sa pamamagitan ng mga [[mutasyon]] na lumilikha ng mga bagong allele. Kung isang mutasyon ay nangyayari sa loob ng isang gene, ang bagong allele ay makakaapekto sa katangian na kinokontrol ng gene na nagbabago ng phenotype ng organismo.&lt;ref name=Futuyma&gt;{{cite book |last = Futuyma |first = Douglas J. |authorlink = Douglas J. Futuyma |year = 2005 |title = Evolution |url = https://archive.org/details/evolution0000futu |publisher = Sinauer Associates, Inc |location = Sunderland, Massachusetts |isbn = 0-87893-187-2 }}&lt;/ref&gt; Ang karamihan ng mga katangian ay mas masalimuot at kinokontrol ng mga maraming nag-uugnayan mga gene.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Phillips PC |title = Epistasis—the essential role of gene interactions in the structure and evolution of genetic systems |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 9 |issue = 11 |pages = 855–67 |year = 2008 |pmid = 18852697 |doi = 10.1038/nrg2452 |pmc = 2689140 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Lin&gt;{{cite journal |author = Wu R, Lin M |title = Functional mapping&amp;nbsp;– how to map and study the genetic architecture of dynamic complex traits |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 7 |issue = 3 |pages = 229–37 |year = 2006 |pmid = 16485021 |doi = 10.1038/nrg1804 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Nakumpirma ng mga kamakailang pag-aaral ang mga mahahalagang mga halimbawa ng mga mamamanang mga pagbabago na hindi maipapaliwanag ng mga pagbabago sa sekwensiya ng mga nucleotide sa DNA. Ang mga ito ay tinatawag na mga sistemang pagmamanang epihenetiko.&lt;ref name=&quot;Jablonk09&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Jablonka |first1 = E. |last2 = Raz |first2 = G. |title = Transgenerational epigenetic inheritance: Prevalence, mechanisms and implications for the study of heredity and evolution |journal = The Quarterly Review of Biology |volume = 84 |issue = 2 |pages = 131–176 |year = 2009 |url = http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf |pmid = 19606595 |doi = 10.1086/598822 |access-date = 2013-06-16 |archive-date = 2011-07-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110715111243/http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

== Bariasyon ==
[[Talaksan:Portulaca grandiflora mutant1.jpg|thumb|right|Ang isang [[mutasyon]] ay nagsanhi sa [[moss rose]] na ito na lumikha ng mga bulaklak na may magkaibang mga kulay.]]
Ang lahat ng nabubuhay na organismo ay nagpapakita ng bariasyon o pagkakaiba sa loob ng isang populasyon at sa pagitan ng mga populasyon. Ang bariasyong henetiko ay mahalaga dahil nagbibigay ito ng materyal na henetiko para sa [[natural na seleksiyon]]. Ang pagkakaibang henetiko ay matutukoy sa iba't ibang mga lebel. Posibleng matukoy ang pagkakaibang henetiko mula sa mga pagmamasid ng mga pagkakaiba sa [[phenotype]]  gayundin sa pagsisiyasat ng mga pagkakaiba sa lebel ng mga ensaym at gayundin sa  pagkakaiba sa pagkakaayos ng mga base ng mga nucleotide sa mga [[gene]]. Inilalarawan ng [[modern evolutionary synthesis]] ang ebolusyon bilang ang pagbabago sa paglipas ng panahon ng bariasyong henetikong ito. Ang prekwensiya ng isang partikular na [[allele]] ay magiging higit kumulang na nananaig nang relatibo sa ibang mga anyo ng gene na ito. Ang bariasyon ay naglalaho kapag ang isang allele ay umaabot sa punto ng  [[fixation (population genetics)|fixation]]&amp;nbsp;— kapag ito ay naglalaho mula sa populasyon o pumapalit nang buo sa allele ng ninuno nito.&lt;ref name=Amos&gt;{{cite journal |author = Harwood AJ |title = Factors affecting levels of genetic diversity in natural populations |journal = Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci. |volume = 353 |issue = 1366 |pages = 177–86 |year = 1998 |pmid = 9533122 |pmc = 1692205 |doi = 10.1098/rstb.1998.0200 |last2 = Harwood |first2 = J |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang [[natural na seleksiyon]] ay nagsasanhi lamang ng ebolusyon kapag may sapat na bariasyon o pagkakaibang henetiko sa isang populasyon. Ang ''[[prinsipyong Hardy-Weinberg]]'' ay nagbibigay ng solusyon sa kung paanong ang bariasyon ay napapanatili sa isang populasyon sa [[pagmamanang Mendelian]]. Ang mga prekwensiya ng mga [[allele]] ay nananatiling hindi nagbabago sa kawalan ng natural na seleksiyon, mutasyon, migrasyon at genetic drift.&lt;ref name=&quot;Ewens W.J. 2004&quot;&gt;{{cite book |author = Ewens W.J. |year = 2004 |title = Mathematical Population Genetics (2nd Edition) |url = https://archive.org/details/mathematicalpopu0000ewen_u3t1 |publisher = Springer-Verlag, New York |isbn = 0-387-20191-2 }}&lt;/ref&gt; Ang mga pagkakaibang henetiko sa loob ng populasyon ay sanhi ng mga sumusunod: ang [[mutasyon]] na mga pagbabago sa [[DNA]], ang pagdaloy ng gene na anumang pagkilos ng mga gene mula sa isang populasyon sa isa pang populasyon at ang [[reproduksiyong seksuwal]] na makakalikha ng bagong kombinasyon ng gene mula sa mga magulang sa isang populasyon.

=== Mutasyon ===
[[Talaksan:Gene-duplication.png|thumb|right|[[Duplikasyon ng gene]]]]
Ang mga henetikong bariasyon ay napapadami sa pamamagitan ng [[mutasyon]]. Ang mga mutasyon ang mga pagbabago sa sekwensiya ng DNA ng [[genome]] ng isang selula. Kapag nangyari ang mga mutasyon, ito ay maaaring walang epekto, magbago ng produkto ng gene o magpigil sa gene na gumana.  Ang karamihan sa mga pagbabago sa [[DNA]] ay nagdudulot ng panganib ngunit ang ilan sa mga ito ay neutral o isang kapakinabangan sa isang organismo. Ang mutasyon ay maaaring mangyari sanhi ng mga pagkakamali kung ang [[meiosis]] ay lumilikha ng mga [[selulang gamete]]([[ovum|itlog]] at [[sperm]]) gayundin ng [[radiasyon]] o ng ilang mga kemikal ngunit ang mga mutasyon ay minsan nangyayari ng random. Ang ilang pangunahing uri ng mga mutasyon sa DNA ay: [[Pagbura (henetika)|Henetikong pagbura]] kung saan ang isa o maraming mga base ng [[DNA]] ay nabura, [[Pagpasok (henetika)|Henetikong pagpasok]] kung saan ang isa o maraming mga base ng DNA ay nadagdag, [[Paghalili (henetika)|Henetikong paghalili]] kung saan ang isa o maraming mga base ng DNA ay humalili(substituted) para sa ibang mga base sa sekwensiya, [[Duplikasyon ng gene]] kung saan ang buong [[gene]] ay kinopya. Ang duplikasyon  ay may malaking papel na ginampanan sa ebolusyon. Ito ay nagpapakilala ng karagdagang mga kopya ng [[gene]] sa isang [[genome]]. Ang karagdagang(extra) mga kopya ng gene ang pangunahing pinagmumulan ng hilaw na bagay(raw material) para ang mga bagong gene ay mag-ebolb. Ito ay mahalaga dahil ang karamihan sa mga bagong gene ay nag-ebolb sa loob ng mga pamilya ng gene mula sa naunang umiiral na mga gene na may pinagsaluhang mga ninuno. Halimbawa, ang [[mata]] ng isang tao ay gumagamit ng apat na [[gene]] upang lumikha ng mga estruktura na nakakadama ng liwanag. Ang tatlo ay para sa pagtingin ng kulay(color vision) at ang isa ay para sa paningin na pang-gabi(night vision). Ang lahat ng apat na gene na ito ay nagmula sa isang sinaunang gene. Ang mga bagong gene ay maaaring malikha mula sa isang ancestral o sinaunang gene kapag ang duplikadong kopya ay nag-mutate at nagkamit ng panibagong silbi o tungkulin. Ang prosesong ito ay mas madali pag ang gene ay na-duplicate dahil ito ay nagdadagdag ng pagdami nito sa sistema. Ang isang gene sa pares ay maaaring magkamit ng panibagong silbi o tungkulin samantalang ang ibang mga kopya ay patuloy na nagsasagawa ng orihinal nitong tungkulin. Kahit ang ibang mga uri ng mutasyon ay maaaring kabuuang makalikha ng panibagong mga gene mula sa mga nakaraang noncoding na DNA. Ang henerasyon ng mga bagong gene ay maaari ring sumangkot sa mga maliit na bahagi ng ilang mga gene na dinuduplicate at sa mga pragmentong ito ay naghahalong muli upang bumuo ng mga bagong kombinasyon na may mga bagong mga tungkulin. Kung ang mga gene ay nabuo mula sa paghahalo ng mga naunang umiiral na mga bahagi, ang domains ay umaasal bilang mga module na may simpleng independyenteng tungkulin na maaaring pagsaluhin upang lumikha ng mga bagong kombinasyon na may bago at komplikadong mga tungkulin.

Bilang karagdagan sa pagiging pangunahing pinagmulan ng bariasyon, ang mutasyon ay maaari ring magsilbing mekanismo ng kasunlaran kung may mga iba't ibang [[probabilidad]] sa molecular level para ang iba't ibang mga mutasyon ay mangyari. Ang prosesong ito ay tinatawag na &quot;pagkiling na mutasyon&quot;. Halimbawa, kung ang dalawang [[genotype]] na ang isa sa mga ito ay may [[nukleyotida]] na G at ang isa ay may nucleotide na A sa parehong posisyon at may parehong fitness(kaangkupan) ngunit ang mutasyon mulsa sa G patungo sa A ay kadalasang nangyayari kesa sa mutasyon mula sa A patungo sa G, ang mga genotype na may A ay magagawing mag-ebolb. Ang iba't ibang insertion laban sa deletion na mga mutation bias sa iba't ibang [[taksa]] ay maaring magdulot ng kasunlaran ng iba't ibang mga sukat ng genome. Ang developmental o mutational biases ay napagmasdan din sa [[ebolusyong morpolohikal]]. Halimbawa, ayon sa phenotype-first teoriya ng kasunlaran, ang mga mutasyon ay kalaunang magdudulot ng henetikong asimilasyon o pagsasama ng mga katangian(trait) na sa nakaraan ay hinimok ng kapaligiran.

Ang mga epekto ng mutation bias ay ipinapatong sa ibang mga proseso. Kung ang seleksiyon ay papabor sa isa sa dalawang mga mutasyon ngunit walang karagdagang benepisyo sa pagkakaroon ng dalawang mutasyong ito, ang mutasyon nangyayari ng madalas ang siyang malamang na matatakda(fixed) sa isang populasyon. Ang mga mutasyon na nagdudulot ng paglaho ng silbi o tungkulin ng isang gene ay mas karaniwang kesa sa mga mutasyong bumubuo ng bago at buong may silbing gene. Ang karamihan sa mga mutasyon ng paglaho ng tungkulin ay umaapekto sa kasunlaran. Halimbawa, ang mga pigment(kulay) ay hindi na magagamit ng mga hayop na nakatira sa mga kweba at karaniwang naglalaho. Ang uring ito ng paglaho ng tungkulin ay nangyayari dahil sa mutation bias at/o ang tungkulin ay magastos. Ang pagkawala ng kakayang sporulation(proseso ng paglikha ng spore) sa isang [[bacteria]] sa isang kasunlaran sa laboratoryo ay lumilitaw na sanhi ng mutation bias kesa sa natural selection laban sa gastos ng pagpapanatili ng kakayahang ito. Kung walang seleksiyon para sa paglaho ng tungkulin, ang bilis kung saan ang paglaho ay nag-eebolb ay mas lalong dumidepende sa rate(bilis) ng mutasyon kesa sa epektibong sukat ng populasyon na nagpapakitang ito ay mas itinutulak ng mutation bias kesa sa genetic drift.

=== Reproduksiyong seksuwal at rekombinasyon ===
Sa mga organismong [[aseksuwal]], ang lahat ng mga gene ay namamana lamang sa isang magulang dahil hindi ito makapaghahalo ng mga gene ng ibang mga organismo tuwing [[reproduksiyong aseksuwal]]. Taliwas dito, ang supling ng mga organismo sa [[reproduksiyong seksuwal]] ay naglalaman ng mga paghahalo ng mga [[kromosoma]] ng kanilang mga magulang. Sa isang nauugnay na prosesong tinatawag na homologosong rekombinasyon, ang mga organismong seksuwal ay nagpapalit ng DNA sa pagitan ng dalawang magkatugmang mga kromosoma. Ang rekombinasyon ay hindi nagbabago ng mga prekwensiya ng allele ngunit sa halip ay nagbabago kung aling mga allele ang nauugnay sa bawat isa na lumilikha ng supling na may mga bagong paghahalo ng mga allele.

=== Daloy ng gene ===
Ang daloy ng [[gene]] ang pagpapalitan ng mga gene sa pagitan ng mga populasyon gayundin pagitan ng mga espesye. Ang presensiya o kawalan ng daloy ng gene ay pundamental na nagpapabago ng kurso ng kasunralan. Dahil sa kompleksidad ng mga organismo, anumang dalawang kumpletong magkahiwalay na populasyon ay kalaunang mag-eebolb ng mga inkompatibilidad na henetiko sa pamamagitan ng mga neutral na proseso gaya ng sa modelong Bateson-Dobzhansky-Muller kahit pa ang parehong mga populasyon ay mananatiling magkatulad sa kanilang pag-aangkop sa kapaligiran. Kung ang pagkakaibang henetiko sa pagitan ng mga populasyon ay nabuo, ang daloy ng gene sa pagitan ng mga populasyon ay maaaring magpakilala ng mga katangian o allele na hindi mapapakinabangan sa lokal na populasyon at ito ay maaaring magdulot sa organismo sa loob ng mga populasyong ito na mag ebolb ng mga mekanismo na pipigil sa pagtatalik ng mga magkakalayo sa henetikong mga organismo(o mga organismong malayo ang pagkakatulad ng gene) na kalaunan ay magreresulta sa paglitaw ng mga bagong [[species]].
Ang paglipat ng gene sa pagitan ng mga species ay kinabibilangan ng mga pagbuo ng mga organismong [[hybrid]] at [[horizontal gene transfer]]. Ang [[Horizontal gene transfer]] ang paglilipat ng materyal na henetiko mula sa isa organismo tungo sa isa pa na hindi nito supling. Ito ay karaniwan sa mga [[bakterya]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Boucher Y, Douady CJ, Papke RT, Walsh DA, Boudreau ME, Nesbo CL, Case RJ, Doolittle WF |title = Lateral gene transfer and the origins of prokaryotic groups |doi = 10.1146/annurev.genet.37.050503.084247 |journal = Annu Rev Genet |volume = 37 |issue = 1 |pages = 283–328 |year = 2003 |pmid = 14616063 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Sa [[medisina]], ito ay nag-aambag sa pagkalat ng [[hindi pagtalab ng antibiyotiko]] o resistansiya gaya nang kapag ang bakterya ay nagkakamit ng resistansiyang mga gene na mabilis nitong maililipat sa ibang species.&lt;ref name=GeneticEvolution&gt;{{cite journal |author = Walsh T |title = Combinatorial genetic evolution of multiresistance |journal = Curr. Opin. Microbiol. |volume = 9 |issue = 5 |pages = 476–82 |year = 2006 |pmid = 16942901 |doi = 10.1016/j.mib.2006.08.009 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang Horizontal gene transfer mula sa bakterya tungo sa mga [[eukaryote]] gaya yeast ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' at adzuki bean beetle ''Callosobruchus chinensis'' ay nangyari.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Kondo N, Nikoh N, Ijichi N, Shimada M, Fukatsu T |title = Genome fragment of Wolbachia endosymbiont transferred to X chromosome of host insect |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 99 |issue = 22 |pages = 14280–5 |year = 2002 |pmid = 12386340 |doi = 10.1073/pnas.222228199 |pmc = 137875 |ref = harv |bibcode = 2002PNAS...9914280K }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Sprague G |title = Genetic exchange between kingdoms |journal = Curr. Opin. Genet. Dev. |volume = 1 |issue = 4 |pages = 530–3 |year = 1991 |pmid = 1822285 |doi = 10.1016/S0959-437X(05)80203-5 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang isang mas malaking iskalang paglipat ng mga gene ang mga eukaryotikong [[Bdelloidea|bdelloid rotifers]] na nakatanggap ng isang saklaw ng mga gene mula sa bakterya, fungi at mga halaman.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Gladyshev EA, Meselson M, Arkhipova IR |title = Massive horizontal gene transfer in bdelloid rotifers |journal = Science |volume = 320 |issue = 5880 |pages = 1210–3 |year = 2008 |pmid = 18511688 |doi = 10.1126/science.1156407 |ref = harv |bibcode = 2008Sci...320.1210G }}&lt;/ref&gt; Ang mga [[Virus]] ay nagdadala rin ng DNA sa pagitan ng mga organismo na pumapayag sa paglilipat ng mga gene sa ibayong mga [[dominyo]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Baldo A, McClure M |title = Evolution and horizontal transfer of dUTPase-encoding genes in viruses and their hosts |journal = J. Virol. |volume = 73 |issue = 9 |pages = 7710–21 |date = 1 Setyembre 1999 |pmid = 10438861 |pmc = 104298 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;
Ang mga malaking iskalang paglipat ng gene ay nangyari rin sa pagitan ng mga ninuno ng mga selulang eukaryotiko at bakterya noong pagkakamit ng mga [[chloroplast]] at mga [[Mitochondrion|mitochondria]]. Posibleng ang mga mismong eukaryote ay nagmula mula sa mga horizontal gene transfer sa pagitan ng bakterya at [[archaea]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = River, M. C. and Lake, J. A. |title = The ring of life provides evidence for a genome fusion origin of eukaryotes |journal = Nature |volume = 431 |issue = 9 |pages = 152–5 |year = 2004 |pmid = 15356622 |doi = 10.1038/nature02848 |ref = harv |bibcode = 2004Natur.431..152R }}&lt;/ref&gt;

== Mga mekanismo ng ebolusyon ==
=== Natural na seleksiyon ===
[[Talaksan:Lichte en zwarte versie berkenspanner.jpg|thumb|Ang Morpha ''typica'' at morpha ''carbonaria'' na mga [[Morph (zoology)|morph]] ng [[peppered moth]] na nakahimlay sa parehong puno. Ang ''typica'' na may kulay maliwanag(sa ilalim ng sugat ng bark) ay mahirap makita sa punong ito kesa sa ''carbonaria''(kulay madilim) at kaya ay nakakapagtago sa predator nito gaya ng mga [[Great Tit]]. Ito ay gumagawa sa mga ''typica'' na patuloy na mabuhay at makapagparami ng mga supling na kulay maliwanag.]]
Ang [[natural na seleksiyon]] ang proseso kung saan ang organismong may kanais nais na katangian ay mas malamang na dumami. Sa paggawa nito, ipinapasa ng mga ito ang mga katangiang ito sa susunod na henerasyon. Sa paglipas ng panahon, ito ay gumagawa sa mga organismo na umangkop sa kapaligiran nito. Ang dahilan nito ay ang dami ng [[gene]] para sa mga kanais nais na katangian ay dumadami sa populasyon. Ito ay kadalasang tinatawag na mekanismong &quot;ebidente sa sarili&quot; dahil ito ay kinakailangang sumunod sa tatlong mga simpleng katotohanan:

# Ang mamamanang bariasyon ay umiiral sa loob ng mga populasyon ng mga organismo 
# Ang mga organismo ay lumilikha ng mas maraming mga supling kesa sa makapagpapatuloy 
# Ang mga supling na ito ay nag-iiba sa kakayahan ng mga ito na makapagpatuloy at makagparami. Ang sentral na konsepto ng natural na seleksiyon ang [[pagiging akma]] ng organismo.&lt;ref name=Orr&gt;{{cite journal |author = Orr HA |title = Fitness and its role in evolutionary genetics |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 10 |issue = 8 |pages = 531–9 |year = 2009 |pmid = 19546856 |doi = 10.1038/nrg2603 |pmc = 2753274 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;

Ang pagiging akma ay nasusukat ng kakayahan ng organismo na makapagpatuloy at makapagparami na tumutukoy sa sukat ng kontribusyong henetiko nito sa susunod na henerasyon.&lt;ref name=Orr/&gt; Gayunpaman, ang pagiging akma ay hindi katumbas ng kabuuang bilang ng supling nito. Bagkus, ang pagiging akma ay tinutukoy ng proporsiyon ng mga kalaunang henerasyon na nagdadala ng mga [[gene]] ng organismo.&lt;ref name=Haldane&gt;{{cite journal |author = Haldane J |title = The theory of natural selection today |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1959-03-14_183_4663/page/710 |journal = Nature |volume = 183 |issue = 4663 |pages = 710–3 |year = 1959 |pmid = 13644170 |doi = 10.1038/183710a0 |ref = harv |bibcode = 1959Natur.183..710H }}&lt;/ref&gt; Halimbawa, kung ang organismo ay mahusay na makapagpapatuloy ngunit ang supling nito ay labis na maliit at mahina upang makapagpatuloy, ang organismong ito ay makagagawa ng kaunting kontribusyon sa mga hinaharap na henerasyon ay mayroong isang mababang pagiging akma.&lt;ref name=Orr/&gt;

Kung ang allele ay nagpapataas ng pagiging akma nang higit sa ibang mga allele ng gene na ito, sa bawat henerasyon, ang allele na ito ay magiging mas karaniwan sa loob ng populasyon. Ang mga katangiang ito ay sinasabing &quot;pinili para&quot;. Kapag ang mas mababang pagiging hindi akma ay sinanhi ng pagkakaroon ng kaunting mapapakinabangan o nakapipinsala na nagreresulta sa allele na ito na maging bihira, ito ay sinasabing &quot;pinili laban&quot;.&lt;ref name=&quot;Lande&quot;&gt;{{cite journal |author = Lande R, Arnold SJ |year = 1983 |title = The measurement of selection on correlated characters |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1983-11_37_6/page/1210 |journal = Evolution |volume = 37 |pages = 1210–26 |doi = 10.2307/2408842 |issue = 6 |ref = harv |jstor = 2408842 }}&lt;/ref&gt; Ang pagiging akma ng isang allele ay hindi isang nakatakdang katangian. Kapag ang kapaligiran ay nagbabago, ang mga nakaraang neutral o nakapipinsalang mga katangian ay maaaring maging mapapakinabangan at ang nakaraang mga mapapakinabangang mga katangian ay maaaring maging mapanganib.&lt;ref name=&quot;Futuyma&quot; /&gt; Gayunpaman, kahit pa ang direksiyon ng pagpili ay bumaliktad sa paraang ito, ang mga katangiang nawala sa nakaraan ay maaaring hindi na muling mag-ebolb sa isang katulad na anyo([[batas ni Dollo]]).&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1111/j.1558-5646.2008.00505.x |pmid = 18764918 |volume = 62 |issue = 11 |pages = 2727–2741 |last = Goldberg |first = Emma E |title = On phylogenetic tests of irreversible evolution |url = https://archive.org/details/sim_evolution_2008-11_62_11/page/n15 |journal = Evolution |year = 2008 |last2 = Igić |first2 = B |ref = harv }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1016/j.tree.2008.06.013 |pmid = 18814933 |volume = 23 |issue = 11 |pages = 602–609 |last = Collin |first = Rachel |title = Reversing opinions on Dollo's Law |journal = Trends in Ecology &amp; Evolution |year = 2008 |last2 = Miglietta |first2 = MP |ref = harv }}&lt;/ref&gt;

[[File:Selection Types Chart.png|thumb|left|Isang chart na nagpapakita ng tatlong mga uri ng seleksiyon o pagpili. 
1. [[Disruptibong seleksiyon]]
2. [[Nagpapatatag na seleksiyon]]
3. [[Direksiyonal na seleksiyon]]]]

Ang natural na seleksiyon sa loob ng isang populasyon para sa isang katangian na maaring iba iba sa ibayo ng isang saklaw ng mga halaga gaya ng taas ay mauuri sa tatlong mga magkakaibang uri. Ang una ang [[direksiyonal na seleksiyon]] na isang paglipat sa halagang aberahe ng isang katangian sa paglipas ng panahon, halimbawa, ang mga organismo na unti unting nagiging mas matangkad.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Hoekstra H, Hoekstra J, Berrigan D, Vignieri S, Hoang A, Hill C, Beerli P, Kingsolver J |title = Strength and tempo of directional selection in the wild |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 98 |issue = 16 |pages = 9157–60 |year = 2001 |pmid = 11470913 |pmc = 55389 |doi = 10.1073/pnas.161281098 |ref = harv |bibcode = 2001PNAS...98.9157H }}&lt;/ref&gt; Ang ikalawa, ang [[disruptibong seleksiyon]] na pagpili ng mga sukdulang katangiang halaga at kadalasang nagreresulta sa [[distribusyong bimodal|dalawang magkaibang mga halaga]] na maging mas karaniwan na may pagili laban sa halagang aberahe. Ito ay kapag ang mga organismong maliit o matangkad ay may kapakinabangan ngunit hindi ang mga may taas na midyum. Ang huli ang [[nagpapatatag na seleksiyon]] na may pagpili laban sa mga sukdulang halagang katangian sa parehong mga dulo na nagsasanhi ng pagbabawas ng isang [[variance]] sa palibot ng halagang aberahe at kaunting pagkakaiba.&lt;ref name=Hurst&gt;{{cite journal |author = Hurst LD |title = Fundamental concepts in genetics: genetics and the understanding of selection |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 10 |issue = 2 |pages = 83–93 |year = 2009 |pmid = 19119264 |doi = 10.1038/nrg2506 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Felsenstein |title = Excursions along the Interface between Disruptive and Stabilizing Selection |journal = Genetics |volume = 93 |issue = 3 |pages = 773–95 |date = 1 Nobyembre 1979 |pmid = 17248980 |pmc = 1214112 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;  Ito ay halimbawang magsasanhi sa mga organismo na unti unting maging lahat na may parehong taas. Ang isang espesyal na kaso ng natural na seleksiyon ang [[seksuwal na seleksiyon]] na pagpili para sa anumang katangiang nagpapataas ng tagumpay sa pakikipagtalik sa pamamagitan ng pagpapataas ng pagiging kaakit-akit ng isang organismo sa mga potensiyal na mga makakatalik nito.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Andersson M, Simmons L |title = Sexual selection and mate choice |journal = Trends Ecol. Evol. (Amst.) |volume = 21 |issue = 6 |pages = 296–302 |year = 2006 |pmid = 16769428 |doi = 10.1016/j.tree.2006.03.015 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga katangiang nagebolb sa pamamagitan ng seksuwal na seleksiyon ay partikular na prominente sa mga lalake sa ilang mga species ng hayop sa kabila ng mga katangiang gaya ng mga mahirap na mga antler, mga pagtawag ng pagtatalik o mga maningning na mga kulay na nakakaakit ng mga maninila na nagpapaliit ng pagpapatuloy ng mga indbidwal na lalake.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Kokko H, Brooks R, McNamara J, Houston A |title = The sexual selection continuum |pmc = 1691039 |journal = Proc. Biol. Sci. |volume = 269 |issue = 1498 |pages = 1331–40 |year = 2002 |pmid = 12079655 |doi = 10.1098/rspb.2002.2020 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang hindi kapakinabangang ito sa pagpapatuloy ay nababalanse ng mga tagumpay sa pagpaparami ng mga lalake na nagpapakita ng [[prinsipyong kapansanan|mahirap na dayain]] na mga napapiling seksuwal na katangian.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Hunt J, Brooks R, Jennions M, Smith M, Bentsen C, Bussière L |title = High-quality male field crickets invest heavily in sexual display but die young |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-23-30-2004_432_7020/page/1024 |journal = Nature |volume = 432 |issue = 7020 |pages = 1024–7 |year = 2004 |pmid = 15616562 |doi = 10.1038/nature03084 |ref = harv |bibcode = 2004Natur.432.1024H }}&lt;/ref&gt;

Ang henetikong bariasyon sa loob ng isang populasyon ng mga organismo ay maaaring magdulot sa ilang mga indibidwal na makapagpatuloy o mas matagumpay na makapagparami kesa sa iba. Ang natural seleksiyon ay kumikilos sa mga [[phenotype]] o mga mapagmamasdang mga katangian ng isang organismo ngunit ang henetiko o namamanang basehan ng anumang phenotype na nagbibigay ng kalamangang reproduktibo ay mas magiging karaniwan sa isang populasyon. Sa paglipas ng panahon, ang prosesong ito ay magreresulta ng pagiging angkop sa kapaligiran na gumagawa sa mga populasyong ito na espesyal para sa mga partikular na kapaligirang ekolohikal at kalaunan ay maaaring magresulta ng paglitaw ng mga bagong espesye. Sa ibang salita, ang natural na seleksiyon ay isang mahalagang proseso(ngunit hindi lamang ang proseso) kung saan ang ebolusyon ay nangyayari sa loob ng isang populasyon ng mga organismo. Bilang kabaligtaran, ang [[artipisyal na seleksiyon]] ang prosesong isinasagawa ng tao upang ipagpatuloy ang mga kanais nais na katangian ng isang organismo samantalang ang [[natural na seleksiyon]] ay isinasagawa ng kalikasan sa paglipas ng mahabang panahon. Ang natural na seleksiyon ay maaaring umasal sa iba't ibang mga lebel ng organisasyon gaya ng mga [[gene]], [[selula]], mga indibidwal na organismo at espesye.&lt;ref name=&quot;Okasha07&quot;&gt;{{cite book |last1 = Okasha |first1 = S. |year = 2007 |title = Evolution and the Levels of Selection |url = https://archive.org/details/evolutionlevelso0000okas |publisher = Oxford University Press |isbn = 0-19-926797-9 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Gould&gt;{{cite journal |author = Gould SJ |title = Gulliver's further travels: the necessity and difficulty of a hierarchical theory of selection |journal = Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci. |volume = 353 |issue = 1366 |pages = 307–14 |year = 1998 |pmid = 9533127 |pmc = 1692213 |doi = 10.1098/rstb.1998.0211 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Mayr1997&gt;{{cite journal |author = Mayr E |title = The objects of selection |doi = 10.1073/pnas.94.6.2091 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 94 |issue = 6 |pages = 2091–4 |year = 1997 |pmid = 9122151 |pmc = 33654 |ref = harv |bibcode = 1997PNAS...94.2091M }}&lt;/ref&gt; Ang seleksiyon ay maaaring umasal sa maraming mga lebel ng sabay sabay.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Maynard Smith J |title = The units of selection |journal = Novartis Found. Symp. |volume = 213 |pages = 203–11; discussion 211–7 |year = 1998 |pmid = 9653725 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang isang halimbawa ng seleksiyon na nangyayari sa ilalim ng lebel ng indibidwal ang mga gene na tinatawag na mga [[transposon]] na maaaring mag-replika at kumalat sa buong [[genome]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Hickey DA |title = Evolutionary dynamics of transposable elements in prokaryotes and eukaryotes |url = https://archive.org/details/sim_genetica_1992_86_1-3/page/269 |journal = Genetica |volume = 86 |issue = 1–3 |pages = 269–74 |year = 1992 |pmid = 1334911 |doi = 10.1007/BF00133725 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;

=== Genetic drift ===
Ang [[genetic drift]] ang pagbabago sa prekwensiya ng anyo ng isang [[gene]] ([[allele]]) sa isang populasyon na sanhi ng random(nangyayari na lamang) na mga pagsasampol. Ang mga allele sa supling ang mga sampol ng mga magulang at ang tsansa o kapalaran ay may papel sa pagtukoy kung ang isang  inidibidwal ay makakapagpatuloy o makakagpaparami. Ang prekwensiya ng allele ng populasyon ang praksiyon ng mga kopya ng gene na nagsasalo ng partikular na anyo. Ang genetic drift ay maaaring magsanhi ng kumpletong paglaho ng mga variant ng gene at sa gayon ay magbabawas ng bariasyong henetiko. Halimbawa, sa isang henerasyon, ang dalawang kayumangging [[beetle]] ay nagkataong nagkaroon ng apat na supling na nabuhay upang magparami. Ang ilang mga berdeng beetle ay namatay nang ang mga ito ay maapakan ng isang tao at hindi nagkaroon ng supling. Ang susunod na henerasyon ay mag-aangkin ng mas marami ng kayumangging beetle kesa sa nakaraang henerasyon ngunit ito ay nangyari dahil sa kapalaran. Ang mga pagbabagong ito sa bawat henerasyon ay tinatawag na genetic drift. Kung ang mga selektibong pwersa ay hindi umiiral o mahina, ang prekwensiya ng allele ay tumatakbo ng pataas o pababa ng random. Ang paglipat na ito ay humihinto kung ang isang allele ay kalauang naging pirme na maaaring resulta ng paglaho sa populasyon o kabuuang pagpapalit ng mga ibang allele. Sa gayon, ang henetikong pagtakbo ay maaaring magtanggal ng ilang mga allele mula sa populasyon sanhi ng kapalaran lamang. Kahit sa kawalan ng mga selektibong pwersa, ang henetikong pagtakbo ay maaaring magsanhi ng dalawang magkahiwalay na mga populasyon na nagmula sa parehong strakturang henetiko upang tumakbo ng magkahiwalay sa dalawang magkaibang populasyon na may magkaibang hanay ng mga allele.

=== Henetikong pagsakay ===
Ang rekombinasyon ng gene ay pumapayag sa mga allele sa parehong hibla ng [[DNA]] na humiwalay. Gayunpaman, ang bilis ng rekombinasyon ay mababa o mga dalawang pangyayari kada [[kromosoma]] sa bawat henerasyon. Ang nagiging resulta ay ang mga gene na magkalapit sa kromosoma ay maaaring hindi palaging malilipat ng magkalayo sa bawat isa at ang mga gene na magkakalapit ay maaring mamana ng sabay na isang penomenon na tinatawag na linkage. Ang pagtungong ito ay masusukat sa pamamagitan ng paghahanap kung gaanon ang dalawang allele ay sabay na nangyayari kumpara sa mga ekspektasyon na tinatawag na linkage disequilibrium nito. Ito ay maaaring mahalaga kung ang isang allele sa isang partikular na haplotype ay malakas na mapakikinabangan. Ang natural na seleksiyon ay maaaring magpatakbo ng pinipiling paglilinis na magsasanhi rin sa ibang mga allele sa haplotype na maging mas karaniwan sa populasyon. Ang epektong ito tinatawag na genetic hitchhiking o genetic draft. Ang genetic draft na sanhi ng katotohanang ang ilang mga neutral na gene ay magkakaugnay na henetiko sa iba na nasa ilalim ng pagpipili ay maaaring sa isang bahagi mabihag ng angkop na epektibong sukat ng populasyon.

== Mga kinalalabasan ==
Ang ebolusyon ay nakakaimpluwensiya sa bawat aspeto ng anyo at pag-aasal ng mga organismo. Ang pinakakilala ang spesipikong [[pag-aangkop]] na pang-pag-aasal at mga pisikal na  na resulta ng [[natural na seleksiyon]]. Ang mga pag-aangkop na ito ay nagpapataas ng pagiging angkop sa pamamagitan ng pagtulong ng mga gawain gaya ng paghahanap ng pagkain, pag-iwas sa mga maninila o sa pag-akit ng mga makakatalik. Ang mga organismo ay maaari ring tumugon sa seleksiyon sa pamamagitan ng [[pakikipagtulungan (ebolusyon)|pakikipagtulungan]] sa bawat isa na karaniwan ay sa pamamagitan ng pagtulong sa mga kamag-anak nito o sa pakikilahok sa parehong mapakikinabangang [[symbiosis]]. Sa mas matagal, ang ebolusyon ay lumilikha ng bagong espesye sa pamamagitan ng paghahati ng mga populasyon ng ninuno ng organismo sa mga bagong pangkat na hindi maaari o hindi makakapagtalik. Ang mga kinalalabasan ng ebolusyong ito ay minsang hinahati sa [[makroebolusyon]] na ebolusyong nangyayari sa o sa itaas ng lebel ng species gaya ng [[ekstinksiyon]] at [[espesiasyon]] at ang [[mikroebolusyon]] na tumutukoy sa mas maliliit na mga pagbabagong ebolusyon sa loob ng isang species o populasyon.&lt;ref name=ScottEC&gt;{{cite journal |author = Scott EC, Matzke NJ |title = Biological design in science classrooms |volume = 104 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |issue = suppl_1 |pages = 8669–76 |year = 2007 |pmid = 17494747 |pmc = 1876445 |doi = 10.1073/pnas.0701505104 |ref = harv |bibcode = 2007PNAS..104.8669S }}&lt;/ref&gt; Sa pangkalahatan, ang makroebolusyon ay itinuturing na kinalalabasan ng mahahabang panahon ng mikroebolusyon.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Hendry AP, Kinnison MT |title = An introduction to microevolution: rate, pattern, process |journal = Genetica |volume = 112–113 |pages = 1–8 |year = 2001 |pmid = 11838760 |doi = 10.1023/A:1013368628607 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Kaya ang distinksiyon sa pagitan ng mikroebolusyon at makroebolusyon ay isang pundamental. Ang pagkakaiba ay simpleng ang panahong nasasangkot.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Leroi AM |title = The scale independence of evolution |journal = Evol. Dev. |volume = 2 |issue = 2 |pages = 67–77 |year = 2000 |pmid = 11258392 |doi = 10.1046/j.1525-142x.2000.00044.x |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, sa makroebolusyon, ang mga katangian ng buong espesye ay maaaring mahalaga. Halimbawa, ang isang malaking halaga ng bariasyon sa mga indibidwal ay pumapayag sa espesye na mabilis na makaangkop sa mga bagong habitat na nagpapabawas sa tsansa na maging ekstinto ito samantalang ang isang malawakang saklaw na heograpiko ay nagpapataas ng tsansa ng [[espesiasyon]] na gumagawang malamang na ang bahagi ng populasyon ay nagiging hiwalay. Sa kahulugang ito, ang [[makroebolusyon]] at [[mikroebolusyon]] ay maaaring kasangkutan ng seleksiyon sa iba't ibang mga lebel na ang mikroebolusyon ay umaasal sa mga gene at organismo laban sa mga prosesong makroebolusyonaryo gaya ng [[seleksiyon ng espesye]] na umaasal sa buong espesye at umaapekto sa mga rate nito ng [[espesiasyon]] at [[ekstinsiyon]]. {{sfn|Gould|2002|pp=657–658}}&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Gould SJ |title = Tempo and mode in the macroevolutionary reconstruction of Darwinism |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 91 |issue = 15 |pages = 6764–71 |year = 1994 |pmid = 8041695 |pmc = 44281 |doi = 10.1073/pnas.91.15.6764 |ref = harv |bibcode = 1994PNAS...91.6764G }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Jablonski2000&gt;{{cite journal |author = Jablonski, D. |year = 2000 |title = Micro- and macroevolution: scale and hierarchy in evolutionary biology and paleobiology |journal = Paleobiology |volume = 26 |issue = sp4 |pages = 15–52 |doi = 10.1666/0094-8373(2000)26[15:MAMSAH]2.0.CO;2 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang isang karaniwang maling paniniwala ay ang ebolusyon ay may mga layunin o mga pangmatagalang plano. Gayunpaman, sa katotohanan, ang ebolusyon ay walang pangmatagalang layunin at hindi nangangailangang lumikha ng mas malaking kompleksidad.&lt;ref name=sciam&gt;Michael J. Dougherty. [http://www.sciam.com/article.cfm?id=is-the-human-race-evolvin Is the human race evolving or devolving?] ''[[Scientific American]]'' 20 Hulyo 1998.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[TalkOrigins Archive]] response to [[Creationist]] claims&amp;nbsp;– [http://www.talkorigins.org/indexcc/CB/CB932.html Claim CB932: Evolution of degenerate forms]&lt;/ref&gt; Bagaman ang mga [[ebolusyon ng pagiging komplikado|komplikadong espesye]] ay nag-ebolb, ang mga ito ay pangalawang epekto ng kabuuang bilang ng mga organismo na dumadami at ang mga simpleng anyo ng buhay ay karaniwan pa rin sa biospero.&lt;ref name=Carroll&gt;{{cite journal |author = Carroll SB |title = Chance and necessity: the evolution of morphological complexity and diversity |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-02-22_409_6823/page/1101 |journal = Nature |volume = 409 |issue = 6823 |pages = 1102–9 |year = 2001 |pmid = 11234024 |doi = 10.1038/35059227 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Halimbawa, ang labis na karamihan ng mga espesye ay mikroskopikong [[prokaryote]] na bumubuo ng mga kalahatan ng [[biomasa]] ng daigdig kabilang ng maliliit na sukat ng mga ito&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Whitman W, Coleman D, Wiebe W |title = Prokaryotes: the unseen majority |doi = 10.1073/pnas.95.12.6578 |journal = Proc Natl Acad Sci U S A |volume = 95 |issue = 12 |pages = 6578–83 |year = 1998 |pmid = 9618454 |pmc = 33863 |ref = harv |bibcode = 1998PNAS...95.6578W }}&lt;/ref&gt; at bumubuo sa malawak na karamihan ng mga biodibersidad sa daigdig.&lt;ref name=Schloss&gt;{{cite journal |author = Schloss P, Handelsman J |title = Status of the microbial census |journal = Microbiol Mol Biol Rev |volume = 68 |issue = 4 |pages = 686–91 |year = 2004 |pmid = 15590780 |pmc = 539005 |doi = 10.1128/MMBR.68.4.686-691.2004 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Kaya ang mga simpleng organismo ang nananaig na anyo ng buhay sa daigdig sa buong kasaysayan nito at patuloy na nagiging pangunahing anyo ng buhay hanggang sa kasalukuyan at ang komplikadong buhay ay lumilitaw lamang dahil ito ay [[may kinikilingang sampol|mas mapapansin]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Nealson K |title = Post-Viking microbiology: new approaches, new data, new insights |url = https://archive.org/details/sim_origins-of-life-and-evolution-of-biospheres_1999-01_29_1/page/73 |journal = Orig Life Evol Biosph |volume = 29 |issue = 1 |pages = 73–93 |year = 1999 |pmid = 11536899 |doi = 10.1023/A:1006515817767 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang katunayan, ang ebolusyon ng mga mikroorganismo ay partikular na mahalaga sa modernong pagsasaliksik na ebolusyonaryo dahil ang mabilis na pagdami ng mga ito ay pumapayag sa pag-aaral ng [[ebolusyong eksperimental]] at ang obserbasyon ng ebolusyon at pag-aangkop sa nangyayring panahon.&lt;ref name=Buckling&gt;{{cite journal |author = Buckling A, Craig Maclean R, Brockhurst MA, Colegrave N |title = The Beagle in a bottle |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-12_457_7231/page/824 |journal = Nature |volume = 457 |issue = 7231 |pages = 824–9 |year = 2009 |pmid = 19212400 |doi = 10.1038/nature07892 |ref = harv |bibcode = 2009Natur.457..824B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Elena SF, Lenski RE |title = Evolution experiments with microorganisms: the dynamics and genetic bases of adaptation |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 4 |issue = 6 |pages = 457–69 |year = 2003 |pmid = 12776215 |doi = 10.1038/nrg1088 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;

=== Pag-aangkop ===
Ang pag-aangkop ang proseso na gumagawa sa mga organismo mas angkop sa [[habitat]] ng mga ito.&lt;ref&gt;Mayr, Ernst 1982. ''The growth of biological thought''. Harvard. p483: &quot;Adaptation... could no longer be considered a static condition, a product of a creative past and became instead a continuing dynamic process.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The ''Oxford Dictionary of Science'' defines ''adaptation'' as &quot;Any change in the structure or functioning of an organism that makes it better suited to its environment&quot;.&lt;/ref&gt; Gayundin, ang terminong pag-aangkop ay maaari ring tumukoy sa katangian na mahalaga sa pagpapatuloy ng isang organismo. Halimbawa nito ang pag-aangkop ng mga ngipin ng [[kabayo]] sa pagdurog ng mga damo. Sa paggamit ng terminong pag-aangkop para sa prosesong ebolusyonaryo at pag-aangkop na katangian para sa produkto(ang bahaging pang-katawan o tungkulin), ang dalawang mga kahulugan ay maitatangi. Ang mga pag-aangkop ay nalilikha ng [[natural na seleksiyon]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Orr H |title = The genetic theory of adaptation: a brief history |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 6 |issue = 2 |pages = 119–27 |year = 2005 |pmid = 15716908 |doi = 10.1038/nrg1523 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga sumusunod na kahulugan ay mula kay [[Theodosius Dobzhansky]].
# Ang pag-aangkop ang prosesong ebolusyonaryo kung saan ang organismo ay nagiging mas may kakayahan na mamuhay sa habitat o kapaligiran nito.&lt;ref&gt;{{cite book |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |last2 = Hecht |first2 = MK |last3 = Steere |first3 = WC |year = 1968 |chapter = On some fundamental concepts of evolutionary biology |title = Evolutionary biology volume 2 |pages = 1–34 |publisher = Appleton-Century-Crofts |location = New York |edition = 1st }}&lt;/ref&gt;
# Ang pagiging umangkop ang katayuan ng naging angkop kung saan ang isang organismo ay patuloy na nabubuhay at nakakapagparami sa isang ibinigay na hanay ng mga habitat o kapaligiran.&lt;ref&gt;{{cite book |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1970 |title = Genetics of the evolutionary process |publisher = Columbia |location = N.Y. |pages = 4–6, 79–82, 84–87 |isbn = 0-231-02837-7 }}&lt;/ref&gt;
# Ang umaangkop na katangian ay isang aspeto ng pattern na pang-pag-unlad ng organismo na pumapayag o nagpapalakas sa probabilidad ng organismong ito na makapagpatuloy at makapagparami.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.2307/2406099 |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1956 |title = Genetics of natural populations XXV. Genetic changes in populations of ''Drosophila pseudoobscura'' and ''Drosphila persimilis'' in some locations in California |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1956-03_10_1/page/82 |journal = Evolution |volume = 10 |issue = 1 |pages = 82–92 |jstor = 2406099 }}&lt;/ref&gt;

Ang pag-aangkop ay maaaring magsanhi ng pakinabang sa isang bagong katangian o pagkawala ng katangian ng ninuno nito. Ang halimbawa na napapakita ng parehong mga uri ng pagbabago ang pag-aangkop ng [[bakterya]] sa seleksiyon ng [[antibiotiko]] kung saan ang mga pagbabagong henetiko ay nagsasanhi ng [[resistansiya sa antibiotiko]] sa parehong pagbabago ng pinupuntiryang gamot o sa pagpapataas ng gawain ng mga tagadala na nag-aalis ng gamot sa selula.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Nakajima A, Sugimoto Y, Yoneyama H, Nakae T |title = High-level fluoroquinolone resistance in Pseudomonas aeruginosa due to interplay of the MexAB-OprM efflux pump and the DNA gyrase mutation |journal = Microbiol. Immunol. |volume = 46 |issue = 6 |pages = 391–5 |year = 2002 |pmid = 12153116 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang ibang mga halimbawa ang bakteryang ''[[Escherichia coli]]'' na nag-ebolb ng kakayahang gumamit ng [[asidong sitriko]] bilang nutriento sa pangmatagalang eksperimento sa laboratoryo,&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Blount ZD, Borland CZ, Lenski RE |title = Inaugural Article: Historical contingency and the evolution of a key innovation in an experimental population of Escherichia coli |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 105 |issue = 23 |pages = 7899–906 |year = 2008 |pmid = 18524956 |doi = 10.1073/pnas.0803151105 |pmc = 2430337 |ref = harv |bibcode = 2008PNAS..105.7899B }}&lt;/ref&gt; ang ''[[Flavobacterium]]'' na nag-ebolb ng [[ensima]] na pumapayag sa bakteryang ito na makakapagdigest ng ilang mga byproduct ng manupakturang [[nylon 6]],&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Okada H, Negoro S, Kimura H, Nakamura S |title = Evolutionary adaptation of plasmid-encoded enzymes for degrading nylon oligomers |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1983-11-10_306_5939/page/n136 |journal = Nature |volume = 306 |issue = 5939 |pages = 203–6 |year = 1983 |pmid = 6646204 |doi = 10.1038/306203a0 |ref = harv |bibcode = 1983Natur.306..203O }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Ohno S |title = Birth of a unique enzyme from an alternative reading frame of the preexisted, internally repetitious coding sequence |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 81 |issue = 8 |pages = 2421–5 |year = 1984 |pmid = 6585807 |pmc = 345072 |doi = 10.1073/pnas.81.8.2421 |ref = harv |bibcode = 1984PNAS...81.2421O }}&lt;/ref&gt; at ang bakterya sa lupa na  ''[[Sphingobium]]'' na nag-ebolb ng isan gbuong bagong [[landas na metaboliko]] na sumisira sa sintetikong [[pestisidyo]]ng [[pentachlorophenol]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Copley SD |title = Evolution of a metabolic pathway for degradation of a toxic xenobiotic: the patchwork approach |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2000-06_25_6/page/261 |journal = Trends Biochem. Sci. |volume = 25 |issue = 6 |pages = 261–5 |year = 2000 |pmid = 10838562 |doi = 10.1016/S0968-0004(00)01562-0 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Crawford RL, Jung CM, Strap JL |title = The recent evolution of pentachlorophenol (PCP)-4-monooxygenase (PcpB) and associated pathways for bacterial degradation of PCP |journal = Biodegradation |volume = 18 |issue = 5 |pages = 525–39 |year = 2007 |pmid = 17123025 |doi = 10.1007/s10532-006-9090-6 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Whale skeleton.png|350px|thumb|Ang isang kalansay ng [[balyenang baleen]], ang ''a'' at ''b'' ang mga butong flipper na umangkop mula sa harapang mga buto ng hita samantalang ang ''c'' ay nagpapakita ng mga [[bestihiyal]] na buto ng likurang hita na nagpapakita ng pag-aangkop mula sa lupain tungo sa dagat.&lt;ref name=&quot;transformation445&quot;&gt;{{cite journal |author = Bejder L, Hall BK |title = Limbs in whales and limblessness in other vertebrates: mechanisms of evolutionary and developmental transformation and loss |journal = Evol. Dev. |volume = 4 |issue = 6 |pages = 445–58 |year = 2002 |pmid = 12492145 |doi = 10.1046/j.1525-142X.2002.02033.x |ref = harv }}&lt;/ref&gt;]]
Ang pag-aangkop ay nangyayri sa pamamagitan ng unti unting pagbabago ng mga umiiral na istruktura. Dahil dito, ang mga istruktura na may parehong panloob na organisasyon ay maaaring may iba't ibang mga tungkulin sa mga nauugnay na organismo. Ito ang resulta ng isang istrukturang pang-ninuno na inangkop sa tungkulin sa iba't ibang mga paraan. Halimbawa, ang mga buto sa loob ng pakpak ng mga [[paniki]] ay labis na katulad ng mga paa ng [[daga]] at mga kamay ng mga [[primado]] sanhi ng pinagmulan ng lahat ng istrukturang ito mula sa isang karaniwang ninunong [[mamalya]].&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1554/05-233.1 |pmid = 16526515 |volume = 59 |issue = 12 |pages = 2691–704 |last = Young |first = Nathan M. |title = Serial homology and the evolution of mammalian limb covariation structure |journal = Evolution |accessdate = 24 Setyembre 2009 |year = 2005 |url = http://www.bioone.org/doi/abs/10.1554/05-233.1 |last2 = Hallgrímsson |first2 = B |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, dahil ang lahat ng mga buhay na organismo ay magkakaugnay sa isang paraan,&lt;ref name=Penny1999&gt;{{cite journal |author = Penny D, Poole A |title = The nature of the last universal common ancestor |journal = Curr. Opin. Genet. Dev. |volume = 9 |issue = 6 |pages = 672–77 |year = 1999 |pmid = 10607605 |doi = 10.1016/S0959-437X(99)00020-9 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; kahit ang mga organo na lumilitaw na may kaunting pagkakatulad sa istuktura gaya ng [[arthropoda]], [[pusit]] at mga mata ng [[bertebrata]] ay maaaring nakasalalay sa isang karaniwang hanay ng mga gene na homolohoso na kumokontrol sa pagtitipon at tungkulin nito. Ito ay tinatawag na [[malalim na homolohiya]].&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1017/S1464793102006097 |pmid = 14558591 |volume = 78 |issue = 3 |pages = 409–433 |last = Hall |first = Brian K |title = Descent with modification: the unity underlying homology and homoplasy as seen through an analysis of development and evolution |url = https://archive.org/details/sim_biological-reviews_2003-08_78_3/page/409 |journal = Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society |year = 2003 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1038/nature07891 |pmid = 19212399 |volume = 457 |issue = 7231 |pages = 818–823 |last = Shubin |first = Neil |title = Deep homology and the origins of evolutionary novelty |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-12_457_7231/page/818 |journal = Nature |year = 2009 |last2 = Tabin |first2 = C |last3 = Carroll |first3 = S |ref = harv |bibcode = 2009Natur.457..818S }}&lt;/ref&gt; Sa ebolusyon, ang ilang mga istruktura ay maaaring mawalan ng orihinal na tungkulin nito at maging [[bestihiyalidad|istrukturang bestihiyal]].&lt;ref name=Fong&gt;{{cite journal |author = Fong D, Kane T, Culver D |title = Vestigialization and Loss of Nonfunctional Characters |journal = Ann. Rev. Ecol. Syst. |volume = 26 |issue = 4 |pages = 249–68 |year = 1995 |doi = 10.1146/annurev.es.26.110195.001341 |ref = harv |pmid = }}&lt;/ref&gt; Ang gayong mga istruktura ay may kaunti o walang tungkulin sa kasalukuyang espesye ngunit may maliwanag na tungkulin sa ninuno nito o ibang mga kaugnay na espesye. Ang mga halimbawa ay kinabibilangan ng mga [[pseudogene]],&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Zhang Z, Gerstein M |title = Large-scale analysis of pseudogenes in the human genome |journal = Curr. Opin. Genet. Dev. |volume = 14 |issue = 4 |pages = 328–35 |year = 2004 |pmid = 15261647 |doi = 10.1016/j.gde.2004.06.003 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; ang hindi gumaganang mga labi ng mga mata sa naninirahan sa kwebang bulag na isda,&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Jeffery WR |title = Adaptive evolution of eye degeneration in the Mexican blind cavefish |doi = 10.1093/jhered/esi028 |journal = J. Hered. |volume = 96 |issue = 3 |pages = 185–96 |year = 2005 |pmid = 15653557 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; mga pakpak sa mga hindi makalipad na ibon gaya ng [[ostrich]] at [[emu]],&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Maxwell EE, Larsson HC |title = Osteology and myology of the wing of the Emu (Dromaius novaehollandiae) and its bearing on the evolution of vestigial structures |journal = J. Morphol. |volume = 268 |issue = 5 |pages = 423–41 |year = 2007 |pmid = 17390336 |doi = 10.1002/jmor.10527 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; at ang pag-iral ng mga butong balakang sa mga balyena at ahas.&lt;ref name=&quot;transformation445&quot; /&gt; Ang mga halimbawa ng [[bestihiyalidad|istrukturang bestihiyal]] sa mga tao ang [[wisdom teeth]],&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Silvestri AR, Singh I |title = The unresolved problem of the third molar: would people be better off without it? |url = http://jada.ada.org/cgi/content/full/134/4/450 |journal = Journal of the American Dental Association (1939) |volume = 134 |issue = 4 |pages = 450–5 |year = 2003 |pmid = 12733778 |doi =  |ref = harv |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2014-08-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140823063158/http://jada.ada.org/content/134/4/450.full |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ang [[coccyx]],&lt;ref name=Fong/&gt; ang [[vermiform appendix]],&lt;ref name=Fong/&gt; at iba pang mga pang-pag-aasal na mga [[bestihiyalidad|bestihiyal]] gaya ng mga [[goose bump]](pagtayo ng balahibo)&lt;ref&gt;{{cite book |last = Coyne |first = Jerry A. |authorlink = Jerry A. Coyne |title = Why Evolution is True |url = https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9 |publisher = Penguin Group |year = 2009 |isbn = 978-0-670-02053-9 |page = [https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9/page/62 62] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Darwin, Charles. (1872) ''[[The Expression of the Emotions in Man and Animals]]'' John Murray, London.&lt;/ref&gt; at mga [[primitibong repleks]].&lt;ref&gt;{{cite book |title = Psychology |url = https://archive.org/details/psychology0000gray |edition = fifth |author = Peter Gray |year = 2007 |page = [https://archive.org/details/psychology0000gray/page/66 66] |publisher = Worth Publishers |isbn = 0-7167-0617-2 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title = Why Evolution Is True |url = https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9 |last = Coyne |first = Jerry A. |year = 2009 |pages = [https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9/page/84 85]–86 |publisher = Penguin Group |isbn = 978-0-670-02053-9 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title = Archetype: A Natural History of the Self |author = Anthony Stevens |year = 1982 |page = 87 |publisher = Routledge &amp; Kegan Paul |isbn = 0-7100-0980-1 }}&lt;/ref&gt;

Gayunpaman, ang maraming mga katangian na lumilitaw sa mga simpleng pag-aangkop ay katunayang mga [[eksaptasyon]] na mga istrakturang orihinal na inangkop para sa isang tungkulin ngunit sabay na naging magagamit para sa ibang tungkulin sa proseso. {{sfn|Gould|2002|pp=1235–1236}} Ang isang halimbawa ang butiking Aprikano na ''[[Holaspis guentheri]]'' na nagpaunlad ng labis na patag ng ulo para sa pagtatago sa mga siwang gaya ng makikita sa pagtingin sa mga malalapit na kamag-anak nito. Gayunpaman, sa espesyeng ito, ang ulo ay naging labis na patag na nakatutulong dito sa paglipat mula sa puno sa puno na isang eksaptasyon. {{sfn|Gould|2002|pp=1235–1236}} Sa loob ng mga [[selula]], ang [[makinang molekular]] gaya ng bakteryal na [[flagella]]&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1038/nrmicro1493 |pmid = 16953248 |volume = 4 |issue = 10 |pages = 784–790 |last = Pallen |first = Mark J. |title = From The Origin of Species to the origin of bacterial flagella |journal = Nat Rev Micro |accessdate = 18 Setyembre 2009 |date = 2006-10 |url = http://home.planet.nl/~gkorthof/pdf/Pallen_Matzke.pdf |last2 = Matzke |first2 = NJ |ref = harv }}&lt;/ref&gt; at [[translocase ng panloob na membrano|makineryang nagsasaayos ng protina]] &lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1073/pnas.0908264106 |pmid = 19717453 |volume = 106 |issue = 37 |pages = 15791–15795 |last = Clements |first = Abigail |title = The reducible complexity of a mitochondrial molecular machine |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences |year = 2009 |last2 = Bursac |first2 = D |last3 = Gatsos |first3 = X |last4 = Perry |first4 = AJ |last5 = Civciristov |first5 = S |last6 = Celik |first6 = N |last7 = Likic |first7 = VA |last8 = Poggio |first8 = S |last9 = Jacobs-Wagner |first9 = C |pmc = 2747197 |ref = harv |bibcode = 2009PNAS..10615791C }}&lt;/ref&gt; ay nag-ebolb sa pagkalap ng mga ensaym mula sa [[glycolosis]] at [[metabolismong xenobiotic]] upang magsilbing mga protinang istruktura na tinatawag na mga [[crystallin]] sa loob ng mga lente ng mga mata ng organismo.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Piatigorsky J, Kantorow M, Gopal-Srivastava R, Tomarev SI |title = Recruitment of enzymes and stress proteins as lens crystallins |journal = EXS |volume = 71 |pages = 241–50 |year = 1994 |pmid = 8032155 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Wistow G |title = Lens crystallins: gene recruitment and evolutionary dynamism |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_1993-08_18_8/page/301 |journal = Trends Biochem. Sci. |volume = 18 |issue = 8 |pages = 301–6 |year = 1993 |pmid = 8236445 |doi = 10.1016/0968-0004(93)90041-K |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang isang mahalagang halimbawa ng [[ekolohiya]] ay ng [[kompetetibong eksklusyon]] na walang mga dalawang espesye na maaaring sumakop sa parehong niche sa parehong kapaligiran sa loob ng mahabang panahon.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Hardin G |authorlink = Garrett Hardin |title = The competitive exclusion principle |url = https://archive.org/details/sim_science_1960-04-29_131_3409/page/n18 |journal = Science |volume = 131 |issue = 3409 |pages = 1292–7 |year = 1960 |pmid = 14399717 |doi = 10.1126/science.131.3409.1292 |ref = harv |bibcode = 1960Sci...131.1292H }}&lt;/ref&gt; Dahil dito, ang natural na seleksiyon ay magagawing pumilit sa espesye na umangkop sa ibang mga niche na ekolohikal. Ito ay maaaring mangahulugan na halimbawa, ang dalawang espesye ng isdang [[cichlid]] ay umangkop na mamuhay sa magkaibang habitat na magpapaliit ng kompetisyon para sa pagkain sa pagitan ng mga ito.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Kocher TD |title = Adaptive evolution and explosive speciation: the cichlid fish model |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 5 |issue = 4 |pages = 288–98 |year = 2004 |pmid = 15131652 |doi = 10.1038/nrg1316 |url = http://hcgs.unh.edu/staff/kocher/pdfs/Kocher2004.pdf |ref = harv |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2011-07-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110720092925/http://hcgs.unh.edu/staff/kocher/pdfs/Kocher2004.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

=== Kapwa ebolusyon ===

[[Talaksan:Thamnophis sirtalis sirtalis Wooster.jpg|thumb|Ang [[Common Garter Snake]] (''Thamnophis sirtalis sirtalis'') na nag-ebolb ng resistansiya o pagiging hindi tinatalaban sa [[tetrodoxin]] sa sinisilang ampibyan nito.]]
Ang mga interaksiyon sa pagitan ng mga organismo ay maaaring lumikha ng tunggalian at pakikipagtulungan. Kapag ang interaksiyon ay sa pagitan ng mga pares ng espesye, gaya ng isang [[patoheno]] at isang [[hosto (biolohiya)|hosto]], o isang isang [[maninila]](predator) at [[sinisila]](prey), ang mga espesyeng ito ay maaaring magpaunlad ng mga hanay ng mga pag-aangkop. Dito, ang ebolusyon ng isang espesye ay nagsasanhi ng mga pag-aangkop sa unang espesye. Ang siklong ito ng seleksiyon at tugon ay tinatawag na [[kapwa-ebolusyon]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Wade MJ |title = The co-evolutionary genetics of ecological communities |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 8 |issue = 3 |pages = 185–95 |year = 2007 |pmid = 17279094 |doi = 10.1038/nrg2031 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang isang halimbawa ang produksiyon ng [[tetradoxin]] sa [[may magaspang na balat na newt]] at ang ebolusyon ng resistansiya sa maninila nito na [[Common Garter Snake|common garter snake]]. Sa pares na maninila-sinisilang ito, ang [[ebolusyonasyonaryong takbuhan sa armas]] ay lumikha ng mga matataas na lebel ng lason sa newt at tumutugong matataas na mga lebel ng resistansiya sa lason sa ahas.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Geffeney S, Brodie ED, Ruben PC, Brodie ED |title = Mechanisms of adaptation in a predator-prey arms race: TTX-resistant sodium channels |url = https://archive.org/details/sim_science_2002-08-23_297_5585/page/1336 |journal = Science |volume = 297 |issue = 5585 |pages = 1336–9 |year = 2002 |pmid = 12193784 |doi = 10.1126/science.1074310 |ref = harv |bibcode = 2002Sci...297.1336G }}&lt;br /&gt;*{{cite journal |author = Brodie ED, Ridenhour BJ, Brodie ED |title = The evolutionary response of predators to dangerous prey: hotspots and coldspots in the geographic mosaic of coevolution between garter snakes and newts |url = https://archive.org/details/sim_evolution_2002-10_56_10/page/2067 |journal = Evolution |volume = 56 |issue = 10 |pages = 2067–82 |year = 2002 |pmid = 12449493 |ref = harv }}&lt;br /&gt;*{{cite news |url = http://www.nytimes.com/2009/12/22/science/22creature.html?hpw |title = Remarkable Creatures&amp;nbsp;– Clues to Toxins in Deadly Delicacies of the Animal Kingdom |publisher = New York Times |author = Sean B. Carroll |date = 21 Disyembre 2009 }}&lt;/ref&gt;

=== Pakikipagtulungan ===
Hindi lahat ng kapwa nag-ebolb na mga interaksiyon sa pagitan ng espesye ay kinasasangkutan ng alitan.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Sachs J |title = Cooperation within and among species |journal = J. Evol. Biol. |volume = 19 |issue = 5 |pages = 1415–8; discussion 1426–36 |year = 2006 |pmid = 16910971 |doi = 10.1111/j.1420-9101.2006.01152.x |ref = harv }}&lt;br /&gt;*{{cite journal |author = Nowak M |title = Five rules for the evolution of cooperation |journal = Science |volume = 314 |issue = 5805 |pages = 1560–3 |year = 2006 |pmid = 17158317 |doi = 10.1126/science.1133755 |ref = harv |bibcode = 2006Sci...314.1560N |pmc=3279745}}&lt;/ref&gt; Ang maraming mga kaso ng parehong mga interaksiyong mapapakinabangan ay nag-ebolb. Halimbawa, ang sukdulang pakikipatulungan ay umiiral sa pagitan ng mga halaman at ang [[Mycorrhiza|mycorrhizal fungi]] na lumalago sa mga ugat at tumutulong sa halaman sa pagsisipsip ng mga nutriento mula sa lupa.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Paszkowski U |title = Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal = Curr. Opin. Plant Biol. |volume = 9 |issue = 4 |pages = 364–70 |year = 2006 |pmid = 16713732 |doi = 10.1016/j.pbi.2006.05.008 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ito ay isang [[resiprosidad (ebolusyon)|resiprokal]] na relasyon dahil ang mga halaman ay nagbibigay ng fungi na may mga asukal mula sa photosynthesis. Dito, ang fungi ay aktuwal na lumalago sa loob ng mga selula ng halaman na pumapayag sa mga ito na makipagpalitan ng mga nutriento sa mga hosto nito samantalang nagpapadala ng mga [[tranduksiyong signal]] na sumusupil sa [[sistemang immuno]] ng halaman.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Hause B, Fester T |title = Molecular and cell biology of arbuscular mycorrhizal symbiosis |url = https://archive.org/details/planta_2005-05_221_2/page/184 |journal = Planta |volume = 221 |issue = 2 |pages = 184–96 |year = 2005 |pmid = 15871030 |doi = 10.1007/s00425-004-1436-x |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga koalisyon sa pagitan ng mga organismo ng parehong espesye ay nag-ebolb rin. Ang isang sukdulang kaso ang [[eusosyalidad]] na matatagpuan sa mga insektong nakikisalamuha gaya ng mga [[bubuyog]], mga [[anay]] at mga [[langgam]] kung saan ang mga baog na insekto ay nagpapakain at nagbabantay sa maliit na bilang ng mga organismo sa [[koloniya]] na makapagpaparami. Sa kahit mas maliit na iskala, ang mga [[selulang somatiko]] na bumubuo sa katawan ng hayop ay naglilimita sa reproduksiyon ng mga ito upang mapanitili nito ang isang matatag na organismo na sumusumporta naman sa isang maliit na bilang ng mga [[selulang germ]] upang lumikha ng supling. Dito, ang mga selulang somatiko ay tumutugon sa spesipikong mga signal at hindi angkop na nagpaparami at ang hindi nakontrol na paglago nito ay nagsasanhi ng [[kanser]].&lt;ref name=Bertram&gt;{{cite journal |author = Bertram J |title = The molecular biology of cancer |journal = Mol. Aspects Med. |volume = 21 |issue = 6 |pages = 167–223 |year = 2000 |pmid = 11173079 |doi = 10.1016/S0098-2997(00)00007-8 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang gayong pagkikipagtulungan sa loob ng espesye ay maaaring nag-ebolb sa pamamagitan ng isang proseso ng [[pagpili ng kamag-anak]] kung saan ang organismo ay tumutulong sa pagpapalaki ng supling ng kamag-anak nito.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Reeve HK, Hölldobler B |title = The emergence of a superorganism through intergroup competition |doi = 10.1073/pnas.0703466104 |journal = Proc Natl Acad Sci U S A. |volume = 104 |issue = 23 |pages = 9736–40 |year = 2007 |pmid = 17517608 |pmc = 1887545 |ref = harv |bibcode = 2007PNAS..104.9736R }}&lt;/ref&gt; Ang gawaing ito ay napili dahil kung ang pagtulong sa mga indibidwal ay naglalaman ng mga allele na nagtataguyod ng gawaing pagtulong, malamang na ang kamag-anak nito ay naglalaman rin ng mga allele na ito at kaya ang mga allele na ito ay maipapasa.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Axelrod R, Hamilton W |title = The evolution of cooperation |journal = Science |volume = 211 |issue = 4489 |pages = 1390–6 |year = 2005 |pmid = 7466396 |doi = 10.1126/science.7466396 |ref = harv |bibcode = 1981Sci...211.1390A }}&lt;/ref&gt; Ang ibang mga proseso na nagtataguyod ng pakikipagtulungan ay kinabibilangan ng [[seleksiyon ng pangkat]] kung saan ang pakikipagtulungan ay nagbibigay ng mga pakinaban sa isang pangkat ng mga organismo.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Wilson EO, Hölldobler B |title = Eusociality: origin and consequences |doi = 10.1073/pnas.0505858102 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 102 |issue = 38 |pages = 13367–71 |year = 2005 |pmid = 16157878 |pmc = 1224642 |ref = harv |bibcode = 2005PNAS..10213367W }}&lt;/ref&gt;

=== Espesiyasyon ===
[[Talaksan:Speciation modes edit.svg|left|thumb|350px|Ang apat na mekanismo ng [[espesiasyon]].]]

Ang [[espesiasyon]](''speciation'') ang proseso kung saan ang isang ninunong espesye ay [[diberhenteng ebolusyon|nagpapalitaw]] sa dalawa o higit pang mga inapong espesye na iba at natatangi mula sa ninuno nito.&lt;ref name=Gavrilets&gt;{{cite journal |author = Gavrilets S |title = Perspective: models of speciation: what have we learned in 40 years? |url = https://archive.org/details/sim_evolution_2003-10_57_10/page/n1 |journal = Evolution |volume = 57 |issue = 10 |pages = 2197–215 |year = 2003 |pmid = 14628909 |doi = 10.1554/02-727 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; May maraming mga paraan upang ilarawan ang konsepto ng espesye. Ang pagpipilian ng depinisyon ay nakasalalay sa mga partikularidad ng isinasaalang alang na espesye.&lt;ref name=Queiroz&gt;{{cite journal |author = de Queiroz K |title = Ernst Mayr and the modern concept of species |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 102 |issue = Suppl 1 |pages = 6600–7 |year = 2005 |pmid = 15851674 |pmc = 1131873 |doi = 10.1073/pnas.0502030102 |ref = harv |bibcode = 2005PNAS..102.6600D }}&lt;/ref&gt; Halimbawa, ang ilang mga konseptong espesye ay lumalapat ng mas handa tungo sa mga organismong seksuwal na nagpaparami samantalang ang iba ay mahusay na nag-aangkop ng kanilang sarili tungo sa mga organismong [[aseksuwal]]. Sa kabila ng dibersidad ng iba't ibang mga konsepto ng espesye, ang mga iba't ibang konseptong ito ay maaaring ilagay sa isa sa tatlong mga malawak na pakikitungong pilosopikal: pagtatalik, ekolohikal at pilohenetiko.&lt;ref name=&quot;Ereshsefsky92&quot;&gt;{{cite journal |doi = 10.1086/289701 |last = Ereshefsky |first = M. |title = Eliminative pluralism |url = https://archive.org/details/sim_philosophy-of-science_1992-12_59_4/page/671 |journal = Philosophy of Science |volume = 59 |issue = 4 |pages = 671–690 |year = 1992 |jstor = 188136 }}&lt;/ref&gt; Ang biological species concept (BSC) ay isang klasikong halimbawa ng pakikitungong pakikipagtalik. Ito ay inilarawan ni Ernst Mayr noong 1942 at nagsasaad na ang &quot;espesye ay mga pangkat na aktuwal o potensiyal na nakikipagtalik na mga natural na populasyon na reproduktibong nahiwalay mula sa ibang mga pangkat&quot;.&lt;ref name=&quot;Mayr42&quot;&gt;{{cite book |author = Mayr, E. |title = Systematics and the Origin of Species |url = https://archive.org/details/systematicsorigi0000erne |year = 1942 |publisher = Columbia Univ. Press |place = New York |isbn = 978-0-231-05449-2 | page = [https://archive.org/details/systematicsorigi0000erne/page/120 120] }}&lt;/ref&gt; Sa kabila ng malawakan at pang-matagalang gamit nito, ang BSC tulad ng iba pa ay hindi walang kontrobersiya. Halimbawa dahil ang mga konseptong ito ay hindi mailalapat sa mga [[prokaryote]]&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Fraser C, Alm EJ, Polz MF, Spratt BG, Hanage WP |title = The bacterial species challenge: making sense of genetic and ecological diversity |url = https://archive.org/details/sim_science_2009-02-06_323_5915/page/n68 |journal = Science |volume = 323 |issue = 5915 |pages = 741–6 |year = 2009 |pmid = 19197054 |doi = 10.1126/science.1159388 |ref = harv |bibcode = 2009Sci...323..741F }}&lt;/ref&gt; at ito ay tinawag na [[problema ng espesye]].&lt;ref name=Queiroz /&gt; Tinangka ng ilang mga mananaliksik ang isang nagkakaisang monistikong depinisyon ng espesye samantalang ang iba ay gumamit ng isang plurastikong pakikitungo at nagmumungkahing maaaaring may iba't ibang mga paraan na lohikong mapakahulugan ang depinisyon ng espesye.&lt;ref name=Queiroz /&gt;&lt;ref name=&quot;Ereshsefsky92&quot; /&gt; &quot; Ang [[isolasyong reproduktibo|mga harang sa reproduksiyon]] sa pagitan ng naghihiwalay na mga populasyong seksuwal ay kailangan para sa mga populasyon na [[espesiasyon|maging bagong espesye]]. Ang daloy ng gene ay maaaring magpabagal ng prosesong ito sa pamamagitan ng pagkakalat rin ng bagong mga henetikong variant sa ibang mga populasyon. Depende sa kung gaano kalayo ang dalawang espesye ay nag-iba at humiwalay simula nang [[pinaka-kamakailang karaniwang ninuno]] ng mga ito, maaaring posible pa rin na para sa mga ito na lumikha ng supling gaya ng mga nagtatalik na [[kabayo]] at [[asno]] upang lumikha ng mga [[hybrid]] na [[mule]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Short RV |title = The contribution of the mule to scientific thought |journal = J. Reprod. Fertil. Suppl. |issue = 23 |pages = 359–64 |year = 1975 |pmid = 1107543 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang gayong mga [[hybrid (biolohiya)|hybrid]] ay karamihang baog. Sa kasong ito, ang mga malapit na magkakaugnay na mga espesye ay maaaring regular na magtalik ngunit ang mga hybrid ay mapipili ng laban at ang espesye ay mananatiling natatangi. Gayunpaman, ang mga magagawang hybrid ay minsang nabubuo at ang mga espesyeng ito ay maaaring mag-angking ng mga katangian na isang pagitan(intermediate) sa pagitan ng mga magulang na espesye o mag-angkin ng isang buong bagong [[phenotype]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Gross B, Rieseberg L |title = The ecological genetics of homoploid hybrid speciation |doi = 10.1093/jhered/esi026 |journal = J. Hered. |volume = 96 |issue = 3 |pages = 241–52 |year = 2005 |pmid = 15618301 |pmc = 2517139 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang kahalagahan ng [[hybridisasyon]] sa paglikha ng [[espesiasyong hybrid|bagong espesye]] ng mga hayop ay hindi maliwanag bagaman ang mga kaso ay nakita sa maraming mga uri ng hayop &lt;ref&gt;{{cite journal |author = Burke JM, Arnold ML |title = Genetics and the fitness of hybrids |journal = Annu. Rev. Genet. |volume = 35 |issue = 1 |pages = 31–52 |year = 2001 |pmid = 11700276 |doi = 10.1146/annurev.genet.35.102401.085719 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; na ang [[gray na punong palaka]] ang isang partikular na mahusay na napag-aralang halimbawa.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Vrijenhoek RC |title = Polyploid hybrids: multiple origins of a treefrog species |journal = Curr. Biol. |volume = 16 |issue = 7 |year = 2006 |pmid = 16581499 |doi = 10.1016/j.cub.2006.03.005 |ref = harv |pages = R245–7 }}&lt;/ref&gt; Ang espesiasyon ay napagmasdan ng maraming mga beses sa ilalim ng kontroladong  mga kondisyong laboratoryo at sa kalikasan.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Rice, W.R. |year = 1993 |title = Laboratory experiments on speciation: what have we learned in 40 years |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1993-12_47_6/page/1637 |journal = Evolution |volume = 47 |issue = 6 |pages = 1637–1653 |doi = 10.2307/2410209 |author2 = Hostert |ref = harv }}&lt;br /&gt;*{{cite journal |author = Jiggins CD, Bridle JR |title = Speciation in the apple maggot fly: a blend of vintages? |journal = Trends Ecol. Evol. (Amst.) |volume = 19 |issue = 3 |pages = 111–4 |year = 2004 |pmid = 16701238 |doi = 10.1016/j.tree.2003.12.008 |ref = harv }}&lt;br /&gt;*{{cite web |author = Boxhorn, J |year = 1995 |url = http://www.talkorigins.org/faqs/faq-speciation.html |title = Observed Instances of Speciation |publisher = [[TalkOrigins Archive]] |accessdate = 26 Disyembre 2008 }}&lt;br /&gt;*{{cite journal |author = Weinberg JR, Starczak VR, Jorg, D |title = Evidence for Rapid Speciation Following a Founder Event in the Laboratory |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1992-08_46_4/page/1214 |journal = Evolution |volume = 46 |issue = 4 |pages = 1214–20 |year = 1992 |doi = 10.2307/2409766 |ref = harv |jstor = 2409766 }}&lt;/ref&gt; Sa mga lumikha ng seksuwal na mga organismo, ang espesiasyon ay nagreresulta mula sa reproduktibong paghihiwalay na sinundan ng paghihiwalay sa angkan. May apat na mga mekanismo para sa espesiasyon. Ang pinaka-karaniwan sa mga hayop ang [[espesiasyong allopatriko]] na nangyayari sa mga populasyon na simulang nahiwalay ng heograpiko gaya ng [[pragmentasyon ng habitat]] o [[migrasyon]]. Ang seleksiyon sa ilalim ng mga kondisyong ito ay lumilikha ng napakabilis na mga pagbabago sa hitsura at pag-aasal ng mga organismo.&lt;ref&gt;{{cite journal |year = 2008 |title = Rapid large-scale evolutionary divergence in morphology and performance associated with exploitation of a different dietary resource |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences |volume = 105 |issue = 12 |pages = 4792–5 |pmid = 18344323 |doi = 10.1073/pnas.0711998105 |author = Herrel, A.; Huyghe, K.; Vanhooydonck, B.; Backeljau, T.; Breugelmans, K.; Grbac, I.; Van Damme, R.; Irschick, D.J. |pmc = 2290806 |ref = harv |bibcode = 2008PNAS..105.4792H }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Losos1997&gt;{{cite journal |year = 1997 |title = Adaptive differentiation following experimental island colonization in Anolis lizards |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-05-01_387_6628/page/70 |journal = Nature |volume = 387 |issue = 6628 |pages = 70–3 |doi = 10.1038/387070a0 |author = Losos, J.B. Warhelt, K.I. Schoener, T.W. |ref = harv |bibcode = 1997Natur.387...70L }}&lt;/ref&gt; Habang ang seleksiyon at genetic drift ay umaaasal ng independiyente sa mga populasyong nahiwalay mula sa ibang mga espesye nito, ang paghihiwalay ay maaaring lumikha ng mga organismo na hindi na makakapagparami.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Hoskin CJ, Higgle M, McDonald KR, Moritz C |year = 2005 |title = Reinforcement drives rapid allopatric speciation |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-27_437_7063/page/1352 |journal = Nature |pmid = 16251964 |volume = 437 |issue = 7063 |pages = 1353–356 |doi = 10.1038/nature04004 |ref = harv |bibcode = 2005Natur.437.1353H }}&lt;/ref&gt; Ang ikalawang mekanismo ng espesiasyon ang [[espesiasyong peripatriko]] na nangyayari kapag ang maliliit na mga populasyon ng organismo ay nahiwalay sa isang bagong kapaligiran. Ito ay iba sa epesiasyong allopatriko dahil ang mga hiwalay na populasyon ay mas maliit sa bilang kesa sa populasyon ng magulang. Dito, ang [[epektong tagapagtatag]] ay nagsasanhi ng mabilisang espesiasyon pagkatapos na ang isang pagtaas sa [[loob na pagtatalik]] ay nagpapataas ng seleksiyon sa mga [[homozygote]] na tumutungo sa mabilis na pagbabagong henetiko.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Templeton AR |title = The theory of speciation via the founder principle |url = http://www.genetics.org/cgi/reprint/94/4/1011 |journal = Genetics |volume = 94 |issue = 4 |pages = 1011–38 |date = 1 Abril 1980 |pmid = 6777243 |pmc = 1214177 |ref = harv |access-date = 28 Septiyembre 2012 |archive-date = 4 Hunyo 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090604204506/http://www.genetics.org/cgi/reprint/94/4/1011 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Ang ikatlong mekanismo ng espesiasyon ang [[espesiasyong parapatriko]]. Ito ay katulad ng espesiasyong peripatriko dahil ang isang maliit na populasyon ay pumapasok sa isang bagong habitat ngunit nag-iiba dito dahil walang pisikal na paghihiwalay sa pagitan ng dalawang mga populasyong ito. Bagkus, ang espesiasyon ay nagreresulta mula sa ebolusyon ng mga mekanismo na nagpapaliit ng daloy ng gene sa pagitan ng dalawang populasyon.&lt;ref name=Gavrilets/&gt; Sa pangkalahatan, ito ay nangyayari dahil may isang drastikong pagbabago sa kapaligiran sa loob ng habitat ng mga espesyeng magulang. Ang isang halimbawa ang damong ''[[Anthoxanthum|Anthoxanthum odoratum]]'' na maaaring sumailalim sa parapatrikong espesiasyon bilang tugon sa lokalisadong metal na polusyon mula sa mga mina.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Antonovics J |title = Evolution in closely adjacent plant populations X: long-term persistence of prereproductive isolation at a mine boundary |journal = Heredity |volume = 97 |issue = 1 |pages = 33–7 |year = 2006 |pmid = 16639420 |url = http://www.nature.com/hdy/journal/v97/n1/full/6800835a.html |doi = 10.1038/sj.hdy.6800835 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Dito, ang mga halaman ay nag-eebolb na may resistansiya sa mga matataas na lebel ng metal sa lupa. Ang seleksiyon laban sa pagtatalik sa sensitibo sa metal na populasyong magulang ay lumikha ng isang unti unting pagbabago sa panahong ng pagbubulaklak ng hindi tinatablan ng metal na mga halaman na kalaunang lumilikha ng kumpletong reproduktibong isolasyon. Ang seleksiyon laban sa mga hybrid sa pagitan ng dalawang mga populasyon ay maaaring magsanhi ng pagpapalakas na ebolusyon ng mga katangian na nagtataguyod ng pagtatalik sa loob ng isang espesye gayundin ang pagpapalis ng katangian na nangyayari kapag ang dalawang espesye ay naging mas natatangi sa hitsura.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Nosil P, Crespi B, Gries R, Gries G |title = Natural selection and divergence in mate preference during speciation |url = https://archive.org/details/sim_genetica_2007-03_129_3/page/309 |journal = Genetica |volume = 129 |issue = 3 |pages = 309–27 |year = 2007 |pmid = 16900317 |doi = 10.1007/s10709-006-0013-6 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;
[[Talaksan:Darwin's finches.jpeg|frame|Ang pagiging hiwalay sa heograpiya ng [[mga finch ni Darwin]] sa [[Islang Galápagos]] ay lumikha ng higit sa isang dosenang mga bagong espesye.]] 
Sa ikaapat na mekanismo na [[espesiasyong sympatriko]], ang espesye ay naghihiwalay nang walang isolasyon sa heograpiya o mga pagbabago sa habitat. Ang anyong ito ay bihira dahil kahit ang isang maliit na halaga ng [[daloy ng gene]] ay maaaring mag-alis ng mga pagkakaibang henetiko sa pagitan ng mga bahagi ng isang populasyon.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Savolainen V, Anstett M-C, Lexer C, Hutton I, Clarkson JJ, Norup MV, Powell MP, Springate D, Salamin N, Baker WJr |year = 2006 |title = Sympatric speciation in palms on an oceanic island |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-11_441_7090/page/210 |journal = Nature |volume = 441 |pages = 210–3 |pmid = 16467788 |doi = 10.1038/nature04566 |issue = 7090 |ref = harv |bibcode = 2006Natur.441..210S }}&lt;br /&gt;*{{cite journal |author = Barluenga M, Stölting KN, Salzburger W, Muschick M, Meyer A |year = 2006 |title = Sympatric speciation in Nicaraguan crater lake cichlid fish |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-02-09_439_7077/page/718 |journal = Nature |volume = 439 |pages = 719–23 |pmid = 16467837 |doi = 10.1038/nature04325 |issue = 7077 |ref = harv |bibcode = 2006Natur.439..719B }}&lt;/ref&gt; Sa pangkalahatan, ang espesiasyong sympatriko sa mga hayop ay nangangailangan ng ebolusyon ng parehong [[polimorpismo (biolohiya)|polimorpismo]] at [[nagsasaayos na pagtatalik|hindi random na pagtatalik]] upang pumayag sa reproduksiyong isolasyon na mag-ebolb. G&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Gavrilets S |title = The Maynard Smith model of sympatric speciation |journal = J. Theor. Biol. |volume = 239 |issue = 2 |pages = 172–82 |year = 2006 |pmid = 16242727 |doi = 10.1016/j.jtbi.2005.08.041 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang isang uri ng espesiasyong sympatriko ay kinasasangkutan ng pagtatalik ng magkaibang uri ng dalawang mga magkaugnay na espesye upang lumikha ng bagong espesyeng [[hybrid]]. Ito ay hindi karaniwan sa mga hayop dahil ang mga hybrid na hayop ay karamihang karaniwang baog. Ito ay dahil sa [[meiosis]], ang mga [[kromosomang homolohoso]] mula sa bawat magulang ay mula sa magkaibang espesye at hindi maaaring matagumpay na magpares. Gayunpaman, ito ay mas karaniwan sa mga halaman dahil ang mga halaman ay kadalasang nagdodoble ng kanilang ng mga [[kromosoma]] upang bumuo ng [[polyploidy|mga polyploid]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Wood TE, Takebayashi N, Barker MS, Mayrose I, Greenspoon PB, Rieseberg LH |title = The frequency of polyploid speciation in vascular plants |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 106 |issue = 33 |pages = 13875–9 |year = 2009 |pmid = 19667210 |doi = 10.1073/pnas.0811575106 |pmc = 2728988 |ref = harv |bibcode = 2009PNAS..10613875W }}&lt;/ref&gt; Ito ay pumapayag sa mga kromosoma mula sa bawat magulang na espesye na bumuo ng magkatugmang mga pares sa meiosis dahil ang mga kromosoma ng bawat magulang ay kinatawan na ng isang pares.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Hegarty Mf, Hiscock SJ |title = Genomic clues to the evolutionary success of polyploid plants |journal = Current Biology |volume = 18 |issue = 10 |pages = 435–44 |year = 2008 |pmid = 18492478 |doi = 10.1016/j.cub.2008.03.043 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang isang halimbawa ng gayong pangyayaring espesiasyon ay kapag ang espesye ng halamang  ''[[Arabidopsis thaliana]]'' at ''Arabidopsis arenosa'' na nagtatalik upang bumuo ng bagong espesye na  ''Arabidopsis suecica''.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Jakobsson M, Hagenblad J, Tavaré S |title = A unique recent origin of the allotetraploid species Arabidopsis suecica: Evidence from nuclear DNA markers |url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2006-06_23_6/page/1217 |journal = Mol. Biol. Evol. |volume = 23 |issue = 6 |pages = 1217–31 |year = 2006 |pmid = 16549398 |doi = 10.1093/molbev/msk006 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ito ay nangyari noong mga 20,000 taon ang nakalilipas &lt;ref&gt;{{cite journal |author = Säll T, Jakobsson M, Lind-Halldén C, Halldén C |title = Chloroplast DNA indicates a single origin of the allotetraploid Arabidopsis suecica |url = https://archive.org/details/journal-of-evolutionary-biology_2003-09_16_5/page/1019 |journal = J. Evol. Biol. |volume = 16 |issue = 5 |pages = 1019–29 |year = 2003 |pmid = 14635917 |doi = 10.1046/j.1420-9101.2003.00554.x |ref = harv }}&lt;/ref&gt; at ang prosesong espesiasyong ito ay naulit sa laboratoryo na pumapayag sa pag-aaral ng mga mekanismong henetiko na nasasangkot sa prosesong ito.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Bomblies K, Weigel D |title = Arabidopsis-a model genus for speciation |journal = Curr Opin Genet Dev |volume = 17 |issue = 6 |pages = 500–4 |year = 2007 |pmid = 18006296 |doi = 10.1016/j.gde.2007.09.006 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang katunayan, ang kromosomang dumodoble sa loob ng isang espesye ay maaaring isang karaniwang sanhi ng reproduktibong isolasyon dahil ang kalahati ng dumobleng mga kromosoma ay magiging hindi natugmaan kapag nagtatalik sa mga hindi nadobleng organismo.&lt;ref name=Semon&gt;{{cite journal |author = Sémon M, Wolfe KH |title = Consequences of genome duplication |journal = Curr Opin Genet Dev |volume = 17 |issue = 6 |pages = 505–12 |year = 2007 |pmid = 18006297 |doi = 10.1016/j.gde.2007.09.007 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga pangyayaring espesiasyon ay mahalaga sa teoriya ng [[punctuated equilibrium]] na nagpapaliwanag ng pattern sa fossil rekord ng maiikling mga ebolusyon na pinasukan ng relatibong mahahabang mga yugto ng stasis kung saan ang espesye ay nananatiling relatibong hindi nabago.&lt;ref name=pe1972&gt;Niles Eldredge and Stephen Jay Gould, 1972. [http://www.blackwellpublishing.com/ridley/classictexts/eldredge.asp &quot;Punctuated equilibria: an alternative to phyletic gradualism&quot;] In T.J.M. Schopf, ed., ''Models in Paleobiology''. San Francisco: Freeman Cooper. pp. 82–115. Reprinted in N. Eldredge ''Time frames''. Princeton: Princeton Univ. Press. 1985&lt;/ref&gt; Sa teoriyang ito, ang espesiasyon at mabilis na ebolusyon ay magkaugnay at ang [[natural na seleksiyon]] at genetic drift ay umaasal ng pinakamalakas sa mga organismong sumasailalim sa espesiasyon sa mga nobelang habitat o maliliit na mga populasyon. Bilang resulta, ang mga yugto ng stasis sa fossil rekord ay tumutugon sa populasyong pang-magulang at ang mga organismong sumasailalim sa espesiasyon at mabilis na ebolusyon ay natatagpuan sa maliliit na mga populasyon o sa limitado sa heograpikong mga habitat at kaya ay bihirang maingatan sa mga fossil.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Gould SJ |title = Tempo and mode in the macroevolutionary reconstruction of Darwinism |doi = 10.1073/pnas.91.15.6764 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 91 |issue = 15 |pages = 6764–71 |year = 1994 |pmid = 8041695 |pmc = 44281 |ref = harv |bibcode = 1994PNAS...91.6764G }}&lt;/ref&gt;
== Kasaysayang ebolusyonaryo ng mundo ==
{{PhylomapA|size=320px|align=right|caption=Isang [[Punong pilohenetiko|puno ng ebolusyon]] na nagpapakita ng pagsasanga ng mga modernong species mula sa isang [[karaniwang ninuno]] sa gitna.&lt;ref name=Ciccarelli&gt;{{cite journal |author = Ciccarelli FD, Doerks T, von Mering C, Creevey CJ, Snel B, Bork P |title = Toward automatic reconstruction of a highly resolved tree of life |url = https://archive.org/details/sim_science_2006-03-03_311_5765/page/1282 |journal = Science |volume = 311 |issue = 5765 |pages = 1283–87 |year = 2006 |pmid = 16513982 |doi = 10.1126/science.1123061 |ref = harv |bibcode = 2006Sci...311.1283C }}&lt;/ref&gt; Ang  tatlong [[dominyo (biyolohiya)|dominyo]] ay may kulay na asul([[bakterya]]), berde([[archaea]]) at pula([[eukaryote]]).}} 
Ang mga [[Prokaryote]] ay unang lumitaw sa mundo noong mga tinatayang 3–4 bilyong taong nakakaraan.&lt;ref name=Cavalier-Smith&gt;{{cite journal |author = Cavalier-Smith T |title = Cell evolution and Earth history: stasis and revolution |journal = Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci |volume = 361 |issue = 1470 |pages = 969–1006 |year = 2006 |pmid = 16754610 |doi = 10.1098/rstb.2006.1842 |pmc = 1578732 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Schopf J |title = Fossil evidence of Archaean life |journal = Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci |volume = 361 |issue = 1470 |pages = 869–85 |year = 2006 |pmid = 16754604 |doi = 10.1098/rstb.2006.1834 |pmc = 1578735 |ref = harv }}&lt;br /&gt;*{{cite journal |author = Altermann W, Kazmierczak J |title = Archean microfossils: a reappraisal of early life on Earth |url = https://archive.org/details/research-in-microbiology_2003-11_154_9/page/611 |journal = Res Microbiol |volume = 154 |issue = 9 |pages = 611–17 |year = 2003 |pmid = 14596897 |doi = 10.1016/j.resmic.2003.08.006 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Walang mga pagbabago sa [[morpolohiya]] o organisasyong pang-[[selula]] na nangyari sa mga organismong ito sa mga sumunod na bilyong taon.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Schopf J |title = Disparate rates, differing fates: tempo and mode of evolution changed from the Precambrian to the Phanerozoic |doi = 10.1073/pnas.91.15.6735 |journal = Proc Natl Acad Sci U S A |volume = 91 |issue = 15 |pages = 6735–42 |year = 1994 |pmid = 8041691 |pmc = 44277 |ref = harv |bibcode = 1994PNAS...91.6735S }}&lt;/ref&gt; Noong mga 3.5 bilyong taong nakakaraan, ang bakterya at archea ay naghiwalay mula sa isang karaniwang ninuno. Ang bakterya ay nagpaunlad ng primitibong anyo ng photosynthesis na hindi lumilikha ng oksiheno dahil hindi sila gumagamit ng tubig bilang electron donor kundi hydrogen, suflur o iba pang mga molekulang organiko. Noong mga 3 bilyong taong nakakaraan ay lumitaw ang cyanobacteria na gumagamit ng photosynthesis na naglalabas ng itinatapong produktong [[oksiheno]] na [[pangyayaring malaking oksihenasyon|sukdulang nagpabago sa atmospero ng mundo]] noong mga 2.4 bilyong taong nakakaraan at malamang na nagsanhi ng pagunlad ng mga bagong anyo ng buhay sa mundo. Ang mga [[eukaryote]] ay unang lumitaw sa pagitan ng 1.6&amp;nbsp;– 2.7 bilyong taong nakakaraan. Ang sumunod na malaking pagbabago sa istruktura ng selula ay nangyari nang ang [[bakterya]] ay lumamon sa mga selulang eukaryotiko sa isang ugnayang pagtutulungang tinatawag na [[endosymbiont|endosymbiosis]].&lt;ref name = &quot;rgruqh&quot;&gt;{{cite journal |author = Poole A, Penny D |title = Evaluating hypotheses for the origin of eukaryotes |journal = BioEssays |volume = 29 |issue = 1 |pages = 74–84 |year = 2007 |pmid = 17187354 |doi = 10.1002/bies.20516 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Dyall&gt;{{cite journal |author = Dyall S, Brown M, Johnson P |title = Ancient invasions: from endosymbionts to organelles |url = https://archive.org/details/sim_science_2004-04-09_304_5668/page/252 |journal = Science |volume = 304 |issue = 5668 |pages = 253–57 |year = 2004 |pmid = 15073369 |doi = 10.1126/science.1094884 |ref = harv |bibcode = 2004Sci...304..253D }}&lt;/ref&gt; Pagkatapos nito, ang nilamong bakterya  at ang selulang host ay sumailalim sa kapwa-ebolusyon na ang bakterya ay nagebolb tungo sa [[mitochondrion|mitochondria]] o mga [[hydrogenosome]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Martin W |title = The missing link between hydrogenosomes and mitochondria |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_2005-10_13_10/page/457 |journal = Trends Microbiol. |volume = 13 |issue = 10 |pages = 457–59 |year = 2005 |pmid = 16109488 |doi = 10.1016/j.tim.2005.08.005 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang isa pang paglamon ng mga tulad ng [[cyanobacteria]] na organismo ay humantong sa pagkakabuo ng mga [[chloroplast]] sa mga algae at mga halaman.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Lang B, Gray M, Burger G |title = Mitochondrial genome evolution and the origin of eukaryotes |journal = Annu Rev Genet |volume = 33 |issue = 1 |pages = 351–97 |year = 1999 |pmid = 10690412 |doi = 10.1146/annurev.genet.33.1.351 |ref = harv }}&lt;br /&gt;*{{cite journal |author = McFadden G |title = Endosymbiosis and evolution of the plant cell |journal = Curr Opin Plant Biol |volume = 2 |issue = 6 |pages = 513–19 |year = 1999 |pmid = 10607659 |doi = 10.1016/S1369-5266(99)00025-4 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga anyo ng buhay na umiiral hanggang noong mga 610 milyong taong nakakaraan ay mga [[uniselular]] na mga eukaryote, mga [[prokaryote]] at [[archaea]]. Pagkatapos nito, ang mga organismong [[multiselular]] ay nagsimulang lumitaw sa mga karagatan sa panahong [[Ediacara biota|Ediacaran]] .&lt;ref name=Cavalier-Smith/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author = DeLong E, Pace N |title = Environmental diversity of bacteria and archaea |journal = Syst Biol |volume = 50 |issue = 4 |pages = 470–8 |year = 2001 |pmid = 12116647 |doi = 10.1080/106351501750435040 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang ebolusyong ng pagiging [[multiselular]] ay nangyari sa maraming mga independiyenteng mga pangyayari sa mga organismo gaya ng mga [[sponge]], kayumangging lumot,  [[cyanobacteria]], [[slime mold|slime mould]] at [[myxobacteria]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Kaiser D |title = Building a multicellular organism |journal = Annu. Rev. Genet. |volume = 35 |issue = 1 |pages = 103–23 |year = 2001 |pmid = 11700279 |doi = 10.1146/annurev.genet.35.102401.090145 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Pagkatapos ng paglitaw ng mga organismong multiselular, ang isang malaking halaga ng dibersidad ay lumitaw sa isang pangyayaring tinatawag na  [[pagsabog na Cambrian]] kung saan ang marami sa mga [[phylum]] ay lumitaw sa fossil record na kalaunang naging [[ekstinto]].&lt;ref name=Valentine&gt;{{cite journal |author = Valentine JW, Jablonski D, Erwin DH |title = Fossils, molecules and embryos: new perspectives on the Cambrian explosion |url = https://journals.biologists.com/dev/article/126/5/851/40578/Fossils-molecules-and-embryos-new-perspectives-on |journal = Development |volume = 126 |issue = 5 |pages = 851–9 |date = 1 Marso 1999 |pmid = 9927587 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang iba't ibang mga dahilan para sa pangyayaring ito ay iminungkahi gaya ng pagtitipon ng [[oksiheno]] sa atmospero mula sa [[photosynthesis]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Ohno S |title = The reason for as well as the consequence of the Cambrian explosion in animal evolution |series = 44 |journal = J. Mol. Evol. |volume = 1 |issue = S1 |pages = S23–7 |year = 1997 |pmid = 9071008 |doi = 10.1007/PL00000055 |ref = harv }}&lt;br /&gt;*{{cite journal |author = Valentine J, Jablonski D |title = Morphological and developmental macroevolution: a paleontological perspective |url = http://www.ijdb.ehu.es/web/paper.php?doi=14756327 |journal = Int. J. Dev. Biol. |volume = 47 |issue = 7–8 |pages = 517–22 |year = 2003 |pmid = 14756327 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Noong mga 500 milyong taong nakakaraan, sinakop ng mga halaman at mga [[fungus]] ang lupain at sinundan ng mga [[arthropod]] at ibang mga hayop.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Waters ER |title = Molecular adaptation and the origin of land plants |url = https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2003-12_29_3/page/456 |journal = Mol. Phylogenet. Evol. |volume = 29 |issue = 3 |pages = 456–63 |year = 2003 |pmid = 14615186 |doi = 10.1016/j.ympev.2003.07.018 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga halamang panglupain ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 450 milyong taong nakakaraan. Ang mga [[tetrapod]] ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 390 milyong taong nakakaraan na nagebolb mula sa mga isdang Rhipidistia. Ang mga [[Amphibian]] ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 364 milyong taong nakakalipas na nagebolb mula sa isda. Ito ay sinundan ng paglitaw ng mga [[amniota]] na nagebolb mula sa mga ampibyan. Ang mga basal amniota ay nagsanga sa mga pangkat na synapsid(mga mammal) at sauropsid(mga reptile).  Ang mga therapsid ay lumitaw na nag-ebolb mula sa mga synapsid. Noong mga 310 milyong taong nakakaraan, ang mga [[reptile]] ay unang lumitaw sa fossil record na nagebolb sa mga mukhang reptile na mga [[amphibian]]. Ang mga [[dinosaur]] ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 230 milyong taong nakakaraan na nagebolb mula sa mga archosaur. Noong mga 220 milyong taong nakakaraan, ang mga [[mamalya]] ay unang lumitaw sa fossil record na nagebolb mula sa therapsid. Noong mga 150 milyong taong nakakaran, ang mga [[ibon]] ay unang lumitaw sa fossil record na nagebolb mula sa mga dinosaur. Noong mga 130 milyong taong nakakaraan, ang mga halamang namumulaklak ay unang lumitaw sa fossil record na malamang na nakatulong sa kapwa-ebolusyon sa mga insektong nagpopollinate. Noong mga 85-65 milyong taon, ang mga primado ay humilaway mula sa ibang mga [[mamalya]]. Noong mga 65 milyong taong nakakaraan, ang mga hindi-ibong dinosaur ay naging [[ekstinto]] sa fossil record. Noong mga 40 milyong taong nakakaraan, ang primado ay nagsanga sa dalawang pangkat: Strepsirrhini at Haplorrhini (na kinabibilangan ng mga [[bakulaw]]). Noong mga 15 milyong taong nakakaraan, ang mga [[gibbon]] ay humilaway mula sa mga primadong [[bakulaw]] at noong mga 12-15 milyong taong nakakalipas, ang [[Ponginae]](mga orangutan) ay humiwalay mula sa mga [[bakulaw]]. Pagkatapos nito, ang mga gorilya ay humiwalay sa linya na tumutungo sa [[Pan (hayop)|Pan]](chimpanzee at bonobo) at tao noong mga 10 milyong taong nakakalipas at noong mga 6 hanggang 7 milyong taong nakakalipas ang linyang Pan(chimpanzee at bonobo) ay humiwalay sa linya na tumutungo sa tao. Pagkatapos nito, ang chimpanzee at bonobo ay naghiwalay noong kaunti sa 1 milyong taong nakakalipas. Pagkatapos ng paghihiwalay ng mga linyang Pan at tao, ang linyang tumutungo sa tao ay nag-ebolb tungo sa henus na [[Australopithecus]] noong mga 4 milyong taong nakakalipas na posibleng mula sa [[Ardipithecus]]. Noong mga 2 milyong taong nakakalipas, ang Australopithecus ay nag-ebolb tungo sa henus na [[Homo]] na nagpalitaw naman sa iba't ibang mga species gaya ng mga [[neanderthal]] noong mga 400,000 taong nakakaran at mga [[tao]] noong mga 200,000 taong nakakaraan.

== Mga ebidensiya ng ebolusyon ==
=== Ebidensiya mula sa paleontolohiya ===
==== Mga fossil ====
{{multiple image|direction=vertical|width=250
| image1 =Horseevolution.svg
| image2 = Equine evolution.jpg
| footer =  Ang [[ebolusyon ng kabayo]] na nagpapakita ng rekonstruksiyon ng mga espesyeng fossil na nakuha mula sa magkakasunod na mga [[strata]] ng bato.
}}

Ang mga [[fossil]] ang mga labi ng mga organismong nabuhay sa nakaraang panahon na naingatan .&lt;ref name=Bowler&gt;Bowler, Peter H. 2003. ''Evolution: the history of an idea''. 3rd ed, University of California Press, p108.&lt;/ref&gt; Ang kabuuan ng mga fossil na natuklasan at hindi natuklasan at ang kanilang pagkakalagay sa mga bato at patong na sedimentaryo o [[strata]] ay kilala bilang fossil record. Posibleng malaman kung paanong ang mga partikular na pangkat ng organismo ay nag-ebolb sa pamamagitan ng pagsasaayos ng mga fossil record sa isang kronolohikal na pagkakasunod nito. Ang gayong pagkakasunod ay matutukoy dahil ang mga fossil ay pangunahing matatagpuan sa mga [[batong sedimentaryo]]. Ang batong sedimentaryo ay nabubuo sa pamamagitan ng mga patong ng silt o putik sa ibabaw ng bawat iba pa. Dahil dito, ang nagreresultang bato ay naglalaman ng mga magkakapatong na patong o [[strata]]. Ang mga edad ng bato at mga fossil ay tumpak na mapepetsahan ng mga heologo sa pamamagfitan ng pagsukat ng mga proporsiyon ng mga [[elementong kimikal]] na matatag at [[radyoaktibo]] sa isang ibinigay na patong na tinatawag na [[radiometric dating]]. Ang pinakailalim na strata ay naglalaman ng pinakamatandang bato gayundin ng mga pinakamaagang mga fossil ng organismo samantalang ang pinakaibabaw na strata ay naglalaman ng pinakabatang bato gayundin ng mas kamakailang lumitaw na mga fossil ng organismo.&lt;ref name=mjs&gt;Rudwick M.J.S. 1972. ''The meaning of fossils: episodes in the history of palaeontology''. Chicago University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Whewell, William 1837. ''History of the inductive sciences, from the earliest to the present time''. vol III, Parker, London. Book XVII The palaeotiological sciences. Chapter 1 Descriptive geology, section 2. Early collections and descriptions of fossils, p405.&lt;/ref&gt; Natuklasan ng mga siyentipiko na ang mga batong mas matanda ay naglalaman ng mas kaunting mga uri ng mga fossil na may mas simpleng mga istruktura samantalang ang mas batang mga bato ay naglalaman ng mas malaking pagkakaiba iba ng mga fossil na kadalasang nagpapakita ng mas komplikadong mga istruktura.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Coyne, Jerry A. |title=Why Evolution is True|url=https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn |publisher=Viking|year=2009 |pages=[https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn/page/26 26]–28|isbn=978-0-670-02053-9}}&lt;/ref&gt; Halimbawa, walang fossil ng tao na natagpuan sa bato sa panahong unang lumitaw ang mas simpleng organismo gaya ng mga insekto o [[ampibya]] at sa mga panahon bago nito &lt;ref&gt;The most convincing evidence for the occurrence of evolution is the discovery of extinct organisms in older geological strata... The older the [[strata]] are...the more different the fossil will be from living representatives... that is to be expected if the [[fauna]] and [[flora]] of the earlier strata had gradually evolved into their descendents.|''[[Ernst Mayr]]'', Mayr, Ernst. 2001. What evolution is. Weidenfeld &amp; Nicolson, London. ISBN 0297807413&lt;/ref&gt;  Ayon kay [[Richard Dawkins]], &quot;kung may isang [[hippopotamus]] o [[kuneho]] na natagpuan sa panahong [[Cambrian]], ito ay kumpletong tatalo sa ebolusyon. Walang ganito ang kailanman natagpuan sa fossil record.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Time Magazine, 15 Agosto 2005, page 32 |url=http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,1090909,00.html |access-date=23 Hunyo 2013 |archive-date=13 Hunyo 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060613211455/http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,1090909,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Nakita rin sa fossil rekord ang mga ''[[:Kategorya:Mga fossil na transisyonal|fossil na transisyonal]]'' na mga labi ng fossiladong organismo na nagpapakita ng mga katangian na karaniwan sa parehong mga organismong mas naunang lumitaw sa fossil rekord(ninuno) at sa mga organismong kalaunang lumitaw sa fossil rekord(inapo).&lt;ref name=Herron&gt;{{cite book|last=Herron|first=Scott Freeman, Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://archive.org/details/evolutionaryanal00free|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd}}&lt;/ref&gt; Noong 1859, nang unang ilimbag ang ''[[On the Origin of Species]]'' ni [[Charles Darwin]], ang fossil rekord ay hindi mahusay na alam. Inilarawan ni Darwin ang nakita sa panahong ito na kakulangan sa fossil na transisyonal sa fossil rekord bilang &quot;''ang pinakahalata at pinamatinding pagtutol na mahihimok laban sa teoriya ko''&quot; ngunit kanyang ipinaliwanag ito sa pag-uugnay nito sa sukdulang imperpeksiyon sa rekord na heolohikal.&lt;ref&gt;{{harvnb|Darwin|1859|pp = [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F373&amp;pageseq=297 279–280]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Darwin|1859|pp = [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F373&amp;pageseq=359 341–343]}}&lt;/ref&gt; Ang isa sa mga fossil na ''[[Archaeopteryx]]'' ay natuklasan mga dalawang taon lamang pagkatapos ng publikasyon ng akda ni Darwin noong 1861 at kumakatawan sa isang anyong transisyonal sa pagitan ng mga [[dinosauro]] at [[ibon]]. Mula nito, mas maraming mga [[:Kategorya:Mga fossil na transisyonal|fossil na transisyonal]] ang natuklasan at mayroon na ngayong itinuturing na saganang mga ebidensiya kung paanong ang mga klase ng mga bertebrata ay magkakaugnay at ang karamihan sa mga ito ay sa anyo ng mga fossil na transisyonal.&lt;ref name = &quot;NS2645&quot;&gt;{{Cite journal|publisher = [[New Scientist]]|date = 2008-02-27|issue = 2645|pages = 35–40|url = http://www.newscientist.com/article/mg19726451.700-evolution-what-missing-link.html?full=true|title = Evolution: What missing link?|first = D|last = Prothero|ref = harv}}&lt;/ref&gt; Sa kabila ng relatibong pagiging bihira ng mga angkop na kondisyon para sa fossilisasyon, ang tinatayang mga 250,000 mga espesyeng fossil ay alam sa kasalukuyan.&lt;ref&gt;[http://facstaff.gpc.edu/~pgore/geology/historical_lab/2010Preservation.pdf Laboratory 11 – Fossil Preservation], by Pamela J. W. Gore, Georgia Perimeter College&lt;/ref&gt; Ang bilang ng mga indibidwal na fossil na kinakatawan nito ay malaking iba iba mula espesye hanggang espesye ngunit maraming mga milyong fossil ang nakuha. Halimbawa, ang higit sa tatlong milyong mga fossil mula sa huling [[Panahong Yelo]] ay nakuha mula sa [[La Brea Tar Pits]] sa Los Angeles.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tarpits.org/info/faq/faqfossil.html |title=Frequently Asked Questions |accessdate=2011-02-21 |publisher=The Natural History Museum of Los Angeles County Foundation |archive-date=2011-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311233346/http://www.tarpits.org/info/faq/faqfossil.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Marami pang mga fossil ang nasa ilalim ng lupa sa iba't iba mga [[pagkakabuo (stratigrapiya)|pagkakabuong heolohiko]] na alam na naglalaman ng isang mataas na densidad ng [[fossil]]. Ito ay pumapayag sa pagtatantiya ng kabuuang nilalamang fossil ng mga pagkakabuong ito. Ang isang halimbawa ang [[Pagkakabuong Beaufort]] sa [[Timog Aprika]] na mayaman sa mga fossil ng bertebrata kabilang ang mga [[therapsida]] na mga anyong transisyonal sa pagitan ng mga [[reptilya]] at [[mamalya]].&lt;ref&gt;{{cite book | title=The Karoo: Ecological Patterns and Processes| url=https://archive.org/details/isbn_9780521554503| author=William Richard John Dean and Suzanne Jane Milton| year=1999| page=[https://archive.org/details/isbn_9780521554503/page/31 31]| publisher=Cambridge University Press| isbn=0-521-55450-0}}&lt;/ref&gt; Tinatayang ang pagkakabuong ito ay naglalaman ng mga 800 bilyong fossil ng bertebrata.&lt;ref&gt;{{cite journal| title=Six &quot;Flood&quot; Arguments Creationists Can't Answer| author=Robert J. Schadewald| journal=Creation Evolution Journal| year=1982| volume=3| pages=12–17| url=http://ncseprojects.org/cej/3/3/six-flood-arguments-creationists-cant-answer| access-date=2012-10-06| archive-date=2015-09-19| archive-url=https://web.archive.org/web/20150919190944/http://ncseprojects.org/cej/3/3/six-flood-arguments-creationists-cant-answer| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Ebidensiya mula sa distribusyong heograpikal ===
[[File:Snider-Pellegrini Wegener fossil map.svg|right|thumb|upright=1.5|Mga pattern ng [[fossil]]  sa buong mundo ([[Gondwana]]). ]]
Ang lahat ng mga organismo ay umangkop sa kanilang kapiligiran. Ang [[pag-aangkop]] ay paraan ng organismo na makaligtas o mabuhay sa isang kapiligiran, halimbawa ang mga [[polar bear]] sa mga magiginaw na lugar at mga [[Kangaroo rat]] sa mga tuyo at maiinit na lugar. Kung ang bagong [[species]] ay lumilitaw na karaniwan ay sa pakikipaghiwalay sa mga mas matandang species, ito ay nangyayari sa isang lugar sa mundo. Pagkatapos nito, ang mga bagong species ay maaari ng kumalat sa ibang mga lugar at hindi sa ibang mga lugar. Ang [[Australasia]] ay nawalay sa ibang mga kontinente sa loob ng mga milyong taon. Sa pinakapangunahing bahagi ng kontinente na [[Australia]], 83% ng mga [[mammal]], 89% ng mga [[reptile]], 90% ng mga [[isda]] at [[insekto]] at 93% ng mga [[amphibia]]n ay tanging matatagpuan sa mga lugar na ito. Ang mga katutubong mammal nito ay mga [[marsupial]] gaya ng [[kangaroo]], [[bandicoot]] at [[quoll]]. Sa kabaligtaran nito, ang mga marsupial ay hindi matatagpuan sa kasalukuyan sa [[Aprika]] at bumubuo ng maliit na bahagi sa mammalian [[fauna]] sa [[Timog Amerika]] gaya ng [[opossum]], [[shrew opossum]] at [[monito del monte]]. Ang tanging representatibo lamang ng mga primitibong naglalabas ng itlog na [[mammal]] na tinatawag na [[monotreme]] ang [[echidna]] at [[platypus]]. Ang mga ito ay tanging matatagpuan sa Australasia kabilang ang [[Tasmania]] at [[New Guinea]] at [[Kangaroo Island]]. Ang mga monotreme na ito ay lubos na hindi makikita sa ibang panig ng munod. Sa kabaligtaran, ang Australia ay hindi kinakikitaan ng maraming mga grupo ng mga placental na mammal na karaniwang sa ibang mga kontinente (carnivora, artiodactyls, shrews, squirrels, lagomorphs) bagaman ito ay may mga indigenuous na mga paniki at rodent na kalaunang dumating dito. Ayon sa kasaysayang ebolusyonaryo, ang mga placental mammal ay nag-ebolb sa [[Eurasia]]. Ang mga [[marsupial]], [[placental mammal]] at consentitual mammal ay humiwalay mula sa [[monotreme]] noong [[Kretaseyoso|Panahong Kretaseyoso]]. Ang mga marsupial ay nakarating sa Australia sa pamamagitan ng [[Antarctica]] mga 50 milyong taon ang nakakalipas pagkatapos humiwalay ang Australia sa Antarctica.

==== Singsing na espesye====
{{main|Espesyeng singsing}}
Sa biolohiya, ang isang singsing na species o ''ring species'' ay isang magkakadugtong na serye na mga magkakapitbahay na populasyon na ang bawat isa ay makapagtatalik at makapagpaparami ngunit may umiiral na hindi bababa sa dalawang mga &quot;dulong&quot; populasyon sa serye na labis na malayong magkaugnay para makapagparami bagaman may isang potensiyal na pagdaloy ng gene sa pagitan ng &quot;magkakaugnay&quot; na species. Ang gayong hindi pwedeng pagpaparami na bagaman magkaugnay ng henetiko na mga dulong populasyon ay maaaring kapwa umiral sa parehong rehiyon at kaya ay nagsasara ng singsing. Ang singsing na species ay nagbibigay ng isang mahalagang ebidensiya sa ebolusyon sa dahilang ito ay nagpapakita kung anong mangyayari sa paglipas ng panahon habang ang mga populasyon ay henetikong nagsasanga o naghihiwalay. Ito ay espesyal dahil ang mga ito ay kumakatawan sa mga nabubuhay na populasyon kung anong normal na nangyayari sa pagitan ng matagal nang namatay na mga populasyong ninuno at mga nabubuhay na populasyon kung saan ang mga pagitan ay naging ekstinto. Ayon kay Richard Dawkins , ang ring species ay &quot;nagpapakita lamang sa atin sa dimensiyong pang-espasyo ng isang bagay na palaging mangyayari sa panahong dimensiyon. Sa pormal, ang isyu ay ang interfertile na kakayahang makapagparami sa iba ay hindi isang ugnayang transitibo. Kung ang A ay makapagpaparami sa B at ang B ay makapagpaparami sa C, hindi sumusunod na ang A ay makapagpaparami sa C at kaya ay hindi naglalarawan ng ugnayang pagkakatumbas. Ang isang singsing na species ay isang species na nagpapakita ng isang kontra-halimbawa sa transitibidad. 
[[Talaksan:Ring species seagull.svg|thumb|right|Ang mga ''Larus'' gull ay makapagtatalik at makapagpaparami sa isang singsing sa palibot ng arktiko. 1: [[European Herring Gull|''L. argentatus argentatus'']], 2: [[Lesser Black-backed Gull|''L. fuscus'']], 3: [[Heuglin's Gull|''L. heuglini'']], 4: [[Birula's Gull|''L. vegae birulai'']], 5: [[East Siberian Herring Gull|''L. vegae'']], 6: [[American Herring Gull|''L. smithsonianus'']], 7: [[European Herring Gull#Subspecies|''L. argentatus argenteus'']].]]

[[Talaksan:PT05 ubt.jpeg|thumb|left|Herring Gull (''Larus argentatus'') (harap) at Lesser Black-backed Gull (''Larus fuscus'') (likuran) in Norway: dalawang mga [[phenotype]] na may maliwanag na mga pagkakaiba]]
Ang isang klasikong halimbawa ng isang singsing na species ang sirkumpolar na singsing na species na mga ''[[Larus]]'' gull. Ang saklaw ng mga gull na ito ay bumubuo ng isang singsing sa palibot ng [[Hilagang Polo]] na hindi normal na dinadaanan ng mga gull. Ang  [[European Herring Gull]] (''L. argentatus argenteus'') na pangunahing nakatira sa Gran Britanya at Ireland ay pwedeng magparami o bumuo ng supling upang lumikha ng [[hybrid]] sa [[American Herring Gull]] (''L. smithsonianus''), (na nakatira sa Hilagang Amerika) na makapagpaparami rin sa Vega o [[East Siberian Herring Gull]] (''L. vegae'') na kanluraning subspecies na ang [[Birula's Gull]] (''L. vegae birulai'') ay makapagpaparami sa [[Heuglin's gull]] (''L. heuglini'') na makapagpaparami naman sa Siberian [[Lesser Black-backed Gull]] (''L. fuscus''). Ang lahat na apat ng mga ito ay nakatira sa ibayo ng hilaga ng [[Siberia]]. Ang huli ang silanganing kinatawan ng mga T Lesser Black-backed Gull sa hilagang kanlurang Europa kabilang ang Gran Britanya. Ang mga Lesser Black-backed Gull at mga Herring Gull ay sapat na magkaiba na ang mga ito ay hindi normal na makapagpaparami o makakabuo ng supling. Kaya ang pangkat ng mga gull ay bumubuo ng isang continuum maliban kung saan ang dalanwang angkan ay nagtatagpo sa Europa.

=== Ebidensiya mula sa komparatibong anatomiya ===
Ang komparatibo o paghahambing ng [[anatomiya]] ng mga pangkat ng mga organismo ay naghahayag ng mga katangian sa istrukura na pundamental na magkatulad.

==== Mga istrukturang magkakatulad ====
[[Talaksan:Evolution pl.png|thumb|400px|Paghahambing ng mga pendactyl limb ng mga hayop na pundamental na magkakatulad.]]
Ang basikong istruktura ng lahat ng mga bulaklak ay binubuo ng mga sepal, petal, stigma, style at obaryo ngunit ang mga hugis, kulay, at mga spesipikong istruktura ay iba iba sa bawat species nito.

Ang mga insekto ay magkaka-ugnay. Ang mga ito ay nagsasalo ng parehong hitsura ng katawan na kinokontrol ng master regulatory gene. Ang mga ito ay may anim na hita, mga matigas na bahagi sa laban ng katawan o exoskeleton at mga matang binubuo ng maraming magkakahiwalay na lalagyan at iba pa. Ito ay maipapaliwanag ng ebolusyon. Ang lahat ng mga insekto ay inapo(descendant) ng isang grupo ng mga hayop na nabuhay na matagal na panahon na ang nakakalipas. Ang mga insekto ngayon ay meron pa rin ng mga pangunahing bahaging ito ngunit ang mga detalye ay nagbago. Ang mga insekto na nabubuhay ngayon ay iba na sa insekto noong sinaunang panahon dahil sa ebolusyon. Ang ebidensiya sa [[molekular na biolohiya]] ay sumusuporta sa pananaw na ito.

Ang [[pentadactyl limb]] ay isang halimbawa ng mga istrukturang homologoso. Ito ay matatagpuan sa lahat ng mga klase ng mga [[tetrapod]] (''i.e.'' mula sa mga [[amphibian]] tungo sa mga [[mammal]]). Ito ay mababakas kahit sa mga [[palikpik]] ng ilang mga [[isdang fossil]] na ninuno ng mga unang amphibian. Ang limb ay isang butong proximal ([[humerus]]), dalawang butong ([[Radius (bone)|radius]] at [[ulna]]), at isang serye ng mga [[carpal]] (mga buto ng [[wrist]]) na sinundan ng limang serye ng mga metacarpal(mga butong [[palm]]) at mga [[phalange]](mga dailiri). Sa buong mga tetrapod, ang pundamental na istruktura ng mga pendactyl limb ay pareho na nagpapaktia ng karaniwang ninuno. Sa paglipas ng ebolusyon, ang mga pundamental na istrukturang ito ay nagbago. Ang mga ito ay nagkaroon ng iba't ibang mga silbi upang umangkop sa iba't ibang mga kapaligiran. Halimbawa, sa mga [[unggoy]], ang mga harapang limb ay mas mahaba upang bumuo ng humahawak na kamay para sa pag-akyat at pagduyan sa mga puno, sa [[baboy]], ang unang daliri ay nawala at ang ikalawa at ikalimang mga daliri ay lumiit. Ang dalawang mga natitirang daliri ay mas mahaba at mas malapad kesa sa iba pa. Ito ay may hoof para suportahan ang katawan. Sa kabayo, ang mga harapang limb ay umangkop para sa suporta at pagtakbo sa pamamagitan ng malaking paghaba ng ikatlong daliri na may hoof. Ang mga mole ay may isang pares ng maiikli na tulad ng spade na mga harapang limb para sa paglulungga, ang mga [[anteater]] ay may mahabang ikatlong daliri para sa gibain ang mga burol ng langgam at mga pugad ng mga anay, sa [[balyena]], ang mga harapang limb ay naging mga [[flipper]] para maglayag at magpanatili ng ekwilbriyum tuwing lumalangoy, sa paniki, ang mga harapang limb ay naging mga pakpak para sa paglipad sa pamamagitan ng pagpapahaba ng apat na daliri samantalang ang tulad ng kalawit na unang daliri ay nananatiling malaya para makabitin sa mga puno.

==== Mga atabismo ====
{{Main|Atavismo}}
[[Talaksan:HindlegsOfHumpbackWhale.jpg|thumb|right|150px|Mga likurang hita ng [[balyena]]ng humpback na iniulat noong 1921 ng ]]
Ang [[atavismo]] ang kagawian ng isang organismo na bumalik sa anyo ng ninuno nito. Ito ang pagbabalik o muling paglitaw sa organismo ng mga naglahong mga katangian nito.&lt;ref name=&quot;talkorigins&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.talkorigins.org/faqs/comdesc/section2.html#atavisms|title=29+ Evidences for Macroevolution: Part 2|author=TalkOrigins Archive|authorlink=TalkOrigins Archive|accessdate=2006-11-08}}&lt;/ref&gt; Ang mga atavismo ay nangyayari sa ilang paraan. Ang isang paraan ay kapag ang mga [[gene]] para sa nakaraang umiiral na mga katangian ay naingatan sa DNA at ang mga ito ay nahayag sa pamamagitan ng isang [[mutasyon]] na nag-alis ng nangingibabaw ng mga gene para sa bagong katangian o ang mga nakaraang katangian ay nangibabaw sa bagong katangian.&lt;ref&gt;Lambert, Katie. (2007-10-29) [http://animals.howstuffworks.com/animal-facts/atavism.htm HowStuffWorks &quot;How Atavisms Work&quot;]. Animals.howstuffworks.com. Retrieved on 2011-12-06.&lt;/ref&gt; Ang ilang mga halimbawa nito ang mga [[ahas]] na may likurang hita,&lt;ref name=&quot;universe-review.ca&quot; &gt;[http://universe-review.ca/I10-10-snake.jpg JPG image]&lt;/ref&gt;, mga [[balyena]]ng may likurang hita&lt;ref&gt;[http://www.edwardtbabinski.us/whales/atavisms.html Evolutionary Atavisms]. Edwardtbabinski.us. Retrieved on 2011-12-06.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=A REMARKABLE CASE OF EXTERNAL HIND LIMBS IN A HUMPBACK WHALE|first=Roy Chapman|last=Andrews|date=3 Hunyo 1921|journal=American Museum Novitates|url=http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/4849/1/N0009.pdf|ref=harv|access-date=20 Hunyo 2013|archive-date=13 Hunyo 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613050024/http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/4849/1/N0009.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, mga ekstrang daliri ng paa ng mga [[ungulate]] na hindi sumasayad sa lupa,&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Skeletal Atavism in a Miniature Horse |journal=Veterinary Radiology &amp; Ultrasound |volume=45 |issue=4 |date=Hulyo 2004 |pages=315–317 |last1=Tyson |first1=Reid |last2=Graham |first2=John P. |last3=Colahan |first3=Patrick T. |last4=Berry |first4=Clifford R. |postscript=&lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt; |doi=10.1111/j.1740-8261.2004.04060.x |ref=harv}}&lt;/ref&gt; mga ngipin ng [[manok]],&lt;ref&gt;{{Cite journal |url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=mutant-chicken-grows-alli |title=Mutant Chicken Grows Alligatorlike Teeth |first=David |last=Biello |date=2006-02-22 |journal=[[Scientific American]] |accessdate=2009-03-08 |postscript=&lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt; |ref=harv}}&lt;/ref&gt; muling paglitaw ng [[reproduksiyong seksuwal]] sa ''[[Hieracium pilosella]]'' at [[Crotoniidae]];&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Reevolution of sexuality breaks Dollo's law |first1=Katja |last1=Domes |first2=Roy A. |last2=Norton |first3=Mark |last3=Maraun |first4=Stefan |last4=Scheu |journal=[[PNAS]] |url=http://www.pnas.org/content/104/17/7139 |date=2007-04-24 |volume=104 |issue=17 |pages=7139–7144 |accessdate=2009-04-08 |pmid=17438282 |doi=10.1073/pnas.0700034104 |pmc=1855408 |postscript=&lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt; |bibcode=2007PNAS..104.7139D |ref=harv |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404042127/https://www.pnas.org/content/104/17/7139 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[buntot sa tao]],&lt;ref name=&quot;talkorigins&quot; /&gt; mga ekstrang [[utong]],&lt;ref name=&quot;universe-review.ca&quot; /&gt; at malalaking ngiping [[canine tooth|canine]]. .&lt;ref name=&quot;universe-review.ca&quot; /&gt;

==== Embriyolohiya ====
Mula ika-18 siglo, alam na ang mga [[embryo]] ng iba't ibang espesye ay pare pareho kesa sa mga matandang organismo ng mga ito. Sa partikular, ang ilang mga bahagi ng embryo ay nagpapakita ng ebolusyonaryong nakaraan. Halimbawa, ang embryo ng [[bertebrata]]ng pang-lupain ay lumilikha ng mga [[gill slit]] tulad ng mga embryo ng isda. Ang mga proto-gill slit ay bahagi ng mas komplikadong sistema ng pagbuo kaya ang mga ito ay nagpatuloy.

Ang isa pang halimbawa ang mga ngiping embryonic ng mga [[baleen whale]]. Ang mga ito ay kalaunang nawala. Ang baleen filter ay nabubuo mula sa ibang tissue na tinatawag na keratin. Ang sinaunang [[fossil]] ng baleen whale ay may ngipin gayon din ang baleen.

Ang isa pang halimbawa ang [[barnacle]]. Umabot sa napakaraming mga siglo bago natuklasan ng mga historian na ang barnacle ay mga [[crustacea]]. Ang mga matandang barnacle ay sobrang iba sa iba pang mga crustacea ngunit ang larvae(bata) ay labis na katulad ng ibang mga crustacea.

==== Mga istrukturang bestihiyal ====
Ang isang malakas na ebidensiya para sa karaniwang pinagmulan ang mga istrakturang [[bestihiyal]]. Ang mga walang silbing pakpak ng mga hindi lumilipad na [[beetle]] ay nakasara sa ilalim ng pinagsamang mga takip na pakpak. Ito ay maipapaliwanag na ang mga beetle ngayon ay nagmula sa mga sinaunang beetle na may pakpak na gumagana.  Ang mga rudimentaryong bahagi ng katawan o mga bahaging mas maliit at mas simple sa katulad na bahagi sa mga sinaunang species ay tinatawag na mga istrakturang [[bestihiyal]]. Ang mga istrakturang ito ay may silbi sa sinaunang espesye ngunit ang mga ito ay wala ng silbi sa kasalukuyan o may bago ng silbi. Ang mga halimbawa nito ang mga pelvic girdle ng mga [[whale]], halteres(likod na pakpak) ng mga langaw, pakpak ng mga hindi lumilipad na ibon gaya ng [[ostrich]] at mga halaman ng ilang [[xerophyte]] gaya ng [[cactus]] at parasitikong mga halaman gaya ng [[dodder]]. Gayunpaman, maaring napalitan na ang kanilang orihinal na silbi ng mga istrakturang [[bestihiyal]] sa isang bagong silbi. Halimbawa ang mga halteres sa langaw ay nakakatulong sa pagbalanse ng mga insektong habang lumilipad at ang mga pakpak ng ostrich ay ginagamit sa mga ritual ng pakikipagtalik at pagpapakitang agresibo. Sa mga tao, ang mga istrakturang [[bestihiyal]] ay kinabibilangan ng [[appendix]] at [[wisdom teeth]]. Ang wisdom teeth ay wala ng silbi sa tao kaya ito ay karaniwang binubunot upang maibsan ang sakit na dulot nito sa isang tao.  Ang mga istrakturang bestihiyal na ito ay minsan may seleksiyon laban sa mga ito. Ang mga orihinal na istraktura ay gumagamit ng napalaking pinagkukunan. Kung ang mga ito ay wala ng silbi, ang pagpapaliit ng mga sukat nito ay nagpapaigi ng paggamit nito. Ang ilan sa mga direktang ebidensiya nito ang ilang mga [[crustacean]] ma may mas maliit na mga mata ay tagumpay na nakakapagparami kesa sa mga may malalaking mata. Ito ay dahil ang [[tisyus]] ng [[sistemang nerbiyos]] na hinggil sa pagtingin ay mas naging magagamit para sa ibang mga sensory input.

=== Henetika ===
{{PhylomapB|caption=Isang [[punong pilohenetiko]] ng lahat ng mga nabubuhay na bagay batay sa datos ng kanilang [[rRNA]] [[gene]]. Ito ay nagpapakita ng paghihiwalay ng mga tatlong sakop na [[bacterium|bacteria]], [[archaea]], at [[eukaryote]]. Ang mga puno na nilikha gamit ang ibang mga gene ay pangkalahatang pareho bagaman ang mga ito ay maaaring maglagay ng isang mas maagang mga pangkat na sumanga nang napakaiba na pinagpapalagay na dahil sa mabilis na ebolusyon ng [[rRNA]].}}
Ang isa pinakamatibay na ebidensiya ng ebolusyon mula sa karaniwang pinagmulan o common descent ang pag-aaral ng mga gene sequences. Ang pagsasaliksik na pagkukumpara ng mga sequence sa pagitan ng [[DNA]] ng iba't ibang mga species ay nagbigay ng sobrang tibay na ebidensiya para sa karaniwang pinagmulan common descent na iminungkahi ni [[Charles Darwin]]. Ito ay makikita sa pamamagitan ng pagmamana ng DNA sa ninuno ng mga inapo(descendant) nitong organismo. Ang mas malapit na magkakaugnay na mga species ay may mas malaking praksiyon ng magkatulad na sequence ng DNA at mayroong magkasalong substitusyon kesa sa mas malayong magkakaugnay na mga species.

Ang pinakasimple at pinakamakapangyarihan ay ibinibigay ng rekonstruksiyong [[pilohenetika|pilohenetiko]]. Ang rekonstruksiyong ito kung isasagawa gamit ang mabagal na nag-eebolb na sekwensiyang protina ay maaaring gamitin upang muling likhain ang kasaysayang ebolusyonaryo ng mga modernong organismo at kahit ng mga ekstinto o hindi na umiiral na organismo gaya ng [[mammoth]], [[neandertal]], [[T.rex]] at iba pa. Ipinapakita ng mga muling nilikhang phylogenies ang relasyon na napatunayan sa mga morpolohikal at biokemikal na mga pag-aaral ng mga organismo. Ang pinakadetalyadong mga rekonstruksiyon ay isinagawa sa basehan ng mga mitochondrial genome na pinagsasaluhan ng lahat ng mga organismong [[eukaryote|eukaryotiko]] na mas maikli at mas madaling i-sekwensiya. Ang pinakamalawak na rekonstruksiyon ay isinagawa gamit ang mga sekwensiya ng ilang sinaunang mga protina o gamit ang ribosomal na sekwenisyang [[RNA]].

Ang mga relasyong pilohenetiko ay lumalapat din sa sobrang lawak na uri ng mga  walang silbing elementong sekwensiya kabilang ang repeats, [[transposons]], [[pseudogene]], at mutasyon sa nakokodigo ng protinang mga sekwensiya na hindi nagreresulta sa sekwensiyang [[asidong amino]]. Bagamang ang maliit na mga elementong ito ay kalaunang natagpuang nagiingat ng silbi o tungkulin, sa pinagsama, ito ay nagpapakita ng identity na produkto ng common descent(karaniwang pinagmulan) kesa sa karaniwang tungkulin.

==== Unibersal na biokemikal na organisasyon ====
Lahat ng kilalang umiiral na mga organismo ay nakasalig sa isang parehong pundamental o pangunahing mga biokemikal na organisasyon. Ang mga ito ang henetikong impormasyon na nakokodigo sa [[asidong nukleyiko]]([[DNA]], o [[RNA]] para sa mga [[virus]]), naka-transkriba sa [[RNA]], at isinalin sa mga protina(mga polimero ng [[asidong amino]]) sa pamamagitan ng labis na naingatang [[ribosoma]]. Ang kodigong henetiko(ang tablang salin)  sa pagitan ng DNA at asidong amino ay pareho sa halos lahat ng mga organismo na ang ibig sabihin ay ang piraso ng DNA sa isang [[bakterya]] ay nagkokodigo para sa parehong asidong amino na nasa tao(human). Ang [[ATP]] ay ginagamit bilang kurensiya ng enerhiya ng lahat ng mga nabubuhay na organismo. Ang isang malalim na pagkaunawa ng biolohiya ng pag-unlad ay nagpapakitang ang karaniwang [[morpolohiya]] ay produkto ng pinagsaluhang elementong henetiko.

Halimbawa, ang isang sekwensiya ng DNA na nagkokodigo para sa [[insulin]] sa mga tao ay nagkokodigo rin ng insulin kapag ipinasok sa ibang mga organismo gaya ng mga halaman.&lt;ref&gt;[http://www.businessweek.com/magazine/content/07_33/b4046083.htm From SemBiosys, A New Kind Of Insulin] INSIDE WALL STREET By Gene G. Marcial(AUGUST 13, 2007)&lt;/ref&gt; Bagaman ang mga matang tulad ng [[camera]] ay pinaniniwalaang nag-ebolb ng independyente sa maraming mga hiwalay na okasyon, ang mga ito ay nagsasalo ng isang karaniwang hanay ng mga nakakadama ng liwanag na mga protina (opsins) na nagpapakita ng karaniwang pinagmulan ng lahat ng mga may matang organismo. Ang isa pang halimbawa ang planong katawan ng [[bertebrata]] na ang istruktura ay kinokontrol ng pamilyang homeobox (Hox) ng mga [[gene]].

==== Pagsisekwensiya ng DNA ====
Ang komparison ng sekwensiyang [[DNA]] ay nagbibigay ng kakayahan upang ang mga organismo ay mai-grupo sa pagkakatulad ng sekensiya at ang nagreresultang mga punong pilohenetiko ay tipikal na umaayon sa tradisyonal na [[taksonomiya]] at karaniwang ginagamit upang i-tama o palakasin ang mga klasipikasyong taksonomiko. Ang paghahambing ng sekwensiya ay tinuturing na sukat na sapat na mayaman upang i-tama ang mga maling asumpsiyon sa mga punong pilohenetiko sa mga instansiyang ang ibang mga ebidensiya ay kulang. Halimbawa, ang neutral na sekwensiyang DNA ng tao(human) ay tinatayang 1.2% na [[ebolusyong diberhente|diberhente]] o iba batay sa substitusyon mula sa pinakamalapit ng kamag-anak ng tao na [[chimpanzee]], 1.6% mula sa [[gorilla]], at 6.6% mula sa [[baboon]]. Sa ibang salita, ang [[tao]] at [[chimpanzee]] ay mayroong 98.8% na magkatulad na DNA, kumpara sa tao at gorilla na may 98.4% na magkatulad na DNA at sa pagitan ng tao at baboon na mayroong 93.4 % na magkatulad na DNA.&lt;ref&gt;http://www.livescience.com/1411-monkey-dna-points-common-human-ancestor.html&lt;/ref&gt; Kaya ang ebidensiya ng sekwensiyang DNA ay pumapayag sa paghinuha at relasyong henetiko sa pagitan ng tao at ibang mga [[ape]]. Ang sequence ng 16S ribosomal RNA gene na isang mahalagang [[gene]] sa pagko-code ng isang bahagi ng [[ribosoma]] ay ginamit upang hanapin ang malawak ng relasyong phylogenetic sa pagitan ng mga nabubuhay na organismo. Ang analisis na orihinal na ginawa ni Carl Woese ay nagresulta sa sistemang tatlong sakop na naghihinuha para sa dalawang pangmalakihang paghihiwalay sa sinaunang ebolusyon ng buhay. Ang unang paghihiwalay ay nagdulot ng modernong bakterya at ang kalaunang paghihiwalay ay nagdulot ng modernong [[Arkeya]] at [[Eukaryote]].

==== Mga endogenous retrovirus ====
Ang mga [[Endogenous retrovirus]] (ERV) ang mga labing sekwensiya ng [[genome]] na naiwan mula sa mga sinaunang impeksiyong pang-virus sa isang organismo. Ang mga retrovirus o virogene ay palaging naipapasa sa sumunod na henerasyon ng organismong na nakatanggap ng impeksiyon. Ito ay nag-iiwan sa virogene na maiwan sa genome. Dahil ang pangyayaring ito ay bihira at random, ang paghahanp ng mga magkatulad na mga posisyong kromosomal ng isang virogene sa dalawang magkaibang species ay nagmumungkahi ng karaniwang ninuno.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.talkorigins.org/faqs/comdesc/ |title=29+ Evidences for Macroevolution: The Scientific Case for Common Descent |accessdate=2011-03-10 |publisher= Theobald, Douglas }}&lt;/ref&gt;

=== Mga protina ===
Ang ebidensiyang [[proteome|proteomiko]] ay sumusuporta sa pangkalahatang pinagmulang ninuno ng mga anyo ng buhay. Ang mga mahahalagang protina gaya ng  [[ribosome]], [[DNA polymerase]], at [[RNA polymerase]] ay matatagpuan sa lahat ng mga organismo na may parehong mga tungkulin mula sa pinakasinaunang mga bakterya hanggang sa mga pinakamasalimuot na mga hayop. Ang mga mas maunlad na mga organismo ay nag-ebolb ng mga karagdagang mga  [[protein subunit]] na malaking umaapketo sa regulasyon ng [[interaksiyong protina-sa-protina]] ng mga mahahalagang protina. Ang [[DNA]], [[RNA]], amino acids, at [[lipid bilayer]] na matatagpuan sa lahat ng mga umiiral na organismo ay sumusuporta sa karaniwang pinagmulang ninuno ng mga ito. Ang pagsisiyasat na pilohenetiko ng mga sekwensiya ng protina ay lumilikha ng mga parehong puno ng mga ugnayan sa pagitan ng lahat ng mga organismo.&lt;ref&gt;[http://phylointelligence.org/combined.html &quot;Converging Evidence for Evolution.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727173947/http://phylointelligence.org/combined.html |date=2011-07-27 }} Phylointelligence: Evolution for Everyone. Web. 26 Nov. 2010.&lt;/ref&gt; Ang [[chirality (chemistry)|chirality]] ng DNA, RNA, at mga amino acid ay naingatan sa lahat ng mga alam na buhay. Dahil walang kapakinabangang pantungkulin sa kaliwa o kanang panig na molecular chriality, ang pinakasimpleng hipotesis ay ang pagpipili ay ginawang random ng mas maagang mga organismo at ipinasa sa lahat ng mga umiiral na buhay sa pamamagitan ng karaniwang pinagmulang ninuno. Ang karagdagang ebidensiya para sa muling pagbuo ng mga angkang pangninuo ay nagmumula sa [[junk DNA]] gaya ng mga [[pseudogene]] na mga &quot;patay&quot; na [[gene]] na patuloy na nagtitipon ng mga [[mutasyon]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Petrov DA, Hartl DL |title=Pseudogene evolution and natural selection for a compact genome |journal=J Hered. |volume=91 |issue=3 |pages=221–7 |year=2000 |pmid=10833048 |doi=10.1093/jhered/91.3.221 |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

==== Mga pseudogene ====
{{main|Pseudogene}}
Ang mga [[pseudogene]] o [[noncoding DNA|hindi nagkokodigong DNA]] ang mga karagdagang [[DNA]] sa genome na hindi nata-transkriba tungo sa [[RNA]] upang magsynthesize ng mga [[protina]]. Ang ilan sa mga hindi nagkokodigong DNA na ito ay maaaring may ilang mga silbi ngunit ang karamihan sa mga ito ay walang silbi at tinatawag na &quot;basurang DNA&quot;. Ito ay isang halimbawa, ng isang [[vestige]] dahil ang parereplika ng mga gene na ito ay gumagamit ng enerhiya na gumagawa ritong pagsasayang sa maraming mga kaso. Ang mga basurang DNA ay bumubuo ng 98% ng [[genome]] ng tao samantalang ang may silbing DNA ay bumubuo lamang ng 2% ng genome ng tao.&lt;ref name=junkdna&gt;http://www.livescience.com/31939-junk-dna-mystery-solved.html&lt;/ref&gt; Ang isang pseudogene ay malilikha kapag ang isang nagkokodigong gene ay nagtitipon ng mga [[mutasyon]] na nagpipigil ritong matranskriba na gumagawa ritong walang silbi. Ngunit dahil hindi ito natatranskriba, ito ay walang epekto sa organismo.&lt;ref name=junkdna/&gt; Ang mga pinagsasaluhang mga sekwensiya ng mga hindi gumaganang DNA ay isang pangunahing ebidensiya para sa karaniwang ninuno sa pagitan ng mga organismo.&lt;ref name=TO-FAQ&gt;[http://www.talkorigins.org/faqs/molgen/ &quot;Plagiarized Errors and Molecular Genetics&quot;], [[talkorigins]], by Edward E. Max, M.D., Ph.D.&lt;/ref&gt;

=== Artipisyal na seleksiyon ===
[[Talaksan:Maize-teosinte.jpg| thumb | right |100px | kanan: isang ligaw na halamang [[teosinte]] na ninuno ng modernong mais, kanan: modernong mais na [[domestikasyon|dinomestika]] mula sa teosinte, gitna: [[hybrid]] ng mais-teosinte]] 
{{main|Artipisyal na seleksiyon}}

Tinalakay ni Darwin ang [[artipisyal na seleksiyon]] bilang isang modelo ng [[natural na seleksiyon]] noong 1859 sa unang edisyon ng kanyang aklat na [[On the Origin of Species]]:
{{cquote|Bagaman mabagal ang proseso ng seleksiyon, kung ang mahinang tao ay makakagawa ng higit sa kanyang kapangyarihan ng artipisyal na seleksiyon, wala akong nakikitang limitasyon sa halaga ng pagbabago...na maaaring likhain sa mahabang kurso ng panahon sa pamamagitan ng kapangyarihan ng kalikasan ng seleksiyon.}}

Si [[Charles Darwin]] ay nabuhay sa panahon na ang [[pagsasaka ng hayop]] at mga [[domestikasyon|domestikadong pananim]] ay napakahalaga. Sa [[artipisyal na seleksiyon]], pinagtatalik o pinaparami ng mga magsasaka ang dalawang hayop o halaman na may espesyal o kanais nais na mga katangian at iniiwasang paramihin ang mga hayop o halaman na may hindi magandang katangian. Ito ay nakita sa pagsasakang agrikultural noong ika-18 hanggang ika-19 siglo at ang artipisyal na pagpipili ng magtatalik na mga hayop o halaman ay bahagi nito. Walang tunay na pagkakaiba sa prosesong [[gene|henetiko]] na pinagsasaligan ng artipisyal at natural na seleksiyon. Ang pagkakaibang praktikal ang rate o bilis ng ebolusyon sa [[artipisyal na seleksiyon]] na kahit papaano ay dalawang order ng magnitudo(o 100 beses) na mas mabilis kesa sa rate na [[natural na seleksiyon|makikita sa kalikasan]].

=== Ebidensiya mula sa mga napagmasdang pagbabago sa pamamagitan ng natural na seleksiyon ===

==== Bakterya ====

===== Bakteryang hindi tinatalaban ng antibiyotiko =====
Ang mga pagbabago ay mabilis na mangyayari sa mas maliit at simpleng mga organismo. Halimbawa, ang ilan sa mga [[bakterya]] na nagsasanhi ng sakit ay hindi na mapapatay gamit ang ilang mga [[antibiyotiko]]. Ang mga medisinang ito ay ginagamit pa lamang sa loob ng 89 taon at sa simula ay sobrang epektibo laban sa mga bakteryang ito. Ang mga bakterya ay nag-ebolb upang ang mga ito ay hindi na talaban ng mga antibiyotiko. Gayunpaman, ang mga antibiyotiko ay nakakapatay pa rin ng karamihan sa mga bakterya maliban sa mga bakteryang nagkamit ng resistansiya.

===== E.coli =====
Napagmasdan ni [[Richard Lenski]] na ang ilang mga strain ng ''[[E. coli]]'' ay nag-ebolb ng masalimuot na bagong kakayahan na mag-metabolisa ng [[citrate]] pagkatapos ng mga sampung mga libong henerasyon.&lt;ref name=&quot;newscientist&quot;&gt;{{cite web|last=Le Page|first=Michael|title=NS:bacteria make major evolutionary shift in the lab|url=http://www.newscientist.com/channel/life/dn14094-bacteria-make-major-evolutionary-shift-in-the-lab.htm|date=16 Abril 2008|publisher=New Scientist|accessdate=9 Hulyo 2012}}&lt;/ref&gt; Ang bagong katangiang ito ay hindi umiiral sa lahat ng iba pang mag anyo ng E. Coli kabilang sa simulang strain na ginamit rito.&lt;ref name=Lenski&gt;{{cite journal|last=Blount|first=Z. D.|author2=Borland, C. Z.; Lenski, R. E.|title=Inaugural Article: Historical contingency and the evolution of a key innovation in an experimental population of Escherichia coli|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=4|year=2008|month=June|volume=105|issue=23|pages=7899–7906|doi=10.1073/pnas.0803151105|url=http://www.pnas.org/content/105/23/7899|accessdate=9 Hulyo 2012|pmid=18524956|pmc=2430337|ref=harv}}&lt;/ref&gt;

===== Bakteryang kumakain ng nylon =====
Ang [[bakteryang kumakain ng nylon]] ay isang strain ng ''[[Flavobacterium]]'' na makakapagdigest ng ilang mga byproduct ng manupakturang [[nylon 6]]. Ang nga substansiyang ito ay hindi alam na umiral bago ang imbensiyon ng [[nylon]] noong 1935. Ang karagdagang pag-aaral ay naghayag na ang mga tatlong [[ensima]] na ginagamit ng bakteriya upang idigest ang mga byproduct ng nylon ay malaking iba mula sa ibang mga ensima na nililikha ng ibang mga strain na ''Flavobacterium'' o iba pang mga bakterya. Ang mga ensima na ito ay hindi epektibo sa mga anumang materyal maliban sa mga byproduct ng ginawa ng tao na nylon.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Kinoshita, S. | author2 = Kageyama, S., Iba, K., Yamada, Y. and Okada, H. |title=Utilization of a cyclic dimer and linear oligomers of e-aminocaproic acid by Achromobacter guttatus |journal=Agricultural &amp; Biological Chemistry |volume=39 |issue=6 |pages=1219−23 |year=1975 |issn=0002-1369 |doi=10.1271/bbb1961.39.1219}}&lt;/ref&gt; Napagmasdan rin ng mga siyentipiko sa laboratoryo ang pag-eebolb ng parehong kakayahang ito na makapagdigest ng mga byproduct ng nylon sa ''[[Pseudomonas aeruginosa]]'' na inilagay sa isang kapaligiran na walang mga ibang mapagkukunan ng nutriyento. Ang strain na ''P. aeruginosa'' ay hindi gumamit ng parehong mga ensima na ginagamit ng strain na ''[[Flavobacterium]]''.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Prijambada ID, Negoro S, Yomo T, Urabe I |title=Emergence of nylon oligomer degradation enzymes in Pseudomonas aeruginosa PAO through experimental evolution |journal=Appl. Environ. Microbiol. |volume=61 |issue=5 |pages=2020–2 |year=1995 |month=May |pmid=7646041 |pmc=167468 |url=http://aem.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=7646041 }}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Nagawa rin ng ibang mga siyentipiko na mailipat ang kakayahang lumikha ng mga ensima na nagdidigest ng nylon mula sa strain  ''Flavobacterium'' papunta sa strain ng bakteryang ''[[E. coli]]'' sa pamamagitan ng paglilipat ng [[plasmid]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Negoro S, Taniguchi T, Kanaoka M, Kimura H, Okada H |title=Plasmid-determined enzymatic degradation of nylon oligomers |journal=J. Bacteriol. |volume=155 |issue=1 |pages=22–31 |year=1983 |month=July |pmid=6305910 |pmc=217646 |url=http://jb.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=6305910}}&lt;/ref&gt;

Ayon sa mga siyentipiko, ang kakayahang ito na magsynthesize ng [[nylonase]] ay pinakamalamang na umunlad bilang isang hakbang na [[mutasyon]] na nakapagpatuloy dahil sa napabuting pag-aangkop ng bakterya na nag-angkin ng mutasyon na ito.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Thwaites WM |title=New Proteins Without God's Help |journal=Creation Evolution Journal |volume=5 |issue=2 |pages=1–3 |date=Summer 1985 |publisher=National Center for Science Education (NCSE) |url=http://ncse.com/cej/5/2/new-proteins-without-gods-help |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nmsr.org/nylon.htm Evolution and Information: The Nylon Bug]. Nmsr.org. Retrieved on 2011-12-06.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/9452500/page/2/ Why scientists dismiss 'intelligent design'], Ker Than, [[MSNBC]],  Sept. 23, 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Miller, Kenneth R. [[Only a Theory|''Only a Theory: Evolution and the Battle for America's Soul'']] (2008) pp. 80–82&lt;/ref&gt;

==== Lamok ====
Lumitaw ang pagiging hindi tinatalaban ng [[DDT]] sa iba't ibang mga uri ng mga lamok na [[Anopheles mosquitoes]].&lt;ref&gt;http://www.malariajournal.com/content/8/1/299&lt;/ref&gt;

==== Kuneho ====
Lumitaw ang pagiging hindi tinatalaban ng [[myxomatosis]] sa mga populasyon ng [[kuneho]] sa Australia.&lt;ref&gt;http://www.publish.csiro.au/paper/ZO9900697.htm&lt;/ref&gt;

==== Beetle ====
Ang mga [[Colorado beetle]] ay kilala sa kakayahann nitong hindi talaban ng mga pesticide. Sa loob ng 50 taon, ito ay naging hindi tinatalaban ng 52 [[kompuwestong kimikal]] na ginagamit sa mga insecticide kabilang ang [[cyanide]]. Ang natural na seleksiyon na ito ay pinabilis ng mga artipisyal na kondisyon. Gayunpaman, ang ilang populasyon ng beetle ay tinatalaban sa bawat kemikal na ito. Ang mga populasyon ay naging hindi tinatalaban lamang sa kemikal na ginagamit sa kapaligiran ng mga ito.&lt;ref&gt;Alyokhin, A., M. Baker, D. Mota-Sanchez, G. Dively, and E. Grafius. 2008. Colorado potato beetle resistance to insecticides. American Journal of Potato Research 85: 395–413.&lt;/ref&gt;
==== Langaw ====
Naipakita ng mga pag-aaral sa Estados Unidos, na ang mga langaw pamprutas na namemeste ng mga orange grove ay nagiging hindi tinatalaban ng [[malathion]] na pesticide na ginagamit upang patayin sila.&lt;ref&gt;Doris Stanley (Enero 1996), [https://web.archive.org/web/20071229112827/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3741/is_n1_v44/ai_18019289 Natural product outdoes malathion - alternative pest control strategy]. Retrieved on 15 Setyembre 2007.&lt;/ref&gt;
==== Diamondback moth ====
Sa [[Hawaii]], [[Japan]] at [[Tennessee]], ang [[diamondback moth]] ay nagebolb ng hindi pagiging tinatalaban sa ''[[Bacillus thuringiensis]]'' na ginagamit na biolohikal na pesticide pagkatapos ng mga tatlong taon na gamitin ito.&lt;ref&gt;Daly H, Doyen JT, and Purcell AH III (1998), Introduction to insect biology and diversity, 2nd edition. Oxford University Press. New York, New York. Chapter 14, Pages 279-300.&lt;/ref&gt;

==== Daga ====
Sa [[Inglatera]], ang mga daga sa ilang lugar ay nag-ebolb ng pagiging hindi tinatalaban ng [[lason para sa daga]] na nagawa nilang kainin ng kasing rami ng limang beses sa normal na daga nang hindi namamatay.&lt;ref&gt;http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/10/1/l_101_02.html&lt;/ref&gt;
==== Amaranthus palmeri ====
Sa katimugang Estados Unidos, ang weed na [[Amaranthus palmeri]] na humahadlang sa produksiyon ng [[bulak]] ay nag-ebolb ng malawakang resistansiya sa herbicide na [[glyphosate]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Andrew Leonard, &quot;Monsanto's bane: The evil pigweed&quot;, &amp;#91;&amp;#91;Salon.com&amp;#93;&amp;#93;, Aug. 27, 2008. |url=http://www.salon.com/tech/htww/2008/08/27/monsantos_bane/index.html |access-date=2013-06-23 |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910020017/http://www.salon.com/tech/htww/2008/08/27/monsantos_bane/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== Tomcod ====
Pagkatapos nang pagtatapon ng [[General Electric]]  ng mga [[polychlorinated biphenyls]] (PCB) sa [[Hudson River]] mula 1947 hanggang 1976, ang mga [[Microgadus tomcod|tomcod]] na nakatira sa ilog na ito ay natagpuang nag-ebolb ng hindi pagtalab sa mga epektong nakakalason ng kimikal na ito.&lt;ref name=&quot;Welsh&quot;&gt;{{cite web| last = Welsh| first = Jennifer | title = Fish Evolved to Survive GE Toxins in Hudson River| publisher = [[LiveScience]]| date = 17 Pebrero 2011 | url = http://www.livescience.com/12897-fish-evolved-survive-ge-toxins-hudson-110218.html | accessdate =2011-02-19 }}&lt;/ref&gt; Sa simula, ang populasyon ng tomcod ay nawasak ngunit nakaahon. Natukoy ng mga siyentipiko ang [[mutasyon]] na nagkaloob ng kakayahang ito nang paging hindi tinatalaban. Ang anyong mutasyon ay umiiral sa 99&amp;nbsp;ng mga nabubuhay na tomcod sa ilog na ito kumpara sa mas kaunti sa 10 porsiyento ng mga tomcod mula sa ibang mga katubigan.&lt;ref name=&quot;Welsh&quot;/&gt;

==== Peppered moth ====
Ang isang klasikong halimbawa ng [[pag-aangkop]] bilang tugon sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] ang kaso ng peppered moth. Bago ang [[rebolusyong industriyal]], sa [[Inglatera]], ang mga [[peppered moth]] na makikita dito ay karamihang may kulay na maliwanag na gray na may kaunting mga itim na batik. Dahil dito, nagawa ng mga kulay maliwanag na moth na makapagtago sa mga lichen at bark ng puno na kulay maliwanag rin at makapagtago sa mga predator nitong [[ibon]]. Ang prekwensiya ng mga itim na [[allele]] ng moth sa panahong ito ay 0.01%. Noong mga maagang dekada ng rebolusyong industriyal sa Inglatera, ang countryside sa pagitan ng [[London]] at [[Manchester]] ay natakpan ng itim na [[soot]] mula sa mga pabrikang nagsusunog ng [[coal]]. Marami sa mga lichen na kulay maliwanag ay namatay mula sa mga emisyong [[sulfur dioxide|sulphur dioxide]] at ang mga puno ay natakpan ng itim na soot. Ito ay humantong sa pagtaas ng pagkain ng mga ibon sa mga moth na ''kulay maliwanag'' dahil sa hindi na nito kayang makapagtago sa mga itim na puno. Sa kabilang dako, ang mga itim na moth ay nakapagtago([[camouflage]]) sa mga itim na puno. Sa simula,  bagaman ang karamihan ng mga moth na kulay maliwanag ay patuloy na nakakapagparami, ang karamihan sa kanila ay hindi nakaligtas samantalang ang mga moth na kulay itim ay patuloy na dumadami. Sa paglipas ng maraming mga henerasyon, ang prekwensiya ng [[allele]] ay unti unting lumilipat tungo sa ''kulay itim'' na nakakaligtas at nakakapagparami. Sa gitna ng ika-19 siglo, ang bilang ng mga moth na kulay itim ay tumaas at noong 1895, ang persentahe ng mga moth na kulay itim sa populasyon ng Manchester peppered moth ay iniulat na 98% na isang dramatikong pagbabago ng mga halos 1000% mula sa orihinal na prekwensiya.&lt;ref name=&quot;miller&quot;&gt;Miller, Ken (1999). ''[http://www.millerandlevine.com/km/evol/Moths/moths.html The Peppered Moth: An Update]''&lt;/ref&gt; Ang nag-ebolb na pagiging kulay itim sa populasyon ng mga peppered moth noong [[industriyalisasyon]] ay nakilala bilang ''industrial [[melanism]]''. Gamit ang genetic analysis, iniulat noong 2011 na natukoy ng mga siyentipiko ang isang [[mutasyon]] sa isang ninuno na humantong paglitaw at pag-aangkop ng mga itim na moth noong mga 1840.&lt;ref&gt;http://www.nature.com/news/2011/110414/full/news.2011.238.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21493823&lt;/ref&gt;

==== Radiotrophic fungus ====
Ang [[Radiotrophic fungi]] ang [[fungi]] na gumagamit ng pigment na [[melanin]] upang ikomberte ang [[radyasyong gamma]] tungo sa enerhiyang kimikal para sa paglago.&lt;ref name=&quot;sciencenews.org&quot;&gt;[http://www.sciencenews.org/articles/20070526/fob5.asp Science News, Dark Power: Pigment seems to put radiation to good use], Week of 26 Mayo 2007; Vol. 171, No. 21, p. 325 by Davide Castelvecchi&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title = Ionizing Radiation Changes the Electronic Properties of Melanin and Enhances the Growth of Melanized Fungi |author = Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A. |year = 2007 |journal = PLoS ONE |volume = 2 |pages = e457 |pmid = 17520016 |url = http://www.plosone.org/article/fetchArticle.action?articleURI=info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0000457 |doi =10.1371/journal.pone.0000457 |issue = 5 |pmc = 1866175 |editor1-last = Rutherford |editor1-first = Julian|bibcode = 2007PLoSO...2..457D |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ito ay unang natuklasan noong 2007 bilang mga itim na [[mold]] na lumalago sa loob at palibot ng [[Chernobyl Nuclear Power Plant]].&lt;ref name=&quot;sciencenews.org&quot;/&gt; Ang pagsasaliksik sa  [[Albert Einstein College of Medicine]] ay nagpapakitang ang tatlong naglalaman ng melanin na fungi na ''[[Cladosporium sphaerospermum]]'', ''[[Wangiella dermatitidis]]'', at ''[[Cryptococcus neoformans]]'' ay tumaas sa [[biomassa]] at mas mabilis na nagtipon ng [[acetate]] sa kapiligiran na ang lebel ng [[radyasyon]] ay 500 beses na mas mataas kesa sa isang normal na kapaligiran.
==== Ibon ====
Ayon sa isang ulat noong Marso 2013, ang mga Cliff swallows (Petrochelidon pyrrhonota) ay nag-ebolb ng mas maikling mga pakpak upang makaligtas sa mga sasakyan sa lansangan.&lt;ref&gt;http://www.newscientist.com/article/dn23288-birds-evolve-shorter-wings-to-survive-on-roads.html#.UcEFS-cqYwQ&lt;/ref&gt;

==== Tao ====
Ang [[natural na seleksiyon]] ay nangyayari sa mga kasalukuyang modernong populasyon ng tao.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1931757,00.html |title=Darwin Lives! Modern Humans Are Still Evolving |access-date=2013-06-19 |archive-date=2013-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617124416/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1931757,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Halimbawa, ang populasyon na nanganganib sa malalang sakit na [[kuru (disease)|kuru]] ay may malaking sobrang representasyon ng anyo ng immune na [[prion protein]] gene G127V kesa sa hindi mga immune na allele. Ang prekwensiya ng [[mutasyon]] na ito ay sanhi ng survival ng mga taong immune.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Medical Research Council (UK)|title=Brain Disease 'Resistance Gene' evolves in Papua New Guinea community; could offer insights Into CJD|newspaper=Science Daily (online)|location=Science News|date=21 Nobyembre 2009|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091120091959.htm|accessdate=2009-11-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/5uQpeiOxE?url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091120091959.htm|archivedate=2010-11-22|deadurl=no|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MeadWhitfield2009&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mead|first1=Simon|last2=Whitfield|first2=Jerome|last3=Poulter|first3=Mark|last4=Shah|first4=Paresh|last5=Uphill|first5=James|last6=Campbell|first6=Tracy|last7=Al-Dujaily|first7=Huda|last8=Hummerich|first8=Holger|last9=Beck|first9=Jon|last10=Mein|first10=Charles A.|last11=Verzilli|first11=Claudio|last12=Whittaker|first12=John|last13=Alpers|first13=Michael P.|last14=Collinge|first14=John|title=A Novel Protective Prion Protein Variant that Colocalizes with Kuru Exposure|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2009-11-19_361_21/page/2056|journal=New England Journal of Medicine|volume=361|issue=21|year=2009|pages=2056–2065|issn=0028-4793|doi=10.1056/NEJMoa0809716}}&lt;/ref&gt; Ang ibang mga direksiyong pang-ebolusyon sa ibang mga populasyon ng tao ay kinabibilangan ng paghaba ng panahong reproduktibo, pagbawas sa mga lebel ng cholesterol, blood glucose at blood pressure.&lt;ref name=&quot;ByarsEwbank2009&quot;&gt;{{cite journal|last1=Byars|first1=S. G.|last2=Ewbank|first2=D.|last3=Govindaraju|first3=D. R.|last4=Stearns|first4=S. C.|title=Natural selection in a contemporary human population|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=107|issue=suppl_1|year=2009|pages=1787–1792|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0906199106}}&lt;/ref&gt; Ang [[Lactose intolerance]] ang kawalang kakayahan sa isang tao na i-[[metabolismo|metabolisa]] ang [[lactose]] dahil sa kawalan ng kailangang ensima na [[lactase]] sa [[sistemang dihestibo]] nito. Ang normal na kondisyon sa mga mammal ay ang isang bata ng species nito na makaranas ng nabawasang produksiyon ng [[lactase]] sa dulo ng panahong [[weaning]]. Sa mga tao, ang produksiyon ng lactase ay bumabagsak ng mga 90% sa tuwing unang apat na taon ng buhay nito bagaman ang eksaktong pagbagsak sa paglipas ng panahon ay iba iba.&lt;ref name=soy&gt;[https://web.archive.org/web/20071215230655/http://www.soynutrition.com/SoyHealth/SoyLactoseIntolerance.aspx Soy and Lactose Intolerance] Wayback: Soy Nutrition&lt;/ref&gt; Ang ilang mga populasyon ng tao ay nag-aangkin ng [[mutasyon]] sa [[kromosoma 2]] na nag-aalis ng pagtigil ng produksiyon ng lactase na gumagawa sa mga taong ito na patuloy na makainom ng hilaw na gatas at iba pang mga permentadong mga produktong gatas sa kanilang buong buhay. Ito ay isang kamakailang pag-aangkop na ebolusyonaryo sa ilang populasyon ng tao na nangyari ng independiyente sa parehong hilagang Europa at silangang Aprika sa mga populasyong may pamumuhay sa kasaysayan ng pagpapastol ng mga hayop.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |url=http://genome.wellcome.ac.uk/doc_WTX038968.html |author=Coles Harriet |title=The lactase gene in Africa: Do you take milk? |publisher=The Human Genome, Wellcome Trust |date=2007-01-20 |accessdate=2008-07-18 |archive-date=2008-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929134018/http://genome.wellcome.ac.uk/doc_WTX038968.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Ebidensiya mula sa mga napagmasdang paglitaw ng bagong species ===
Ang [[speciation]] ang proseso ng ebolusyon ng paglitaw ng mga bagong species. Ang speciation ay maaaring mangyari na mula sa iba't ibang mga sanhi at inuuri sa mga iba't ibang anyo nito (e.g. allopatric, sympatric, polyploidization, etc.). Napagmasdan ng mga siyentipiko ang maraming mga halimbawa ng speciation sa laboratoryo at sa kalikasan.

==== Blackcap ====
Ang species ng ibon na ''[[Blackcap|Sylvia atricapilla]]'' na mas kilala bilang mga Blackcap ay nakatira sa [[Alemanya]] at lumilipad patimog-kanluran sa [[Espanya]] samantalang ang isang maliit na pangkat nito ay lumilipad pahilagang-kanluran sa [[Gran Britanya]] tuwing taglamig. Natagpuan ni Gregor Rolshausen mula sa [[University of Freiburg]] na ang paghihiwalay sa [[gene]] ng dalawang mga populasyon ng parehong species ay umuunlad na. Ang mga pagkakaiba ay natagpuang lumitaw sa loob ng mga 30 henerasyon. Sa pagsisikwensiya ng [[DNA]], ang mga indibidwal ay matutukoy sa kinabibilangang pangkat ng species na ito na may akurasyang 85%. Ayon kay Stuart Bearhop ng [[University of Exeter]], ang mga ibon na lumilipad tuwing taglamig sa Inglatera ay nakikipagtalik lamang sa mga sarili nito at sa mga lumilipad tuwing taglamig sa Mediterranean.&lt;ref&gt;{{cite journal |  year = 2005 | title = Assortative mating as a mechanism for rapid evolution of a migratory divide |  url = https://archive.org/details/sim_science_2005-10-21_310_5747/page/502 |  journal = Science | volume = 310 | issue = 5747| pages = 502–504 | doi = 10.1126/science.1115661 | pmid = 16239479 |  last1 = Bearhop |  first1 = S. |  last2 = Fiedler |  first2 = W |  last3 = Furness |  first3 = RW |  last4 = Votier |  first4 = SC |  last5 = Waldron |  first5 = S |  last6 = Newton |  first6 = J |  last7 = Bowen |  first7 = GJ |  last8 = Berthold |  first8 = P |  last9 = Farnsworth |  first9 = K |bibcode = 2005Sci...310..502B |  ref = harv }} [http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/sci;310/5747/502/DC1 Supporting Online Material]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/12/british_birdfeeders_split_blackcaps_into_two_genetically_dis.php |title=British birdfeeders split blackcaps into two genetically distinct groups : Not Exactly Rocket Science |author=Ed Yong |date=3 Disyembre 2009 |publisher=[[ScienceBlogs]] |accessdate=2010-05-21 |archive-date=2010-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608112332/http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/12/british_birdfeeders_split_blackcaps_into_two_genetically_dis.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== ''Drosophila melanogaster'' ====
[[Talaksan:Drosophila speciation experiment.svg|thumb|200px|right|Eksperimentong Drosophila melanogaster]]
Ang pina-dokumentadong bagong espesye ay nagmula sa mga eksperimentong laboratoryo noong mga 1980. Ipinagtalik nina William Rice at G.W. Salt ang mga langaw pamprutas na [[Drosophila melanogaster]] gamit ang [[maze]] na may tatlong iba't ibang mapagpipilian gaya ng liwanag/dilim at basa/tuyo. Ang bawat henerasyon ay inilagay sa maze at ang mga grupo ng langaw na lumabas sa dalawa sa walong labasan ay inihiwalay upang makipagtalik sa kanilang mga respektibong grupo. Pagkatapos ng tatlumput-limang henerasyon, ang dalawang mga grupo at ang mga supling nito ay inihiwalay sa pakikipagtalik dahil sa kanilang malakas na preperensiya ng habitat o kapaligiran. Ang mga ito ay nakipagtalik lamang sa mga kapaligiran na kanilang gusto at hindi nakipagtalik sa mga langaw na iba ang kapaligiran na gusto.&lt;ref&gt;{{cite journal | title=The Evolution of Reproductive Isolation as a Correlated Character Under Sympatric Conditions: Experimental Evidence| author=William R. Rice, George W. Salt| journal=Evolution, Society for the Study of Evolution| year=1990| volume=44 | ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.lifesci.ucsb.edu/eemb/faculty/rice/publications/pdf/25.pdf
 |title=he Evolution of Reproductive Isolation as a Correlated Character Under Sympatric Conditions: Experimental Evidence |accessdate=2010-05-23 |publisher= William R. Rice, George W. Salt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.talkorigins.org/faqs/faq-speciation.html |title= Observed Instances of Speciation, 5.3.5 Sympatric Speciation in Drosophila melanogaster |accessdate=2010-05-23 |publisher= Joseph Boxhorn }}&lt;/ref&gt;
Naipakita rin ni Diane Dodd na ang paghihilaway reproduktibo ay mabubuo mula sa preperensiya ng pakikipagtalik sa langaw na Drosophila pseudoobscura pagkatapos lamang ng walong mga henerasyon gamit ang iba't ibang uri ng pagkain, starch at maltose.

==== Langaw na Hawthorn ====
Ang langaw na hawthorn  na ''[[Rhagoletis pomonella]]'' na kilala rin bilang maggot fly ay sumasailalim sa isang [[sympatric speciation]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Feder JL, Roethele JB, Filchak K, Niedbalski J, Romero-Severson J |title=Evidence for inversion polymorphism related to sympatric host race formation in the apple maggot fly, Rhagoletis pomonella |journal=Genetics |volume=163 |issue=3 |pages=939–53 |date=1 Marso 2003|pmid=12663534 |pmc=1462491 |ref=harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga magkakaibang populasyon ng langaw na hawthorn ay kumakain ng mga iba't ibang prutas. Ang isang natatanging populasyon ay lumitaw sa Hilagang Amerika noong ika-19 siglo pagkatapos na ang [[mansanas]] na hindi isang katutubong species sa Hilagang Amerika ay ipinakilala rito. Ang mga populasyon ng langaw na kumakain lamang ng mga mansanas ay hindi kumakain ng kinakain sa kasaysyan ng species na ito na mga  [[Crataegus|hawthorn]]. Ang kasalukuyang populasyon naman na kumakain ng hawthorn ay hindi kumakain ng mga mansanas. Ang ilang ebidensiya ng pagkakaiba sa dalawang populasyon ng species na ito ang  pagkakaiba sa 6 sa 13 na [[allozyme]] loci, ang mga langaw na hawthorn ay mas huling tumatanda sa panahon, mas matagal na tumatanda kesa sa mga langaw na kumakain ng mansanas at may kaunting ebidensiya ng pagtatalik sa pagitan ng dalawang populasyong ito.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Berlocher SH, Bush GL |title=An electrophoretic analysis of Rhagoletis (Diptera: Tephritidae) phylogeny |journal=Systematic Zoology |volume=31 |issue= 2|pages=136–55 |year=1982 |doi=10.2307/2413033 |jstor=2413033 |ref=harv}}&lt;br /&gt;
{{cite journal |author=Berlocher SH, Feder JL |title=Sympatric speciation in phytophagous insects: moving beyond controversy? |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-entomology_2002_47/page/773 |journal=Annu Rev Entomol. |volume=47 |pages=773–815 |year=2002 |pmid=11729091 |doi=10.1146/annurev.ento.47.091201.145312 |ref=harv }}&lt;br /&gt;
{{cite journal |author=Bush GL |title=Sympatric host race formation and speciation in frugivorous flies of the genus Rhagoletis (Diptera: Tephritidae) |url=https://archive.org/details/sim_evolution_1969-06_23_2/page/237 |journal=Evolution |volume=23 |issue= 2|pages=237–51 |year=1969 |doi=10.2307/2406788 |jstor=2406788 |ref=harv}}&lt;br /&gt;
{{cite journal |author=Prokopy RJ, Diehl SR, Cooley SS |title=Behavioral evidence for host races in Rhagoletis pomonella flies |jstor=4218647 |journal=[[Oecologia]] |volume=76 |issue=1 |pages=138–47 |year=1988 |url=http://www.springerlink.com/content/p1716r36n2164855/?p=d8018d5a59294c2984f253b7152445b7&amp;pi=20 |doi=10.1007/BF00379612 |ref=harv |access-date=2013-06-19 |archive-date=2020-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410162914/http://www.springerlink.com/content/p1716r36n2164855/?p=d8018d5a59294c2984f253b7152445b7&amp;pi=20 |url-status=dead }}&lt;br /&gt;
{{cite journal |author=Feder JL, Roethele JB, Wlazlo B, Berlocher SH |title=Selective maintenance of allozyme differences among sympatric host races of the apple maggot fly |journal=Proc Natl Acad Sci USA. |volume=94 |issue=21 |pages=11417–21 |year=1997  |pmid=11038585 |pmc=23485 |doi=10.1073/pnas.94.21.11417|bibcode = 1997PNAS...9411417F |ref=harv }}&lt;/ref&gt;

==== Lamok na London Underground ====
Ang [[lamok na London Underground]] ay isang species ng lamok sa henus na ''[[Culex]]'' na matatagpuan sa [[London Underground]]. Ito ay nagebolb mula sa species sa overground na ''Culex pipiens''. Bagaman ang lamok na ito ay unang natuklasan sa sistemang London Underground, ito ay natagpuan sa mga sistemang underground sa buong mundo. Ito ay nagmumungkahing ito ay umangkop sa mga sistemang underground na gawa ng tao simula sa huling siglo mula sa local na above-ground na ''Culex pipiens'',&lt;ref name=&quot;Times&quot;/&gt;. Gayunpaman, may mas kamakailang ebidensiya na ito ay uring katimugang lamok na nauugnay sa Culex pipiens na umangkop sa mainit na mga lugar na underground ng mga hilagaang siyudad.&lt;ref name=&quot;Fonseca&quot;/&gt;

Ang species na ito ay may napakaibang mga pag-aasal,&lt;ref name=&quot;Burdick&quot;&gt;{{cite journal |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1134/is_1_110/ai_70770157 |title=Insect From the Underground&amp;nbsp;— London, England Underground home to different species of mosquitos |journal=[[Natural History (magazine)|Natural History]] |year=2001 |author=Alan Burdick |ref=harv}}&lt;/ref&gt; labis na mahirap na makatalik,&lt;ref name=&quot;Times&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.gene.ch/gentech/1998/Jul-Sep/msg00188.html |publisher=The Times |date=1998-08-26 |title=London underground source of new insect forms |access-date=2013-06-19 |archive-date=2016-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161026192922/http://www.gene.ch/gentech/1998/Jul-Sep/msg00188.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; at may ibang prekwensiya ng allele na umaayon sagenetic drift noong [[founder event]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Byrne K, Nichols RA |title=Culex pipiens in London Underground tunnels: differentiation between surface and subterranean populations |url=https://archive.org/details/sim_heredity_1999-01_82_1/page/7 |journal=Heredity |volume=82 |issue=1 |pages=7–15 |year=1999  |pmid=10200079 |doi=10.1038/sj.hdy.6884120 |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Ang lamok na ''Culex pipiens molestus'' ay nagtatalik at nagpaparami sa buong taon, hindi pwede sa malalamig na lugar at kumakagat ng mga daga, mga tao. Ito ay taliwas sa species na above ground na ''Culex pipiens'' na pwede sa malalamig na lugar, nag hihibernate sa taglamig at kumakagat lamang ng mga ibon. Kapag ang dalawang uri ay pinagtalik, ang mga itlog ay hindi makakabuo ng supling na nagmumungkahin may paghihiwalay na reproduktibo.&lt;ref name=&quot;Times&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Burdick&quot;/&gt;

Ang henetikong mga datos ay nagpapakitang ang molestus na lamok na London Underground ay may isang karaniwang ninuno sa halip na ang populasyon sa bawat estasyon ay nauugnay sa pinakamalapit na populasyong above-ground population (i.e. anyong ''pipiens'' ).

Ang malawakang mga magkahiwalay na populasyong ito ay natatangi ng napakaliit na mga pagkakaibang henetiko na nagmumungkahing ang anyong molestus ay nabuo: ang isang  pagkakaibang [[mtDNA]] na pinagsasaluhan sa mga populasyong underground sa 10 siyudad ng Rusya&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Vinogradova EB and Shaikevich EV |title=Morphometric, physiological and molecular characteristics of underground populations of the urban mosquito Culex pipiens Linnaeus f. molestus Forskål (Diptera: Culicidae) from several areas of Russia|url=http://e-m-b.org/sites/e-m-b.org/files/European_Mosquito_Bulletin_Publications811/EMB22/EMB22_04.pdf |journal=European Mosquito Bulletin|volume= 22|year=2007|pages=17–24|ref=harv}}&lt;/ref&gt;  at isang pagkakaibang [[Microsatellite (genetics)|microsatellite]] sa mga populasyon sa Europe, Japan, Australia, middle East at Atlantic islands.&lt;ref name = &quot;Fonseca&quot;&gt;{{cite journal |title=Emerging vectors in the Culex pipiens complex |journal=Science |volume=303 |issue=5663 |pages=1535–8 |year=2004 |pmid=15001783 |doi=10.1126/science.1094247 |url=http://www.mosquitocatalog.org/files/pdfs/wr380.pdf |last1=Fonseca |first1=D. M. |last2=Keyghobadi |first2=N |last3=Malcolm |first3=CA |last4=Mehmet |first4=C |last5=Schaffner |first5=F |last6=Mogi |first6=M |last7=Fleischer |first7=RC |last8=Wilkerson |first8=RC |bibcode=2004Sci...303.1535F |ref=harv |access-date=2013-06-19 |archive-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723204249/http://www.mosquitocatalog.org/files/pdfs/wr380.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== Dagang pambahay na Madeira ====
Ang mga dagang madeira ang species ng daga na nagmula sa dagang pambahay(''Mus musculus''). Ito ay sumailalim sa speciation pagkatapos ng kolonisasyon ng islang [[Madeira]] noong mga 1400. Ang mga anim na natatanging species ay umiiral na sanhi ng mga translokasyong Robertsonian na pagsasanib ng mga magkakaibang ibang bilang mga kromosoma.&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1038/35003116|year=2000|last1=Britton-Davidian|first1=Janice|last2=Catalan|first2=Josette|last3=Da Graça Ramalhinho|first3=Maria|last4=Ganem|first4=Guila|last5=Auffray|first5=Jean-Christophe|last6=Capela|first6=Ruben|last7=Biscoito|first7=Manuel|last8=Searle|first8=Jeremy B.|last9=Da Luz Mathias|first9=Maria|journal=Nature|volume=403|issue=6766|page=158|pmid=10646592|title=Rapid chromosomal evolution in island mice|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-01-13_403_6766/page/n63|bibcode = 2000Natur.403..158B|ref=harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga populasyon ng dagang Madeira ay mayroong kromosoma sa pagitan ng 22 at 30 bagaman ang kanilang ninuno na unang dumating sa isla ay may 40 kromosoma. Ang bawat pangkat ay mayroon ng sarili nitong species. Ito ay nangyari sa loob lamang ng mga 500 taon sa pagitan ng 1,500 hanggang 2,000 henerasyon. Sa karagdagan, ang malaking pagkakaiba ng mga kromosoma ay tanging nag-ebolb mula sa isolasyong heograpiko sa halip na pag-aangkop sa iba't ibang mga kapaligiran. Wala sa mga dagang ito ay mga [[hybrid]] ng anuman sa anim na pangkat ng daga.&lt;ref&gt;http://www.genomenewsnetwork.org/articles/04_00/island_mice.shtml&lt;/ref&gt;

==== Mga ''Molly'' ====
Ang Shortfin Molly (''[[Poecilia|Poecilia mexicana]]'') ay isang maliit na isda na nakatira sa mga [[Lechuguilla Cave|kwebang sulfur]] ng [[Mehiko]]. Natagpuan ng maraming taon ng pag-aaral ng species na ito na ang dalawang mga natatanging populasyon ng mga molly, na may loob na madilim at maliwanag na tubig pang-ibabaw ay nagiging magkahiwalay na [[gene|henetiko]].&lt;ref&gt;Tobler, Micheal (2009). Does a predatory insect contribute to the divergence between cave- and surface-adapted fish populations? Biology Letters {{doi|10.1098/rsbl.2009.0272}}&lt;/ref&gt; Ang mga populasyon ay walang hadlang sa pagitan ng dalawa ngunit natagpuan ng mga siyentipiko na ang mga molly ay hinuhuli ng isang malaking bug na pantubig na (''[[Belostomatidae|Belostoma spp]]''). Tinipon ni Tobler ang bug at parehong mga uri ng molly at inilagay ang mga ito sa malalaking mga bote at muling inilagay sa kweba. Pagkatapos ng isang araw, natagpua nna sa liwanag, ang umangkop sa kwebang isa ay dumanas ng pinakapinsala na apat kada limang mga sugat na pagtusok mula sa mga bug. Sa kadiliman, ang sitwasyon ay kabaligtaran. Ang mga pandama ng molly ay makakadetekta ng banta ng bug sa kabilang sariling habitat ngunit hindi sa iba pa. Ang paglipat mula sa isang habitat tungo sa iba pa ay malaking nagpapataas ng panganib ng kamatayan ng mga ito. Pinaplano ni Tobler ang mga karagdagang eksperimento ngunit naniniwala siyang ito ay isang magandang halimbaw ng paglitaw ng isang bagong species.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/05/giant_insect_splits_cavefish_into_distinct_populations.php |title= Giant insect splits cavefish into distinct populations |accessdate= 2010-05-22 |publisher= Ed Yong |archive-date= 2010-02-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100201061035/http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/05/giant_insect_splits_cavefish_into_distinct_populations.php |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

==== Osong polar ====
Ang isang spesipikong halimbawa ng malakihang iskalang ebolusyon ang [[osong polar]] (''Ursus maritimus''). Ito ay nauugnay sa [[brown bear]] (''Ursus arctos''). Ang dalawang ito ay makakapagtalik at makakalikha pa rin ng supling na [[Grizzly–polar bear hybrid]].&lt;ref&gt;[http://www.scienceray.com/Biology/Zoology/Adaptive-Traits-of-the-Polar-Bear-Ursus-Maritimus.207777 Adaptive Traits of the Polar Bear (Ursus Maritimus)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810000309/http://scienceray.com/biology/zoology/adaptive-traits-of-the-polar-bear-ursus-maritimus/ |date=2011-08-10 }}. Scienceray.com (2008-08-13). Retrieved on 2011-12-06.&lt;/ref&gt; Bagaman malapit na magkaugnay, ang polar bear ay nagkamit ng malalaking mga pagkakaiba mula sa brown bear. Ang mga pagkakaibang ito ay pumayag sa polar bear na makaligtas sa mga kondisyon na hindi magagawa ng mga brown bear. Kabilang dito ang kakayahang makalangoy ng 60 na milya sa mga ma-yelong katubigan, manatiling mainit sa mga kapaligirang maginaw na [[Arktiko]], mahabang leeg na gumagawang madali na panatilihin ang kanilang ulo sa ibabaw ng tubig samantalang lumalangoy, labis na malalaking mga may web na mga paa na nagsisilbing mga paddle kapag lumalanngoy, ang nag-ebolb na maliliit na papillae, ang tulad ng vauole na mga suction cup sa talampakan ng kanilang mga paa na gumagawa sa kanilang hindi madulas sa yelo, kanilang paa na natatakpan ng labis na matting upang ingatan ang mga ito sa masidhing lamig at magbigay traksiyon, ang kanilang mas maliliit na mga tenga ay nagbabawas ng pagkawala ng init, ang kanilang mga talukap ng mata na nagsisilbing mga sunglass, ang mga akomodasyon para sa kanilang diyetang karne, isang malaking tiyan upang payagan ang oportunistikong pagkain at kakayahan na [[mag-ayuno]] hanggang 9 na buwan habang nireresiklo ang kanilang urea.&lt;ref&gt;[http://www.polarbearsinternational.org/bear-facts/polar-bear-evolution/ Polar Bear Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810000926/http://www.polarbearsinternational.org/polar-bears/bear-essentials-polar-style/adaptation/evolution |date=2011-08-10 }}. Polarbearsinternational.org (2011-12-01). Retrieved on 2011-12-06.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ron Rayborne Accepts Hovind's Challenge |url=http://www.kent-hovind.com/250K/ron.htm |access-date=2013-06-20 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/6158s8XO5?url=http://www.kent-hovind.com/250K/ron.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== Hibridisasyon ====
{{main|Hybrid}}
Ang mga bagong species ay nalilikha sa pamamagitan ng [[domestikasyon]] ng mga hayop. Halimbawa, ang mga [[domestikasyon|domestikadong tupa]](''ovis aries'') ay nilikha sa pamamagitan ng [[hybridisasyon]] at hindi na pwede pang magkaanak sa pakikipagtalik sa isang species ng tupa na ''Ovis orientalis'' na pinagmulan nito. Ang mga [[domestikadong baka]] ay maaaring ituring na parehong espesye ng ilang mga uri wild ox, gaur, yak, etc., dahil ang mga ito ay maaaring magkaanak sa pakikipagtalik sa mga ito.

Ang ''[[Raphanobrassica]]'' ay kinabibilangan ng lahat ng mga [[intergeneric hybrid]] sa pagitan ng henera na  ''[[Raphanus]]'' (labanos) and ''[[Brassica]]'' (repolyo, etc.).&lt;ref&gt;[[Georgii Karpechenko|Karpechenko, G.D.]], Polyploid hybrids of ''Raphanus sativus'' X ''Brassica oleracea'' L., Bull. Appl. Bot. 17:305–408 (1927).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Terasawa, Y. Crossing between ''Brassico-raphanus'' and ''B. chinensis'' and ''Raphanus sativus''. Japanese Journal of Genetics. 8(4): 229–230 (1933).&lt;/ref&gt; Ang ''Raphanobrassica'' ay isang [[allopolyploid]] sa pagitan ng [[labanos]] (''Raphanus sativus'') at [[repolyo]] (''Brassica oleracea''). Ang mga halaman ng angkang ito ay kilala bilang mga radiocole. Ang ibang mga anyo ng  ''Raphanobrassica'' ay alam din. Ang Raparadish na isang allopolyploid hybrid sa pagitan ng ''Raphanus sativus'' at ''Brassica rapa'' ay pinapalago bilang isang pananim na fodder. Ang &quot;Raphanofortii&quot; ang allopolyploid hybrid sa pagitan ng ''[[Brassica tournefortii]]'' at ''[[Raphanus caudatus]]''.

Ang mga [[salsify]] ay isang halimbawa ng napagmasdang [[hybrid speciation]]. Noong ika-20 siglo, ipinakilala ng mga tao ang tatlong species ng goatsbeard sa Hilagang Amerika. Ang mga species na ito na  western salsify (''Tragopogon dubius''), meadow salsify (''Tragopogon pratensis''), at [[Tragopogon porrifolius|oyster plant]] (''Tragopogon porrifolius'') ay mga karaniwang weed na ngayon sa mga   urban wasteland. Noong mga 1950, natagpuan ng mga botanista ang dalawang mga bagong species sa mga rehiyon ng [[Idaho]] at [[Washington (estado)|Washington]] na sabay na pinaglalaguan ng ng tatlong species. Ang isang bagong species na ''[[Tragopogon miscellus]]'' ay isang [[tetraploid]] hybrid ng ''T. dubius'' at ''T. pratensis''. Ang isa pang bagong species na  ''[[Tragopogon mirus]]'' ay isa ring allopolyploid ngunit ang mga ninuno nito ang ''T. dubius'' at ''T. porrifolius''. Ang mga bagong species na ito ay karaniwang tinatawag na &quot;mga Ownbey hybrid&quot; na ipinangalan sa botanistang unang naglarawan nito. Ang populasyong''T. mirus'' ay pangunahing lumalago sa pamamagitan ng reproduksiyon ng sarili nitong mga kasapi ngunit ang karagdagang mga episodyo ng [[hybrid]]ization ay patuloy na nagdadagdag ng populasyong ''T. mirus''.&lt;ref&gt;{{cite book | title= Life, the science of biology | edition=7| author= William Kirkwood Purves, David E. Sadava, Gordon H. Orians, and H. Craig Heller| year=2006| page=487| publisher=Sinaur Associates, Inc.| isbn=0-7167-9856-5}}&lt;/ref&gt;

Ang ''T. dubius'' at ''T. pratensis'' ay nagtalik sa [[Europa]] ngunit hindi nagawang makabuo ng supling. Natagpuan ng isang pag-aaral noong Marso 2011 na nang ipakilala ang mga dalawang halamang ito sa Hilagang Amerika noong mga 1920, ang mga ito ay nagtalik at dumoble ang bilang ng mga kromosoma sa kanilang hybrid ''Tragopogon miscellus'' na pumapayag ng isang rest ng kanilang mga gene na pumayag naman sa mas malaking bariasyong henetiko. Ayon kay Propesor Doug Soltis ng [[University of Florida]], &quot;aming nahuli ang ebolusyon sa akto...ang mga bago at iba ibang mga pattern ng ekspresyon ng gene ay pumapayag sa mga bagong species na mabilis na umangkop sa mga bagong kapaligiran&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2011-03/uof-urf031611.php| title=UF researcher: Flowering plant study 'catches evolution in the act'| author=Pam Soltis| publisher=EurekAlert, American Association for the Advancement of Science| date=2011-03-17| accessdate=2011-03-28| archive-date=2018-01-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20180125020339/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2011-03/uof-urf031611.php| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | title=Transcriptomic Shock Generates Evolutionary Novelty in a Newly Formed, Natural Allopolyploid Plant|  journal=Current Biology| year=2011| volume=21| pages=551–6| doi=10.1016/j.cub.2011.02.016| pmid=21419627 | issue=7 | last1=Buggs | first1=Richard J.A. | last2=Zhang | first2=Linjing | last3=Miles | first3=Nicholas | last4=Tate | first4=Jennifer A. | last5=Gao | first5=Lu | last6=Wei | first6=Wu | last7=Schnable | first7=Patrick S. | last8=Barbazuk | first8=W. Brad | last9=Soltis | first9=Pamela S. | ref=harv}}&lt;/ref&gt; Ang napagmasdang pangyayaring ito sa pamamagitan ng [[hybrid]]ization ay karagdagang nagpasulong ng ebidensiya ng karaniwang pinagmulan ng mga organismo. Ang mga [[hybrid]]ization na ito ay artipisyal na isinasagawa sa mga laboratoryo mula 2004 hanggang sa kasaulukuyan.

== Mga maling paniniwala tungkol sa ebolusyon ==
* Ang ebolusyon ay hindi totoo dahil ito ay isa lamang [[teoriya]].
Sagot: Ang miskonsepsiyong ito ay nagmula sa hindi siyentipikong kahulugan ng salitang &quot;teoriya&quot;. Para sa mga pang-araw araw na gamit ng salitang teoriya, ito ay nagpapahiwatig ng mga bagay na &quot;walang ebidensiya&quot;. Ang isa pang nagpapakomplikado dito ang kilalang miskonsepsiyon na kung ang isang [[teoriya]] ay may sapat na ebidensiya, ito ay nagiging batas na nagpapahiwatig na ang mga teoriyang siyentipiko ay mas mababa sa mga [[batas ng agham]]. Dapat maunawaan na ang teoriya ay may ibang kahulugan sa agham dahil sa agham ang mga teoriya ang pinakamahalagang lebel ng pang-unawa at hindi lamang mga &quot;paghula&quot;(guess). Sa wastong paglalarawan, ang teoriyang siyentipiko ay tumutukoy sa mga paliwanag ng mga penomena na mahigpit na nasubok samantalang ang mga batas ay paglalarawang pangkalahatan ng mga penonomena. Kabilang sa mga siyentipikong teoriya na may matibay na mga ebidensiya at nakapasa sa mga eksperimentong siyentipiko ang [[Pangkalahatang relatibidad|Teoriyang Pangkalatang Relatibidad]] ni [[Einstein]] at [[Mekaniks na Kwantum|Teoriyang Mekaniks na Kwantum]] na dalawang pundamental na saligan ng [[pisika]]. 
* Ang mga tao ay hindi nag-ebolb mula sa mga [[unggoy]] dahil ang mga unggoy ay umiiral pa rin.
Sagot: Isang maling paniniwala na ang tao ay nag-ebolb mula sa mga kasalukuyang nabubuhay na [[unggoy]]. Inaangkin ng mga ''hindi naniniwala'' sa ebolusyon na kung ang tao ay nag-ebolb mula sa mga unggoy, dapat ang lahat ng unggoy ay naging tao na. Ang ebolusyon ay isang proseso ng pagsasanga kung saan ang isang species ay maaaring magpalitaw sa dalawa o higit pang mga species.&lt;ref name=abc&gt;http://www.abc.net.au/science/articles/2011/10/04/3331957.htm&lt;/ref&gt; Ang tao ay nagmula sa isang karaniwang ninuno na ninuno rin ng ibang mga ''[[dakilang bakulaw]]''&lt;ref&gt;http://www.livescience.com/7929-human-evolution-closest-living-relatives-chimps.html&lt;/ref&gt; at ang pinakamalapit na nabubuhay na kamag-anak ng mga tao ang ''[[dakilang bakulaw]]'' na [[chimpanzee]] na nagsasalo ng ''karaniwang ninuno'' sa tao na nabuhay noong mga 5-8 milyong taong nakakaraan.&lt;ref&gt;http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/faq/cat02.html&lt;/ref&gt; Ang mga organismong ''[[primado]]'' ay nag-ebolb mula sa mga ''[[mamalya]]'' noong mga 65 milyong taong nakakaraan. Ang mga sinaunang primado ay nag-ebolb at naghiwalay tungo sa mga pangkat na [[Haplorhini]] at [[Strepsirrhini]] noong mga 63 milyong taong nakakaraan. Noong mga 58 milyong taong nakakaraan, ang mga tarsier ay humiwalay mula sa mga ibang [[Haplorhini]]. Ang natitirang Haplorhini na [[Simian]] ay naghiwalay sa mga pangkat na [[Catarrhini]] at [[Platyrrhini]]. Ang linyang Platyrrihni([[Bagong Daigdig na unggoy]]) ay humiwalay mula sa linyang [[Catarrhini]]([[bakulaw]] at mga [[Lumang Daigdig na unggoy]]) noong mga 40 milyong taong nakakaraan. Pagkatapos nito, ang Catarrhini ay naghiwalay sa mga pangkat na [[bakulaw]] at [[Lumang Daigdig na unggoy]] noong mga 25-30 milyong taong nakakaraan batay sa mga [[orasang molekular]].&lt;ref&gt;http://www.nature.com/news/fossils-indicate-common-ancestor-for-two-primate-groups-1.12997&lt;/ref&gt; Ang linyang [[bakulaw]] ay naghiwalay sa [[gibbon]] at [[dakilang bakulaw]] noong mga 15-20 milyong taong nakakaraan. Ang Ponginae(mga orangutan) ay humiwalay mula sa [[dakilang bakulaw]] noong mga 12 milyong taong nakakaraan. Ang mga gorilya ay humiwalay mula sa mga [[dakilang bakulaw]] na linyang tumutungo sa [[Pan (hayop)|Pan]](chimpanzee at bonobo) at tao noong mga 10 milyong taong nakakaraan. Ang tao at chimpanzee ay naghiwalay noong 5-8 milyong taong nakakaraan. Ang linyang [[Pan (hayop)|Pan]] ay naghiwalay sa [[chimpanzee]] at [[bonobo]] noong 1 milyong taong nakakaraan. Ang linyang tumutungo sa tao ay nagpalitaw sa genus na [[australopithecus]] noong mga 4 milyong taong nakakaraan na kalaunan namang nagebolb sa genus na [[Homo]] noong 2 milyong nakakaraan na kalaunan namang nag-ebolb sa species na [[homo sapiens]] o tao noong mga 200,000 taong nakakaraan. Ang pinakamatandang natuklasang mga fossil ng mga ''[[homo sapiens]]'' ang mga [[labing Omo]] na may edad na 195,000 (±5,000) taong gulang.&lt;ref&gt;{{cite journal|date=17 Pebrero 2005|title=Fossil Reanalysis Pushes Back Origin of Homo sapiens|journal=[[Scientific American]]|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=fossil-reanalysis-pushes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=McDougall|first=Ian|author2=Brown, Francis H.; Fleagle, John G.|title=Stratigraphic placement and age of modern humans from Kibish, Ethiopia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-02-17_433_7027/page/733|journal=Nature|date=17 Pebrero 2005|volume=433|issue=7027|pages=733–736|doi=10.1038/nature03258|pmid=15716951}}&lt;/ref&gt; 
* Ang natural na seleksiyon ay kinasasangkutan ng mga organismong nagtatangka o nagsisikap na makaangkop sa kanilang kapaligiran. 
Sagot: Ang [[natural na seleksiyon]] ay humahantong sa pag-aangkop ng species sa paglipas ng panahon ngunit hindi kinasasangkutan ng pagtatangka, pagsisikap o pagnanais ng organismo. Ang natural na seleksiyon ay nagreresulta mula sa bariasyon o pagkakaiba-ibang henetiko sa isang populasyon. Ang bariasyong ito ay nalilika ng random na [[mutasyon]] na isang prosesong hindi naaapektuhan sa pagsisikap ng isang oragnismo. Ang isang indibidwal ay maaaring may [[gene]] para sa katangiang sapat na mabuti upang makapagpatuloy at makapagparami o wala nito. Halimbawa, ang bakterya ay hindi nagebolb ng resistansiya o hindi pagtalab ng antibiyotiko dahil tinangka nila. Sa halip, ang resistansiya ay nag-ebolb dahil sa random na mutasyon na gumawa sa ilang mga indibidwal na bakterya na hindi talaban ng antibiyotiko at makapagparami at sa gayon makapag-iwan ng mga supling na hindi rin tinatalaban ng antibiyotiko.&lt;ref&gt;http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/misconceptions_faq.php#a2&lt;/ref&gt;
* Ang ebolusyon ay palaging nagsasanhi sa mga organismo na maging mas mabuti. 
Sagot: Ang natural na seleksiyon ay nagreresulta sa bumuting mga kakayahan ng organismo na makaangkop at makapagparami. Gayunpaman, hindi ito nangangahulugang pagsulong. Ang natural na seleksiyon ay hindi lumilikha ng mga organismo na perpektong umangkop sa kanilang kapaligiran. Ito ay kadalasang pumapayag sa pagpapatuloy ng mga indibidwal na may isang saklaw ng mga katangian na sapat na mabuti upang makapagpatuloy. Sa isang hindi nagbabagong kapaligiran, ang natural na seleksiyon ay nagpapanatili sa isang organismo na hindi nagbabago. May iba ring mga mekanismo ng ebolusyon na hindi nagsasanhi ng pagbabagong pag-aangkop ng organismo. Ang mutasyon, migrasyon, at genetic drift ay maaaring magsanhi sa mga populasyon na mag-ebolb sa mga paraang mapanganib o mas hindi angkop sa kapaligiran. Halimbawa, ang populasyong [[Afrikaner]] ay may hindi karaniwang mataas na prekwensiya ng [[gene]] na responsable sa [[sakit ni Huntington]] dahil ang bersiyon ng gene ay lumipat sa mataas na prekwensiya habang ang populasyon ay lumalago mula sa isang simulang maliit na populasyon.&lt;ref&gt;http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/misconceptions_faq.php#a3&lt;/ref&gt;
* Ang ebolusyon ay lumalabag sa ikalawang batas ng termodinamika.
Sagot:Ang pag-aangkin na ang ebolusyon ay lumalabag sa batas ng [[termodinamika]] ay batay sa maling pagkaunawa ng [[ikalawang batas ng termodinamika]] na nagsasaad na ang anumang hiwalay na sistema ay magpapataas ng kabuuang entropiya nito sa paglipas na panahon. Ang isang hiwalay na sistema ay inilalarawan na sistemang walang anumang input ng labas na enerhiya. Ang batas na ito ay lumalapat sa [[uniberso]] dahil isa itong hiwalay na sistema. Gayunpaman, dahil sa ang daigdig ay hindi isang hiwalay na sistema, ang kaayusan sa daigdig ay maaaring mangyari at magpalitaw ng mga komplikadong organismo hangga't may input ng enerhiya gaya ng liwanag ng araw. Ang proseso ng natural na seleksiyon na responsable sa gayong lokal na pagtaas ng kaayusan ay maaaring mahango ng matematikal mula sa ekspresyon ng ekwasyon ng ikalawang batas para sa magkaugnay na hindi-ekwilibrium na mga bukas na sistema.&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1098/rspa.2008.0178 |title=Natural selection for least action |author=Kaila, V. R. and Annila, A.|journal=Proceedings of the Royal Society A |date=8 Nobyembre 2008 |volume=464 |issue=2099 |pages=3055–3070|bibcode = 2008RSPSA.464.3055K }}&lt;/ref&gt;
* Ang mga komplikadong anyo ng buhay ay biglaang lumitaw sa pagsabog na Cambrian.
Sagot: Ang tinatawag na pagsabog na Cambrian ang tila biglaang paglitaw ng mga maraming mga phyla ng hayop noong mga 543 milyong taon ang nakakalipas. Ang kasalukuyang ebidensiya ay nagpapakitang ang &quot;pagsabog&quot; ay nangyari sa loob ng mga 20 milyong taon hanggang 40 milyong taon. Ayon sa mga siyentipiko, ang pagsabog na Cambrian ay hindi pinagmulan ng komplikadong buhay sa mundo. Ang ebidensiya ng buhay [[multiselular]] ay lumitaw sa pagkakabuong Doushantuo sa Tsina noong bago ang Cambrian noong mga 590 hanggang 560 milyong taong nakakalipas. Ang mga iba ibang mga fossil ay lumitaw bago ang 555 milyong taong nakakalipas.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://talkorigins.org/indexcc/CC/CC300.html |title=Archive copy |access-date=2013-06-24 |archive-date=2013-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130807224131/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC300.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ayon sa mga kritiko, mali na angkining ang lahat ng mga phyla ng mga hayop ay lumitaw sa Cambrian. Ang molekular na ebidensiya ay nagpapakitang ang hindi bababa sa mga anim na phyla ng hayop ay lumitaw bago ang panahong Cambrian. Ang mga plano ng katawan ng hayop na lumitaw sa Cambrian ay hindi rin kinabibilangan ng mga modernong pangkat ng mga hayop gaya ng mga [[starfish]], mga talangka, mga insekto, mga isda, mga butiki at mga [[mammal]] na kalaunang lumitaw sa fossil record. Ang mga anyo ng hayop na lumitaw sa &quot;pagsabog na Cambrian&quot; ay mas primitibo kesa sa mga kalaunang lumitaw na hayop na ito at ang karamihan sa mga hayop sa Cambrian ay may malalambot na katawan. Ang mga hayop na lumitaw sa Cambrian ay kinabilangan rin ng mga ilang transisyonal na fossil kabilang ang Hallucigenia at Anomalocaris.
* Ang Piltdown Man at Nebraska Man ay mga pandaraya ng ebolusyon.
Sagot: Noong 1912, itinanghal nina [[Charles Dawson]] at [[Arthur Smith Woodward]] ang buto ng panga at isang bungo na kanilang inangking 500,000 taong gulang. Gayunpaman, hindi lahat ng mga siyentipiko ay tumanggap sa pagiging tunay ng mga butong ito. Pagkatapos ng 40 taon, ito ay napatunayang pineke. Bagaman ang [[Nebraska man]] ay hindi isang sinadyang pandaraya, ang orihinal na pag-uuri ay napatunayang mali. Inaangkin ng mga anti-ebolusyonista na ang pagiging pandaraya ng [[Piltdown man]] ay nagpapamali sa kabuuan ng ebolusyon. Gayunpaman, ang Piltdown man ay hindi kailanmang ginamit na ebidensiya para sa ebolusyon at ang isang pandaraya ay hindi rin nagpapataob sa mga aktuwal na ebidensiya na umiiral at hindi pandaraya. Ang Piltdown man ay nagsisilbi ngayong isang mahusay na halimbawa ng mga katangiang pagtutuwid sa sarili ng agham.

== Mga pananaw panrelihiyon ==
=== Pagtanggap sa ebolusyon ===
{{bar box
|title=Mga pagkakaiba sa mga relihiyon tungkol sa tanong ng Ebolusyon sa Estados Unidos&lt;br /&gt;Ang persentahe ng mga relihiyoso na umaayon na ang ebolusyon ang pinakamahusay na paliwanag ng pinagmulan ng tao sa mundo
|caption=Kabuuang persentahe ng populasyon ng Estados Unidos:48%&lt;br /&gt;Sanggunian: [[Pew Forum]]&lt;ref&gt;[http://pewforum.org/Science-and-Bioethics/Religious-Differences-on-the-Question-of-Evolution.aspx Religious Groups: Opinions of Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730045010/http://www.pewforum.org/Science-and-Bioethics/Religious-Differences-on-the-Question-of-Evolution.aspx |date=2013-07-30 }}, [[Pew Forum]] (Isinagawa noong 2007, inilabas noong 2008)&lt;/ref&gt;
|float=center
|bars=
{{bar pixel|[[Budismo|Budista]]|silver|405||81%}}
{{bar pixel|[[Hindu]]|black|400||80%}}
{{bar pixel|[[Hudaismo|Hudyo]]|silver|385||77%}}
{{bar pixel|Walang kinabibilangang denominasyon|black|360||72%}}
{{bar pixel|[[Simbahang Katoliko Romano|Romano Katoliko]]|silver|290||58%}}
{{bar pixel|[[Silangang Ortodokso|Ortodokso]]|black|270||54%}}
{{bar pixel|Nananaig na Protestantismo|silver|255||51%}}
{{bar pixel|[[Islam|Muslim]]|black|225||45%}}
{{bar pixel|Hist. na Itim na Protestante|silver|190||38%}}
{{bar pixel|Ebanghelikal na Protestante|black|120||24%}}
{{bar pixel|[[Mormon]]|silver|110||22%}}
{{bar pixel|[[Mga Saksi ni Jehova]]|black|40||8%}}
}}

May mga [[relihiyon]] na naniniwalang ang ebolusyon ay ''hindi'' sumasalungat sa kanilang pananampalataya. Ang pananaw na ito ay karaniwang tinatawag na mga [[theistic evolution]]. Halimbawa, ang mga 12 na nagsakdal laban sa pagtuturo ng [[kreasyonismo]] sa Estados Unidos sa kaso ng korte na ''[[McLean v. Arkansas]]'' ay binubuo ng mga klero at [[mangangaral]] na kumakatawan sa mga pangkat na Methodist, Episcopal, African Methodist Episcopal, Katoliko, Southern Baptist, Reform Jewish, at Presbyterian.&lt;ref&gt;[http://www.encyclopediaofarkansas.net/encyclopedia/entry-detail.aspx?entryID=2243 McLean v Arkansas, Encyclopedia of Arkansas]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ncse.com/media/voices/religion ''Defending the teaching of evolution in public education, Statements from Religious Organizations'']&lt;/ref&gt; Ang [[Arsobispo ng Canterbury]], Dr. [[Rowan Williams]], ay naglabas ng mga pahayag na sumusuporta sa ebolusyon noong 2006.&lt;ref&gt;[http://www.theregister.co.uk/2006/03/21/archbishop_backs_evolution/ ''Archbishop of Canterbury backs evolution: Well, he is a Primate,'' Chris Williams, The Register, Tuesday 21 Marso 2006]&lt;/ref&gt; Natagpuan ni Molleen Matsumura ng [[National Center for Science Education]] na sa mga Amerikano sa 12 pinakamalalaking mga denominasyong Kristiayno, ang hindi bababa sa 77% ay kabilang sa mga denominasyong sumusuporta sa pagtuturo ng ebolusyon.&lt;ref&gt;{{harvnb|Matsumura|1998|p=9}} notes that, &quot;''Table 1 demonstrates that Americans in the 12 largest Christian denominations, 89.6% belong to churches that support evolution education! Indeed, many of the statements in ''Voices'' insist quite strongly that evolution must be included in science education and &quot;creation science&quot; must be excluded. Even if we subtract the [[Southern Baptist Convention]], which has changed its view of evolution since [[McLean v Arkansas]] and might take a different position now, the percentage those in denominations supporting evolution is still a substantial 77%. Furthermore, many other Christian and non-Christian denominations, including the [[United Church of Christ]] and the National Sikh Center, have shown some degree of support for evolution education (as defined by inclusion in 'Voices' or the &quot;Joint Statement&quot;).''&quot; Matsumura produced her table from a June, 1998 article titled ''Believers: Dynamic Dozen'' put out by Religion News Services which in turn cites the ''1998 Yearbook of American and Canadian Churches''. Matsurmura's calculations include the [[Southern Baptist Convention|SBC]] based on a brief they filed in [[McLean v. Arkansas]], where the SBC took a position it has since changed, according to Matsurmura. See also {{harvnb|NCSE|2002}}.&lt;/ref&gt; Ang mga pangkat na ito ay kinabibilangan ng [[Simbahang Katoliko Romano]], Protestantism, kabilang [[United Methodist Church]], [[National Baptist Convention, USA, Inc.|National Baptist Convention, USA]], [[Evangelical Lutheran Church in America]], [[Presbyterian Church (USA)]], [[National Baptist Convention of America]], [[African Methodist Episcopal Church]], the [[Episcopal Church in the United States of America|Episcopal Church]], at iba pa.&lt;ref&gt;[http://www.emporia.edu/biosci/schrock/docs/Eagle-25.pdf ''Christianity, Evolution Not in Conflict'', John Richard Schrock, Wichita Eagle 17 Mayo 2005 page 17A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927061932/http://www.emporia.edu/biosci/schrock/docs/Eagle-25.pdf |date=2011-09-27 }}&lt;!-- This editorial mischaracterizes the Matsurmura|1998 article--&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Matsumura|1998|p=9}}&lt;/ref&gt; Ang isang bilang na mas malapit sa mga  71% ay itinanghal ng pagsisiyasat nina Walter B. Murfin at David F. Beck.&lt;ref&gt;[http://www.cesame-nm.org/index.php?name=Sections&amp;req=viewarticle&amp;artid=43&amp;page=4 ''The Bible: Is it a True and Accurate Account of Creation? (Part 2): The Position of Major Christian Denominations on Creation and Inerrancy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015234023/http://www.cesame-nm.org/index.php?name=Sections&amp;req=viewarticle&amp;artid=43&amp;page=4 |date=2007-10-15 }}, Walter B. Murfin, David F. Beck, 13 Abril 1998, hosted on [http://www.cesame-nm.org/index.php Coalition for Excellence in Science and Math Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015233002/http://www.cesame-nm.org/index.php |date=2007-10-15 }} website&lt;/ref&gt;

Ang [[Simbahang Katoliko Romano]] ay tumatanggap rin sa ebolusyon.&lt;ref name=&quot;Alberta&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.lastseminary.com/genesis-modern-science/Evolutionary%20Creation.pdf|title = Evolutionary Creation|quote = Evolutionary creation best describes the official position of the Roman Catholic Church, though it is often referred to in this tradition as
'theistic evolution.'|publisher = [[University of Alberta]]|accessdate = 2007-10-18|archive-date = 2012-01-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20120104203221/http://www.lastseminary.com/genesis-modern-science/Evolutionary%20Creation.pdf|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{quote|[Theistic evolutionism] is the official position of the Catholic church. In 1996, Pope John Paul VI reiterated the Catholic TE position, according to which God created, evolution occurred, human beings may indeed have been descended from more primitive forms, and the Hand of God was required for the production of the human soul&quot;, |[[Eugenie Scott]], Director of the US [[National Center for Science Education]]}}&lt;/ref&gt;

Ang Kilusang [[Ahmadiyya]] ay tumatanggap sa ebolusyon at aktibo itong itinataguyod. Isinaad ni [[Mirza Tahir Ahmad]], ang ikaapat na [[Khalifatul Masih|kalipa]] ng kilusang [[Ahmadiyya]] na ang ebolusyon ay nangyari ngunit sa pamamagitan lamang ng diyos na nagpangyari nito. Hindi sila naniniwala na si [[Adan at Eba|Adan]] ang unang tao sa mundo ngunit isa lamang propeta na tumanggap ng pahayag ng diyos sa mundo.

Ang pundamental na bahagi ng mga katuruan ni [[`Abdul-Bahá]] tungkol sa ebolusyon ang paniniwal ana ang lahat ng mga buhay ay nagmula sa parehong pinagmulan.&lt;ref&gt;{{harvnb|Effendi|1912|p=350}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|`Abdu'l-Bahá|1912|pp= 51–52}}&lt;/ref&gt;

Ang mga [[Hindu]] ay naniniwala sa konsepto ng ebolusyon ng buhay sa mundo.&lt;ref&gt;[http://www.msu.edu/~hernan94] Dave Hernandez - Michigan State University&lt;/ref&gt; Ang mga konsepto ng [[Dashavatara]] na mga iba ibang [[inkarnasyon]] ng diyos mula sa mga simpleng organismo at patuloy na nagiging mas komplikado gayundin ang araw at gabi ni [[Braham]] ay pangkalahatang nakikita bilang mga instansiya ng pagtanggap ng Hinduismo sa ebolusyon.

Kabilang din sa mga siyentipikong relihiyoso na naniniwala sa ebolusyon si [[Francis Collins]] na dating direktor ng [[Human Genome Project]].&lt;ref&gt;http://discovermagazine.com/2007/feb/interview-francis-collins&lt;/ref&gt;

=== Pagtutol sa ebolusyon ===
{{main|Kreasyonismo|Argumento mula sa palpak na disenyo|Intelihenteng disenyo|Mito ng paglikha|Unang tao}}
Ayon sa ilang mga [[teista]] partikular ang mga pundamentalista o literal na naniniwala sa [[Bibliya]], ang tao ay hindi nag-ebolb dahil ayon sa kanilang interpretasyon ng [[Bibliya]], ang unang taong si [[Adan at Eba|Adan]] ay literal na nilikha ng [[diyos]] mula sa alikabok ng lupa. Para sa mga pundamentalista, ang pananaw ng agham na ang modernong tao ay nagebolb mula sa sinaunang ninuno(common ancestor) na ninuno rin ng mga [[ape]] gaya ng [[chimpanzee]], [[gorilla]] at iba pa ay pagsasalungat o pagmamali sa kanilang interpretasyon  na ang tao ay espesyal na nilikha ng diyos. Ayon sa mga siyentipiko, ang paniniwalang ang tao ay nagmula sa [[unang tao|isang babae at lalake]] na tinawag na [[Adan at Eba]] ay sinasalungat ng mga ebidensiyang [[henetiko]]. Imposibleng ang tao ay nagmula sa dalawang tao lamang dahil ayon sa ebidensiyang henetiko, ang mga modernong tao ay nagmula sa isang pangkat ng hindi bababa sa 10,000 mga ninuno o indibidwal.&lt;ref name=npr/&gt; Imposibleng ang mga tao sa kasalukuyan ay magmula lamang sa dalawa lamang tao dahil ito ay mangangailangan ng imposibleng sobrang taas na rate ng [[mutasyon]] upang mangyari ang mga bariasyon sa mga kasalukuyang tao.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite news |title=Evangelicals Question The Existence Of Adam And Eve |author=Barbara Bradley Hagerty |newspaper=[[All Things Considered]] |date=9 Agosto 2011 |url=http://www.npr.org/2011/08/09/138957812/evangelicals-question-the-existence-of-adam-and-eve}} [http://www.npr.org/2011/08/09/138957812/evangelicals-question-the-existence-of-adam-and-eve Transcript]&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist|2}}

== Mga kawing na panlabas ==
* [http://evolution.berkeley.edu/ Understanding Evolution]
* [http://www.talkorigins.org/ Talk Origins]

{{Biology nav}}

[[Kategorya:Mga teoriyang pambiyolohiya]]
[[Kategorya:Biyolohiyang ebolutiba]]</text>
      <sha1>jhvr1l7w5y4ehd8po6fjpst1kacmgwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Magdalena, Laguna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21263</id>
    <revision>
      <id>2213212</id>
      <parentid>2087781</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T21:50:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>1732</id>
      </contributor>
      <comment>Removing &quot;Emilio_Jacinto_Monument.jpg&quot;, it has been deleted from Commons by [[c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Emilio Jacinto Monument.jpg|]].</comment>
      <origin>2213212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12230" sha1="i9p1opvskcggasqhhta3w16lj68hpob" xml:space="preserve">{{multiple issues|
{{copyedit|date=Oktubre 2020}}
{{cleanup|date=Oktubre 2020}}
{{better translation|date=Oktubre 2020}}
}}
{{Infobox Philippine municipality 2
| infoboxtitle     = Bayan ng Magdalena
| sealfile         =  
| locatormapfile   = {{PH wikidata|image_map}}
| caption          = Mapa ng Laguna na nagpapakita ng lokasyon ng Magdalena.
| region           = [[CALABARZON]] (Region IV-A)
| province         = [[Laguna]]
| districts        = 4th District
| barangays        = 24
| class            = Ika-5 Klase
| mayor            = PEDRO C. BUCAL
| areakm2          = 34.88
| population_as_of = 2007 | population_total          = 20204
| population_density_km2       = 
|zip code=4007|founded=Enero 18,1820|nickname=Bamboo Capital Ng Laguna|area code=+63(0)49}}

Ang '''Bayan ng Magdalena''' ay ika-4 Klaseng [[bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng Laguna, [[Pilipinas]]. Nasa paanan ng [[Bundok Banahaw]] ang bayan na ito. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. Ang kasalukuyang Punong Bayan ng Magdalena ay si Kgg. Pedro C. Bucal.

==Kasaysayan==
Ang Magdalena ay dating baryo ng Majayjay, Laguna. Ang isang petisyon mula sa mga residente ng baryo para sa paglikha ng isang bagong bayan ay ipinakita noong 15 Setyembre 1819. Ito ay na-proklama ng isang bagong bayan ni Gobernador Heneral Don Mariano Fernández de Folgueras noong 18 Enero 1820, at orihinal na pinangalanang &quot;Magdalena de Ambling &quot;. Ang pangalan ay nagmula sa patron na si Maria Magdalena at ang baryo ng Ambling kung saan ito itinatag. Ang unang Teniente Alcalde o Capitan (ang pinakamataas na awtoridad sa politika sa isang bayan) ay si Don Mauricio San Mateo.

Una silang nagtatag ng pansamantala na paaralan noong 1820, na siyang pinakaunang kinakailangan para maging isang bayan ito. Ang municipal hall ay itinayo din. Ang isang maliit na kapilya ay itinayo din at nagbigay daan ito sa pagtatayo ng isang simbahan noong 1829. Ang simbahan ay gawa sa mga bato at brick at mga donasyon ay hiniling mula sa mga residente. Ang konstruksyon ay natapos noong 1861. Ang pagtatayo ng kongkretong bayan ng baryo at ang kumbento ng simbahan ay nagsimula noong 1871, at natapos noong 1884.

Ang pag-aalsa laban sa mga Espanyol sa lugar na ito ay nagsimula noong 13 Nobyembre 1896, nang sumali ang mga lalaking residente sa mga rebolusyonaryo mula sa lalawigan upang mabuo ang isang mas malaking puwersa. Ito ay sa panahon ng isa sa mga engkwentro na si Emilio Jacinto ay sugatan at humingi ng kanlungan sa Simbahang Katoliko.

Si Emilio Aguinaldo, pagkatapos, ay nagpahayag ng unang Republika ng Pilipinas at ang mga Espanyol ay sumuko noong 1 Setyembre 1898, at sumunod ang mga pagdiriwang.

Ang pagdating ng mga Amerikano, sa pagsisimula ng siglo, ay nakasaksi sa paglikas ng mga bayan sa mga bundok dahil sa takot na mapatay, nang maglaon ay bumalik sa Poblacion na nakikita na ang mga dayuhan ay may hangad.

Ang mga Amerikano ay nagpatupad ng isang bagong sistema ng pamahalaan. Regular na isinagawa ang halalan ng mga opisyal ng gobyerno. Ang unang nahalal na Pangulo na Munisipal ay si Don Victor Crisostomo. Sa panahong ito ang mga rebelde, na tinawag na tulisan, ay bumuo ng isang puwersa na salungatin ang pamamahala ng dayuhan. Ninakawan nila ang bahay ng mga residente. Ginawa nitong mahigpit ang mga Amerikano sa buhay panlipunan ng mga tao, ipinagbabawal na umalis sila sa Poblacion at makipag-usap sa publiko sa isa't isa. Noong 15 Hunyo 1929 na ipinakilala ang kuryente sa munisipyo. Nagpatuloy ang buhay sa ilalim ng rehimeng Amerikano at sa isang lawak, ipinakilala ang kanilang sariling kultura sa mga Pilipino hanggang sa sumiklab ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig noong 1941.

Noong 1945, ang mga tropang Pilipino ng ika-4, 42, 43, 45 at 46th Infantry Division ng Philippine Commonwealth Army at 4th Constabulary Regiment ng Philippine Constabulary ay pinalaya ang mga bayan sa Magdalena, Laguna. Sumuko ang mga Hapon sa mga sundalong Pilipino at gerilya noong 25 Mayo 1945, kaya't, si Magdalena, pati na rin ang Pilipinas, ay napalaya mula sa hukbong Hapon. Matapos ang giyera, bumalik sila sa Poblacion at nagsimula ang kanilang buhay mula sa natitira sa giyera.

Pagkatapos ng World War II, si Magdalena ay naging isang ginustong lokasyon ng pagbaril para sa maraming mga pelikula, kasama na ang The Ravagers (kilala rin bilang Only the Brave Know Hell).

==Mga Klima==
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
! colspan=&quot;14&quot; |Data ng klima para sa Magdalena, Laguna
|-
!Month
!Jan
!Feb
!Mar
!Apr
!May
!Jun
!Jul
!Aug
!Sep
!Oct
!Nov
!Dec
!Year
|-
!Average high °C (°F)
|26
(79)
|27
(81)
|28
(82)
|31
(88)
|31
(88)
|30
(86)
|29
(84)
|29
(84)
|29
(84)
|29
(84)
|28
(82)
|26
(79)
|29
(83)
|-
!Average low °C (°F)
|22
(72)
|22
(72)
|22
(72)
|23
(73)
|24
(75)
|25
(77)
|24
(75)
|24
(75)
|24
(75)
|24
(75)
|24
(75)
|23
(73)
|23
(74)
|-
!Average precipitation mm (inches)
|58
(2.3)
|41
(1.6)
|32
(1.3)
|29
(1.1)
|91
(3.6)
|143
(5.6)
|181
(7.1)
|162
(6.4)
|172
(6.8)
|164
(6.5)
|113
(4.4)
|121
(4.8)
|1,307
(51.5)
|-
!Average rainy days
|13.4
|9.3
|9.1
|9.8
|19.1
|22.9
|26.6
|24.9
|25.0
|21.4
|16.5
|16.5
|214.5
|-
| colspan=&quot;14&quot; |Source: Meteoblue 
|}
[[Talaksan:Santa Maria Magdalena Church.jpg|thumb|Saint Mary Magdalene Parish Church]]

==Barangay==
Ang bayan ng Magdalena ay nahahati sa 24 na mga [[barangay]].

&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Alipit
* Baanan
* Balanac
* Bucal
* Buenavista
* Bungkol
* Buo
* Burlungan
* Cigaras
* Halayhayin
* Ibabang Atingay
* Ibabang Butnong
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Ilayang Atingay
* Ilayang Butnong
* Ilog
* Malaking Ambling
* Malinao
* Maravilla
* Munting Ambling
* Poblacion
* Sabang
* Salasad
* Tanawan
* Tipunan
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Demograpiko==
{{Populasyon}}Sa senso noong 2015, ang populasyon ng Magdalena, Laguna, ay 25,266 katao, [3] na may density na 720 mga naninirahan kada square square o 1,900 na mga naninirahan sa bawat square mile.

==Lokal na pamahalaan==
*Municipal Mayor: PEDRO C. BUCAL
*Bise Alkalde ng Munisipal: MAXIMO B. SOTOMAYOR

===Mga miyembro ng konseho ng munisipyo===
*Ron Vincent Zaguirre
*Mary Grace Reodica
*Oliver Burbos
*Ariel Ungco
*Paterno Sune
*Ali Badulis
*Leonard Togado
*Rafael Bueno

==Turismo==
# Kompetisyon sa sayaw ng lKawayan Festival
# St. Mary Magdalene Parish Church
# Ang Bahay Laguna
# Emilio Jacinto Monument
# Ang ilang kilalang mga atraksyong panturista ay kinabibilangan ng:
# St. Mary Magdalene Parish Church
# Mali-Mali Bridge
# Emilio Jacinto Shrine
# Ang Rizal Park
# Ang Bahay Laguna
# Ang Pintong Kabag
# Ang Pintong Pilak
# Magdalena White Water River Rafting Adventure
# Bahay ni Luz Bed &amp; Breakfast Inn
#Vonwelt Nature Farm

=== Kawayan Festival ===
Kamakailan ay ginanap ng Magdalena ang kauna-unahang Kawayan Festival upang markahan ang ika-185 Foundation Day ng bayan. Ipinagdiriwang ng makulay na pagdiriwang ang katutubong kawayan at ang papel nito sa kultura at kabuhayan ng bayan at itaguyod ang mga industriya na batay sa kawayan.

Espesyal na panauhin sa pagdiriwang ang Liga ng mga Barangay national president na si James Marty Lim, at kasama ang mga opisyal ng Bayan ng Magdalena, binati ang mga Magdaleño para sa kanilang mga hakbangin upang itaguyod ang lokal na industriya ng kawayan.

Gayunpaman, walang gayong negosyong kawayan ang nakikita sa bayan.

===Parokya ng Sta. Maria Magdalena ===
Ang Simbahan ng Sta. Maria Magdalena ay itinayo noong 1851–1871, at gawa sa mga bato at brick na may harapan na sandstone. Ang simbahan ay matatagpuan sa sentro ng bayan o plaza, sa tapat lamang ng munisipal na hall ng bayan ng Magdalena. Noong Pebrero 1898, matapos na masugatan sa laban sa mga Espanyol sa Maimpis River, ang rebolusyonaryong bayani ng Pilipinas na si Emilio Jacinto ay nagsilong sa simbahang ito. Ang kanyang mga mantsa ng dugo ay natagpuan sa sahig ng simbahan.

===Bahay Laguna===
Ang Bahay Laguna ay isang museo sa Barangay Bungkol, Magdalena, na naglalaman ng mga alaala ni Gobernador Felicisimo T. San Luis, na naglingkod bilang Gobernador ng lalawigan ng Laguna sa loob ng 33 taon. Sa kanyang panahon, nakilala siya bilang &quot;Living Legend ng Laguna.&quot; Bukod sa alaala ng noo’y gobernador, ipinapakita ng Bahay Laguna ang mga specialty arts at pirma ng mga produkto ng mga bayan ng Laguna tulad ng ukit sa kahoy ng Paete at mga de-boteng natipang prutas ng Alaminos

Ang pagtatayo ng Bahay Laguna ay natapos noong Disyembre 1995. Ang Dr. Floro Brosas Foundation ay nagbigay ng isang piraso ng lupa nito para sa repository na ito. [35]

==Mga Paaralan==
Kolehiyo sa Teknolohikal na Kamay sa CCT-AMG

===Elementarya===
Pampubliko:

Ananias Laico Memorial Elementary School- ALMES (dating Magdalena Elementary School)

Ricardo A. Pronove Elementary School- RPES

Buenavista-Cigaras Elementary School-BCES

Maravilla Elementary School-MES (Dating Paaralang Paaralang Maravilla)

Bungkol Elementary School-BuES

Balanac Elementary School-BaES

===Pangalawa===
Pampubliko:

Buenavista Integrated National High School- (BINHS)

Magdalena Integrated National High School - (MINHS) Dating BNHS- Annex

===Pribado===
Banahaw Institute-BI

Angel's Faith Christian School

Kolehiyo at Bokasyonal

AMG Skilled Hands Technological College

Alternatibong Sistema ng Pagkatuto-Magdalena

Laguna State Polytechnic University- MAGDALENA Satellite Campus

==Magdalena Water System==
Ang inuming tubig ay dapat na ma-access sa lahat. Nagtatrabaho sa ilalim ng paniniwalang ito, matagumpay na naipatupad ng Munisipalidad ng Magdalena ang LGU Urban Water Supply and Sanitation Project (LGU-UWSSP) sa kanilang lugar.

Sa mga nagdaang taon, pinatakbo ng munisipalidad ang Magdalena Waterworks, isang sistema ng supply ng tubig na sumakop sa sampung mga barangay. Ang pangunahing mapagkukunan ng tubig ay ang Oples Spring sa kalapit na bayan ng Liliw, Laguna, na nagbibigay ng dami ng apat na litro / segundo sa 1,097 na koneksyon sa serbisyo. Ang taripa ay Php 8.00 para sa unang 10 cubic meter at isang karagdagang Php 1.00 na higit sa 10 cubic meter.

Gayunpaman, ang mga tao ay hindi masigasig sa pagtaas ng taripa, dahil ang serbisyo ay lubhang mahirap. Sa paniniwalang ang tubig ay isa sa pangunahing mga serbisyo na dapat maibigay ng gobyerno sa mga tao, dahil dito hinanap ng LGU ang isang mas permanenteng solusyon. Sa pamamagitan ng DILG at World Bank, ipinakilala ang Local Government Unit Urban Water Supply and Sanitation Project (LGUUWSSP) sa mga opisyal ng Magdalena. Sa pamamagitan ng mga pagpupulong at konsulta sa barangay, nalaman ng mga tao ang proyekto sa LGU water at kung paano ito makakatulong sa pagtugon sa kanilang mga problema.

Sa paglikha ng Municipal Water Board noong Agosto 2004, ang sistema ng tubig ay itinayo din at naging ganap na pagpapatakbo sa loob ng isang taon at anim na buwan. Ang Water Board sa kasalukuyan ay nakatuon sa pagpapalawak ng service area upang maibigay ang kalidad ng serbisyo sa tubig sa mga kalapit na barangay. Bukod dito, patuloy na gumagawa ang lupon ng mga patakaran upang matulungan ang proyekto na maging may kakayahan at maging isang kumikitang pang-ekonomiyang negosyo para sa LGU.

Sa matagumpay na pagpapatupad ng LGU-UWSSP, may markang pagpapabuti sa supply ng tubig at kondisyon ng pamumuhay ng mga tao sa pamayanan. Lahat ng mga stakeholder sa munisipyo ay nakinabang mula sa pinabuting water system. Mula sa dating pagsasanay ng rasyon ng tubig, isang 24/7 na suplay ang naitatag, na nag-aambag sa pinabuting kalusugan ng mamamayan.

Gayunpaman, hanggang ngayon, ang inuming tubig sa bayan ay amoy kalawang pa at hindi maiinom deretso mula sa faucet .

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html 2010 Philippine Census Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html |date=2012-06-25 }}

{{Laguna}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Laguna]]</text>
      <sha1>i9p1opvskcggasqhhta3w16lj68hpob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nagcarlan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22382</id>
    <revision>
      <id>2213242</id>
      <parentid>2172352</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T06:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20647" sha1="svd4yi237a0520c4wjc8bv8ty2xc0p8" xml:space="preserve">{{multiple issues|
{{copyedit|date=Oktubre 2020}}
{{cleanup|date=Oktubre 2020}}
{{better translation|date=Oktubre 2020}}
}}
{{Infobox Philippine municipality 2
| infoboxtitle     = Bayan ng Nagcarlan
| sealfile         =  
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| caption          = Mapa ng [[Laguna]] na nagpapakita ng lokasyon ng Nagcarlan.
| region           = [[CALABARZON]] (Rehiyong IV-A)
| province         = [[Laguna]]
| districts        = Ikatlong Distrito ng Laguna
| barangays        = 52
| class            = Ika-2 Klase
| mayor            = Lourdes Arcasetas
| areakm2          =
| population_as_of = 2000 | population_total          = 48727 
| population_density_km2       = 
}}

Ang '''Bayan ng Nagcarlan''' ay isang ika-2 na klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng Laguna, [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

Ito ay 16 na kilometrong (9.9&amp;nbsp;mi) hilagang-silangan ng Lungsod ng San Pablo, o 103 kilometro (64&amp;nbsp;mi) timog ng Maynila. Ang bayan ay tahanan ng Nagcarlan Underground Cemetery, isa sa pinakamahalagang sementeryo sa Pilipinas na idineklarang isang National Historical Landmark sa bisa ng Presidential Decree blg. 260, na may petsang 1 Agosto 1973 na may mga pag-amyenda ng Administrasyong Utos 1505, na may petsang 11 Hunyo 1978. Mula nang idineklara, wala nang pinahihintulutang libing sa sementeryo. Sumailalim ito sa pagsasaayos bago ito muling buksan sa publiko sa panahon ng paglabas ng marker noong 24 Oktubre 1981. Ang pinakalumang libingan ay may petsang 1886 habang ang huling interment ay noong 1982 nang pormal itong idineklara bilang isang National Historical Landmark.

==Tropiko Moonson climate==
18°c To 30 average Temperatura

==Mga distansya==
Batay sa distansya ng malaking bilog (ang pinakamaikling distansya sa pagitan ng dalawang puntos sa ibabaw ng Daigdig), ang mga lungsod na pinakamalapit sa Nagcarlan ay ang San Pablo, Tayabas, Calamba, Tanauan, Lucena, at Lipa. Ang pinakamalapit na mga munisipalidad ay ang Liliw, Rizal, Majayjay, Magdalena, Calauan, at Luisiana. Ang distansya nito mula sa pambansang kapital ay 68.58 kilometro (42.62 milya). Ang sumusunod na listahan ay naglalarawan ng mga nasabing sukat sa distansya.

===Pinakamalapit na bayan===

Liliw, Laguna, 2.65 kilometro (1.65 milya) hanggang sa Silangan ‑ Timog Silangan (S76 ° E) Rizal, Laguna, 3.25 kilometro (2.02 milya) hanggang sa Timog Kanluran (S40 ° W) Majayjay, Laguna, 6.53 kilometro (4.06 milya) sa Silangan (N81 ° E) Magdalena, Laguna, 7.21 kilometro (4.48 milya) hanggang sa Hilagang ‑ Hilagang Silangan (N14 ° E) Calauan, Laguna, 10.55 kilometro (6.55 milya) hanggang sa Kanluran (N83 ° W) Luisiana, Laguna, 11.74 na kilometro (7.29 milya) sa Silangan ‑ Hilagang-Silangan (N63 ° E)

===Pinakamalapit na lungsod===

San Pablo, Laguna, 11.95 kilometro (7.43 milya) hanggang sa Timog-Kanluran (S52 ° W) Tayabas, Quezon, 22.86 kilometro (14.21 milya) hanggang sa Silangan ‑ Timog-Silangan (S58 ° E) Calamba, Laguna, 28.09 kilometro (17.46 milya) hanggang ang Kanluran ‑ Hilagang Kanluran (N73 ° W) Tanauan, Batangas, 28.63 kilometro (17.79 milya) hanggang sa Kanluran ‑ Timog Kanluran (S79 ° W) Lucena, 31.02 kilometro (19.28 milya) sa Timog-Silangan (S44 ° E) Lipa, Batangas, 34.44 kilometro (21.40 milya) hanggang sa Timog-Kanluran (S51 ° W)

Distansya mula sa Maynila: 68.58 kilometro (42.62 milya) hanggang sa Hilagang-Kanluran (N43 ° W).

==Etimolohiya==
Ayon sa pinagmulan, ang pangalang Nagcarlan ay nagmula sa pangalan ng isang tanyag na mayaman at mapagbigay na babae ni Ana Kalang o Ana Panalangin ay isang katutubong babae na kilala sa kanyang ginintuang salakot at baston na palaging dala niya kapag naglalakad sa bayan. Siya ay iginagalang ng bayan ng bayan hindi lamang para sa kanyang kayamanan ngunit para din sa tulong na ibinibigay niya sa mga nangangailangan. Isang araw, isang Espanyol ang dumating sa kanyang bahay at nang tumingin sa bintana, nakita niya ang mga sanga na umuuyog at tumatama , at sa gayon ay tinanong niya kung ano ang nangyayari. Sumagot si Ana Kalang at sinabing “nagkakalang sila”. Ang salitang paulit-ulit na maling pagsasalita ng mga Espanyol hanggang sa naging Nagcarlan, na ngayon ay ang pangalan ng bayan. Nasabi din na nakita ni Ana Kalang ang Birheng Sta. Si Ana na kumuha ng lason sa mga prutas na lanzones upang makain ito. Mayroong isang tanyag na alamat tungkol sa kung paano nakuha ang pangalan ng bayan.

==Ang Alamat ng Nakatagong Tunnel ng Nagcarlan==
Ang Nagcarlan ay unang kolonya noong 1571 ni Juan de Salcedo, apo ni Miguel López de Legazpi. Itinatag ito ng mga paring Franciscan na sina Juan de Plasencia at Diego Oropesa noong 1578. Ang simbahan ng Nagcarlan ay unang itinayo mula sa mga light material tulad ng nipa at kahoy noong 1583 sa ilalim ng chaplaincy ng kauna-unahang pari na ito, si Father Tomas de Miranda na nagpasimula rin sa paglilinang ng trigo sa bansa at nakatuon kay Saint Bartholomew.Fr. Pinangasiwaan ni Vicente Velloc ang pagtatatag ng isang sementeryo sa Nagcarlan noong 1845 sa ibaba ng Mt. San Cristobal. Hindi tulad ng mga tradisyunal na sementeryo ng Espanya sa oras na iyon, Fr. Napagpasyahan ni Velloc na itayo ito mula sa sentro ng bayan. Plano ang sementeryo na maglingkod bilang isang pampublikong pahingahan para sa mga tao ng bayan habang ang silid sa ilalim ng lupa sa ibaba ng kapilya ng sementeryo ay makikita lamang ang mga labi ng mga prayle ng Espanya at mga kilalang tao. Ito ay binuo kasama ang pagtatayo ng pinalawak na St. Bartholomew Parish Church at rektoryo. Ang sementeryo ay itinayo na may isang kapilya kung saan gaganapin ang mga libing at direkta sa ibaba nito ay isang crypt sa ilalim ng lupa. Ang mga Pilgrim ay dumarami sa Nagcarlan Church upang manalangin sa harap ng mga imahen ng St. Bartholomew at San Diego de Alcala na kilala sa kanilang himalang pagaling. Gayunpaman, mayroon ding isang kagiliw-giliw na paniniwala sa mga lokal tungkol sa isang nakatagong lagusan na tinukoy bilang &quot;ang Jewel ng Nagcarlan&quot; ang mga kwento tungkol sa pagkakaroon ng isang &quot;nakatagong lagusan ng Nagcarlan Underground Cemetery&quot; na nagpalipat-lipat at hindi tumitigil na umalis mula sa isip ng mga naniniwala. Ang alamat na ito ay naipasa mula sa mga henerasyon pagkatapos ng mga henerasyon ng Nagcarleños tungkol sa nakatagong lagusan sa kung saan sa gitna ng Nagcarlan Underground Cemetery na pinaniniwalaang konektado sa likod ng Altar ng simbahan. Kuwentong walang humpay na nag-ulat na ang Franciscan Father na si Vicente Belloc na diumano’y nagkaroon ng unang kaalaman sa lihim na lagusan, ay protektadong dinala ang lihim ng ilalim ng lupa na lagusan sa kanyang libingan. Hanggang sa araw na ito, marami sa Nagcarlan ay naniniwala pa rin at sumunod sa &quot;mga naririnig&quot; na kung mahahanap ng isang tao ang &quot;Jewel of Nagcarlan&quot;, &quot;ang Nakatagong Tunnel ng Nagcarlan Underground Cemetery na kumokonekta sa ibaba ng Altar ng Nagcarlan Catholic Church, maaari din niyang subaybayan ang kanyang daan hanggang sa tuktok ng Legendary Mount Banahaw.

==Kasaysayan==
Isang daan at isang (101) kilometro sa timog ng Maynila, duyan sa paanan ng Mt. Banahaw at Mt. Cristobal, at napapaligiran ng mga bundok, ibig sabihin, Mt. Atimla, Mt. Mabilog, Mt. Nagcarlan, Mt. Mauban, Mt. Lansay, at Mt. Ang Bayaquitos, ay nakasalalay sa makasaysayang bayan ng Nagcarlan, na itinuturing na pinakamalaki sa mga pataas na bayan ng Laguna. Bagaman kilala na ang bayan bilang Nagcanlang bago pa man dumating ang mga Kastila (na pinatutunayan sa salaysay noong 1572 ni [[Juan Masulong]], Unang Kristiyano ng Liliw, Laguna), si Padre Torres ang opisyal at pormal na nagpangalan dito bilang Nagcarlan noong panahong iyon, bilang pagpupugay at pagkilala sa mga ambag ng isang maimpluwensiya at iginagalang na babaeng pinuno ng tribu na si Ana Kalang (na bininyagan bilang Ana Panalangin). Ang ilang mga ilog at talon ay kumakalat sa loob ng lugar, sikat sa mga ito ay ang Talahibing River, Lake Yambo at Bunga Falls. Ang bayan ay mayroong humigit-kumulang 12,000, hectares ng lupain na may populasyon na humigit-kumulang na 43,500. Ang panahon ay cool at medyo mas mataas lamang kaysa sa Baguio City. Punong mapagkukunan ng ekonomiya ay mga produktong pang-agrikultura, gulay at prutas tulad ng lanzones, coconut, sweets, bottled water, resort at iba pang mga kalakal. Bago ang pananakop ng Espanya sa lugar, pinamunuan ito ni Gat Lakilaw. Ang Kristiyanismo ay naipalaganap sa lugar noong 1578 sa pamamagitan ni Fr. Juan de Plasencia at Fr. Diego Oropesa, kapwa mga misyonero ng Franciscan Order. Ang lugar ay naging pormal na bayan noong 1583 sa ilalim ni Fr. Si Tomas de Miranda, na nagdala sa Nagcarlan ng mga unang binhi ng trigo na nasa lupa ng ating bansa. Ang kauna-unahang Gobernadorcillo ay si Gaspar Cahupa, isang Nagcarleno na naglingkod hanggang 1687. Ang unang simbahan ay itinayo noong 1752 ni Fr. Cristobal Torres. Noong 1851, si Fr. Si Vicente Velloc, isang Franciscan Missionary ang nagtayo ng Underground Cemetery, ang una sa mga uri nito sa Pilipinas. Ayon sa Panitikan, dito naplano ang makasaysayang kasunduan sa Biac-Na-Bato nina Pedro Paterno at Heneral Severino Taino noong 1897. Nasa Nagcarlan din ito, kung saan ang Utak ng Katipunan na si Heneral Emilio Jacinto, na nagmula sa Majayjay at nasugatan, ay nahuli Ayon sa pinagmulan, ang pangalang Nagcarlan ay nagmula sa pangalan ng isang tanyag na mayaman at mapagbigay na babae sa pangalang Nanang Clara na kalaunan ay naging Ana Kalang. &quot;Pestibal ni Ana Kalang&quot; Nagsimula ito, noong 1987 at nagtatampok ng iba't ibang mga agro trade fair booth at Giant Statues (karaniwang 10&amp;nbsp;ft ang taas) na karaniwang tinatawag sa Nagcarlan bilang &quot;kalang kalangs&quot;, nakikipagkumpitensya para sa isang malaking gantimpala na ibinigay ng pamahalaang munisipal. Si Ana Kalang ay kilala sa kanyang pagkabukas-palad at kabaitan, at siya ay minahal ng mabuti hindi lamang ng mga lokal kundi ng mga Espanyol din.

==Mga Barangay==
Ang bayan ng Nagcarlan ay nahahati sa 52 mga [[barangay]].

{| border=&quot;0&quot;
|-----
| valign=&quot;top&quot; |
* Abo
* Alibungbungan
* Alumbrado
* Balayong
* Balimbing
* Balinacon
* Bambang
* Banago
* Banca-banca
* Bangcuro
* Banilad
* Bayaquitos
* Buboy
* Buenavista
* Buhanginan
* Bukal
* Bunga
* Cabuyew
| valign=&quot;top&quot; |
* Calumpang
* Kanluran Kabubuhayan
* Silangan Kabubuhayan
* Labangan
* Lawaguin
* Kanluran Lazaan
* Silangan Lazaan
* Lagulo
* Labangan
* Maiit
* Malaya
* Malinao
* Manaol
* Maravilla
* Nagcalbang
* Poblacion I (Pob.)
* Poblacion II (Pob.)
* Poblacion III (Pob.)
| valign=&quot;top&quot; |
* Oples
* Palayan
* Palina
* Sabang
* San Francisco
* Sibulan
* Silangan Napapatid
* Silangan Ilaya
* Sinipian
* Santa Lucia
* Sulsuguin
* Talahib
* Talangan
* Taytay
* Tipacan
* Wakat
* Yukos
|}

==Sa popular na midya==
Sa bayang ito kinuhaan ang pelikula at ang seryeng pantelebisyong ''[[Kampanerang Kuba]]''.

==Demograpiko==
{{Populasyon}}Sa senso noong 2015, ang populasyon ng Nagcarlan, Laguna, ay 63,057 katao, [4] na may density na 810 mga naninirahan kada kilometro kwadrado o 2,100 na mga naninirahan sa bawat square mile.

==Imprastraktura==

===Transportasyon===

Ang mga tricycle at jeepney ay patok na mga mode ng transportasyon sa Nagcarlan, Laguna,.

Public Transit:

1. Maynila hanggang San Pablo Laguna Way:

- Mula sa Gil Puyat Station Bus Terminal (Pasay) / Jac / Jam / HM Bus Terminal (Cubao), sumakay ng bus na pupunta sa Lucena City upang maabot ang San Pablo City, Laguna pagkatapos ay hilingin sa konduktor ng bus na ibaba ka sa SPC Medical Hospital. at mula roon, sumakay ng traysikel / dyip sa city proper (landmark - Simbahang Katoliko malapit sa 7/11 &amp; LBC) sumakay ng dyip papunta sa Liliw / Nagcarlan pagkatapos ay sabihin sa drayber na ihulog ka sa Plaridel Elementary School na matatagpuan sa Brgy. Banago, Nagcarlan, Laguna. Mula doon sumakay ng traysikol papunta sa Brgy. Silangan Napapatid, Nagcarlan, Laguna at sabihin sa drayber na ihulog ka sa Nagcarlan Forest Resort.

2. Maynila hanggang StaCruz, Laguna Way:

- Mula sa Gil Puyat Station Bus Terminal (Pasay) / Jac / Jam / HM Bus Terminal (Cubao), sumakay sa bus papunta sa Sta Cruz Laguna at hilingin sa konduktor ng bus na ihulog ka sa Brgy Bubukal, Sta Cruz, Laguna. Mula roon, sumakay ng dyip papunta sa bayan ng Nagcarlan, Laguna. Mula doon sumakay ng dyip papunta sa San Pablo City pagkatapos ay sabihin sa drayber na ihulog ka sa Plaridel Elementary School na matatagpuan sa Brgy. Banago, Nagcarlan, Laguna. Mula doon sumakay ng traysikol papunta sa Brgy. Silangan Napapatid, Nagcarlan, Laguna at sabihin sa drayber na ihulog ka sa Nagcarlan Forest Resort.

Pribadong Sasakyan (Short-cut Way - 90mins. Sumakay mula sa SLEX.

- Mula sa Metro Manila, sumakay papunta sa South Luzon Expressway (SLEX). Pagkatapos kumuha ng Calamba Exit. Mula sa Calamba City, Laguna drive kasama ang National Highway patungo sa Brgy. Masapang Victoria, Laguna (landmark, Duck Monument). Lumiko sa kanan papunta sa Brgy. Dayap, Calauan, Laguna pagkatapos mula doon hanggang sa Brgy. Ang Sto Tomas Calauan, Laguna, mula sa Sto. Tomas Brgy. Hall, kumaliwa sa pagpunta sa tamang bayan ng Nagcarlan, Laguna (landmark, Nagcarlan Municipal Hall). Lumiko pakanan sa Nagcarlan Municipal Hall hanggang sa maabot mo ang Plaridel Elementary School. At mula doon lumiko sa kaliwa papunta sa Nagcarlan Forest Resort.

==Turismo==
Ang Nagcarlan ay may malinis na dumadaloy na ilog, bumubulusok na talon ng tubig, kalmadong mga lawa at luntiang mga burol at bundok. Makasaysayang mga kolonyal na lugar ng Espanya, mga restawran na may mapagkumpitensya at abot-kayang pinggan, resort at bahay bakasyunan at isang kalabisan ng mga tumatanggap na tao.

Ang kakulangan ng promosyon ay sanhi upang mapansin ang bayang ito ng mga turista at iyon ang dahilan kung bakit gumawa ang mga lokal ng kanilang sariling mga paraan upang maitaguyod ang bayang ito sa pamamagitan ng mga website sa pag-blog at pagsasagawa ng mga aktibidad na nakatuon sa likas na katangian tulad ng paglalakad at pagtakbo.

Sa kahabaan ng Rizal Avenue, mula sa palengke hanggang sa municipio ay nakatayo pa rin sa maraming mga lumang gusali ng Art Deco na itinayo noong 1920s hanggang 1930s. Ang pagkakaroon ng maraming makitid na tatlong palapag na mga gusali kung saan ang mga ground floor ay inuupahan sa mga komersyal na establisyemento sa Nagcarlan ay isang pahiwatig na ang bayan ay maaaring gampanan ang gitnang sentro ng kalakalan sa unang bahagi ng nakaraang siglo.

Marami ring mga likas na atraksyon sa loob ng Nagcarlan. Ang maliit na kilalang Bunga Falls ay isang paboritong bakasyon sa mga lokal, habang ang nakatagong Yambo Lake ay maaaring ma-access sa likod ng mga kalsadang pabalik sa Calauan. Ang mga bundok na &quot;sanggol&quot; ay maaaring umakyat sa isang araw, ang tulong ng isang lokal na gabay ay karaniwang kinakailangan, dahil ang mga daanan ay karaniwang natatakpan ng mga halaman. Ang isa pang nakawiwiling atraksyon ay ang San Bartolome Apostol Church. Matatagpuan sa isang matataas na lupa na tinatanaw ang natitirang bayan, ang simbahan ng ika-18 siglo na itinayo ng mga Franciscans ay may isang matikas na bato at pulang luwad na harapan na may isang kahanga-hangang kampanaryo sa kanan at isang kaakit-akit na lugar sa kaliwa. Pinapayagan pa rin ng mga opisyal ng parokya ang mga bisita na umakyat sa tuktok ng kampanaryo upang makita kung saan kinunan ni Anne Curtis ang karamihan sa kanyang mga eksena sa sikat na serye sa TV na &quot;Kampanerang Kuba.&quot; [Kailangan ng pagsipi]

Ang kilalang atraksyon ng Nagcarlan ay ang Nagcarlan Underground Cemetery. Ang isa sa mga uri nitong sementeryo sa Pilipinas, kung saan mayroong 240 mga niches na inilalagay sa itaas ng lupa at 36 na mga niches sa ilalim ng lupa. Ang mga miyembro ng mga piling tao ng bayan ay inilibing sa ilalim ng lupa sa ilalim ng punerarya. Sinasabing ang sementeryo sa ilalim ng lupa ay ginamit ng mga Katipunero upang magsagawa ng kanilang lihim na pagpupulong.

==Mga kilalang tao mula sa Nagcarlan==
* Si Esteban Baldivia - (2 Setyembre 1928 - 10 Oktubre 1997), na mas kilala sa tawag na Dencio Padilla o Tata Dens, ay isang beteranong aktor at komedyante ng Pilipino. Siya ay isang tanyag na artista mula sa Nagcarlan, Laguna, Pilipinas.

Lumabas siya sa mga pelikula bilang paboritong sidekick ng King of Filipino films na Fernando Poe, Jr. Kilala para sa kanyang accent sa Batangueño noong nagsasalita, naglaro rin si Padilla ng mga sumusuporta sa iba pang mga pelikulang pelikulang Pilipino, tulad nina Ace Vergel, Rudy Fernandez, Phillip Salvador, Vilma Santos , Nora Aunor, Sharon Cuneta, Maricel Soriano at iba pang malalaking bituin. Siya ay ikinasal kay Catalina Baldivia, isang maybahay at mayroon silang 8 anak; Si Dennis, Samuel, Glenn, Jennifer, Gene, Richard, Ched, at Rot. Nabuhay sila sa buong buhay nila sa sulok ng P.Jacinto Street, Biglang Awa at EDSA, lungsod ng Caloocan. Si Dennis ay isang artista rin at isang pulitiko; Si Samuel ay isang OFW Seaman; Si Glenn ay OFW sa mga lugar sa Gitnang Silangan tulad ng Kuwait, Jeddah, Riyadh, Dubai, at kasalukuyang nasa USA; Si Jennifer ay OFW sa Dubai; Si Gene Padilla din ay isang komedyante at artista; Namatay si Richard noong 1999; Ang Ched ay OFW sa Singapore; at ang bunso na si Rot ay nasa Baldivia. Ang 5 lalaki ay produkto ng Notre Dame ng Maynila, at ang 3 batang babae ng Our Lady of Grace Academy, kapwa sa lungsod ng Caloocan, isang maigsing distansya mula sa kanilang tahanan. Lahat ng 8 ay nag-aral sa kolehiyo sa UST / San Sebastián / Centro Escolar / UE. Lahat ng 8 ay lumitaw sa mga pelikula at patalastas sa kanilang pagkabata. Isinugod sa ospital si Padilla noong 30 Setyembre 1997 matapos magreklamo ng sakit sa dibdib. Malapit na magpa-check out mula sa ospital, namatay si Padilla dahil sa atake sa puso noong 10 Oktubre 1997 sa Quezon City, Philippines. Bukod sa kanyang anak na si Dennis Padilla na sumunod sa kanyang mga yapak upang maging isang komedyante, may iba pang mga anak si Dencio Padilla.

* Si Jak Roberto - Si Jan Rommel &quot;Jak&quot; Osuna Roberto (ipinanganak noong 2 Disyembre 1993) ay isang artista, modelo at mang-aawit ng Filipino. Siya ay myembro ng trio boy band na 3LOGY kasama sina Siser Gonzales at Abel Estanislao. Si Roberto ay kasalukuyang nagtatrabaho bilang isang eksklusibong artist ng GMA Network, at kilala sa kanyang papel bilang Andres &quot;Andoy&quot; dela Cruz sa 2017 television series na Meant to Be. Si Roberto ay kapatid ng kapwa artista ng GMA na si Sanya Lopez.

Si Jak Roberto ay ipinanganak bilang Jan Rommel Osuna Roberto noong 2 Disyembre 1993 sa Nagcarlan, Laguna, Pilipinas ng mga magulang na sina Ramil Roberto at Marlyn Osuna. Siya ay mayroong isang nakababatang kapatid na babae na nagngangalang Shaira Lenn Osuna Roberto, na kilalang kilala sa ilalim ng pangalang entablado na Sanya Lopez.  Si Roberto ay kasalukuyang naninirahan sa Tandang Sora, Quezon City kasama ang kapatid na si Sanya.

* Sanya Lopez  - Si Shaira Lenn Osuna Roberto (ipinanganak noong 9 Agosto 1996 sa Nagcarlan, Laguna), na kilala bilang propesyonal na Sanya Lopez, ay isang Pilipinong artista na kilala sa paglalarawan sa seryeng hapon, The Half Sisters, bilang Lorna. Noong 2016, nakakuha ng atensyon ng media si Lopez at sumikat matapos itong ma-announce bilang bagong Hara Danaya ng 2016 television remake ng Encantadia ng GMA Network. Ipinanganak si Sanya Lopez na si Shaira Lenn Osuna Roberto noong 9 Agosto 1996, at lumaki sa Malolos, Bulacan. Anak siya nina Marlyn Roberto at Ramil Roberto, na namatay noong si Lopez ay dalawang taong gulang. Siya ang nakababatang kapatid na babae ng aktor na si Jak Roberto. Sa edad na 14, nakilala ni Lopez si German Moreno at nakita siya bilang isang tatay; inialay niya ang kanyang pagganap kapwa kay Moreno at sa kanyang ama.  Binigyan siya ng pangalang Sanya, ng pinagmulan ng India, ng kanyang manager. Si Lopez ay kasalukuyang naninirahan sa Lungsod ng Quezon kasama ang kanyang kapatid na si Jak.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html 2010 Philippine Census Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html |date=2012-06-25 }}

{{Laguna}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Laguna]]</text>
      <sha1>svd4yi237a0520c4wjc8bv8ty2xc0p8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Obando</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22750</id>
    <revision>
      <id>2213054</id>
      <parentid>2199918</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36503-20</username>
        <id>163318</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga AM Transmiter */</comment>
      <origin>2213054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11952" sha1="cg6ua6ka88o7tzw8ql32xzk9ly06x1p" xml:space="preserve">{{Other uses|Obando (paglilinaw)}}
{{Infobox Philippine municipality 2 
| infoboxtitle    = Bayan ng Obando
| sealfile        = Ph seal bulacan obando.png
| caption         = Mapa ng [[Bulacan]] na nagpapakita sa lokasyon ng Obando.
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts       = Ika-apat na Distrito ng Bulacan
| barangays       = 11
| class           = Ika-2 Klase;urbano
| mayor           = Edwin C. Santos
| areakm2         = 15.91
| founded	  = 14 Mayo 1753
}}

Ang '''Obando'''&lt;ref name=Obando/&gt; (&lt;small&gt;pagbigkas:&lt;/small&gt; o•bán•do) ay isang ika-2 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Bulacan]], [[Pilipinas]].  16 kilometro ang layo nito mula sa [[Maynila]], ang kabisera ng Pilipinas.  Napapagitnaan ang Obando ng dalawang lungsod mula sa [[Kalakhang Maynila]]: ang [[Lungsod ng Valenzuela]] sa silangan, [[Navotas]] at [[Lungsod ng Malabon]] sa timog, [[Bulakan, Bulacan|Bulacan]] sa hilaga, at ang mga katubigan ng [[Look ng Maynila]] sa kanluran.  Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

== Binuong area ==
Sa patuloy na paglawak ng Kalakhang Maynila, kabilang na ngayon ang lungsod sa binuong area ng Maynila na umaabot sa San Ildefonso sa pinakahilagang bahagi nito.&lt;ref name=Obando/&gt;

==Demograpiko==
{{Populasyon}}
Mula noong 2002, may tinatayang [[populasyong]] 58,245 ang Obando, kung saan 49% ang kalalakihan at 51% ang kababaihan.  Sa kasalukuyang populasyon, may 14% ang namumuhay sa mga rural na barangay habang ang kabilang ang natitira sa populasyong urbano.  Mayroon itong mga
12,349 kabahayan.  P9,000.00 ang karaniwang buwanang sahod ng isang kabahayan, bahagyang mas mababa kaysa sa minimum na P9,540.00 para sa isang mag-anak na may 6 na abot-kayang-tiisin o abot-saklaw (''threshold'') na itinakda ng Kagawaran ng Kabutihang Panlipunan at Kaunlaran (''Department of Social Welfare and Development'').&lt;ref name=Obando/&gt;

== Mga suliranin ==
Kabilang sa mga suliran ng bayan ng Obando ang [[dagsaang pagbaha tuwing panahon ng tag-ulan]] at ang [[polusyon ng ilog dahil sa pook tapunan sa Tanza, Navotas.]]  Noong 2002, nagpasa ang Sangguniang Bayan ng Obando, Bulacan ng isang kontrobersiyal na resolusyong nagpapahintulot sa mga ''barge'' ng Phileco (''Philippine Ecology Systems Corporation'') na dumaan sa mga kailugan ng Obando upang magtapon ng nilalaman nitong mga basura sa dating-ilog na kontralodong tapunan ng basura ngayon sa Tanza, Navotas, 1 kilometro lamang ang layo mula sa Obando.  Maraming mga pagkilos ng masa ng mamamayan ang tumuligsa rito ngunit nabigo ang mga lokal na opisyales para pigilin ang pagtatapon magpahanggang sa ngayon.  May mga pag-aaral na nagpapakitang nakapagpapadumi ng ilog ang operasyon ng tapunan at nakapagdulot ng ilang mga karamdaman sa mga naninirahan, karamihan na ang mga may edad, kababaihan at mga kabataan.&lt;ref name=Obando/&gt;

== Kabuhayan (Ekonomiya) ==
* Trabaho sa lungsod - marami sa mga Obandenyo (o ''Obandeño'') ang may mga &quot;puting-kolyar&quot; na trabaho at naghahanapbuhay sa Kalakhang Maynila.  Marami sa kanila ang naging matagumpay at may ilang mga malalaking pangalan sa likod ng mga kompanyang kanilang pinagtatrabahuhan.
* Trabaho sa pabrika - mayroon ding mga naninirahang naghahanapbuay sa mga pabrika sa Obando at kanugnog-bayan.
* [[OFW]] - may mga Obandenyo ring sumubok magtrabaho sa ibang bansa kung saan marami ang nagsipagtagumpay.
* [[Pangingisda]], isang dating pangunahing pinagkukunan ng kabuhayan ng mga mamamayan ng Obando, marami pa ring aktibong mga mangingisda.
* Ibang pinagkukunan ng kabuhayan ang pagpoproseso ng mga pagkain, pagaalaga ng mga bibe, poltri, baboy at pagpapalaki ng mga maaalagaang mga hayop.
* [[Pangangalakal]] - kabilang ang pagtitinda ng mga barbekyu at samalamig, mga teleponong selular, [[tindahang sari-sari]], tiangge, potograpiya, at iba pang mga serbisyo.  
* [[Pedicab]] o ''[[Trike]]'', isa rin itong pangkaraniwang tanawin sa Obando, Bulacan.  Ginagamitan ng lakas ng tao ang isang traysikel na may isa o dalawang upuang pantao para dalhin ang mga pasahero, kabilang ang drayber.  Maraming mga Obandenyo ang gumamit ng ganitong sasakyang pampubliko, at mas ibig ng mga sumasakay na mga mamamayan sapagkat mas mura ang pamasahe kapag inihambing sa dyipni o traysikel na may motor.  Mas gamitin ito tuwing may pagbaha.
* [[Pananahi]] at paggawa ng mga [[alahas]] - tanyag ang mga ito ngunit humina ang negosyo noong 2002.

== Heograpiya ==
[[Talaksan:Sunset in a fish pen in Obando, Bulacan.jpg|thumb|264x264px|Isang palaisdaan sa Obando]]
Isa sa mga katangian ng Obando ang pagkakaroon ng mga patag at mabababang mga baybaying sabana o kapatagan.  Dating isang estuwaryo (wawa o bunganga ng ilog) ang area ngunit nabuo mula sa gilid o hangganan dahil sa mga buhangin at naging pangkasalukuyang anyong binubuo ng mga distritong pangkalakalan ''(commercial)'', bahaging industriyal na disitrito, pamahayan (residential) at palaisdaan.  Sa loob ng munisipalidad, mayroong dalawang kailugan at tatlong maliliit na ilog o ilug-ilugan, ang Ilog ng Meycauayan sa hilaga, ang Ilog ng Pinagkabalian sa timog at ang Ilog Paco, Ilog Hulo at Ilog Pag-asa na tumatagos sa bayan kahanay ng daang panlalawigan.&lt;ref name=Obando/&gt;

Mayroon 15.91&amp;nbsp;km² areang lupain ang Obando.  Mayroon itong urbanong areang 1.85&amp;nbsp;km² na binubuo ng 2 mga barangay, binubuo ng 14.06&amp;nbsp;km² areang rural ang iba pang 9 na mga barangay, 82.50% ang mga palaisdaan.  Pampolitika na nahahati pa sa 11 [[barangay]] (8 urbano, 3 rural) ang Obando.  Nakalagak sa kahabaan ng Ilog ng Paliwas ang mga barangay ng Binuangan at Salambao, at maaari lamang marating sa pamamagitan ng pagsakay sa mga bangkang may motor.&lt;ref name=Obando/&gt;

Tulad ng ibang mga bayan sa Bulacan, mayroong dalawang natatanging panahon ang Obando: ang tag-init at tag-ulan.  Nagaganap ang tag-ulan mula Mayo hanggang Oktubre, habang ang tag-araw naman tuwing Nobyembre hanggang Abril.  Tumatanggap ng 80% pagbagsak ng ulan sa taunang pag-ulan tuwing panahon ng tag-ulan ang Obando, dahil sa habagat ng kanluran at mga bagyo.&lt;ref name=Obando/&gt;

=== Mga Barangay ===
[[Talaksan:Obando.jpg|thumb|right|Ang [[Simbahan ng Obando]].]]
{{pangunahin|Mga Barangay ng Obando, Bulacan}}
Ang bayan ng Obando ay nahahati sa 11 mga [[barangay]].&lt;ref name=Obando/&gt;

* Binuangan
* Catanghalan
* Hulo
* Lawa
* Salambao
* Paco
* Pag-asa (Pob.)
* Paliwas
* Panghulo
* San Pascual
* Tawiran

== Kasaysayan ==
[[Talaksan:Ang Bayan ng Obando NHC marker.jpg|thumb|right|Panandang pangkasaysayan na ginawa ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan noong 1973]]
Noong ika-18 daantaon, binubuo lamang ng isang bayan - ang Munisipalidad ng Meycauayan - ang mga munisipalidad na kilala ngayon bilang [[Meycauayan, Bulacan|Meycauayan]], Polo at Obando.  Lumikha ang bayan ng Polo at Obando ng isang baryong tinawag na Catangalan.  Noong taong 1623, binuo ang munisipalidad ng Polo, na kilala ngayon bilang Lungsod ng Valenzuela, na kinabubukluran ng pangkasalukuyang mga teritoryo ng Bayan ng Obando.  Sa pamamagitan ng isang kautusang ipinatupad noong ng Gobernador at Kapitan Heneral ng Kapuluang si Don Francisco de Obando y Solís Márquez ng Obando, nilikha ang bayan at inihiwalay mula sa inang bayan nitong Polo noong 14 Mayo 1753.  Dahil sa wala sa panahong pagkamatay ng gobernador sa kamay ng mga [[Britaniko]] noong panahon ng Pitong Taong Digmaan, isinagawa ang paglikha at pagtatatag ng bayan ng alkalde mayor ng lalawigang si Don Francisco Morales y Mozabe, ng Ministrong Panlalawigan, S. Gregorio, Reb. Pr. Alejandro Ferrer, kasama ang maraming mga debotong mga relihiyoso.  Si Reb. Fr. Manuel De Olivendia ang ministrong napili para pangasiwaan ang bayan.  Noong taong 1907, naging isang nagsasariling bayan ng Bulacan ang Obando.  Pagkaraan, dahil sa walang kapagurang pagpupunyagi ng mga opisyal ng munisipyo, muling nilikom ang isang bahagi ng Gasak, [[Navotas]], upang maging bahagi ng Obando.  Pinilit nila itong kinuha sapagkat naniniwala ang mga opisyal ng Obando na dating bahagi ng Munisipalidad ang Gasak na inampon lamang ng Navotas sa paglipas ng panahon.  Nagtagumpay ang mga opisyal noong 30 Enero 1975 dahil sa Kautusan ng Pangulo Bilang 646 (''Presidential Decree No. 646'').  Isang bahagi ng Gasak, Navotas na tinatayang may 1.78 kuwadrado kilometro ang nabalik sa Obando.  Karamihan sa mga ito ang mga palaisdaan at mabuhanging baybayin at pinaniniwalaang magsisilbing mainam na panghikayat na pangturismo kapag napaunlad.  Sa pamamagitan ng resolusyon ng Konsehong Munisipal ng 1975, naging isang barangay ang area at pinangalanang [[Nuestra Señora de Salambao]] bilang pagbibigay papuri sa isang [[patron ng Obando]].&lt;ref name=Obando/&gt;

=== Mga alkalde ng Obando, Bulacan ===


LEONARDO DING VALEDA TAONG KASALUKUYAN

[[Edwin C. Santos]] (2013 - 2022)&lt;br /&gt;
Orencio E. Gabriel (2007 - 2013)&lt;br /&gt;
Zoilito Santiago (2004 - 2007)&lt;br /&gt;
Onesimo Joaquin (2001 - 2004)&lt;br /&gt;
Conrado Lumabas Jr. (1992 - 2001)&lt;br /&gt;
Bienvenido Evangelista (1988 - 1992)&lt;br /&gt;
Antonio Joaquin (''OIC'' 1986 - 1988)

=== Mga bise-alkalde ng Obando, Bulacan ===
Zoilito A. Santiago (2013 - kasalukuyan)&lt;br /&gt;
Danilo R. de Ocampo (2010 - 2013)&lt;br /&gt;
Leonardo S. Pantanilla (2007 - 2010)&lt;br /&gt;
Jose S.D. Correa (2004 - 2007)&lt;br /&gt;
Zoilito A. Santiago (2001 - 2004)&lt;br /&gt;
Onesimo Joaquin (1998 - 2001)&lt;br /&gt;
Romerico Santos (1995 - 1998)&lt;br /&gt;
Gaudioso Espinosa (1992 - 1995)&lt;br /&gt;
Romegio Dela Cruz (1988 - 1992)

=== Mga Makasaysayang Lugar/Pook ===
Simbahan&lt;br /&gt;
San Pascual Baylon Parish&lt;br /&gt;
Binuangan United Methodist Church (1905)&lt;br /&gt;
Obando Central United Methodist Church (1916)&lt;br /&gt;
Nuestra Senora de Salambao

=== Himno ng Obando ===
May himno ang Obando, Bulacan, na pinamagatang: ''Obando, Bayang Pinagpala''.  Narito ang mga panitik:&lt;ref name=Obando&gt;Obando, Bayang Pinagpala!, Pamahalaang Bayan ng Obando, 2006/2007&lt;/ref&gt;

''Dito ako isinilang sa bayang puno ng kasaysayan''&lt;br /&gt;
''Dito ko rin natutunan kulturang minana’t kinagisnan''&lt;br /&gt;
''Yamang dagat may biyayang taglay''&lt;br /&gt;
''Mga patron ang gaming gabay''&lt;br /&gt;
''Taong baya’t pinuno sama-sama sa pagsulong ng aming''

''Bayang pinagpala, nakamit ang tunay na biyaya''&lt;br /&gt;
''Bayang ipagmamalaki sa puso at diwa.''

''Saan man ako mapadayo, ipagmamalaking bayan ko’y Obando''&lt;br /&gt;
''Dayuhan ka man sa aking bayan, ituturing kang tunay na kaibigan''&lt;br /&gt;
''Pagtulong sa ‘min ay nakalaan,''&lt;br /&gt;
''Problema mo’y tiyak kang dadamayan''&lt;br /&gt;
''Taong baya’t pinuno sama-sama sa pag-unlad ng aming''

''Bayang pinagpala, nakamit ang tunay na biyaya''&lt;br /&gt;
''Bayang ipagmamalaki sa puso at diwa.''

''Bayang pinagpala, nakamit ang tunay na biyaya''&lt;br /&gt; 
''Bayang ipagmamalaki sa puso at diwa.''

==Mga AM Transmiter==
*[[DZME|ME Radio 1530]] (Capitol Broadcasting Center subsidiary ng [[Audiovisual Communicators]] at Rosehall Management Consultants Inc.)

== Tingnan din ==
* [[Simbahan ng Obando]]
* [[Sayaw sa Obando]]
* [[Colegio de San Pascual Baylon]]
* [[Binuangan United Methodist Church]]
* [[Obando Central United Methodist Church]]

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
* [http://www.obando.bulacan.ph/ Obando Bulacan]
* [http://obandenyo.com OBANDENYO.COM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100815060517/http://obandenyo.com/ |date=2010-08-15 }}
* http://elgu2.ncc.gov.ph/obando/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050225175529/http://elgu2.ncc.gov.ph/obando/ |date=2005-02-25 }}
* [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]
[[Kategorya:Obando]]</text>
      <sha1>cg6ua6ka88o7tzw8ql32xzk9ly06x1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Santa Cruz, Laguna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22929</id>
    <revision>
      <id>2213069</id>
      <parentid>2212618</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12272" sha1="huzqb4pmj0e08abbxdq6g4uo3j3kcwy" xml:space="preserve">{{multiple issues|
{{copyedit|date=Oktubre 2020}}
{{cleanup|date=Oktubre 2020}}
{{better translation|date=Oktubre 2020}}
}}
{{Infobox Philippine municipality 2
| infoboxtitle     = Bayan ng Santa Cruz
| native_name      = ᜐᜈ̟ᜆ ᜃ̟ᜇ̵̱ᜐ
| sealfile         = SantaCruz_Large.thumbnail.jpg
| locatormapfile   = {{PH wikidata|image_map}}
| caption          = Mapa ng Laguna na nagpapakita ng lokasyon ng Santa Cruz.
| region           = [[CALABARZON]] (Region IV-A)
| province         = [[Laguna]]
| districts        = 
| barangays        = 26
| class            = Unang Klase
| mayor            = Hon. Edgar S. San Luis.
| founded          = 1602
| areakm2          = 526234
| population_as_of = 2000
| population_total          = 92694
| population_density_km2       = 
|vice_mayor=Laarni A. Malibiran}}

Ang '''Bayan ng Santa Cruz''' ay isang unang klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at kabisera ng [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng Laguna, [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Kasaysayan==
Sa huling dekada ng ika-16 na siglo, ang Santa Cruz ay dating mahusay na baryo ng kasalukuyang munisipalidad ng Lumban, pati na rin ang iba pang mga napapanahong bayan tulad ng Pagsanjan, Cavinti, Paete at Pangil. Noong 6 Setyembre 1602, naghiwalay si Santa Cruz mula sa Lumban at naging isang pueblo kasama ang simbahan at pamahalaang lokal.

Mula nang maitatag ito noong 1602, ang bayan ay nawasak ng mapanganib na puwersa tulad ng sunog, bagyo, baha at paninira sa tao noong Rebolusyong Pilipino ng 1896–1899, ang giyera ng Kalayaan ng Pilipinas (1899–1902), Labanan ng Santa Cruz, ang pag-atake ng mga Tulisanes (bandido) sa panahon ng Espanya. Ang mga tropang Pilipino ng pre-war 4th at 42nd Infantry Division ng Philippine Commonwealth Army at kinikilalang mga gerilya ay nagmula rin sa bayan at nasangkot sa Second Battle ng Santa Cruz noong 26 Enero 1945.

Nailalarawan sa pamamagitan ng mga mayabong na lupaing patag na matatagpuan sa baybayin ng Laguna de Bay, ang batayang pang-ekonomiya ng bayan ay tradisyunal na nakaangkla sa dalawang pangunahing industriya, lalo na ang agrikultura at pangingisda na nananatili pa rin hanggang sa kasalukuyan. Dahil sa madiskarteng kinalalagyan ng Santa Cruz na may kaugnayan sa iba pang mga pamayanan sa baybayin tungkol sa lawa, ang mga aktibidad sa pangangalakal ay nagsimula rin sa bayan noong mga unang araw ng pag-areglo. Ang bayan na maayos na palaging naging pokus ng mga aktibidad na magagamit upang ma-access sa iba pang mga lugar na may baybayin dahil sa nababagtas na Santa Cruz River bukod sa mismong Laguna de Bay. Mula noong mga unang araw na iyon, ang tubig ang pangunahing mode ng transportasyon.

Ngayon, ang Santa Cruz ay nagsisilbing kabisera ng Laguna at itinuturing na sentro ng negosyo at komersyo sa silangang bahagi ng lalawigan.

==Heograpiya==
Pagtingin sa himpapawiran kasama si Santa Cruz sa gitna at ang Pila sa harapan

Nakatayo sa gitnang bahagi ng lalawigan ng Laguna sa timog-silangang baybayin ng Laguna de Bay, ang Santa Cruz ay namamalagi ng 87 kilometro (54&amp;nbsp;mi) timog-silangan ng Metro Manila sa pamamagitan ng Calamba at makikita ang heograpiya sa humigit-kumulang na 14 degree 17 'latitude at 121 degrees 25' longitude. Ang munisipalidad ay hangganan sa hilaga at hilaga-kanluran ng Laguna de Bay, sa hilagang-silangan ng Lumban, sa silangan ng Pagsanjan, sa timog-silangan ng Magdalena, sa timog ng Liliw, at sa timog-kanluran ng Pila . Mayroon itong 26 na mga barangay at sumasaklaw sa tinatayang lugar ng 3860 hectares na binubuo ng halos 2% ng kabuuang lupa sa Lalawigan ng Laguna.

Lawak ng Lupa: 3,860 hectares

Tirahan: 381.97

Komersyal: 35.96

Institusyon: 92.17

Functional Open Space: 31.27

Mga Kalsada: 157.73

Kabuuang Built-up: 696.10

Pang-agrikultura: 3,048.57

Espesyal na Paggamit: 115.33

==Geology==
Ang dalawang uri ng mga bato na matatagpuan sa Santa Cruz ay alluvium at clastic rock. Ang mga clastic rock ay matatagpuan sa silangang bahagi ng munisipalidad partikular sa Barangay Alipit, San Jose, Oogong, Jasaan, San Juan, Palasan, at mga bahagi ng Barangays Pagsawitan, Patimbao, Bubukal, Labuin at Malinao. Ang mga batong ito ay binubuo ng inter-bedded shale at sandstone na may paminsan-minsang mga manipis na lente ng limestone, tuff, at reworked sandy tuffs, calcareous sandstone at partly tuffaceous shale.

==Klima==
Tulad ng karamihan sa mga lugar sa lalawigan ng Laguna, ang klima ng Santa Cruz ay nailalarawan sa pamamagitan ng dalawang binibigkas na panahon: tuyo mula Enero hanggang Abril at basa sa natitirang taon. Ang munisipalidad ay may taunang temperatura na 27.2 degree Celsius at taunang pag-ulan ng 1962.7mm. Ang hanging amihanang-silangan na may average na bilis ng hangin na 9 na buhol ay nananaig sa munisipyo.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
! colspan=&quot;14&quot; |Data ng klima para sa Santa Cruz, Laguna
|-
!Month
!Jan
!Feb
!Mar
!Apr
!May
!Jun
!Jul
!Aug
!Sep
!Oct
!Nov
!Dec
!Year
|-
!Average high °C (°F)
|26
(79)
|27
(81)
|29
(84)
|31
(88)
|31
(88)
|30
(86)
|29
(84)
|29
(84)
|29
(84)
|29
(84)
|28
(82)
|26
(79)
|29
(84)
|-
!Average low °C (°F)
|22
(72)
|22
(72)
|22
(72)
|23
(73)
|24
(75)
|25
(77)
|24
(75)
|24
(75)
|24
(75)
|24
(75)
|24
(75)
|23
(73)
|23
(74)
|-
!Average [[precipitation]] mm (inches)
|58
(2.3)
|41
(1.6)
|32
(1.3)
|29
(1.1)
|91
(3.6)
|143
(5.6)
|181
(7.1)
|162
(6.4)
|172
(6.8)
|164
(6.5)
|113
(4.4)
|121
(4.8)
|1,307
(51.5)
|-
!Average rainy days
|13.4
|9.3
|9.1
|9.8
|19.1
|22.9
|26.6
|24.9
|25.0
|21.4
|16.5
|16.5
|214.5
|-
| colspan=&quot;14&quot; |Source: Meteoblue 
|}

==Mga Barangay==
Ang bayan ng Santa Cruz ay nahahati sa 26 [[barangay]].
[[File:Santa Cruz Laguna.jpg|thumb|right|Pamilihang Bayan ng Santa Cruz malapit sa Mababang Paaralan ng Santisima]]

&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Alipit
* Bagumbayan
* Bubukal
* Calios
* Duhat
* Gatid
* Jasaan
* Labuin
* Malinao
* Oogong
* Pagsawitan
* Palasan
* Patimbao
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Barangay I (Pob.)
* Barangay II (Pob.)
* Barangay III (Pob.)
* Barangay IV (Pob.)
* Barangay V (Pob.)
* San Jose
* San Juan
* San Pablo Norte
* San Pablo Sur
* Santisima Cruz
* Santo Angel Central
* Santo Angel Norte
* Santo Angel Sur
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

[[Talaksan:Pila &amp; Sta Cruz Laguna.JPG|thumb|250px|none]]

==Demograpiko==
{{Populasyon}}Sa senso noong 2015, ang populasyon ng Santa Cruz, Laguna, ay 117,605 katao, [3] na may density na 3,000 mga naninirahan kada square square o 7,800 na mga residente bawat square mile.

==Economy==
Taunang koleksyon ng buwis sa lokal na pamahalaan:

2008 - ₱ 160,196,679.38

2007 - ₱ 135,792,097.46

2006 - ₱ 128,812,429.41

2005 - ₱ 117,351,293.14

==Commerce==
Ang kabisera ng lalawigan ng Laguna, Santa Cruz ay nagsisilbing sentro ng serbisyo ng lalawigan partikular para sa mga munisipalidad sa hilagang-silangang bahagi nito.

Ang kalakalan at komersyo ay mananatiling maging isa sa pangunahing mga gawaing pang-ekonomiya sa lokalidad. Ang pagkakaroon ng mga serbisyong dyip na tumatakbo sa Lumban, Paete, Siniloan, San Pablo, Pila, Victoria, Cavinti-Caliraya, Luisiana, Majayjay, Calumpang, Nagcarlan, Liliw, Magdalena, Pagsanjan, Lucban, Lucena at Calamba ay lalong nagpahusay sa papel ng munisipyo bilang isang commerce at sentro ng kalakalan.

Ang sentro ng mga aktibidad sa negosyo ay nasa poblacion partikular sa Barangay V kung saan nakalagay ang apat (4) na mga gusali ng Public Market.

Maraming pagtatatag ang Santa Cruz na nagbibigay ng kontribusyon sa kaunlaran nito. Ang pag-unlad sa paligid na ito ay naging isang uri ng komersyal na quasi-tirahan tulad ng ipinamalas ng paglaganap ng mga istraktura na ginagamit pareho para sa mga layuning pang-negosyo at tirahan ng mga nagmamay-ari / may-ari. Mayroon ding konsentrasyon ng mga negosyo sa seksyon ng pambansang haywey / expressway lalo na ang Barangay Gatid kung saan matatagpuan ang isang Mall, at ang inabandunang PNR Railway (kalsada) habang kapansin-pansin ang isang pattern ng pag-unlad na komersyal sa kahabaan ng Quezon Avenue at sa tabi ng old highway at Pedro Guevarra Avenue. Sa kahabaan ng P Guevarra Avenue, maraming mga establisyemento ang matatagpuan din tulad ng Mga Ospital, tanggapan ng Meralco, tanggapan ng PLDT, Red Cross, maraming Mga Instituto sa Pagbabangko, at Executive Emcent Lending Company. Mayroon ding SL Agritech Corporation, sa Barangay Oogong, Santa Cruz, Laguna,

==Mga punto ng interes==
Ang Santa Cruz ay maaaring walang likas na mga lugar ng turista at walang malawak na lugar upang mapaunlad ngunit isang bagay na ipinagmamalaki ng mga tao ng Santa Cruz ay ang mga lokal na pagkain na magagamit sa bayan. Ipinagmamalaki ni Santa Cruz ang sikat na puting keso o kesong puti, na sariwang gawa sa gatas ng carabao.

* Aglipayan Cathedral kasama ang aming Lady of maulawin shrine.
* Emilio Jacinto Shrine Burial Site
* Villa Valenzuela
* Santa Cruz Town Plaza
* Immaculate Concepcion Parish Church
* Kesong puti Festival - Abril 4–11
* Anilag Festival - Marso 8-17
* Camp Allen Training &amp; Development Center

==Mga Kaganapan==
Nag-host si Santa Cruz ng Palarong Pambansa mula Mayo 4–10, 2014. [9]

==Edukasyon==

===Mga paaralang kindergarten===
Pampubliko: 35

Pribado: 10

===Elementary===
Pampubliko: 16

Pribado: 11

===Mataas na paaralan===
Pampubliko: 2

Pribado: 6

===Mga Kolehiyo===
Pampubliko: 2

Pribado: 8

Bokasyonal:

Pampubliko: 1

Pribado: 2

Bilang ng mga mag-aaral:

Elementarya: 15,291

High school: 8,155

Tertiary: 10,914

==Bahagyang listahan ng mga paaralan==
* Santa Cruz Central Elementary School (The Central School of Santa Cruz)
* Bagumbayan Elementary School
* Bubukal Elementary School
* Elementary School ng Calios
* Duhat Elementary School
* Gatid Elementary School
* Oogong Elementary School
* Pagsawitan Elementary School
* Palasan Elementary School
* Patimbao Elementary School
* Paaralang Elementarya ng San Jose
* Santisima Cruz Elementary School
* Santo Angel Central Elementary School
* Santo Angel Norte Elementary School
* Santo Angel Sur Elementary School
* Silangan Elementary School
* Pedro Guevara Memorial National High School
* Pangunahing Christian International School at Special Education Center, Inc.
* ACTS Computer College
* AMA Computer University
* AMA Computer Learning Center
* Capitol View Christian School
* Immaculate Conception Catholic College (dating Don Bosco High School)
* Laguna Santiago Educational Foundation Inc.
* Laguna Senior High School
* Laguna State Polytechnic University
* Laguna University
* Little Javannah Montessori School
* Our Lady of Maulawin Educational Foundation, Inc.
* Unibersidad ng Kababaihan ng Pilipinas
* Maranatha Christian Academy
* SHARPMINDS Tutorial Center
* STI College
* St. Therese Martin ng Lisieux School at Business High School
* United Evangelical Church School
* Union College ng Laguna
* Southbay Montessori School
* GOAL-DEN Learners Center
* iExcel Learning Hub
* Mind Builders Academy
* Rabi Mahusay na Paaralang Kristiyano

==Mga Ospital==
# Pribadong Ospital: 4 Mga Yunit sa Pangkalusugan sa Bukid: 2 Pamahalaang Ospital: 1 Mga Sentro sa Kalusugan: 26
# Laguna Medical Center
# Santa Cruz Laguna Polymedic, Inc.
# Laguna Doctors Hospital
# Laguna Holy Family Hospital
# Jesus the Savior Hospital

== Mga Kilalang Sikat sa Santa Cruz ==

* [[Eduardo Quisumbing]] - Biologist
* [[Ariel Magcalas]] - Dating Alkalde mula 2007-2010
*Pedro Guevara - sundalo,mambabatas,manunulat at abogado
*[[Agueda Kahabagan]] - Bayani at Unang Babaeng Heneral ng Unang Republika ng Pilipinas
*Felicismo T. San Luis - Gobernador ng Laguna mula 1960-1992

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html 2010 Philippine Census Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html |date=2012-06-25 }}

{{Laguna}}
{{Philippine Provincial Capitals}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Laguna]]</text>
      <sha1>huzqb4pmj0e08abbxdq6g4uo3j3kcwy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213243</id>
      <parentid>2213069</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T06:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12365" sha1="b5ylg3yayv04rrtr6b3u1a4spz0gfmy" xml:space="preserve">{{multiple issues|
{{copyedit|date=Oktubre 2020}}
{{cleanup|date=Oktubre 2020}}
{{better translation|date=Oktubre 2020}}
}}
{{Infobox Philippine municipality 2
| infoboxtitle     = Bayan ng Santa Cruz
| native_name      = ᜐᜈ̟ᜆ ᜃ̟ᜇ̵̱ᜐ
| sealfile         = SantaCruz_Large.thumbnail.jpg
| locatormapfile   = {{PH wikidata|image_map}}
| caption          = Mapa ng Laguna na nagpapakita ng lokasyon ng Santa Cruz.
| region           = [[CALABARZON]] (Region IV-A)
| province         = [[Laguna]]
| districts        = 
| barangays        = 26
| class            = Unang Klase
| mayor            = Hon. Edgar S. San Luis.
| founded          = 1602
| areakm2          = 526234
| population_as_of = 2000
| population_total          = 92694
| population_density_km2       = 
|vice_mayor=Laarni A. Malibiran}}

Ang '''Bayan ng Santa Cruz''' ay isang unang klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at kabisera ng [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng Laguna, [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.


==Tropiko Moonson Climate==
18°C to 30 average Temperatura 


==Wika==
*Batangas /Tagalog

==Kasaysayan==
Sa huling dekada ng ika-16 na siglo, ang Santa Cruz ay dating mahusay na baryo ng kasalukuyang munisipalidad ng Lumban, pati na rin ang iba pang mga napapanahong bayan tulad ng Pagsanjan, Cavinti, Paete at Pangil. Noong 6 Setyembre 1602, naghiwalay si Santa Cruz mula sa Lumban at naging isang pueblo kasama ang simbahan at pamahalaang lokal.

Mula nang maitatag ito noong 1602, ang bayan ay nawasak ng mapanganib na puwersa tulad ng sunog, bagyo, baha at paninira sa tao noong Rebolusyong Pilipino ng 1896–1899, ang giyera ng Kalayaan ng Pilipinas (1899–1902), Labanan ng Santa Cruz, ang pag-atake ng mga Tulisanes (bandido) sa panahon ng Espanya. Ang mga tropang Pilipino ng pre-war 4th at 42nd Infantry Division ng Philippine Commonwealth Army at kinikilalang mga gerilya ay nagmula rin sa bayan at nasangkot sa Second Battle ng Santa Cruz noong 26 Enero 1945.

Nailalarawan sa pamamagitan ng mga mayabong na lupaing patag na matatagpuan sa baybayin ng Laguna de Bay, ang batayang pang-ekonomiya ng bayan ay tradisyunal na nakaangkla sa dalawang pangunahing industriya, lalo na ang agrikultura at pangingisda na nananatili pa rin hanggang sa kasalukuyan. Dahil sa madiskarteng kinalalagyan ng Santa Cruz na may kaugnayan sa iba pang mga pamayanan sa baybayin tungkol sa lawa, ang mga aktibidad sa pangangalakal ay nagsimula rin sa bayan noong mga unang araw ng pag-areglo. Ang bayan na maayos na palaging naging pokus ng mga aktibidad na magagamit upang ma-access sa iba pang mga lugar na may baybayin dahil sa nababagtas na Santa Cruz River bukod sa mismong Laguna de Bay. Mula noong mga unang araw na iyon, ang tubig ang pangunahing mode ng transportasyon.

Ngayon, ang Santa Cruz ay nagsisilbing kabisera ng Laguna at itinuturing na sentro ng negosyo at komersyo sa silangang bahagi ng lalawigan.

==Heograpiya==
Pagtingin sa himpapawiran kasama si Santa Cruz sa gitna at ang Pila sa harapan

Nakatayo sa gitnang bahagi ng lalawigan ng Laguna sa timog-silangang baybayin ng Laguna de Bay, ang Santa Cruz ay namamalagi ng 87 kilometro (54&amp;nbsp;mi) timog-silangan ng Metro Manila sa pamamagitan ng Calamba at makikita ang heograpiya sa humigit-kumulang na 14 degree 17 'latitude at 121 degrees 25' longitude. Ang munisipalidad ay hangganan sa hilaga at hilaga-kanluran ng Laguna de Bay, sa hilagang-silangan ng Lumban, sa silangan ng Pagsanjan, sa timog-silangan ng Magdalena, sa timog ng Liliw, at sa timog-kanluran ng Pila . Mayroon itong 26 na mga barangay at sumasaklaw sa tinatayang lugar ng 3860 hectares na binubuo ng halos 2% ng kabuuang lupa sa Lalawigan ng Laguna.

Lawak ng Lupa: 3,860 hectares

Tirahan: 381.97

Komersyal: 35.96

Institusyon: 92.17

Functional Open Space: 31.27

Mga Kalsada: 157.73

Kabuuang Built-up: 696.10

Pang-agrikultura: 3,048.57

Espesyal na Paggamit: 115.33

==Geology==
Ang dalawang uri ng mga bato na matatagpuan sa Santa Cruz ay alluvium at clastic rock. Ang mga clastic rock ay matatagpuan sa silangang bahagi ng munisipalidad partikular sa Barangay Alipit, San Jose, Oogong, Jasaan, San Juan, Palasan, at mga bahagi ng Barangays Pagsawitan, Patimbao, Bubukal, Labuin at Malinao. Ang mga batong ito ay binubuo ng inter-bedded shale at sandstone na may paminsan-minsang mga manipis na lente ng limestone, tuff, at reworked sandy tuffs, calcareous sandstone at partly tuffaceous shale.

==Klima==
Tulad ng karamihan sa mga lugar sa lalawigan ng Laguna, ang klima ng Santa Cruz ay nailalarawan sa pamamagitan ng dalawang binibigkas na panahon: tuyo mula Enero hanggang Abril at basa sa natitirang taon. Ang munisipalidad ay may taunang temperatura na 27.2 degree Celsius at taunang pag-ulan ng 1962.7mm. Ang hanging amihanang-silangan na may average na bilis ng hangin na 9 na buhol ay nananaig sa munisipyo.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
! colspan=&quot;14&quot; |Data ng klima para sa Santa Cruz, Laguna
|-
!Month
!Jan
!Feb
!Mar
!Apr
!May
!Jun
!Jul
!Aug
!Sep
!Oct
!Nov
!Dec
!Year
|-
!Average high °C (°F)
|26
(79)
|27
(81)
|29
(84)
|31
(88)
|31
(88)
|30
(86)
|29
(84)
|29
(84)
|29
(84)
|29
(84)
|28
(82)
|26
(79)
|29
(84)
|-
!Average low °C (°F)
|22
(72)
|22
(72)
|22
(72)
|23
(73)
|24
(75)
|25
(77)
|24
(75)
|24
(75)
|24
(75)
|24
(75)
|24
(75)
|23
(73)
|23
(74)
|-
!Average [[precipitation]] mm (inches)
|58
(2.3)
|41
(1.6)
|32
(1.3)
|29
(1.1)
|91
(3.6)
|143
(5.6)
|181
(7.1)
|162
(6.4)
|172
(6.8)
|164
(6.5)
|113
(4.4)
|121
(4.8)
|1,307
(51.5)
|-
!Average rainy days
|13.4
|9.3
|9.1
|9.8
|19.1
|22.9
|26.6
|24.9
|25.0
|21.4
|16.5
|16.5
|214.5
|-
| colspan=&quot;14&quot; |Source: Meteoblue 
|}

==Mga Barangay==
Ang bayan ng Santa Cruz ay nahahati sa 26 [[barangay]].
[[File:Santa Cruz Laguna.jpg|thumb|right|Pamilihang Bayan ng Santa Cruz malapit sa Mababang Paaralan ng Santisima]]

&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Alipit
* Bagumbayan
* Bubukal
* Calios
* Duhat
* Gatid
* Jasaan
* Labuin
* Malinao
* Oogong
* Pagsawitan
* Palasan
* Patimbao
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Barangay I (Pob.)
* Barangay II (Pob.)
* Barangay III (Pob.)
* Barangay IV (Pob.)
* Barangay V (Pob.)
* San Jose
* San Juan
* San Pablo Norte
* San Pablo Sur
* Santisima Cruz
* Santo Angel Central
* Santo Angel Norte
* Santo Angel Sur
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

[[Talaksan:Pila &amp; Sta Cruz Laguna.JPG|thumb|250px|none]]

==Demograpiko==
{{Populasyon}}Sa senso noong 2015, ang populasyon ng Santa Cruz, Laguna, ay 117,605 katao, [3] na may density na 3,000 mga naninirahan kada square square o 7,800 na mga residente bawat square mile.

==Economy==
Taunang koleksyon ng buwis sa lokal na pamahalaan:

2008 - ₱ 160,196,679.38

2007 - ₱ 135,792,097.46

2006 - ₱ 128,812,429.41

2005 - ₱ 117,351,293.14

==Commerce==
Ang kabisera ng lalawigan ng Laguna, Santa Cruz ay nagsisilbing sentro ng serbisyo ng lalawigan partikular para sa mga munisipalidad sa hilagang-silangang bahagi nito.

Ang kalakalan at komersyo ay mananatiling maging isa sa pangunahing mga gawaing pang-ekonomiya sa lokalidad. Ang pagkakaroon ng mga serbisyong dyip na tumatakbo sa Lumban, Paete, Siniloan, San Pablo, Pila, Victoria, Cavinti-Caliraya, Luisiana, Majayjay, Calumpang, Nagcarlan, Liliw, Magdalena, Pagsanjan, Lucban, Lucena at Calamba ay lalong nagpahusay sa papel ng munisipyo bilang isang commerce at sentro ng kalakalan.

Ang sentro ng mga aktibidad sa negosyo ay nasa poblacion partikular sa Barangay V kung saan nakalagay ang apat (4) na mga gusali ng Public Market.

Maraming pagtatatag ang Santa Cruz na nagbibigay ng kontribusyon sa kaunlaran nito. Ang pag-unlad sa paligid na ito ay naging isang uri ng komersyal na quasi-tirahan tulad ng ipinamalas ng paglaganap ng mga istraktura na ginagamit pareho para sa mga layuning pang-negosyo at tirahan ng mga nagmamay-ari / may-ari. Mayroon ding konsentrasyon ng mga negosyo sa seksyon ng pambansang haywey / expressway lalo na ang Barangay Gatid kung saan matatagpuan ang isang Mall, at ang inabandunang PNR Railway (kalsada) habang kapansin-pansin ang isang pattern ng pag-unlad na komersyal sa kahabaan ng Quezon Avenue at sa tabi ng old highway at Pedro Guevarra Avenue. Sa kahabaan ng P Guevarra Avenue, maraming mga establisyemento ang matatagpuan din tulad ng Mga Ospital, tanggapan ng Meralco, tanggapan ng PLDT, Red Cross, maraming Mga Instituto sa Pagbabangko, at Executive Emcent Lending Company. Mayroon ding SL Agritech Corporation, sa Barangay Oogong, Santa Cruz, Laguna,

==Mga punto ng interes==
Ang Santa Cruz ay maaaring walang likas na mga lugar ng turista at walang malawak na lugar upang mapaunlad ngunit isang bagay na ipinagmamalaki ng mga tao ng Santa Cruz ay ang mga lokal na pagkain na magagamit sa bayan. Ipinagmamalaki ni Santa Cruz ang sikat na puting keso o kesong puti, na sariwang gawa sa gatas ng carabao.

* Aglipayan Cathedral kasama ang aming Lady of maulawin shrine.
* Emilio Jacinto Shrine Burial Site
* Villa Valenzuela
* Santa Cruz Town Plaza
* Immaculate Concepcion Parish Church
* Kesong puti Festival - Abril 4–11
* Anilag Festival - Marso 8-17
* Camp Allen Training &amp; Development Center

==Mga Kaganapan==
Nag-host si Santa Cruz ng Palarong Pambansa mula Mayo 4–10, 2014. [9]

==Edukasyon==

===Mga paaralang kindergarten===
Pampubliko: 35

Pribado: 10

===Elementary===
Pampubliko: 16

Pribado: 11

===Mataas na paaralan===
Pampubliko: 2

Pribado: 6

===Mga Kolehiyo===
Pampubliko: 2

Pribado: 8

Bokasyonal:

Pampubliko: 1

Pribado: 2

Bilang ng mga mag-aaral:

Elementarya: 15,291

High school: 8,155

Tertiary: 10,914

==Bahagyang listahan ng mga paaralan==
* Santa Cruz Central Elementary School (The Central School of Santa Cruz)
* Bagumbayan Elementary School
* Bubukal Elementary School
* Elementary School ng Calios
* Duhat Elementary School
* Gatid Elementary School
* Oogong Elementary School
* Pagsawitan Elementary School
* Palasan Elementary School
* Patimbao Elementary School
* Paaralang Elementarya ng San Jose
* Santisima Cruz Elementary School
* Santo Angel Central Elementary School
* Santo Angel Norte Elementary School
* Santo Angel Sur Elementary School
* Silangan Elementary School
* Pedro Guevara Memorial National High School
* Pangunahing Christian International School at Special Education Center, Inc.
* ACTS Computer College
* AMA Computer University
* AMA Computer Learning Center
* Capitol View Christian School
* Immaculate Conception Catholic College (dating Don Bosco High School)
* Laguna Santiago Educational Foundation Inc.
* Laguna Senior High School
* Laguna State Polytechnic University
* Laguna University
* Little Javannah Montessori School
* Our Lady of Maulawin Educational Foundation, Inc.
* Unibersidad ng Kababaihan ng Pilipinas
* Maranatha Christian Academy
* SHARPMINDS Tutorial Center
* STI College
* St. Therese Martin ng Lisieux School at Business High School
* United Evangelical Church School
* Union College ng Laguna
* Southbay Montessori School
* GOAL-DEN Learners Center
* iExcel Learning Hub
* Mind Builders Academy
* Rabi Mahusay na Paaralang Kristiyano

==Mga Ospital==
# Pribadong Ospital: 4 Mga Yunit sa Pangkalusugan sa Bukid: 2 Pamahalaang Ospital: 1 Mga Sentro sa Kalusugan: 26
# Laguna Medical Center
# Santa Cruz Laguna Polymedic, Inc.
# Laguna Doctors Hospital
# Laguna Holy Family Hospital
# Jesus the Savior Hospital

== Mga Kilalang Sikat sa Santa Cruz ==

* [[Eduardo Quisumbing]] - Biologist
* [[Ariel Magcalas]] - Dating Alkalde mula 2007-2010
*Pedro Guevara - sundalo,mambabatas,manunulat at abogado
*[[Agueda Kahabagan]] - Bayani at Unang Babaeng Heneral ng Unang Republika ng Pilipinas
*Felicismo T. San Luis - Gobernador ng Laguna mula 1960-1992

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html 2010 Philippine Census Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html |date=2012-06-25 }}

{{Laguna}}
{{Philippine Provincial Capitals}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Laguna]]</text>
      <sha1>b5ylg3yayv04rrtr6b3u1a4spz0gfmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Komunismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22941</id>
    <revision>
      <id>2213133</id>
      <parentid>2156030</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:34:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9788" sha1="2oi9nj6gus4o83800qjovmao4o5ftem" xml:space="preserve">[[Talaksan:Hammer and sickle.svg|thumb|right|215px|Pinagsamang maso at karit, ang karaniwang sagisag ng komunismo.]]
Ang '''komunismo''' ay [[pampolitikang]] [[ideolohiya]] na nilalayon ang pagtatatag ng kaayusang sosyoekonomiko na nakabalangkas sa ideya ng pag-aaring komun ng moda ng produksyon at pagkawala ng [[salapi]], [[estado]], at [[uring panlipunan]]. 

Bagama't ginagamit nang palitan sa [[midya]], ang komunismo ay isang tiyak ngunit naiibang anyo ng [[sosyalismo]]. Maaring isa itong sanga ng kilos [[sosyalista]]. Ang komunista ay tumubo sa maraming uri na nangaling sa iba't ibang tao at kultura. Mga example ay ang [[Maoismo]], [[Trotskismo]], Luxemburgismo, anarkismo-komunismo. Si [[Karl Marx]] ang nagbuo ng isip ng komunismo sa libro niyang [[Manipestong Komunista]] na tinapos ng taong 1848.

Sa isang komunistang bansa, hindi pinapayagan ang mga mamamayan na makilahok sa pamamahala. Hindi sila nagtataglay ng mga karapatan at itinuturing silang walang kalayaan. Higit na tinatangkilik ng mga bansang hindi umuunlad ang komunismo. Marahil, naiimpluwensyahan sila ng paniniwalang sa lipunang komunismo, pantay-pantay ang mga tao.

Sa kasalukuyan, nagkakaroon na ng ilang pagbabago sa kaisipang komunismo, lalo na sa larangang pangkabuhayan at paggawa. Ilan sa mga pagbabagong ito ang pagbibigay ng iba't-ibang pasahod batay sa matratrabaho ng bawat manggagawa at pinapayagan din ang mga tao na magkaroon ng sariling negosyo. Halimbawa, sa [[Yugoslabya]] at [[Unggarya]], pinapayagan na ng mga opisyal ng pamahalaan ang mga propesyonal at ang may-angking kakayahan na magtayo ng mga industriya at negosyo upang magkaroon ng kompetisyon.

==Etimolohiya at terminolohiya==
{{multiple image
 | align             = right
 | direction         = horizontal
 | caption_align     = left
 | width1            = 145
 | image1            = Portrait de Victor d'Hupay (cropped).png
 | caption1          = Si Joseph Alexandre Victor d'Hupay, isang pilosopong Pranses na kilala bilang unang manunulat na gumamit ng terminong komunismo sa kanyang makabagong kahulugan.
 | width2            = 148
 | image2            = Restif de la bretonne.png
 | caption2          = Si Nicolás Edme Restif de la Bretonne, isang nobelistang Pranses na naging isa sa mga unang tagatangkilik ng komunismo.
}}
Nagmumula ang terminong komunismo sa [[Wikang Kastila|Kastilang]] ''comunismo'', na siya'y nanggagaling sa [[Wikang Pranses|Pranses]] na ''communisme'', na binuo mula sa [[Wikang Latin|Lating]] salitang ''communis'' at panlaping ''isme''.&lt;ref&gt;{{cite web |author-last=Harper |author-first=Douglas |date=2020 |title=Communist |url=https://www.etymonline.com/word/communist |access-date=15 Agosto 2021 |website=Online Etymology Dictionary |language=en}}&lt;/ref&gt; Isinasalin ang ''communis'' na &quot;ng o para sa pamayanan&quot;, habang ang ''isme'' ay nagpapahiwatig ng abstraksyon sa isang estado, kilos, kondisyon, o doktrina. Dahil dito, ang komunismo ay maaaring bigyang kahulugan na &quot;ang estado ng pagkakariyan ng o para sa pamayanan&quot;. Bago ito nagkaroon ng konotasyon na isang organisasyong pampolitika at pang-ekonomiya, una itong ginamit sa pagtatalaga ng iba't-ibang sitwasyong panlipunan. Sa kasalukuyang panahon, ang komunismo ay pangunahing naiuugnay sa ideolohiyang [[Marxismo]], partikular na kinakatawan sa [[Manipestong Komunista]] na nagmumungkahi ng tiyak na uri ng komunismo.&lt;ref&gt;{{cite web |author-last=Morris |author-first=Emily |date=8 Marso 2021 |title=Does communism work? If so, why not |url=https://www.ucl.ac.uk/culture-online/ask-expert/your-questions-answered/does-communism-work-if-so-why-not |access-date=13 Agosto 2021 |website=Culture Online |publisher=University College London |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga katangian ng komunismo ==

Ang komunismo ay lipunan na walang mga uri, walang pagsasamantala ng tao sa kanyang kapwa, at walang anumang indibidwal o kolektibong pag-aari. Ang tanging posibleng dulo ng sosyalisasyon ng produksiyon ng kapitalismo ay panlipunang pag-aari, ng buong lipunan, sa mga kagamitan ng produksiyon. Tanging sa pagwasak ng makauring mga prebilihiyo at indibidwal na pag-aari ang makaresolba sa umiiral na mga kontradiksiyon sa pagitan ng panlipunang katangian ng produksiyon at sa kapitalistang kalikasan ng panlipunang mga relasyon.

Ang panlipunang pag-aari na ito ng lahat ng produktibong pwersa at sa mga kagamitan ng produksiyon ay tanging ang [[proletaryado]] lamang ang makagagawa: isang pinagsamantalahang uri, na walang pang-ekonomiyang pag-aari, at kumikilos bilang isang produktibong kolektibidad.

Kaya ang komunistang lipunan ay nakabatay sa pagpawi ng kasalatan at sa produksiyon ng pangangailangan ng sangkatauhan. Ang komunismo ay lipunan ng kasaganaan, na magbibigay satispaksiyon sa lahat ng iba't-ibang pangangailangan ng sangkatauhan. Ang antas ng pag-unlad ng produktibong pwersa, ng siyensiya ng tao, teknolohiya at kaalaman, ang magbigay-daan sa emansipasyon ng tao mula sa dominasyon ng bulag na ekonomikong mga pwersa.
==Kasaysayan==

===Pinagmulan: Sinauna at Kristiyanong Pagpapaunlad===
[[File:Duble herma of Socrates and Seneca Antikensammlung Berlin 07.jpg|thumb|right|225px|Si Senecang Nakababata, isang unang siglong BK na Romanong pilosopo na naniwalang nahulog ang mga tao mula sa Gintong Panahon ng primitibong komunismo.]]
Maraming makasaysayang pangkat ang itinuturing na sumunod sa mga kaasuyang maihahalintulad sa komunismo. Ipinalagay ni [[Karl Marx]] na ang mga lipunang manghuhuli-mangtitipon na natagpuan sa [[Paleolitiko]] hanggang sa agrarismong makikita sa Kalkolitiko ay kolektibong egalitaryo, at samakatuwid ay tinawag ang kanilang pamumuhay bilang primitibong komunismo. Isa sa mga unang manunulat na naniwala sa komunismo ng nakaraan ay ang Romano at Estoikong pilosopo na si Senecang Nakababata, na nagpahayag: &quot;Kay saya ng primitibong panahon nang magkakatulad ang mga biyaya ng kalikasan at ginamit nang ''hindi maselan'' [walang pinipili]; at nang di-pinagkaisa ng kasakiman at luho ang mga mortal at ginawa silang biktima sa isa't isa. Nilugod nila ang buong kalikasan nang magkakapareho, na sa gayo'y nagbigay sa kanila ng ligtas na pag-aari ng pampublikong kayamanan.&quot; Dahil dito ay naniwala siya na ang mga sinaunang lipunan ang pinakamayaman dahil walang karukhaan. Kabilang sa iba pang Greko-Romanong manunulat na nangatuwiran sa antigong sangkatauhan na nagsagawa ng komunismo ay sina [[Virgilio]], Ovidio, at Diodoro Siculo. Katulad nito, ang mga sinaunang Ama ng Simbahan ay nanindigan na ang lipunang pantao ay bumaba sa kasalukuyang kalagayan nito mula sa ngayo'y nawawalang egalitaryong kaayusang panlipunan. Lumaganap ang mga ideyang katulad ng komunismo sa huling bahagi ng ika-5 siglo BK sa Sinaunang Gresya hanggang sa pinarodiya ito ng dramatistang si Aristopanes sa kanyang komedyang Mga Asambleyista kung saan inagaw ng mga babae ng Atenas ang kontrol sa eklesya o pamahalaang lungsod at tinanggal ang lahat ng pribadong pag-aari habang ginawang mandatoryo ang pagbahagi ng kababaihan at ang sama-samang pagpalaki ng kabataan. Pagkaraan ng mahigit isang dekada sa [[Republika (Platon)|Republika]] ni [[Platon]], idineklara ni [[Sokrates]] na ang isang perpektong estado ay aalisin ang lahat ng anyo ng pribadong pag-aari sa mga piling tao ng lipunan hanggang sa pinagsasaluhan ang mga bata't asawa, giniit na ang gayong kasanaya'y pipigilan ang tunggaliang panloob at magtatatag ng pagkakaisa at karaniwang pagkakakilanlan. Noong ika-5 dantaon sa Persya (ngayo'y [[Iran]]), ang Zoroastrianong repormistang pari na si [[Mazdak]] ay diumano'y nagtayo ng kilusang nangaral ng nilalarawang relihiyosong komunismo, na hinamon ang napakalubhang pribilehiyo ng klero at uring noble, pinuna ang institusyon ng pribadong pag-aari, at sinumikap ang pagkalikha ng egalitaryong lipunan.

==Mga ideolohiyang komunista==

===Marxismo–Leninismo===

[[Talaksan:Klucis, Выше знамя Маркса, Энгельса, Ленина и Сталина!.jpg|thumb|250px|Sina [[Karl Marx]], [[Friedrich Engels]], [[Vladimir Lenin]], at [[Iosif Stalin]].]]

Ang [[Marxismo–Leninismo]] ay isang komunistang [[ideolohiya]] at naging pangunahing kilusang komunista sa [[ika-20 dantaon]]. Bilang isang ideolohiya at kasanayan, ito ay binuo ni [[Joseph Stalin]] noong dekada 1920 batay sa kanyang pag-unawa at pag-iisa ng ortodoksong [[Marxismo]] at [[Leninismo]]. Ito ang naging opisyal na ideolohiya ng [[Unyong Sobyetiko]].&lt;ref&gt;{{cite book|author-last=Lansford |author-first=Thomas |date=2007 |title=Communism |location=New York |publisher=Cavendish Square Publishing |pages=9–24, 36–44 |isbn=978-0761426288 |quote=By 1985, one-third of the world's population lived under a Marxist–Leninist system of government in one form or another.|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lisichkin 1989, p. 59&quot;&gt;{{cite magazine|author-last=Lisichkin |author-first=G. |date=1989 |title=Мифы и реальность |language=ru |trans-title=Myths and reality |magazine=Novy Mir |volume=3 |pages=59|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lansford 2007, p. 17&quot;&gt;{{cite book|author-last=Lansford |author-first=Thomas |date=2007 |title=Communism |location=New York |publisher=Cavendish Square Publishing |pages=17 |isbn=978-0761426288|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author-last=Evans |author-first=Alfred B. |date=1993 |title=Soviet Marxism-Leninism: The Decline of an Ideology |url=https://archive.org/details/sovietmarxismlen0000evan |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |pages=[https://archive.org/details/sovietmarxismlen0000evan/page/1 1]–2 |isbn=9780275947637|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
* [[Karl Marx]]
* [[Anarkismo]]
* [[Sosyalismo]]

== Mga sanggunian==
{{reflist}}
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]]
[[Kategorya:Komunismo|*]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>2oi9nj6gus4o83800qjovmao4o5ftem</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23352</id>
    <revision>
      <id>2213070</id>
      <parentid>2212475</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2658" sha1="q9r5uvlwnx13grhtrh59m844g96ni1l" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2 
| infoboxtitle = Bayan ng Oas
| sealfile     = 
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| caption      = Mapa ng [[Albay]] na nagpapakita sa lokasyon ng Oas.
| region       = [[Kabikulan]] (Rehiyong V)
| province     = [[Albay]]
| districts    =
| barangays    = 53
| class        = Unang Klase
| mayor        = 
| areakm2      = 263.61
| population_as_of = 2007 | population_total      = 63888
| population_density_km2   = 
}}
[[File:Oas Church.jpg|thumb|270px|Simbahan Katoliko ng Oas]]
Ang '''Bayan ng Oas''' ay isang ika-3 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Albay]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Ekonomiya==

Pangkalahatang nabatay sa [[agrikultura]] ang ekonomiya ng bayan. Pangunahing mga produkto nito ay ang bigas, mga bungang kahoy tulad ng kamote, at gabi, niyog, at iba pang mga prutas at gulay. Inaani rin ang mga isda at iba pang mga pagkaing dagat sa mga baybaying bahagi ng bayan ngunit hindi gaano nakakadagdag sa kita ng bayan dahil na rin sa hirap ng pagbibiyahe ng mga kalakal dito.

==Mga Barangay==

Ang bayan ng Oas ay nahahati sa 53 mga [[barangay]].

{| border=&quot;0&quot;
|-----
| valign=&quot;top&quot; |
* Badbad
* Badian
* Bagsa
* Bagumbayan
* Balogo
* Banao
* Bangiawon
* Bongoran
* Bogtong
* Busac
* Cadawag
* Cagmanaba
* Calaguimit
* Calpi
* Calzada
* Camagong
* Casinagan
* Centro Poblacion
| valign=&quot;top&quot; |
* Coliat
* Del Rosario
* Gumabao
* Ilaor Norte
* Ilaor Sur
* Iraya Norte
* Iraya Sur
* Manga
* Maporong
* Maramba
* Moroponros
* Matambo
* Mayag
* Mayao
* Nagas
* San Pascual (Nale)
* Obaliw-Rinas
* Petoria
* Pistola
| valign=&quot;top&quot; |
* Ramay
* Rizal
* Saban
* San Agustin
* San Antonio
* San Isidro
* San Jose
* San Juan
* San Miguel
* San Ramon
* San Vicente (Suca)
* Talisay
* Talongog
* Tapel
* Tobgon
* Tobog
* Tablon
|}

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://elgu2.ncc.gov.ph/oas/ Municipality of Oas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311073610/http://elgu2.ncc.gov.ph/oas/ |date=2007-03-11 }}
*[http://sb-oas.com Sangguniang Bayan Ng Oas]{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://www.oasnon.com Oasnon Forum]

{{Albay}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Albay]]</text>
      <sha1>q9r5uvlwnx13grhtrh59m844g96ni1l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213092</id>
      <parentid>2213070</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T15:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>update information</comment>
      <origin>2213092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2774" sha1="s9k5mk4cjqsyls5kvraq8v7s47jtlsm" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2 
| infoboxtitle = Bayan ng Oas
| sealfile     = 
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| caption      = Mapa ng [[Albay]] na nagpapakita sa lokasyon ng Oas.
| region       = [[Kabikulan]] (Rehiyong V)
| province     = [[Albay]]
| districts    =
| barangays    = 53
| class        = Unang Klase
| mayor        = 
| areakm2      = 263.61
| population_as_of = 2007 | population_total      = 63888
| population_density_km2   = 
}}
[[File:Oas Church.jpg|thumb|270px|Simbahan Katoliko ng Oas]]
Ang '''Bayan ng Oas''' ay isang ika-3 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Albay]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Wika==

*West Miraya or Oasnun language 

==Tropiko Moonson climate==

*Tropiko Moonson climate 

Latitude 13°N

==Ekonomiya==

Pangkalahatang nabatay sa [[agrikultura]] ang ekonomiya ng bayan. Pangunahing mga produkto nito ay ang bigas, mga bungang kahoy tulad ng kamote, at gabi, niyog, at iba pang mga prutas at gulay. Inaani rin ang mga isda at iba pang mga pagkaing dagat sa mga baybaying bahagi ng bayan ngunit hindi gaano nakakadagdag sa kita ng bayan dahil na rin sa hirap ng pagbibiyahe ng mga kalakal dito.

==Mga Barangay==

Ang bayan ng Oas ay nahahati sa 53 mga [[barangay]].

{| border=&quot;0&quot;
|-----
| valign=&quot;top&quot; |
* Badbad
* Badian
* Bagsa
* Bagumbayan
* Balogo
* Banao
* Bangiawon
* Bongoran
* Bogtong
* Busac
* Cadawag
* Cagmanaba
* Calaguimit
* Calpi
* Calzada
* Camagong
* Casinagan
* Centro Poblacion
| valign=&quot;top&quot; |
* Coliat
* Del Rosario
* Gumabao
* Ilaor Norte
* Ilaor Sur
* Iraya Norte
* Iraya Sur
* Manga
* Maporong
* Maramba
* Moroponros
* Matambo
* Mayag
* Mayao
* Nagas
* San Pascual (Nale)
* Obaliw-Rinas
* Petoria
* Pistola
| valign=&quot;top&quot; |
* Ramay
* Rizal
* Saban
* San Agustin
* San Antonio
* San Isidro
* San Jose
* San Juan
* San Miguel
* San Ramon
* San Vicente (Suca)
* Talisay
* Talongog
* Tapel
* Tobgon
* Tobog
* Tablon
|}

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://elgu2.ncc.gov.ph/oas/ Municipality of Oas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311073610/http://elgu2.ncc.gov.ph/oas/ |date=2007-03-11 }}
*[http://sb-oas.com Sangguniang Bayan Ng Oas]{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://www.oasnon.com Oasnon Forum]

{{Albay}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Albay]]</text>
      <sha1>s9k5mk4cjqsyls5kvraq8v7s47jtlsm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213244</id>
      <parentid>2213092</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T06:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wika */ Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2793" sha1="1795p7fiaua1ebe6kknw10fl4u9ao9x" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2 
| infoboxtitle = Bayan ng Oas
| sealfile     = 
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| caption      = Mapa ng [[Albay]] na nagpapakita sa lokasyon ng Oas.
| region       = [[Kabikulan]] (Rehiyong V)
| province     = [[Albay]]
| districts    =
| barangays    = 53
| class        = Unang Klase
| mayor        = 
| areakm2      = 263.61
| population_as_of = 2007 | population_total      = 63888
| population_density_km2   = 
}}
[[File:Oas Church.jpg|thumb|270px|Simbahan Katoliko ng Oas]]
Ang '''Bayan ng Oas''' ay isang ika-3 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Albay]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Wika==

*West Miraya or Oasnun language at Bisakol language

==Tropiko Moonson climate==

*Tropiko Moonson climate 

Latitude 13°N

==Ekonomiya==

Pangkalahatang nabatay sa [[agrikultura]] ang ekonomiya ng bayan. Pangunahing mga produkto nito ay ang bigas, mga bungang kahoy tulad ng kamote, at gabi, niyog, at iba pang mga prutas at gulay. Inaani rin ang mga isda at iba pang mga pagkaing dagat sa mga baybaying bahagi ng bayan ngunit hindi gaano nakakadagdag sa kita ng bayan dahil na rin sa hirap ng pagbibiyahe ng mga kalakal dito.

==Mga Barangay==

Ang bayan ng Oas ay nahahati sa 53 mga [[barangay]].

{| border=&quot;0&quot;
|-----
| valign=&quot;top&quot; |
* Badbad
* Badian
* Bagsa
* Bagumbayan
* Balogo
* Banao
* Bangiawon
* Bongoran
* Bogtong
* Busac
* Cadawag
* Cagmanaba
* Calaguimit
* Calpi
* Calzada
* Camagong
* Casinagan
* Centro Poblacion
| valign=&quot;top&quot; |
* Coliat
* Del Rosario
* Gumabao
* Ilaor Norte
* Ilaor Sur
* Iraya Norte
* Iraya Sur
* Manga
* Maporong
* Maramba
* Moroponros
* Matambo
* Mayag
* Mayao
* Nagas
* San Pascual (Nale)
* Obaliw-Rinas
* Petoria
* Pistola
| valign=&quot;top&quot; |
* Ramay
* Rizal
* Saban
* San Agustin
* San Antonio
* San Isidro
* San Jose
* San Juan
* San Miguel
* San Ramon
* San Vicente (Suca)
* Talisay
* Talongog
* Tapel
* Tobgon
* Tobog
* Tablon
|}

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://elgu2.ncc.gov.ph/oas/ Municipality of Oas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311073610/http://elgu2.ncc.gov.ph/oas/ |date=2007-03-11 }}
*[http://sb-oas.com Sangguniang Bayan Ng Oas]{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://www.oasnon.com Oasnon Forum]

{{Albay}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Albay]]</text>
      <sha1>1795p7fiaua1ebe6kknw10fl4u9ao9x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pio Duran</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23353</id>
    <revision>
      <id>2213083</id>
      <parentid>2211905</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T14:10:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1783" sha1="no2vsooto948fpqidmr3rlj5qf2pd88" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2 
| infoboxtitle = Bayan ng Pio Duran
| sealfile     = 
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| caption      = Mapa ng [[Albay]] na nagpapakita sa lokasyon ng Pio Duran.
| region       = [[Kabikulan]] (Rehiyong V)
| province     = [[Albay]]
| districts    =
| barangays    = 33
| class        = Ika-3 na Klase
| mayor        = 
| areakm2      =  133.70
| population_as_of = 2007 | population_total      = 44972
| population_density_km2   =  
|
}}

Ang '''Bayan ng Pio Duran''' ay isang ika-4 na klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Albay]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Mga Barangay==

Ang bayan ng Pio Duran ay nahahati sa 33 mga [[barangay]].

&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Agol
* Alabangpuro
* Basicao Coastal
* Basicao Interior
* Banawan (Binawan)
* Binodegahan
* Buenavista
* Buyo
* Caratagan
* Cuyaoyao
* Flores
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Lawinon
* Macasitas
* Malapay
* Malidong
* Mamlad
* Marigondon
* Matanglad
* Nablangbulod
* Oringon
* Palapas
* Panganiran
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Barangay I (Pob.)
* Barangay II (Pob.)
* Barangay III (Pob.)
* Barangay IV (Pob.)
* Barangay V (Pob.)
* Rawis
* Salvacion
* Santo Cristo
* Sukip
* Tibabo
* La Medalla
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}

{{Albay}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Albay]]


{{stub}}</text>
      <sha1>no2vsooto948fpqidmr3rlj5qf2pd88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bundok</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24071</id>
    <revision>
      <id>2213110</id>
      <parentid>2212735</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:17:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15510" sha1="qd9mejxtrud0v9p8jyqm5ccmxuqn0sq" xml:space="preserve">{{otheruses}}
[[File:Bundok pulag.jpg|thumb|Isang magandang tanawin]]
[[Talaksan:Damavand in winter.jpg|thumb|right|Bundok [[Damavand]], [[Iran]]]]
[[Talaksan:Bundokbanahaw.JPG|thumb|right|[[Bundok Banahaw]], [[Pilipinas]]]]

Ang '''bundok''' (Kastila: ''montaña'', Ingles: ''mountain''&lt;ref name=NBK/&gt;, ''mont,'' at ''mount'' [mga katawagang pang-heograpiya]&lt;ref name=NBK&gt;''The New Book of Knowledge'' (Ang Bagong Aklat ng Kaalaman), nasa wikang Ingles, Grolier Incorporated, 1977, dahon 492-499, 606 at 612, {{ISBN|0-7172-0508-8}}&lt;/ref&gt;) ay [[anyong lupa]] na lumalagpas sa taas ng paligid ng mababang bahagi ng lupa sa isang limitadong lawak.&lt;ref name=montañas&gt;''Montañas'' (Bundok), nasa wikang Kastila, Los Libros de la Catarata, 2016, dahon 5-21, {{ISBN|978-8-49097-218-2}}&lt;/ref&gt; Sa pangkalahatan, mas matarik ang bundok kaysa isang [[burol]], ngunit walang mga pangkalahatan pamantayan tinatanggap para sa kahulugan ng taas ng isang bundok o isang burol.

Napoporma ang mga bundok sa pamamagitan ng ''tectonic forces'', [[erosyon]], o bulkanismo at milyun-milyung taon. Pagkatapos nito, ang mga bundok ay pinapatag sa pamamagitan ng ''weathering'', o ibang paraan ng ''mass wasting'', at saka erosyon dahil sa mga [[ilog]] at [[glacier]].

Mas magiging malamig sa itaas ng bundok dahil sa kataasan nito. Itong malamig na klima ay apektado sa [[ekosistema]] ng mga bundok: ibang parte ng bundok ay may ibang halaman at hayop. Dahil sa lupain, hindi gaano ginagamit ang bundok para sa [[agrikultura]] atmas higit pa para sa pagkuha ng mapagkukunan, katulad ng [[pagmimina]] at [[pagtotroso]], at paglilibang, katulad ng [[pamumundok]] at [[pag-iiski]].

Ang [[Bundok Everest]] sa [[Himalaya]] ng [[Asya]] ay ang pinakamataas na bundok sa buong daigdig, na ang rurok ay 8,850 m (29,035 ft) sa itaas ng ''mean sea level''. Ang pinakamataas na bundok sa mga planeta ng Solar System ay ang '''Olympus Mons''' sa [[Marte]] na ang rurok  ay 21,171 m (69,459 ft).

== Kahulugan ==
Walang pangkalahatang kinikilalang kahulugan ng isang bundok. Ang kataasan, kabuuan, katarikan ay ginamit bilang pamantayan sa pagtukoy ng mga bundok.

Sa [[United Kingdom]] at [[Republika ng Irlanda]], ang bundok ay tinutukoy bilang kahit anong tuktok na may 2,000 ft (610 ft) na kataasan. Sa [[Estados Unidos]], tinutukoy ang isang bundok na may kataasan na hindi bababa 1,000 ft (305 m), ngunit inabandona na ang kahulugan na ito noong 1970s. Ngayon, ang ''United States General Survey'' ay tinitiyak na walang teknikal na kahulugan sa Estados Unidos.

Ang kahulugan ng &quot;mabundok na kapaligiran&quot; ng ''UN Environmental Programme'' ay ang susunod:

* Klase 1: Katasaang mas mataas ng 4,500 m (14,764 ft).
* Klase 2: Kataasan na sa gitna ng 3,500 m (11,483 ft) at 4,500 m (14,764 ft).
* Klase 3: Kataasan na sa gitna ng 2,500 m (8,202 ft) at 3,500 m (11,483 ft).
* Klase 4: Kataasan na sa gitna ng 1,500 m (4,921 ft) at 2,500 m (8,202 ft), na may dalisdis na mas malaki sa 2 digri.
* Klase 5: Kataasan na sa gitna ng 1,000 m (3,281 ft), na may dalisdis na mas malaki sa 5 digri at/o 300 m (984 ft) na saklaw ng taas sa loob ng 7 km (4.3 mi).
* Klase 6: Kataasan na sa gitna ng 300 m (984 ft), na may 300 m (984 ft) na saklaw ng taas sa loob ng 7 km (4.3 mi).
* Klase 7: Mga nakahiwalay na ''inner basins'' at [[talampas]] na mas maliit ng 25 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (9.7 sq mi) sa lugar na sinasapukan ng Klase 1 hanggang 6 na bundok, ngunit hindi nakakamit ang kanilang mga sarili sa pamantayan para sa Klase 1 hanggang 6 na bundok.

Gamit ng mga kahulugang ito, may kinikilalang tuktok ang ng [[Hilagang Amerika]], 25% ng [[Europa]], 22% ng [[Timog Amerika]], 17% ng [[Australia]], at 3% ng [[Aprika]].  Sa kabuuan, [[bulubundukin]] ang 24% ng lupain sa [[Daigdig]]. Nakatira ang 10% ng tao sa mga rehiyong bulubundukin.&lt;ref name=&quot;Montagnes&quot;&gt;''Montagne spectaculaire'' (Mga Nakamamanghang Bundok), nasa wikang Pranses, Glénat Livres, 2017, dahon 11-31, {{ISBN|978-2-34402-351-8}}&lt;/ref&gt; Nagmula sa mga bundok ang karamihan sa mga tubig sa [[ilog]], at mahigit sa kalahati ng sangkatauhan ang umaasa sa mga bundok bilang pinagkukunan ng [[tubig]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wateryear2003.org/en/ev.php-URL_ID=3903&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html|title=''International Year of Freshwater 2003''|accessdate=2006-12-07|archive-date=2006-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20061007104411/http://www.wateryear2003.org/en/ev.php-URL_ID%3D3903%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mountain.org/mountains/whymtns.cfm?slidepage=water|title=''The Mountain Institute''|accessdate=2006-12-07|archive-date=2006-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20060709060421/http://www.mountain.org/mountains/whymtns.cfm?slidepage=water|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Bundok sa kabuhayan ng tao ==

=== Mga bundok bilang sagradong lugar ===
Ang mga bundok minsan ay may malaking parte sa mga [[relihiyon]] at mga pilosopikong paniniwala. May maraming bundok sa [[Gresya]] katulad ng [[Bundok Olympus]] bilang bahay ng mga diyos. Sa kultura ng mga Hapon, ang 3,776.24 m (12,389 ft) na bulkan na [[Bundok Fuji]] ay sagrado rin dahil sa libu-libung mga Hapon na umaakyat kada taon.

== Impluho sa wikang Ingles ==
Bagaman nag-iba ang baybay at kahulugan nito sa wikang [[wikang Ingles|Ingles]] na pang-[[Estados Unidos|Amerikano]], nagkaroon ng tiyak na impluho ang salitang ''bundok'' sa [[talahuluganan]] ng lengguwaheng ito.  Nagmula sa pakikipag-uganayan sa mga [[Tagalog]] ng mga sundalong Amerikano noong kapanahunan ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] ang salitang '''''boondocks''''' [bigkas: ''bun-doks''].  Ang literal na kahulugan ay: ''mga'' bundok.  Sa pangkasalukuyang gamit sa wikang Ingles, nangangahulugan itong &quot;masukal na kagubatan&quot;, &quot;mataas at masukal na kalupaan&quot; o &quot;masukal na kagubatan sa kabundukan&quot; (Ingles: ''backwoods'' at ''hinterland'').&lt;ref name=&quot;TSBED&quot;&gt;Williams, Edwin B. (''general editor'') [patnugot-panlahat].  ''The Scribner-Bantam English Dictionary, Revised Edition'' (Ang Diksiyunaryong Ingles ng Scribner-Bantam, Edisyong May-Pagbabago), Bantam Books (Mga Librong Bantam), Setyembre 1991, may 1078 na mga dahon, {{ISBN|0-553-26496-6}}&lt;/ref&gt; Ang salitang '''''boondocks''''' umiiral din sa wikang Hapon (ブーンドック).


== Heolohiya ==
{{Main|Pagbuo ng bundok|Talaan ng mga uri ng bundok}}
May tatlong pangunahing uri ng bundok: [[bulkaniko]], [[tiklop na bundok|tiklop]], at [[fault-block mountain|bloke]].&lt;ref name=&quot;literacy&quot;&gt;{{Cite book |title=Science matters: earth and beyond; module 4 |publisher=Pearson South Africa |year=2002 |isbn=0-7986-6059-7 |page=75 |chapter=Mountain building |chapter-url=https://books.google.com/books?id=qoZftjymxFsC&amp;pg=PA75}}&lt;/ref&gt; Nabubuo ang lahat ng tatlong uri mula sa [[plate tectonics]]: kapag gumagalaw, nagtitiklop, at lumulubog ang mga bahagi ng crust ng Daigdig. Ang mga puwersang kompresyon, [[isostasy|isostatiko]] na [[Orogeny|pag-angat]] at pagpasok ng [[igneous rock|batong pumuputok]] ay nagtutulak sa ibabaw ng bato paitaas, lumilikha ng anyong-lupa na mas mataas kaysa sa nakapaligid na katangian. Ang taas ng anyo ang gumagawa kung ito ay tinatawag na burol o, kung mas mataas at matarik, isang bundok. Ang mga pangunahing bundok ay karaniwang matatagpuan sa mahahabang linear na arko, na nagpapahiwatig ng mga hangganan ng tektonikong plato at aktibidad.

=== Mga Bulkan ===
{{Main|Bulkan}}
[[File:080103 hakkai fuji.jpg|thumb|[[Mount Fuji|Bulkan Fuji]]]]
Nabubuo ang mga bulkan kapag [[subduction|itinutulak ang isang plato sa ilalim ng isa pang plato]], o sa isang [[mid-ocean ridge]] o [[hotspot (geology)|mainit na batik]].&lt;ref name=&quot;Butz&quot;&gt;{{Cite book |last=Butz |first=Stephen D. |url=https://archive.org/details/isbn_9780766833913/page/136 |title=Science of Earth Systems |publisher=Thompson |year=2004 |isbn=0-7668-3391-7 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780766833913/page/136 136] |chapter=Plate tectonics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=JB4ArbvXXDEC&amp;pg=PA136}}&lt;/ref&gt; Sa lalim na humigit-kumulang {{cvt|100|km|mi|sp=us|sigfig=1}}, nangyayari ang pagkatunaw sa bato sa ibabaw ng plato (dahil sa pagdaragdag ng tubig), at bumubuo ng [[magma]] na umaabot sa ibabaw. Kapag umabot ang magma sa ibabaw, madalas itong bumubuo ng bulkanikong bundok, gaya ng [[shield volcano|kalasag na bulkan]] o [[stratovolcano|estratobulkan]].&lt;ref name=Gerrard1990/&gt;{{rp|194}} Mga halimbawa ng bulkan ay ang [[Mount Fuji]] sa Hapon at [[Bundok Pinatubo]] sa Pilipinas. Hindi kailangang umabot sa ibabaw ang magma upang makabuo ng bundok: ang magma na tumitigas sa ilalim ng lupa ay maaari pa ring bumuo ng mga [[dome mountain|kupol na bundok]], gaya ng [[Navajo Mountain]] sa Estados Unidos.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fillmore |first=Robert |title=Geological evolution of the Colorado Plateau of eastern Utah and western Colorado, including the San Juan River, Natural Bridges, Canyonlands, Arches, and the Book Cliffs |date=2010 |publisher=University of Utah Press |isbn=978-1607810049 |location=Salt Lake City |page=430}}&lt;/ref&gt;

=== Mga Tiklop na Bundok ===
{{Main|Fold mountains}}
[[File:Lewis overthrust fault nh10f.jpg|thumb|Ilustrasyon ng mga bundok na nabuo sa isang [[fold (geology)|tiklop]] na [[Thrust fault|itinulak]]]]
Nabubuo ang mga tiklop na bundok kapag nagsalpukan ang dalawang plato: nagaganap ang pagpapaiksi sa kahabaan ng thrust fault at nagiging makapal ang crust.&lt;ref name=&quot;Hatcher&quot;&gt;{{Cite book |last=Searle |first=Michael P. |title=4-D framework of continental crust |publisher=Geological Society of America |year=2007 |isbn=978-0-8137-1200-0 |editor-last=Hatcher |editor-first=Robert D., Jr. |editor-link=Robert D. Hatcher |pages=41 ff |chapter=Diagnostic features and processes in the construction and evolution of Oman-, Zagros-, Himalayan-, Karakoram-, and Tibetan type orogenic belts |editor-last2=Carlson |editor-first2=M. P. |editor-last3=McBride |editor-first3=J. H. |editor-last4=Martinez Catalán |editor-first4=J. R. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=jD-zXhTfJuMC&amp;pg=PA41}}&lt;/ref&gt; Dahil ang hindi gaanong siksik na [[kontinental na crust]] ay “lumulutang” sa mas siksik na mga batong [[Mantle (geology)|mantle]] sa ilalim, ang bigat ng anumang materyal na crust na itinulak paitaas upang bumuo ng mga burol, [[talampas]] o bundok ay dapat na [[isostasy|timbangin ng puwersang lumulutang]] ng mas malaking bolyum na itinulak pababa sa mantle. Kaya ang kontinental na crust ay karaniwang mas makapal sa ilalim ng mga bundok kumpara sa mga mababang lugar.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Press |first1=Frank |url=https://archive.org/details/earth0004pres/page/413 |title=Earth |last2=Siever |first2=Raymond |publisher=W.H. Freeman |year=1985 |isbn=978-0-7167-1743-0 |edition=4th |page=[https://archive.org/details/earth0004pres/page/413 413]}}&lt;/ref&gt; Ang bato ay maaaring [[fold (geology)|tumupi]] nang simetriko o hindi simetriko. Ang mga tiklop pataas ay tinatawag na [[anticline]] at ang mga tiklop pababa ay [[syncline]]: sa hindi simetrikong pagtiklop maaari ring magkaroon ng nakahandusay at baligtad na mga tiklop. Ang [[Kabundukan ng Balkan]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hsü |first1=Kenneth J. |last2=Nachev |first2=Ivan K. |last3=Vuchev |first3=Vassil T. |date=July 1977 |title=Geologic evolution of Bulgaria in light of plate tectonics |url=https://archive.org/details/tectonophysics_1977-07-06_40_3-4/page/245 |journal=Tectonophysics |volume=40 |issue=3–4 |pages=245–256 |bibcode=1977Tectp..40..245H |doi=10.1016/0040-1951(77)90068-3}}&lt;/ref&gt; at ang [[Kabundukan ng Jura]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Becker |first=Arnfried |date=June 2000 |title=The Jura Mountains — an active foreland fold-and-thrust belt? |journal=Tectonophysics |volume=321 |issue=4 |pages=381–406 |bibcode=2000Tectp.321..381B |doi=10.1016/S0040-1951(00)00089-5}}&lt;/ref&gt; ay mga halimbawa ng tiklop na bundok.

=== Mga Bloke na Bundok ===
{{Main|Block mountains}}
[[File:Vihren Pirin IMG 8898.jpg|thumb|alt=ang pinakamataas na tuktok ng Pirin|[[Pirin|Bundok Pirin]], Bulgaria, bahagi ng fault-block [[Rila]]-[[Kabundukan ng Rhodope|Rhodope]] massif]]
Nabubuo ang mga bloke na bundok dahil sa mga [[fault (geology)|fault]] sa crust: isang eroplano kung saan dumaan ang mga bato sa isa’t isa. Kapag ang mga bato sa isang panig ng fault ay tumaas kaugnay sa kabila, maaari itong bumuo ng isang bundok.&lt;ref name=&quot;Ryan&quot;&gt;{{Cite book |last=Ryan |first=Scott |url=https://archive.org/details/cliffsquickrevie0000ryan |title=CliffsQuickReview Earth Science |publisher=Wiley |year=2006 |isbn=0-471-78937-2 |chapter=Figure 13-1 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PV_BabxTTkcC&amp;pg=PA94 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; Ang mga itinaas na bloke ay tinatawag na bloke na bundok o [[Horst (geology)|horst]]. Ang mga nalugmok na bloke sa pagitan ay tinatawag na [[graben]]: maaari itong maliit o bumuo ng malawak na mga sistema ng [[rift valley]]. Ang ganitong uri ng tanawin ay makikita sa [[Silangang Aprika]],&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chorowicz |first=Jean |date=October 2005 |title=The East African rift system |journal=Journal of African Earth Sciences |volume=43 |issue=1–3 |pages=379–410 |bibcode=2005JAfES..43..379C |doi=10.1016/j.jafrearsci.2005.07.019}}&lt;/ref&gt; ang [[Vosges]] at lambak ng [[Rhine graben|Rhine]],&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Ziegler |first1=P. A. |last2=Dèzes |first2=P. |date=July 2007 |title=Cenozoic uplift of Variscan Massifs in the Alpine foreland: Timing and controlling mechanisms |journal=Global and Planetary Change |volume=58 |issue=1–4 |pages=237–269 |bibcode=2007GPC....58..237Z |doi=10.1016/j.gloplacha.2006.12.004}}&lt;/ref&gt; at ang [[Basin and Range Province]] ng Kanlurang Hilagang Amerika.{{sfn|Levin|2010|pp=474-478}} Madalas na nangyayari ang mga lugar na ito kapag ang panrehiyong stress ay ekstensional at ang [[crust (geology)|crust]] ay numinipis.{{sfn|Levin|2010|pp=474-478}}

=== Erosyon ===
{{Main|Erosyon}}
[[File:Valle Trebbia-(scaled-and-sharpened).jpg|thumb|right|[[Kabundukan ng Apennine]] at ilog [[Trebbia]], Italya]]

Sa panahon at kasunod ng pag-angat, ang mga bundok ay napapailalim sa mga ahente ng [[erosyon]] (tubig, hangin, yelo, at grabidad) na unti-unting kinakain ang naiangat na lugar. Ang erosyon ay nagiging dahilan upang ang ibabaw ng bundok ay maging mas bata kaysa sa mga batong bumubuo sa mismong bundok.&lt;ref name=Fraknoi2004/&gt;{{rp|160}} Ang mga [[glacier|proseso ng glasyal]] ay lumilikha ng mga katangi-tanging anyong-lupa, tulad ng [[pyramidal peak|piramidal na tuktok]], [[arête|matutulis na gulod]], at mga hugis-mangkok na [[cirque|sirko]] na maaaring maglaman ng mga lawa.&lt;ref name=&quot;thornbury-1969&quot;&gt;{{Cite book |last=Thornbury |first=William D. |title=Principles of geomorphology |url=https://archive.org/details/principlesofgeom0000will_l4q9 |publisher=Wiley |year=1969 |isbn=0471861979 |edition=2nd |location=New York |pages=[https://archive.org/details/principlesofgeom0000will_l4q9/page/358 358]–376}}&lt;/ref&gt; Ang mga [[talampas]] na bundok, gaya ng [[Catskills]], ay nabuo mula sa erosyon ng isang naiangat na talampas.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ver Straeten |first=Charles A. |date=July 2013 |title=Beneath it all: bedrock geology of the Catskill Mountains and implications of its weathering: Bedrock geology and weathering of the Catskills |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1298 |pages=1–29 |doi=10.1111/nyas.12221 |pmid=23895551 |s2cid=19940868}}&lt;/ref&gt;


== Mga sanggunian ==

{{reflist}}

{{Stub|Heolohiya}}

[[Kategorya:Bundok| ]]</text>
      <sha1>qd9mejxtrud0v9p8jyqm5ccmxuqn0sq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mga Ibatan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24477</id>
    <revision>
      <id>2213241</id>
      <parentid>2018215</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T06:02:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3401" sha1="hn5m58cbd74ca7dap192deo5nknl6u9" xml:space="preserve">{{Infobox Ethnic group
|group      = Mga Ivatan 
| native_name =Ibatan
|image      = Ivatan Child.jpg
|caption    = Isang batang Ibatan.
|population = 37,657&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/PHIILIPPINES_FINAL%20PDF.pdf|title=2010 Census of Population and Housing, Report No. 2A: Demographic and Housing Characteristics (Non-Sample Variables) - Philippines|publisher=Philippine Statistics Authority|access-date=19 May 2020}}&lt;/ref&gt;
|regions    = {{Flagcountry|Philippines}}&lt;br/&gt;{{Smaller|([[Batanes]])}}
|languages  = [[Ivatan language|Ivatan]], [[Ilocano language|Ilocano]], [[Tagalog language|Tagalog]], [[Philippine English|English]]
|religions  = [[Christianity in the Philippines|Christianity]] (predominantly [[Roman Catholicism in the Philippines|Roman Catholicism]]),&lt;br/&gt; minority also, [[ancestral worship]]
|related    = [[Taiwanese aborigines]], [[Ilocano people|Ilocanos]], other [[Austronesian peoples]]
}}
Ang mga '''Ivatan''' o '''Ibatan''' ay isang pangkat-etniko sa Pilipinas. Matatagpuan lamang sila sa tatlo sa sampung islang bumubuo sa [[Batanes]]-ang Itbayat, Batan, at Sabtang.

Pagsasaka at pangingisda ang pangunahin nilang ikinabubuhay. Ang mga produkto nila ay mga halamang-ugat tulad ng patatas, gabi, kamote, ube, at bawang. Nagluluwas din naman sila ng baka at bawang.

Naniniwala ang mga Ivatan sa ilang [[pamahiin]]. Ayon sa kanila, ang kaluluwa ng mayayaman ay napupunta sa langit at nagiging bituin, samantalang ang mahihirap ay gumagala sa mundo bilang mga espiritu. Naniniwala rin sila sa kabilang buhay kaya pinababaunan nila ang kanilang mga patay ng ilang kagamitan.

Ang mga Ivatan ay naninirahan sa mga bahay bato, kung saan protektado sila mula sa ulan, init, hangin at iba pang maaring panganib na dala ng dalawang panahon sa Pilipinas.


==Ang kasaysayan==
*Ang kasaysayan ng Batanes at Taiwan ay malalim na magkaugnay dahil sila ay tahanan ng mga magkakamag-anak na katutubong lipi at pinagdugtong ng sinaunang migrasyon.Nagsimula ang ugnayan at kasaysayan ng dalawang ito sa mga sumusunod na mahalagang yugto:Sinaunang Migrasyon at Kalakalan: Ayon sa mga arkeologo at istoryador, ang Batanes at Taiwan ay parehong mahalagang bahagi ng tinatawag na &quot;Out of Taiwan&quot; hypothesis. Mahigit 3,000 hanggang 4,000 taon na ang nakararaan, ang mga ninuno ng mga unang nanirahan sa Batanes ay naglayag mula sa Taiwan. Sila ay bahagi ng malawak na lambat ng kalakalan (gaya ng jade) na nagdurugtong sa Taiwan, Batanes, Pilipinas, at iba pang bansa sa Timog-Silangang Asya.Koneksyon sa mga Katutubo: Ang mga Ivatan ng Batanes at ang mga katutubong Tao (kilala rin bilang Yami) ng Lanyu o Orchid Island sa Taiwan ay magkakamag-anak sa lahi at wika. Sila ay nagbabahagi ng kultura, tulad ng mga tradisyonal na bangka at mga bahay na gawa sa bato na angkop sa mabatong dalampasigan at bagyo.Paghihiwalay dahil sa Kolonyalismo: Ang direktang koneksyon at palitan ng kultura ay naputol nang masakop sila ng magkaibang dayuhang kapangyarihan. Ang Batanes ay naging bahagi ng Pilipinas sa ilalim ng pamumuno ng mga Espanyol noong 1783. Samantala, ang Orchid Island ay napasailalim ng Qing Dynasty ng Tsina noong 1877 bago ito naging bahagi ng Taiwan.

==Tropiko Climate==

*Tropiko Kancer Climate 
15° 25°c Amihan Season 

==Daylight Summer Soltice 
*June21
13Hurs

==Sanggunian==
{{Reflist}}

[[Kategorya:Mga pangkat-etniko sa Pilipinas]]


{{stub}}</text>
      <sha1>hn5m58cbd74ca7dap192deo5nknl6u9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kolonyalismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35406</id>
    <revision>
      <id>2213179</id>
      <parentid>2154305</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4220" sha1="6kw6yc0dl81x3ppkes9xk233vj7zzwm" xml:space="preserve">Ang '''kolonyalismo''' ay ang tuwirang pananakop ng isang bansa sa iba pa upang mapagsamantalahan ang yaman nito o makuha rito ang iba pang pangangailangan ng mananakop. Kinokontrol ng mananakop na bansa ang mga tao o lugar, kadalasang itinatatag ang mga [[kolonya]],&lt;ref name=&quot;Oster&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=CMfksrnWaUkC&amp;pg=PR10 |title=Preface to Colonialism: a theoretical overview |last=Tignor |first=Roger |publisher=Markus Weiner Publishers |year=2005 |isbn=978-1-55876-340-1 |page=x |access-date=5 Abril 2010|language=en}}&lt;/ref&gt; na kadalasan para sa pagbubuting estratehiya at ekonomiko.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Rodney|first=Walter|title=How Europe underdeveloped Africa|url=https://archive.org/details/howeuropeunderde0000rodn|year=2018|isbn=978-1-78873-119-5|oclc=1048081465|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang kolonyalismo ay madalas na naihahalintulad sa [[imperyalismo]] ngunit ang dalawa ay mayroong pagkakaiba. Maaaring magsilbing baseng pangkalakal o pangmilitar ang kolonya.&lt;ref&gt;Mallari, Jan Phillip, atbp. Kasaysayan at Lipunan™. Diwa Scholastic Press, Inc.&lt;/ref&gt;  Mayroon din itong gamit sa paglalakbay ng mga tao sa isang bayan. Walang malinaw na kahulugan ng kolonyalismo; maaring iba't iba ang depinisyon depende sa gamit at konteksto.&lt;ref name=&quot;Stanford&quot;&gt;{{Cite web |url=http://plato.stanford.edu/entries/colonialism/ |title=Colonialism |last=Margaret Kohn |date=29 Agosto 2017 |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=[[Stanford University]] |access-date=5 Mayo 2018|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Collins&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/colonialism |title=Colonialism |year=2011 |website=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins |access-date=8 Enero 2012|language=en}}&lt;/ref&gt;

Unang ginamit ang kolonyalismo bilang katawagang Romano upang isalarawan ang isang [[bukid]], at sa kalaunan isang abansada (o ''outpost'') o ang pinakamalaking uri ng lungsod Romano. Nabuo ang salita sa pagdaragdag ng  hulaping &quot;-ismo&quot; at naikakabit sa iba't ibang [[pilosopiya]] at pang-estrukturang pagkaunawa ng kolonya.&lt;ref&gt;https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/201248&lt;/ref&gt;

Bagaman mayroon nang kolonyalismo noon pang [[sinaunang panahon]], malakas na naiuugnay ang konsepto sa panahong kolonyal sa [[Europa]] simula noong [[ika-15 dantaon]] nang nagtatag ang ilang mga [[estado]]ng Europeo ng mga imperyong nagkokolonya. Noong una, sinunod ng mga nagkokolonyang Europeo ang mga polisiyang merkantalismo, na naglalayaong patatagin ang [[ekonomiya]] ng tahanang-bansa, kaya nirestrikto kadalasan ang mga kasunduan sa kolonya sa kalakalan lamang sa metropoli (o inang bansa). Sa kalagitnaan ng [[ika-19 na dantaon]], tinalikdan ng [[Imperyong Britaniko]] ang merkantalismo at mga paghihigpit sa kalakalan at pinagtibay ang malayang kalakalan, na may iilang paghihigpit o mga [[taripa]].

Naging aktibo ang mga misyonerong [[Kristiyano]] sa halos lahat ng mga kolonyang kontrolado ng mga taga-Europa dahil Kristiyano ang mga metropoli. Kinalkula ng mananalaysay na si Philip Hoffman na sa 1800, bago ang [[Rebolusyong Industriyal]], kontrolado na ng mga [[Europeans|Europeo]] ang hindi bababa sa 35% ng globo, at noong 1914, nakamit nila ang pagkontrol sa 84% ng globo.&lt;ref&gt;{{Cite book |url= https://books.google.com/books?id=73zeBgAAQBAJ |title= Why Did Europe Conquer the World? |last= Philip T. Hoffman |date= 2015 |publisher= Princeton University Press |isbn= 978-1-4008-6584-0 |pages= 2–3|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa resulta ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], umurong ang mga kapangyarihang kolonyal sa pagitan ng 1945 at 1975; na noong panahon din na iyon, nakamit ang [[kalayaan]] ng halos lahat ng mga kolonya, na pinapasok ang binagong kolonyal, ang tinatawag na mga ugnayang poskolonyal at neokolonyalista.

Ang poskoloniyalismo a neokolonyalismo ay pinagpatuloy o nilipat ang mga relasyon at ideyolohiya ng kolonyalismo, na binibigay katuwiran ang pagpapatuloy ng konsepto nito tulad ng kaunlaran at bagong hangganan, gaya ng paggalugad ng [[kalawakan]] para sa kolonisasyon.

== Tingnan din ==
* [[Kolonya]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kaurian:Kasaysayan]]
[[Kategorya:Kolonyalismo| ]]

[[ar:استعمار]]</text>
      <sha1>6kw6yc0dl81x3ppkes9xk233vj7zzwm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36516</id>
    <revision>
      <id>2213227</id>
      <parentid>1661328</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T01:49:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1046" sha1="86uts3df3ez5fcw4fg46xj5t0r51dc4" xml:space="preserve">Ang '''hari''' ay isang maharlikang titulo na ibinibigay sa isang lalaking [[Monarkiya|monarko]]. Ang isang hari ay isang ganap na monarko kung taglay niya ang walang limitasyong kapangyarihan sa pamahalaan o ganap na soberanya sa isang bansa. Sa makabagong konteksto, maaaring tumukoy ang titulo sa pinuno ng isa sa mga umiiral na monarkiya sa kasalukuyan (maaaring [[Ganap na monarkiya|ganap]] o [[Monarkiyang konstitusyonal|konstitusyonal]]). Ginagamit ang titulong hari kasabay ng iba pang mga titulo para sa mga monarko: sa [[Mundong Kanluranin|Kanluran]], [[emperador]], dakilang prinsipe, prinsipe, arkiduke, [[duke]] o dakilang duke; at sa [[mundong Islamiko]], malik, [[sultan]], [[emir]], o hakim, bukod sa iba pa.

Maaari ring tumukoy ang salitang '''hari''' sa isang konsorteng hari o haring asawa, isang titulong paminsan-minsan ay ibinibigay sa asawa ng isang naghaharing reyna, bagaman mas karaniwan ang titulong konsorteng prinsipe o prinsipeng asawa.

==Tingnan din==
*[[Paghahari-harian]]
*[[Soberanya]]

[[Kategorya:Monarkiya]]</text>
      <sha1>86uts3df3ez5fcw4fg46xj5t0r51dc4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213228</id>
      <parentid>2213227</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T01:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1078" sha1="6e2wtq9657m0d87l0y8dkn107mh0xfn" xml:space="preserve">Ang '''hari''' ay isang maharlikang titulo na ibinibigay sa isang lalaking [[Monarkiya|monarko]]. Ang isang hari ay isang ganap na monarko kung taglay niya ang walang limitasyong kapangyarihan sa pamahalaan o ganap na soberanya sa isang bansa. Sa makabagong konteksto, maaaring tumukoy ang titulo sa pinuno ng isa sa mga umiiral na monarkiya sa kasalukuyan (maaaring [[Ganap na monarkiya|ganap]] o [[Monarkiyang konstitusyonal|konstitusyonal]]). Ginagamit ang titulong hari kasabay ng iba pang mga titulo para sa mga monarko: sa [[Mundong Kanluranin|Kanluran]], [[emperador]], dakilang prinsipe, prinsipe, arkiduke, [[duke]] o dakilang duke; at sa [[mundong Islamiko]], malik, [[sultan]], [[emir]], o hakim, bukod sa iba pa.

Maaari ring tumukoy ang salitang '''hari''' sa isang konsorteng hari o haring asawa, isang titulong paminsan-minsan ay ibinibigay sa asawa ng isang naghaharing reyna, bagaman mas karaniwan ang titulong konsorteng prinsipe o prinsipeng asawa.

==Tingnan din==
*[[Paghahari-harian]]
*[[Soberanya]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Monarkiya]]</text>
      <sha1>6e2wtq9657m0d87l0y8dkn107mh0xfn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213229</id>
      <parentid>2213228</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T01:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1413" sha1="qt0n8wirmw2us4nhs494tx3das36rei" xml:space="preserve">Ang '''hari''' ay isang maharlikang titulo na ibinibigay sa isang lalaking [[Monarkiya|monarko]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=king, n. meanings, etymology and more {{!}} Oxford English Dictionary |url=https://www.oed.com/dictionary/king_n?tl=true |archive-url=http://web.archive.org/web/20250619125431/https://www.oed.com/dictionary/king_n?tl=true |archive-date=2025-06-19 |access-date=2026-06-25 |website=www.oed.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isang hari ay isang ganap na monarko kung taglay niya ang walang limitasyong kapangyarihan sa pamahalaan o ganap na soberanya sa isang bansa. Sa makabagong konteksto, maaaring tumukoy ang titulo sa pinuno ng isa sa mga umiiral na monarkiya sa kasalukuyan (maaaring [[Ganap na monarkiya|ganap]] o [[Monarkiyang konstitusyonal|konstitusyonal]]). Ginagamit ang titulong hari kasabay ng iba pang mga titulo para sa mga monarko: sa [[Mundong Kanluranin|Kanluran]], [[emperador]], dakilang prinsipe, prinsipe, arkiduke, [[duke]] o dakilang duke; at sa [[mundong Islamiko]], malik, [[sultan]], [[emir]], o hakim, bukod sa iba pa.

Maaari ring tumukoy ang salitang '''hari''' sa isang konsorteng hari o haring asawa, isang titulong paminsan-minsan ay ibinibigay sa asawa ng isang naghaharing reyna, bagaman mas karaniwan ang titulong konsorteng prinsipe o prinsipeng asawa.

==Tingnan din==
*[[Paghahari-harian]]
*[[Soberanya]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Monarkiya]]</text>
      <sha1>qt0n8wirmw2us4nhs494tx3das36rei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213230</id>
      <parentid>2213229</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T01:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1655" sha1="rhb3kmdsxzqxrvpoatsgtjvzu1ib456" xml:space="preserve">Ang '''hari''' ay isang maharlikang titulo na ibinibigay sa isang lalaking [[Monarkiya|monarko]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=king, n. meanings, etymology and more {{!}} Oxford English Dictionary |url=https://www.oed.com/dictionary/king_n?tl=true |archive-url=http://web.archive.org/web/20250619125431/https://www.oed.com/dictionary/king_n?tl=true |archive-date=2025-06-19 |access-date=2026-06-25 |website=www.oed.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isang hari ay isang ganap na monarko kung taglay niya ang walang limitasyong kapangyarihan sa pamahalaan o ganap na soberanya sa isang bansa. Sa makabagong konteksto, maaaring tumukoy ang titulo sa pinuno ng isa sa mga umiiral na monarkiya sa kasalukuyan (maaaring [[Ganap na monarkiya|ganap]] o [[Monarkiyang konstitusyonal|konstitusyonal]]).&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bogdanor |first1=Vernon |url=https://books.google.com/books?id=mN6SzMefot4C&amp;dq=monarchy&amp;pg=PA1 |title=The Monarchy and the Constitution |date=1995 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-829334-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ginagamit ang titulong hari kasabay ng iba pang mga titulo para sa mga monarko: sa [[Mundong Kanluranin|Kanluran]], [[emperador]], dakilang prinsipe, prinsipe, arkiduke, [[duke]] o dakilang duke; at sa [[mundong Islamiko]], malik, [[sultan]], [[emir]], o hakim, bukod sa iba pa.

Maaari ring tumukoy ang salitang '''hari''' sa isang konsorteng hari o haring asawa, isang titulong paminsan-minsan ay ibinibigay sa asawa ng isang naghaharing reyna, bagaman mas karaniwan ang titulong konsorteng prinsipe o prinsipeng asawa.

==Tingnan din==
*[[Paghahari-harian]]
*[[Soberanya]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Monarkiya]]</text>
      <sha1>rhb3kmdsxzqxrvpoatsgtjvzu1ib456</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213231</id>
      <parentid>2213230</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T01:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1932" sha1="p4je3dfjbfmoa9fmzggp8pqh2uiu7ol" xml:space="preserve">Ang '''hari''' ay isang maharlikang titulo na ibinibigay sa isang lalaking [[Monarkiya|monarko]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=king, n. meanings, etymology and more {{!}} Oxford English Dictionary |url=https://www.oed.com/dictionary/king_n?tl=true |archive-url=http://web.archive.org/web/20250619125431/https://www.oed.com/dictionary/king_n?tl=true |archive-date=2025-06-19 |access-date=2026-06-25 |website=www.oed.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isang hari ay isang ganap na monarko kung taglay niya ang walang limitasyong kapangyarihan sa pamahalaan o ganap na soberanya sa isang bansa. Sa makabagong konteksto, maaaring tumukoy ang titulo sa pinuno ng isa sa mga umiiral na monarkiya sa kasalukuyan (maaaring [[Ganap na monarkiya|ganap]] o [[Monarkiyang konstitusyonal|konstitusyonal]]).&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bogdanor |first1=Vernon |url=https://books.google.com/books?id=mN6SzMefot4C&amp;dq=monarchy&amp;pg=PA1 |title=The Monarchy and the Constitution |date=1995 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-829334-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kimizuka |first1=Naotaka |url=https://books.google.com/books?id=3JUREQAAQBAJ&amp;dq=constitutional+monarchies&amp;pg=PA8 |title=Constitutional Monarchy of the Twenty-First Century |date=Hulyo 2024 |publisher=Springer |isbn=978-981-97-4327-8 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ginagamit ang titulong hari kasabay ng iba pang mga titulo para sa mga monarko: sa [[Mundong Kanluranin|Kanluran]], [[emperador]], dakilang prinsipe, prinsipe, arkiduke, [[duke]] o dakilang duke; at sa [[mundong Islamiko]], malik, [[sultan]], [[emir]], o hakim, bukod sa iba pa.

Maaari ring tumukoy ang salitang '''hari''' sa isang konsorteng hari o haring asawa, isang titulong paminsan-minsan ay ibinibigay sa asawa ng isang naghaharing reyna, bagaman mas karaniwan ang titulong konsorteng prinsipe o prinsipeng asawa.

==Tingnan din==
*[[Paghahari-harian]]
*[[Soberanya]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Monarkiya]]</text>
      <sha1>p4je3dfjbfmoa9fmzggp8pqh2uiu7ol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213235</id>
      <parentid>2213231</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T04:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2294" sha1="g6hof4dljgrl70jsttzmposri2qaf0b" xml:space="preserve">Ang '''hari''' ay isang maharlikang titulo na ibinibigay sa isang lalaking [[Monarkiya|monarko]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=king, n. meanings, etymology and more {{!}} Oxford English Dictionary |url=https://www.oed.com/dictionary/king_n?tl=true |archive-url=http://web.archive.org/web/20250619125431/https://www.oed.com/dictionary/king_n?tl=true |archive-date=2025-06-19 |access-date=2026-06-25 |website=www.oed.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isang hari ay isang ganap na monarko kung taglay niya ang walang limitasyong kapangyarihan sa pamahalaan o ganap na soberanya sa isang bansa. Sa makabagong konteksto, maaaring tumukoy ang titulo sa pinuno ng isa sa mga umiiral na monarkiya sa kasalukuyan (maaaring [[Ganap na monarkiya|ganap]] o [[Monarkiyang konstitusyonal|konstitusyonal]]).&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bogdanor |first1=Vernon |url=https://books.google.com/books?id=mN6SzMefot4C&amp;dq=monarchy&amp;pg=PA1 |title=The Monarchy and the Constitution |date=1995 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-829334-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kimizuka |first1=Naotaka |url=https://books.google.com/books?id=3JUREQAAQBAJ&amp;dq=constitutional+monarchies&amp;pg=PA8 |title=Constitutional Monarchy of the Twenty-First Century |date=Hulyo 2024 |publisher=Springer |isbn=978-981-97-4327-8 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ginagamit ang titulong hari kasabay ng iba pang mga titulo para sa mga monarko: sa [[Mundong Kanluranin|Kanluran]], [[emperador]], dakilang prinsipe, prinsipe, arkiduke, [[duke]] o dakilang duke; at sa [[mundong Islamiko]], malik, [[sultan]], [[emir]], o hakim, bukod sa iba pa.&lt;ref name=&quot;pine&quot;&gt;{{cite book |last=Pine |first=L.G. |url=https://archive.org/details/titleshowkingbec0000pine/page/86 |title=Titles: How the King became His Majesty |publisher=Barnes &amp; Noble |year=1992 |isbn=978-1-56619-085-5 |location=New York |page=[https://archive.org/details/titleshowkingbec0000pine/page/86 86] |language=en |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

Maaari ring tumukoy ang salitang '''hari''' sa isang konsorteng hari o haring asawa, isang titulong paminsan-minsan ay ibinibigay sa asawa ng isang naghaharing reyna, bagaman mas karaniwan ang titulong konsorteng prinsipe o prinsipeng asawa.

==Tingnan din==
*[[Paghahari-harian]]
*[[Soberanya]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Monarkiya]]</text>
      <sha1>g6hof4dljgrl70jsttzmposri2qaf0b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213236</id>
      <parentid>2213235</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T04:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2660" sha1="n9c0ukse4y3u9lrox0s8d825m7dihn1" xml:space="preserve">Ang '''hari''' ay isang maharlikang titulo na ibinibigay sa isang lalaking [[Monarkiya|monarko]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=king, n. meanings, etymology and more {{!}} Oxford English Dictionary |url=https://www.oed.com/dictionary/king_n?tl=true |archive-url=http://web.archive.org/web/20250619125431/https://www.oed.com/dictionary/king_n?tl=true |archive-date=2025-06-19 |access-date=2026-06-25 |website=www.oed.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isang hari ay isang ganap na monarko kung taglay niya ang walang limitasyong kapangyarihan sa pamahalaan o ganap na soberanya sa isang bansa. Sa makabagong konteksto, maaaring tumukoy ang titulo sa pinuno ng isa sa mga umiiral na monarkiya sa kasalukuyan (maaaring [[Ganap na monarkiya|ganap]] o [[Monarkiyang konstitusyonal|konstitusyonal]]).&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bogdanor |first1=Vernon |url=https://books.google.com/books?id=mN6SzMefot4C&amp;dq=monarchy&amp;pg=PA1 |title=The Monarchy and the Constitution |date=1995 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-829334-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kimizuka |first1=Naotaka |url=https://books.google.com/books?id=3JUREQAAQBAJ&amp;dq=constitutional+monarchies&amp;pg=PA8 |title=Constitutional Monarchy of the Twenty-First Century |date=Hulyo 2024 |publisher=Springer |isbn=978-981-97-4327-8 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ginagamit ang titulong hari kasabay ng iba pang mga titulo para sa mga monarko: sa [[Mundong Kanluranin|Kanluran]], [[emperador]], dakilang prinsipe, prinsipe, arkiduke, [[duke]] o dakilang duke; at sa [[mundong Islamiko]], malik, [[sultan]], [[emir]], o hakim, bukod sa iba pa.&lt;ref name=&quot;pine&quot;&gt;{{cite book |last=Pine |first=L.G. |url=https://archive.org/details/titleshowkingbec0000pine/page/86 |title=Titles: How the King became His Majesty |publisher=Barnes &amp; Noble |year=1992 |isbn=978-1-56619-085-5 |location=New York |page=[https://archive.org/details/titleshowkingbec0000pine/page/86 86] |language=en |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

Maaari ring tumukoy ang salitang '''hari''' sa isang konsorteng hari o haring asawa, isang titulong paminsan-minsan ay ibinibigay sa asawa ng isang naghaharing reyna, bagaman mas karaniwan ang titulong konsorteng prinsipe o prinsipeng asawa.

== Etimolohiya ==
Ang salitang [[Wikang Tagalog|Tagalog]] na &quot;hari&quot; ay marahil hiniram sa Lumang [[Wikang Habanes|Habanes]] na ''haji'' na nangangahulgang isang pinuno.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Philippine_Studies/pqgSAAAAIAAJ |title=Philippine Studies |date=1960 |publisher=Ateneo de Manila University Press |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Tingnan din==
*[[Paghahari-harian]]
*[[Soberanya]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Monarkiya]]</text>
      <sha1>n9c0ukse4y3u9lrox0s8d825m7dihn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Langis ng oliba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43028</id>
    <revision>
      <id>2213161</id>
      <parentid>2084951</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:02:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2170" sha1="jwn1c0lg7v25e97kc3isqlciec8s8mh" xml:space="preserve">[[Talaksan:Oliven V1.jpg|thumb|Langis ng oliba na may kasamang mga berde at itim na oliba]]

Ang '''langis ng oliba''' ay isang mantikang prutas galing sa pagpipiga ng [[oliba]], ang bunga ng ''Olea europaea'', isang tradisyonal na tanim ng baybaying [[Dagat Mediteraneo|Mediteraneo]] at pag-eekstrakto ng langis. 

Kadalasin itong ginagamit sa pagluto o bilang [[sarsang pang-ensalada]]. Matatagpuan din ito sa ilang [[kosmetiko]], [[gamot]], at [[sabon]], at bilang panggatong sa mga tradisyonal na [[lamparang petroleo]]. Ginagamit din ito sa mga ilang relihiyon. Isa ito sa tatlong primaryang halamang kinakain sa [[lutuing Mediteraneo]], kasama ng [[trigo]] at [[Ubas (prutas)|ubas]]. Tinatanim ang mga puno ng oliba sa Mediteraneo mula noong ika-8 milenyo BK.&lt;ref name=&quot;Davidson, s.v. Olives&quot;&gt;{{cite book|last=Davidson|first=Alan|year=1999|title=The Oxford Companion to Food|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000davi|location=Oxford|isbn=0-19-211579-0|at=''s.v.'' Olives|lang=en|trans-title=Ang Kompanyerong Oxford sa Pagkain}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=International Olive Council |trans-title=Pandaigdigang Konseho ng Olibo |url=http://www.internationaloliveoil.org/web/aa-ingles/oliveWorld/olivo.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026133432/http://www.internationaloliveoil.org/web/aa-ingles/oliveWorld/olivo.html |archive-date=Oktubre 26, 2018 |access-date=Oktubre 5, 2011 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Espanya]] ang pinakamalaking prodyuser na nagmamanupaktura ng halos kalahati ng langis ng oliba ng mundo. [[Italya]], [[Gresya]], [[Tunisia]], [[Turkiya]] at [[Maruekos]] ang mga ibang malaking prodyuser nito.&lt;ref name=&quot;World Olive Oil Figures&quot;&gt;{{cite web |date=Enero 13, 2022 |title=The World of Olive Oil |trans-title=Ang Mundo ng Langis ng Oliba |url=https://www.internationaloliveoil.org/the-world-of-olive-oil |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230225162935/https://www.internationaloliveoil.org/the-world-of-olive-oil/ |archive-date=Pebrero 25, 2023 |access-date=Pebrero 25, 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist|30em}}

[[Kategorya:Pagkain at inumin]]

{{stub}}</text>
      <sha1>jwn1c0lg7v25e97kc3isqlciec8s8mh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Emilio Jacinto</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45052</id>
    <revision>
      <id>2213213</id>
      <parentid>2191851</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T21:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>1732</id>
      </contributor>
      <comment>Removing &quot;Emilio_Jacinto_Monument.jpg&quot;, it has been deleted from Commons by [[c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Emilio Jacinto Monument.jpg|]].</comment>
      <origin>2213213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2344" sha1="cgi2cs970xi5pia0o8xohtlwh8m8xf1" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        = Emilio D. Jacinto
| image       = 4070San Juan, Santa Cruz, Laguna 39.jpg
| imagesize   = 200px
| caption     = Rebulto sa pook-libingan ni Jacinto
| birth_name  = Emilio Jacinto y Dizon
| birth_date  = {{birth date|1875|12|15|df=y}}
| birth_place = [[Maynila]], [[Silangang Indiya ng Espanya]]
| death_date  = {{death date and age|1899|04|16|1875|12|15|df=y}}
| death_place = [[Sta. Cruz, Laguna|Sta. Cruz]], [[Laguna]]
| other_names = &quot;Pingkian&quot;, &quot;Dimasilaw&quot;, &quot;Ka-Ilyong&quot;, &quot;Miling&quot;, &quot;Heneral ng Punong Hukbo&quot;, &quot;Taga-usig&quot;, 
| alma_mater  = [[University of Santo Tomas]]
}}
Si '''Emilio Jacinto y Dizon''' (15 Disyembre 1875 — 16 Abril 1899), ay isang [[Mga Pilipino|Pilipinong]] mapaghimagsik na kilala bilang ''Utak ng [[Katipunan]]''.

[[Talaksan:Bahaball.jpg|thumbnail|Lumang pera na naglalarawan sina Jacinto at [[Andrés Bonifacio]]]]

==Talambuhay==
Ipinanganak si Emilio Jacinto sa Tondo, Maynila at ang mga magulang niya ay sina Mariano Jacinto at Josefa Dizon. Nag-aral siya sa [[Colegio de San Juan de Letran]], at lumaon at lumipat sa [[Unibersidad ng Santo Tomas]] upang mag-aral ng abogasiya. Naging kamag-aral niya rito sina [[Manuel Quezon]] at [[Sergio Osmeña]]. Hindi siya nakapagtapos sa kolehiyo, at sa gulang na 17, si Emilio Jacinto ang pinakabata sa lihim na samahan na tinawag na [[Katipunan]]. Naging tagapayo siya sa mga usaping pampiskalya at kalihim ni [[Andrés Bonifacio]]. Lumaon ay nakilala siya bilang ''Utak ng Katipunan''. Inatasan siya ni Bonifacio na mamuno sa Laguna. Siya ay nakasulat ng mga akda tulad ng ''A La Patria'' at ang ''Kartilya ng Katipunan''. Siya rin ay isa sa mga sumulat ng pahayagan ng Katipunan na tinatawag na ''Kalayaan''. Sumulat siya sa pangalang &quot;Dimasilaw&quot; at ginamit ang alyas na &quot;Pingkian&quot; sa Katipunan.

Namatay sa sakit na [[malarya]] si Jacinto noong 16 Abril 1899 sa [[Magdalena, Laguna]].

==Mga kawing panlabas==
*[https://tl.wikisource.org/wiki/Manunulat:Emilio_Jacinto Mga gawa ni Emilio Jacinto] sa [[Wikisource]]

{{Himagsikang Pilipino}}

{{DEFAULTSORT:Jacinto, Emilio}}
[[Kategorya:Katipunan]]
[[Kategorya:Mga taga-Maynila]]
[[Kategorya:Himagsikang Pilipino]]
[[Kategorya:Mga rebolusyonaryo mula sa Pilipinas]]
[[Kategorya:Mga taga-Kalakhang Maynila]]
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1875]]
[[Kategorya:Namatay noong 1899]]
{{stub}}</text>
      <sha1>cgi2cs970xi5pia0o8xohtlwh8m8xf1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cagayan de Oro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45551</id>
    <revision>
      <id>2213263</id>
      <parentid>2189750</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T10:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>Inayos ang baybay update information</comment>
      <origin>2213263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22896" sha1="351j1e0jrz8fjvzhrxqb5b45rig86x2" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine city 2
| infoboxtitle   =  Lungsod ng Cagayan de Oro
| official_name  =  
| native_name    =  Dakbayan sa Cagayan de Oro
| nickname       =  
| motto          =  
| image_skyline  =  CAG Skyline 2017.jpg
| imagesize      =  
| image_caption  =  Ang Kalakhang Cagayan de Oro noong 2017
| sealfile       =  
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| caption        =  Mapa ng Misamis Oriental na nagpapakita ng lokasyon ng Cagayan de Oro.
| region         =  [[Hilagang Mindanao]] (Rehiyon X)
| province       =  [[Misamis Oriental]]
| districts      =  Una at ikalawang distrito ng Lungsod ng Cagayan de Oro
| barangays      =  80
| class          =  
| language       =  [[Wikang Bisdak|Bisdak]], [[Wikang Sebwano|Cebuano]]
| mayor          =  [[Oscar Moreno]] ([[PDP-Laban]])
| vice_mayor     =  Rainier Joaquin Uy ([[PDP-Laban]])
| representative_link =  
| representative =  
| founded        =  
| founded_town   =  1871
| cityhood       =  [[Hunyo 15]], [[1950]]
| fiesta         =  
| areakm2        =  488.86
| pop2007        =  553966
| popden2007     =  945
| area_code      =  8822 (MisOrTel) at 88 (PhilCom, CruzTelCo, ItalTel)
| zip_code       =  9000
| latd           =  8
| latm           =  29
| lats           =  
| latNS          =  N
| longd          =  124
| longm          =  39
| longs          =  
| longEW         =  E
| elevation_footnotes =  
| elevation_m    =  10.0
| elevation_ft   =  
| website        =  [http://www.cagayandeoro.gov.ph/ websayt]
}}

Ang '''Lungsod ng Cagayan de Oro''' ([[Wikang Cebuano|Cebuano]]: ''Dakbayan sa Cagayan de Oro''); ay isang [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] at kabisera ng [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Misamis Oriental]], [[Pilipinas]]. Nagsisilbi itong sentro ng rehiyon at ng kalakalan sa [[Hilagang Mindanao]] (Rehiyon X), at bahagi ng umuunlad na [[Kalakhang Cagayan de Oro]], kasama ang lungsod ng [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]]. 

Matatagpuan ang lungsod ng Cagayan de Oro sa gitnang baybayin ng hilagang [[Mindanao]] na nakaharap sa [[Look ng Macajalar]] at naghahanggan sa mga bayan ng [[Opol, Misamis Oriental|Opol]] sa kanluran; [[Tagoloan, Misamis Oriental|Tagoloan]] sa silangan, at sa mga lalawigan ng [[Bukidnon]] at [[Lanao del Norte]] sa katimugang bahagi ng lungsod. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. Ito ang ika-10 pinakamataong lungsod sa Pilipinas. 


Taong 2017 sa pagbabago ng [[Pederalismo sa Pilipinas]], Ang lungsod ng Cagayan de Oro ang hinirang pa rin bilang kapitolyo sa Northern Mindanao.

==Tropiko Moonson Climate ==

== Etimolohiya ==
Ang pangalang ''Cagayan de Oro'' (lit. Ilog ng Ginto)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://elson.elizaga.net/articles/meaning-of-cagayan.html|title=The Meaning of Cagayan|first1=Elson T.|last1=Elizaga|first2=Lawrence A.|last2=Reid|website=elson.elizaga.net|access-date=December 7, 2019|archive-date=Nobiyembre 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191125082458/http://elson.elizaga.net/articles/meaning-of-cagayan.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ay maaaring masubaybayan sa pagdating ng mga Espanyol na Augustinian Recollect prayle noong 1622, ang lugar sa paligid ng Himologan (ngayon ay Huluga), ay kilala na bilang &quot;Cagayán&quot;. Maagang nakasulat na mga dokumento ng Espanya noong ika-16 na siglo ay tinukoy na ang lugar bilang &quot;Cagayán&quot;.

Ang rehiyon ng [[Hilagang Mindanao]], na kinabibilangan ng Cagayan de Oro, ay ipinagkaloob bilang isang ''encomienda'' sa isang tiyak na si Don Juan Griego noong Enero 25, 1571. Noon ay dating Bise Presidente ng Pilipinas na si [[Emmanuel Pelaez]] na dumugtong sa &quot;''de Oro''&quot; sa ''Cagayan''.

Ang pangalang &quot;Cagayan&quot; ay ibinabahagi ng iba pang mga lugar sa Pilipinas; kasama dito ang lalawigan ng [[Cagayan]] sa hilagang [[Luzon]], ang mga [[Cagayancillo]] sa hilagang Sulu Sea, at ang dating Cagayan de Sulu, na kasalukuyang pinangalanan [[Mapun]], isang isla sa [[Tawi-Tawi]].

== Kasaysayan ==

=== Panahon ng Klasikal ===
Ang Cagayan de Oro ay tinitirhan ng mga kultura ng Late Neolithic hanggang sa Iron Age [[Mga Austronesyo|Austronesian]]. Ang pinakalumang labi ng tao na natuklasan ay mula sa Huluga Caves, na dating ginamit bilang isang libingan ng mga katutubo. Ang isang skullcap na ipinadala sa Scripps Institution of Oceanography noong 1977 ay pinetsahan mula sa pagitan ng 350 at 377 AD.

Ang mga kuweba ay nagbunga ng maraming mga artepakto, ngunit ang karamihan sa mga lugar ay napinsala ng mga nangongolekta ng guano at mga apisyonadong treasure hunters. Kaugnay sa kuweba ay ang Huluga Open Site, pinaniniwalaan na ang lugar ng pangunahing pre-kolonyal na pag-areglo sa rehiyon na kinilala bilang &quot;Himologan&quot; ng mga unang misyonero ng Espanya.&lt;ref name=&quot;montalvan&quot;&gt;{{cite web|url=http://heritage.elizaga.net/history/|title=History of Cagayan de Oro|publisher=Heritage Conservation Advocates|date=October 16, 2009|access-date=September 13, 2012|author=Montalvan, Antonio J. II|page=2|archive-date=Marso 13, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120313160418/http://heritage.elizaga.net/history/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dizon|first1=Eusebio Z.|last2=Pawlik|first2=Alfred F.|title=The lower Palaeolithic record in the Philippines|journal=Quaternary International|date=September 2010|volume=223{{hyphen}}224|pages=444–450|doi=10.1016/j.quaint.2009.10.002|bibcode=2010QuInt.223..444D}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ostique&quot;&gt;{{cite web|last1=Ostique|first1=Lourd|title=Huluga Chronology|url=http://heritage.elizaga.net/huluga/chrono8.html|website=Heritage Conservation Advocates|publisher=Museo de Oro, Xavier University|access-date=30 December 2018|archive-date=31 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181231092459/http://heritage.elizaga.net/huluga/chrono8.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Matatagpuan ang lugar na halos walong kilometro mula sa kasalukuyang Cagayan de Oro.

Ang pagtuklas ng isang libingang lugar noong 2009 ay ang labi ng Song Dynasty (960-1279 AD) ''celadon ware'' at panahon ng Sukhothai (1238–1347 AD) Sangkhalok ''ceramic ware'', bilang karagdagan sa mga burloloy ng katawan at kagamitan sa bato. Ipinapahiwatig nito na ang rehiyon ay bahagi ng sinaunang ''maritime trading network'' ng Timog-Silangang Asya. Ang mga bungo na nakuha mula sa mga site ay nagpapakita na ang katutubong Kagay-anon ay nagsagawa ng artipisyal na ''deformation'' ng cranial mula pagkabata bilang isang marka ng katayuan sa lipunan, katulad ng mga bungo mula sa mga arkeolohikong lugar sa kalapit na [[Butuan]].&lt;ref name=&quot;Montalvan2&quot;&gt;{{cite news|last1=Montalvan|first1=Antonio J., II|title=New Archaeological Site Discovered in Cagayan de Oro|url=http://heritage.elizaga.net/news/index.htm|access-date=30 December 2018|publisher=Heritage Conservation Advocates|archive-date=31 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181231092627/http://heritage.elizaga.net/news/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ang Huluga Open Site ay pinansala noong 2001 upang magbigay daan sa isang proyekto upang gumawa ng tulay ng lokal na administrasyon. Ito ang pinagmulan ng kontrobersya nang ibasura ng isang pangkat mula sa [[Unibersidad ng Pilipinas|Unbersidad ng Pilipinas]]-Programa sa Arkeolohikal na Pag-aaral ang arkeolohikal na kahalagahan ng site sa pamamagitan ng pagdedeklara na ito bilang isang &quot;lugar na tulad ng kampo&quot; at hindi isang paninirahan at sa gayon ay hindi karapat-dapat sa proteksyon sa ilalim ng batas. Sinabing ng mga lokal na ''conservationist'' na ang koponan ng UP-ASP ay naiimpluwensyahan ng pamahalaang lokal kaya't maaaring magpatuloy ang proyekto sa tulay. Ang lugar ay hindi pa rin protektado at patuloy na quarried, sa kabila ng mga protesta ng mga lokal na historyano at arkeologo.&lt;ref name=&quot;Ostique2&quot;&gt;{{cite web|last1=Ostique|first1=Lourd|title=Huluga Chronology|url=http://heritage.elizaga.net/huluga/chrono8.html|website=Heritage Conservation Advocates|publisher=Museo de Oro, Xavier University|access-date=30 December 2018|archive-date=31 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181231092459/http://heritage.elizaga.net/huluga/chrono8.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Elizaga2018&quot;&gt;{{cite news|last1=Elizaga|first1=Elson|title=Dr. Erlinda M. Burton|url=http://mindanaogoldstardaily.com/dr-erlinda-m-burton/|access-date=30 December 2018|work=Mindanao Goldstar Daily|issue=15 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Gomez|first1=Herbie S.|title=Builders, Archaelogists Clash in Cagayan de Oro: Development vs Cultural Heritage|url=http://www.bulatlat.com/news/3-21/3-21-cdo.html|access-date=30 December 2018|work=Bulatlat|date=5 July 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;miksic&quot;&gt;{{cite book|author=Hernandez, Vito|editor=Miksic, John N.|editor2=Goh, Geok Yian|editor3=O'Connor, Sue|title=Rethinking Cultural Resource Management in Southeast Asia: Preservation, Development, and Neglect|chapter=Using International Heritage Charters in Philippine Cultural Resource Management|publisher=Anthem Press|year=2011|page=181|isbn=9780857283894|url=https://books.google.com/books?id=AJy2GXNxaxQC}}&lt;/ref&gt;

=== Panahon ng Kolonyal ===

==== Panahon ng Espanyol ====
Ang paninirahan ng mga Himologan ay sakop pa rin ng oras ng pagdating ng mga Europeo. Sa 1622, dalawang [[Espanya|Espanyol]] na misyonero ay dumating sa paninirahan at inilarawan nila ito bilang paninirahan ng mga [[Bukidnon]] [[Lumad]] at naglalayag na [[mga Bisaya]] na tinatawag na &quot;Dumagat&quot;. Inilarawan nila ang mga kalalakihan ng pamayanan na may tatu tulad ng ibang mga Bisaya at ang mga kababaihan na pinalamutian ng mga alahas, na ang ilan ay ginintuan.

==Demograpiko==
Sa senso ng 2020, ang lungsod ay may populasyon ng 728,402. Ito ang ika-10 na pinakapopular na lungsod ng Pilipinas. 

Batay sa 2000 na senso, halos 44 porsyento ng populasyon sa Cagayan de Oro ay ''ethnically mixed'', 22.15 porsyento bilang [[Cebu|Cebuano]], 4.38 porsyento bilang [[Bohol|Boholano]], habang 28.07 ay kinilala bilang mula sa iba pang pangkat etniko tulad nang Higaonon, Maranao, Maguindanaon, Tausug, Bikolano, Hiligaynon, Ilokano, Kapampangan at Waray.{{Populasyon}}

=== Rehiliyon ===

==== Roman Katoliko ====
Ang [[Simbahang Katolika sa Pilipinas|Roman Katoliko]] ay nangingibabaw na rehiliyon sa lungsod, na may 70 porsyento sa populasyon ng Cagayan de Oro. Pinamamahalaan ito ng Archdiocese ng Cagayan de Oro, na binubuo ng tatlong mga probinsyang sibil ng [[Misamis Oriental]], [[Bukidnon]], at [[Camiguin]] sa Hilagang Mindanao, pati na rin ang buong rehiyon ng [[Caraga]]. 

==== Kristiyanismo ng Protestante at Ebangheliko ====

==== Islam ====

==== Ibang rehiliyon ====

=== Wika ===
Ang [[Wikang Cebuano|Cebuano]] ang sinasalitang wika sa lungsod, dahil sa pagdagsa ng mga mananalitang Cebuano mula sa Kabisayaan. Pangunahing ginagamit ang [[Wikang Ingles|Ingles]] sa kalakalan at edukasyon. Karamihan sa mga naninirahan sa lungsod ay bihasa sa [[Wikang Filipino|Filipino]], Cebuano, [[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]], [[Wikang Waray-Waray|Waray]] at [[Wikang Mëranaw|Maranao]]. Mayroon ding mga mga residente na marunong magsalita ng mga wikang [[Wikang Iloko|Ilokano]], [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]], Higaonon, [[Wikang Maguindanao|Maguindanaon]] at [[Wikang Tausug|Tausug]].

== Kultura at sining ==
Maraming mga tanyag na pagdiriwang sa lungsod. Bawat barangay o baryo ay may kanya-kanyang mga pista na nagdiriwang nang kani-kanilang mga santong patron.

Ang '''Kagay-an Festival''', ay isang malaking pista na ipinagdiriwang sa Cagayan de Oro. Ipinagdiriwang nito ang kanilang patrong santo na si [[San Agustin ng Hippo]], na ginaganap tuwing buwan ng [[Agosto]]. Ang salitang &quot;Kagay-an&quot; ay nangangahulugang &quot;ilog&quot; sa tagalog.

Ang '''Charter Day''' ay isang pagdiriwang sa lungsod, kung saan ipinagdiriwang ang pagiging lungsod ng Cagayan de Oro noong Hunyo 15, 1950. 

== Edukasyon ==
{{Pangunahin|Talaan ng mga unibersidad at kolehiyo sa Pilipinas}}

Ang lungsod ay may limang pribadong unibersidad/kolehiya: Cagayan de Oro College, Capitol University, Liceo de Cagayan University, Lourdes College, at Xavier University – Ateneo de Cagayan. Ang University of Science and Techonology of Southern Philippines ay ang tanging unibersidad ng estado sa lungsod.&lt;ref name=&quot;Philippine Law Info 4&quot;&gt;{{cite web|url=http://philippinelaw.info/statutes/ra9519-mindanao-university-of-science-and-technology-charter.html|title=R.A. No. 9519, Mindanao University of Science and Technology Charter|publisher=Philippine Law Info|date=January 7, 2009|access-date=September 13, 2012|author=[[14th Congress of the Philippines|The 14th Congress of the Philippines]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120531171451/http://philippinelaw.info/statutes/ra9519-mindanao-university-of-science-and-technology-charter.html|archive-date=May 31, 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang iba pang mga institusyong mas mataas ang edukasyon ay kinabibilangan ng Southern Philippines College, Pilgrim Christian College, St. Mary's Academy of Carmen na pinamamahalaan ng RVM Sisters, Informatics Institute at STI College - Cagayan de Oro na may mga programa ng Senior High School. Mayroon ding ibang mga banyagang paaralan sa lungsod na may mga programa sa pag-aaral. 

Kabilang sa mga kilalang pampubliko at pribadong paaralang elementarya at high school ang Cagayan de Oro National High School, Bulua National High School, Misamis Oriental General Comprehensive High School, Gusa Regional Science High School - X, City Central School, St. Mary's School, [https://www.corpuschristischool.edu.ph/ Corpus Christi School] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018033823/https://www.corpuschristischool.edu.ph/ |date=2021-10-18 }}, [https://www.theabbasorchard.com/ The Abba's Orchard Montessori School], Merry Child School, [http://www.isbi.com/school/4144/international-school-2c-cagayan-de-oro.php International School], Marymount Academy, Vineyard International Polytechnic College, at Montessori de Oro. Mayroon ding mga paaralan sa Cagayan de Oro na gumagamit ng sistemang Accelerated Christian Education. Dalawa sa mga paaralang ito ay kinabibilangan ng sangay ng Cavite Bible Baptist Academy-CDO, at Shekinah Glory Christian Academy. Mayroong dalawang mga paaralang Tsino sa lungsod: ang Kong Hua School (Roman Catholic) at Oro Christian Grace School (isang Evangelical Christian school). Mayroong dalawang mga paaralang pang-internasyonal na pinamamahalaan ng mga Koreano, katulad: [http://ph.geoview.info/nanuri_international_school,18335988p Nanuri International School] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019060337/https://ph.geoview.info/nanuri_international_school,18335988p |date=2021-10-19 }} at Immanuel Mission International School.

== Medya ==

=== TV ===
* DXCO TeleRadyo Channel 2
* ABS-CBN Northern Mindanao (Channel 4)
* RPN DXKO TeleRadyo (Channel 5)
* RMN DXCC TeleRadyo (Channel 8)
* IBC DXMG TeleRadyo (Channel 10)
* DXIF TeleRadyo Channel 12
* 5 Mindanao (Channel 21 in Davao Relay)
* GMA Northern Mindanao (Channel 35)

=== Radyo ===
==== AM ====
* DXIF Bombo Radyo 729
* DXCC RMN 828
* DXIM Radyo Pilipinas 936
* DZRH 972
* DXCO Radyo Pilipino 1044
* DXCL Radyo5 1098
* DXRU Aksyon Radyo 1188
* IBC DXMG Radyo Budyong 1278
* RPN DXKO Radyo Ronda 1368
* DXJR Radyo Lumad 1575

==== FM ====
* RJ 88.5
* Magic 89.3
* 90.3 Strong Radio
* 91.9 MOR
* 92.7 Radyo ni Juan
* 93.5 Home Radio
* 94.3 Wild FM
* 95.7 Mellow Touch
* 96.9 Easy Rock
* 99.1 iFM
* 99.9 Magmum Radio
* Barangay FM 100.7
* 101.5 Radyo Singko 
* 102.5 Brigada News FM
* The New J 103.3
* 103.9 Marian Radio
* 104.7 Yes The Best
* 106.3 Radyo Natin
* 107.9 Win Radio
==Lokal na pamahalaan==

Ang pamahalaang pampulitika ng lungsod ay binubuo ng alkalde, bise alkalde, dalawang kinatawan ng distrito ng kongreso, labing anim na konsehal, isang kinatawan ng [[Sangguniang Kabataan]] (SK) Federation at isang kinatawan ng Association of Barangay Captains (ABC). Ang bawat opisyal ay inihalal sa publiko para sa tatlong taong termino.

Ang mga sumusunod ay ang mga kasalukuyang opisyal ng lungsod ng Cagayan de Oro:&lt;ref name=&quot;Elizaga 1&quot;&gt;{{cite web|url=http://cagayandeoro.elizaga.net/officials.html|title=Officials in Cagayan de Oro City|publisher=Elizaga|access-date=September 13, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102103311/http://cagayandeoro.elizaga.net/officials.html|archive-date=November 2, 2012}}&lt;/ref&gt;

* [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]
**Unang distrito ng pambatasan: Rep. Rolando A. Uy ([[PDP–Laban]])
**Ikalawang distrito ng pambatasan: Rep. Rufus C. Rodriguez ([[CDP]])
*Alkalde: [[Oscar Moreno|Oscar S. Moreno]] ([[PDP–Laban]])
*Bise-alkalde: Raineir Joaquin Uy ([[PDP–Laban]])

=== Mga barangay at pambatasang distrito ===
Ang Lungsod ng Cagayan de Oro ay nahahati sa 80 na mga [[barangay]]. Nahahati ang mga ito sa dalawang distritong pangkinatawan, 24 na barangay ay nasa Unang Distrito (Kanluran) at 56 na barangany sa Ikalawang Distrito (Silangan), na ang [[ilog ng Cagayan]] ang nagsisilbing natural na hangganan. Ang lungsod ay may 57 barangay na urban at 23 barangay na rural.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Distrito
!Sub-distrito
(# ng mga barangay)
!Populasyon {{small|&lt;br/&gt;(sa 2010)}}
!Mga barangay
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |Una
|Non-Poblacion (24)
|290,913
|{{Col-begin}}{{col-break}}
*Baikingon
*Balulang
*Bayabas
*Bayanga
*Besigan
*Bonbon
{{col-break}}
*Bulua
*Canitoan
*Carmen
*Dansolihon
*Iponan
*Kauswagan
{{col-break}}
*Lumbia
*Mambuaya
*Pagalungan
*Pagatpat
*Patag
*Pigsag-an
{{col-break}}
*San Simon
*Taglimao
*Tagpangi
*Tignapoloan
*Tuburan
*Tumpagon
{{col-end}}
|- style=&quot;background:#ddd;&quot;
| colspan=&quot;4&quot; |
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |Ikalawa
|Non-Poblacion (16)
| rowspan=&quot;2&quot; |311,176
|{{Col-begin}}{{col-break}}
*Agusan
*Balubal
*Bugo
*Camaman-an
{{col-break}}
*Consolacion
*Cugman
*F.S. Catanico
*Gusa
{{col-break}}
*Indahag
*Lapasan
*Macabalan
*Macasandig
{{col-break}}
*Nazareth
*Puerto
*Puntod
*Tablon
{{col-end}}
|-
|Poblacion (40)
|{{Col-begin}}{{col-break}}
*Barangay 1
*Barangay 2
*Barangay 3
*Barangay 4
*Barangay 5
*Barangay 6
*Barangay 7
*Barangay 8
*Barangay 9
*Barangay 10
{{col-break}}
*Barangay 11
*Barangay 12
*Barangay 13
*Barangay 14
*Barangay 15
*Barangay 16
*Barangay 17
*Barangay 18
*Barangay 19
*Barangay 20
{{col-break}}
*Barangay 21
*Barangay 22
*Barangay 23
*Barangay 24
*Barangay 25
*Barangay 26
*Barangay 27
*Barangay 28
*Barangay 29
*Barangay 30
{{col-break}}
*Barangay 31
*Barangay 32
*Barangay 33
*Barangay 34
*Barangay 35
*Barangay 36
*Barangay 37
*Barangay 38
*Barangay 39
*Barangay 40
{{col-end}}
|}

== Kinikilalang tao ==

* [[Carlo Paalam]] – boksingero
* [[Ivana Alawi]] – actress at ''vlogger''
* [[Mark Bautista]] – mang-aawit, manunulat ng kanta, artista sa teatro
* [[Maymay Entrata]] – [[Pinoy Big Brother: Lucky 7]] Big Winner
* [[Pia Wurtzbach]] – [[Binibining Pilipinas]], [[Miss Universe 2015]]

== Relasyong internasyonal ==

=== ''Twin towns'' o ''sister cities'' ===
Ang Cagayan de Oro ay may ''sister cities'' sa buong mundo, bilang inuri ng pamahalaang lungsod.

* {{flagicon|USA}} [[Lawndale, California|Lawndale]], United States (1986)&lt;ref name=&quot;LA Times 1&quot;&gt;{{cite news|url=http://articles.latimes.com/1986-07-31/news/cb-20349_1_sister-cities|title=South Bay Facts|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=July 31, 1986|access-date=September 13, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lawndale City 1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.lawndalecity.org/html/depthtml/cclerk/CityCouncil/Minutes/CCM121911.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20120829191711/http://www.lawndalecity.org/html/depthtml/cclerk/CityCouncil/Minutes/CCM121911.pdf|url-status=dead|archive-date=August 29, 2012|title=Minutes of the Lawndele City Council Regular Meeting|publisher=City Government of Lawndale City|page=8|date=December 19, 2011|access-date=September 13, 2012}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|TWN}} [[Tainan City]], Taiwan (2005)&lt;ref&gt;Fuentes Ian A. [http://www.cagayandeoro.gov.ph/?page=news&amp;id=1443 ''CdeO To Get 5 Fire Trucks Donation From Tainan''] , www.cagayandeoro.gov.ph {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130803101126/http://www.cagayandeoro.gov.ph/?page=news&amp;id=1443|date=August 3, 2013}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|PRC}} [[Harbin]], China (2007)&lt;ref&gt;[http://www.cagayandeoro.gov.ph/?page=news&amp;id=1582 &quot;Jaraula Attends Int'l Trade Fair in Harbin&quot;] , www.cagayandeoro.gov.ph {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130803101047/http://www.cagayandeoro.gov.ph/?page=news&amp;id=1582|date=August 3, 2013}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|USA}} [[Norfolk, Virginia|Norfolk]], United States (2008)&lt;ref&gt;Elson T. Elizaga [http://elson.elizaga.net/articles/letter-to-mayor-of-Norfolk.html ''Neglecting Our Ancient City'' ], Letter.&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|South Korea}} [[Gwangyang]], South Korea (n/a)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.pia.gov.ph/news/index.php?article=1461351149576|title=Cagayan De Oro City adopts Gwangyang, Korea as sister city|website=[[Philippine Information Agency]]|date=5 October 2012|first=Lorebeth C.|last=Requiroso|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102121654/http://www.pia.gov.ph/news/index.php?article=1461351149576|archive-date=2 November 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Philippines}} [[Quezon City]], Philippines (n/a)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://quezoncity.gov.ph/index.php/visiting-qc/350-sister-cities|title=Sister Cities|publisher=Local Government of Quezon City|access-date=22 August 2016|archive-date=30 Abril 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430071226/http://quezoncity.gov.ph/index.php/visiting-qc/350-sister-cities|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Philippines}} [[Surigao City]], Philippines (1984)
* {{flagicon|Philippines}} [[Iligan City]], Philippines (n/a)
* {{flagicon|Philippines}} [[Imus|Imus City, Cavite]], Philippines (2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cdodev.com/2019/10/17/cagayan-de-oro-imus-city-sign-sisterhood-pact/|title=Cagayan de Oro, Imus City sign sisterhood pact|date=17 October 2019}}&lt;/ref&gt;

== Mga kawing panlabas ==
* [http://www.cagayandeoro.gov.ph/ Official Website of the Cagayan de Oro City Government]
* [http://www.batch2006.com/mindanao/visit_cagayan-de-oro-city.htm More photos and information on Cagayan de Oro City.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625024435/http://www.batch2006.com/mindanao/visit_cagayan-de-oro-city.htm |date=2008-06-25 }} 
* [http://www.cdoguide.com/ Cagayan de Oro Travel and Tourist Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208070503/http://www.cdoguide.com/ |date=2007-12-08 }}
* [http://www.cagayandeoro.cdo.ph/index.htm Cagayan de Oro City Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080307142348/http://www.cagayandeoro.cdo.ph/index.htm |date=2008-03-07 }}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

{{Misamis Oriental}}
{{Philippine cities}}
{{Philippine Provincial Capitals}}

[[Kaurian:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Cagayan de Oro]]</text>
      <sha1>351j1e0jrz8fjvzhrxqb5b45rig86x2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Heneral Santos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45576</id>
    <revision>
      <id>2213218</id>
      <parentid>2195499</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T23:59:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35234-81</username>
        <id>163322</id>
      </contributor>
      <comment>/* AM */</comment>
      <origin>2213218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30395" sha1="aurbe4z4qwthhwh5hgztrlcbp4xj2ln" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine city 2
| infoboxtitle   =  Lungsod ng General Santos
| official_name  =  General Santos City
| native_name    =  Dakbayan sa Heneral Santos
| nickname       =  Tuna &quot;Capital ng Pilipinas&quot;
| motto          =  {{languageicon|en|Ingles}} Go GenSan!
| image_skyline  =  {{Photomontage
| photo1a = Billboard of Barangay 102.3 Gensan.jpg
{{!}}Aerial view of urban GenSan
| photo2a = SM City General Santos - panoramio (2).jpg{{!}}SM City GenSan
| photo2b = Grill - BBQ in General Santos City.jpg{{!}}Grill - Barbecue stall in General Santos City
| photo3a = Gen Santos city 3.jpg{{!}}General Santos highway
| size = 250
| position = center
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
| foot_montage = Aerial view of urban GenSan; SM City GenSan; Grill - Barbecue stall in General Santos City; General Santos highway
}}
| image_caption          = 
| image_seal             = Ph seal gensan.png 
| seal_size              = 100x80px  =  
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| caption        =  Mapa ng Timog Cotabato na nagpapakita sa lokasyon ng General Santos.
| region         =  [[SOCCSKSARGEN]] (Rehiyon XII)
| province       =  [[Timog Cotabato]]
| districts      =  Unang Distrito ng Timog Cotabato
| barangays      =  26
| class          =  Mataas na Urbanisadong Lungsod
| language       =  [[Wikang Sebwano|Cebuano]], [[Wikang Blaan|Blaan]], [[Wikang Moro|Islam]], [[Wikang Iloko|Ilokano]]
| mayor          =  Ronnel Rivera
| vice_mayor     =  Shirlyn Bañas-Nograles
| representative_link =  Distritong pambatas ng South Cotabato|Kinatawan
| named_for      = Heneral Paulino Santos
| representative = Pedro B. Acharon Jr.
| founded        =  18 Agosto 1947
| cityhood       =  1968
| fiesta         =  5 Setyembre 1988
| areakm2        =  492.86
| pop2007        =  535747
| popden2007     =  637
| area_code      =  83
| zip_code       =  9500
|latd=6 |latm=7 |lats= |latNS=N
|longd=125 |longm=10 |longs= |longEW=E
| elevation_footnotes =  
| elevation_m    =  15.0
| elevation_ft   =  
| website        =  [http://www.gensantos.gov.ph www.gensantos.gov.ph ]
}}&lt;!-- Infobox ends --&gt;

Ang '''Lungsod ng General Santos ''' ay isang [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Timog Cotabato]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

Matatagpuan sa isla ng [[Mindanao]], ang Heneral Santos ito ang pinakatimog at pinakamalapit (''southernmost city'') na lungsod sa Pilipinas. Ito ang sentrong pang-rehiyon para sa commerce at industriya ng rehiyon ng [[SOCCSKSARGEN]], at geographically matatagpuan sa loob ng lalawigan nang South Cotabato ngunit pinangangasiwaan nang nakapag-iisa. Ang Heneral Santos ay napabilang sa mga Matataas na Urbanisadong lungsod sa Pilipinas.

Dating kilala bilang Dadiangas, ang lungsod, ipinangalanang ito Heneral. Paulino Santos nang Pilipinas ay isang dating Commanding General nang Philippine Army, at ang nangungunang pioneer nang settlement nang bansa

Nagmula ang Pilipinong [[boksingero]]ng si [[Manny Pacquiao]] sa Brgy. Labangal.

Ang Heneral Santos Metropolitan Area o Metro General Santos ay isang metroplitan area na sumasaklaw sa mataas na urbanisadong lungsod ng Heneral Santos. Ang Regional Agro-Industrial Center ng [[Alabel]], ang mga bayan ng Sarangani tulad ng [[Glan]], [[Kiamba]], [[Maasim, Sarangani|Maasim]], [[Maitum]], [[Malapatan]] at [[Malungon]] at ang nabuo sa kalapit na probinsya ng South Cotabato na kasama na ang Metro General Santos ay idinagdag sa lalawigan ng [[Lake Sebu, Timog Cotabato|Lake Sebu]], [[Polomolok]], [[T'Boli, Timog Cotabato|T'Boli]] at [[Tupi]].

==Kasaysayan==
Ang mga tribu ng B'laan ay ang mga orihinal na naninirahan sa Heneral Santos, at ang mga bakas ng kanilang maagang pag-areglo nang lugar ay matatagpuan sa mga pangalan nang lugar ng lungsod, na nagmula sa kanilang bokabularyo. Ang kanilang pangalan para sa lunsod, ang Dadiangas, ay mula sa mahirap na puno ng Ziziphus spina-christi na minsan ay masagana sa lugar at ngayon ay isang protektadong species sa ilalim ng Republic Act 8371 o ang Katutubong Katutubong Batas ng 2007. Ang B'laan tribu ay kasalukuyang nabubuhay bukod sa bagong henerasyon ng mga settler at iba pang mga, Inilipat ang pangalang ito kay Heneral Paulino Santos noong maging bilang lungsod ito.

===Alon ng migrasyon===
Inorganisa sa ilalim ng National Land Settlement Administration (NLSA) ng Pamahalaang Komonwelt na pinamumunuan ni Pangulong [[Manuel L. Quezon]], at pinangunahan ni General Paulino Santos ang paglilipat ng 62 na [[Kristiyano]] na naninirahan mula sa [[Luzon]] hanggang sa baybayin nang [[Look ng Sarangani|Sarangani Bay]] sakay ang steam ship [[Basilan]] ng Compañia Maritima noong 27 Pebrero 1939. Ang 62 pioneer, karamihan sa mga nagtapos sa agrikultura at kalakalan, ay ang unang malaking batch ng mga naninirahan sa lupa sa lugar na may misyon upang masigasig na linangin ang rehiyon. Matapos ang pag-agos nang mga pioneer, libu-libong higit pang mga Kristiyano mula sa Luzon at [[Visayas]] ang lumipat sa lugar, unti-unting nagtulak sa ilang residente nang B'laan sa mga bundok, na nawalan ng kanilang kabuhayan.

Noong Marso 1939, ang unang pormal na kasunduan sa lungsod ay ang itinatag sa Alagao, na ngayon ay kilala bilang Barangay Lagao. Ang distrito ng Lagao ay kilala noon bilang &quot;Municipal District of Buayan&quot; sa ilalim nang hurisdiksiyon nang deputy governor ng Municipal District of Glan. Hanggang sa opisyal na ito ay naging isang malayang &quot;Munisipal na Distrito ng Buayan&quot; noong 1 Oktubre 1940, na hinirang si Datu Sharif Zainal Abedin-isang Arab mestizo na kasal sa isang anak na babae nang isang napaka-maimpluwensiyang datu ng mababang Buayan-bilang unang munisipal na alkalde ng distrito.

===Ikalawang Digmaang Pandaigdig===
Noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], ang Distrito ng Lungsod ng Buayan ay naging isa sa mga huling hangganan sa pagitan nang pinagsamang mga pwersang Amerikano at Pilipino at hukbo mula sa [[Imperyo ng Hapon]]. Bumalik sa pwersa nang mga Imperyal nang Hapon ang ginawa ng Klaja Karsts Land na kanilang huling landas para sa pagtatanggol, pagtatayo nang mga round bunker at tunnels. Ang mga bunker na ito ay makikita pa rin sa Sitio Guadalupe; Gayunman, ang karamihan sa mga tunnel ay nasira at napinsala pa nang mga mangangaso ng kayamanan at mga developer nang lupa.

===Pagpapanglan sa lungsod ng status===
[[Talaksan:Monument of Gen. Paulino Santos.jpg|thumb|left|Statue ni General Paulino Santos na ipinangalan sa kanya ang lungsod]]
Isang taon pagkatapos na mabawi ng Pilipinas ang ganap na soberanya mula sa Estados Unidos noong 4 Hulyo 1946, ang Munisipalidad ng Buayan ay naging ika-apat na klase nang regular na munisipalidad sa pamamagitan ng Executive Order Number 82, na may petsang 18 Agosto 1947 ni Pangulong Manuel Roxas, na sumasamo sa Municipal Distrito ng Glan na ang mababang bracket ng kita sa panahong ito ay inalis nang karapatan para sa karangalan. Si Dadiangas ay ang upuan nang pamahalaan para sa Munisipalidad ng Buayan na pinili ang Irineo Santiago bilang unang Municipal Mayor sa isang lokal na halalan na ginanap noong 11 Nobyembre 1947. Ang pormal na ipinataw ni Mayor Santiago noong 1 Enero 1948.

Pagkalipas ng anim na taon, noong Hunyo 1954, ang Municipality of Buayan ay pinalitan ng pangalan na General Santos bilang isang pagkilala sa nangungunang pioneer sa pamamagitan ng Batas 1107 na isinulat ni Congressman Luminog Mangelen nang Probinsiya ng Cotabato.

===City Hall ng GenSan===
[[Talaksan:City Hall, General Santos City, Philippines.JPG|thumb|Ang GenSan City Hall]]
Mula 1963 hanggang 1967, ang ekonomiya ng munisipalidad ay nakaranas ng isang boom sa ilalim ni Mayor Lucio A. Velayo, tulad nang maraming malalaking agri-based at multinasyunal na kumpanya tulad nang Dole Philippines, General Milling Corporation at UDAGRI na pinalawak sa lugar. Kahit na kwalipikado itong maging ika-apat na klaseng lungsod mula sa pagiging isang munisipalidad, tinanggihan ng mga residente ang isang paglipat ng Kongreso Salipada Pendatun upang i-convert ang Munisipalidad ng Buayan sa isang lungsod at palitan ang pangalan nito ng Rajah Buayan.

Noong 8 Hulyo 1968, ang munisipalidad ng General Santos ay naging isang lungsod pagkatapos ng pag-apruba ng Republic Act No. 5412, na isinulat ni Congressman James L. Chiongbian. Ito ay pinasinayaan noong Setyembre 5&amp;nbsp;ng taong iyon, kasama si Antonio C. Acharon ang naging unang alkalde ng bagong lungsod. Noong ika-5 nang Setyembre sa taong 1988, Isang dekada matapos ang pagtatalaga nito bilang isang chartered city, ang GenSan ay ipinahayag na isang highly urbanized city ng South Cotabato.

==Heograpiya==
[[Talaksan:Amandari Cove lake - panoramio.jpg|thumb|Ang Amarandi Cove Lake]]
Ang General Santos City ay nasa timog bahagi ng Pilipinas. Matatagpuan ito sa 6 ° 7'N 125 ° 10'E latitude. Ang lungsod ay nasa timog-silangan ng [[Maynila]], timog-silangan ng [[Cebu]] at timog-kanluran ng [[Davao]].

Ang lungsod ay hangganan ng mga munisipalidad ng Sarangani Province na sina Alabel sa silangan, at Maasim sa timog. Sa pangkalahatan, ang General Santos ay may hangganan ng munisipyo ng South Cotabato ng munisipyo ng Polomolok at Sarangani ng Malungon sa hilaga, at ang munisipalidad ng T'boli sa kanluran.

==Klima==
Mayroong tropikal na basa at tuyo na klima ([[klasipikasyon ng klima ni Köppen]]: Aw) ang lungsod ng Heneral Santos. Ito ay itinuturing na isa sa mga pinakamalubhang lugar sa Pilipinas, kahit na sa isang mas malinaw na dry season.
{{Weather box
| location     = Heneral Santos
| metric first = Yes
| single line  = Yes
| width        = auto
| Jan record high C = 40.0
| Feb record high C = 37.8
| Mar record high C = 38.9
| Apr record high C = 38.3
| May record high C = 40.0
| Jun record high C = 42.8
| Jul record high C = 40.0
| Aug record high C = 37.8
| Sep record high C = 40.0
| Oct record high C = 38.9
| Nov record high C = 36.7
| Dec record high C = 37.8
| year record high C = 42.8
| Jan high C = 31.7
| Feb high C = 31.7
| Mar high C = 32.2
| Apr high C = 32.8
| May high C = 31.7
| Jun high C = 30.6
| Jul high C = 30.6
| Aug high C = 30.6
| Sep high C = 30.6
| Oct high C = 31.1
| Nov high C = 31.1
| Dec high C = 31.7
| year high C = 31.4
| Jan mean C = 27.8
| Feb mean C = 28.2
| Mar mean C = 28.8
| Apr mean C = 29.1
| May mean C = 28.7
| Jun mean C = 27.9
| Jul mean C = 27.7
| Aug mean C = 27.6
| Sep mean C = 27.7
| Oct mean C = 27.9
| Nov mean C = 28.1
| Dec mean C = 28.2
| year mean C = 28.2
| Jan low C = 23.9
| Feb low C = 24.4
| Mar low C = 24.9
| Apr low C = 24.9
| May low C = 24.9
| Jun low C = 24.9
| Jul low C = 23.9
| Aug low C = 23.9
| Sep low C = 23.9
| Oct low C = 23.9
| Nov low C = 23.9
| Dec low C = 23.9
| year low C = 24.3
| Jan record low C = 18.9
| Feb record low C = 18.9
| Mar record low C = 20.0
| Apr record low C = 20.0
| May record low C = 17.8
| Jun record low C = 21.7
| Jul record low C = 20.0
| Aug record low C = 19.4
| Sep record low C = 20.0
| Oct record low C = 21.1
| Nov record low C = 21.7
| Dec record low C = 20.0
| year record low C = 17.8
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 88.9
| Feb precipitation mm = 73.7
| Mar precipitation mm = 40.6
| Apr precipitation mm = 48.3
| May precipitation mm = 104.1
| Jun precipitation mm = 121.9
| Jul precipitation mm = 109.2
| Aug precipitation mm = 83.8
| Sep precipitation mm = 81.3
| Oct precipitation mm = 106.7
| Nov precipitation mm = 96.5
| Dec precipitation mm = 91.4
| year precipitation mm = 1046.4
| unit precipitation days = 0.1 mm
| Jan precipitation days = 8
| Feb precipitation days = 7
| Mar precipitation days = 6
| Apr precipitation days = 7
| May precipitation days = 10
| Jun precipitation days = 13
| Jul precipitation days = 10
| Aug precipitation days = 12
| Sep precipitation days = 11
| Oct precipitation days = 13
| Nov precipitation days = 10
| Dec precipitation days = 9
| year precipitation days = 116
| Jan humidity = 77
| Feb humidity = 76
| Mar humidity = 75
| Apr humidity = 76
| May humidity = 79
| Jun humidity = 82
| Jul humidity = 82
| Aug humidity = 82
| Sep humidity = 82
| Oct humidity = 82
| Nov humidity = 84
| Dec humidity = 79
| year humidity = 79
| source 1 = [[Deutscher Wetterdienst]]&lt;ref name = DWD&gt;
{{cite web
| url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_988510_kt.pdf
| title = Klimatafel von General Santos / Insel Mindanao / Philippinen
| work = Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world
| publisher = Deutscher Wetterdienst
| language = German
| accessdate = 5 April 2017}}&lt;/ref&gt;
| date     = May 2014
}}
&lt;/center&gt;&lt;!-- End of Weatherbox --&gt;

===Relihiyon===
Ang nangingibabaw na relihiyon sa lunsod ay ang Kristiyanismo, ang pinakamalaking denominasyon ay ang Katolikong Iglesia, na binubuo nang halos 90% porsiyento ng populasyon. Tungkol sa 9% nang populasyon ay nabibilang sa Islam, karamihan sa mga Sunnite.

== Mga Barangay ==
Ang Lungsod ng General Santos ay nahahati sa 26 na mga [[barangay]].
{{div col|colwidth=22em}}
* Apopong
* Baluan
* Batomelong
* Buayan
* Bula
* Calumpang
* City Heights
* Conel
* Dadiangas East 
* Dadiangas North
* Dadiangas South
* Dadiangas West
* Fatima (Uhaw)
* Katangawan
* Labangal (Makr Wharf)
* Lagao (1st &amp; 3rd)
* Ligaya
* Mabuhay
* Olympog
* San Isidro (Lagao 2nd)
* San Jose
* Siguel
* Sinawal
* Tambler
* Tinagacan
* Upper Labay
{{div col end}}

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

==Ekonomiya==
Ang pangunahing pang-ekonomiyang aktibidad ng lungsod ay pangunahing naka-angkla sa dalawang sektor na ang industriya ng agro-industriya at pangingisda.

Agro-industriya: Pinagkalooban ng mayaman na bulkan na lupa, sapat at mahusay na ipinamamahagi ang lahat ng ulan sa buong taon at isang klima-free climate, ang General Santos City ay gumagawa ng kalidad ng pag-export ng mataas na pinahahalagahan na mga pananim tulad nang mais, niyog, pinya, asparagus, saging at bigas. Nagbibigay din ito ng kalidad nang mga kakaibang prutas, gulay at bulaklak. Ang lungsod ay din nang isang nangungunang producer at tagaluwas ng kalidad ng mga hayop tulad nang manok, hogs, at mga baka. Ngunit sa patuloy na pag-unlad nang populasyon at ekonomiya sa paglipas ng panahon, ang ilang mga lupain ng agrikultura ng lunsod ay unti-unting na-convert sa mga nakapaloob na lugar upang matugunan ang medyo lumalaking pangangailangan ng tirahan at mabubuhay na puwang.
[[Talaksan:Gen Santos city 5.jpg|thumb|right|Ang Fish Port ng General Santos City]]
[[Talaksan:Aerial shot of General Santos City Port in South Cotabato.jpg|thumb|right|Ang General Santos City Fishing Port Complex]]
[[Talaksan:General Santos International Airport.jpg|thumb|Ang General Santos International Airport ng harapan]]

Ang Industriya ng Pangingisda: Ang General Santos City ay ang pinakamalaking producer nang sashimi-grade tuna sa Pilipinas. Sa maagang 1970, ang pamagat na &quot;Tuna Capital of the Philippines&quot; ay naging isang tag dito. Ang GenSan din ang ikalawang pinakamalaking pang-araw-araw na kabuuang catch ng isda sa bansa pagkatapos ng Navotas City sa National Capital Region. Ipinagmamalaki nang mga naninirahan sa lunsod na ang mga isda at pagkaing-dagat ay hindi nalulugod kaysa sa kung ano ang matatagpuan sa kanilang lugar. Ang industriya nang pangingisda sa GenSan ay nagbibigay nang kabuuang pang-araw-araw na kapasidad na 750 metriko tonelada nang mga isda na nakuha lamang at naghahatid ng mga 7,800 manggagawa. Alin ang dahilan kung bakit ang General Santos City ay tahanan nang pitong &quot;7&quot; tuna processing plants sa bansa. Ang Fishport Complex sa Barangay Tambler ay may 750 metro (2,460 piye) na pantalan at isang 300 metro (980 piye) na pantalan para sa 2,000 GT reefer carrier. Ang fishport ay nilagyan nang mga modernong pasilidad na sumusunod sa mga internasyonal na pamantayan sa paghawak ng isda.
Nakarehistro ang General Santos City ng 1,365 bagong medium hanggang sa malalaking negosyo noong 2011. Ang isang aggregate investment na kasangkot ay tinatayang PHP 1.202 bilyon. Nangungunang industriya para sa bagong pamumuhunan noong 2011 ay ang mga sumusunod: Hotel and Restaurant-31%; Bultuhang &amp; Mga Tip sa Trabaho-20%; Pagkumpuni ng Mga Sasakyan Motor, Mga Motorsiklo at Mga Kalakalan ng Personal at Pambahay, Real Estate at Pagrenta nang Mga Aktibidad sa Negosyo-17%; Iba pang mga Serbisyo sa Komunidad, Social at Personal-8%; Financial Intermediation-5%; Manufacturing-5%; Pangingisda-3%; ICT-3%

Sa taong 2000, mayroong 59 bangko na naglilingkod sa lungsod. Ito ay binubuo ng 46 commercial bank, 5 savings bank, 7 rural bank at 1 cooperative bank. Bukod dito, may 48 institusyong nagpapautang pati na rin ang 49 pawnshops na nagbibigay ng emergency loan assistance.

===Malls===
&lt;!-- [[Talaksan:SM City GenSan - panoramio.jpg|thumb|Ang SM City GenSan]] --&gt;
; SM City GenSan
Ang General Santos City ay ang shopping capital nang Soccksargen region. Ang mga residente mula sa mga kalapit na bayan at lalawigan ay bumibisita sa lungsod upang mamili at makisaya sa mga aktibidad sa buhay at paglilibang. Mayroong maraming malalaking shopping malls sa lungsod, mga kilalang rito ang mga KCC Mall ng Gensan, SM City General Santos, Robinsons Place GenSan, Gaisano Mall ng GenSan, RD Plaza (Fitmart), Veranza Mall, Robinson's Place ng Gensan at ang pinakabagong karagdagan sa lungsod na RD City Mall na matatagpuan sa Brgy. Calumpang at Unitop Shopping Mall sa Brgy. Dadingas West. Ang SM Savemore ay may dalawang sangay sa lungsod at ang isa pang sangay ay itatayo sa loob nang lugar nang downtown. Mayroon ding balita tungkol sa pagbuo ng Ayala Mall at Puregold. Ang mga mall na ito ay tahanan sa parehong pambansa at internasyonal na mga tatak ng mga retail merchandise pati na rin ang mga restaurant at cafe. Maraming mga merchandise at malalaking pamilihan na pag-aari nang mga negosyante ng lokal at dayuhang Tsino, Taiwanese at Koreano sa lungsod.

==Inprastaktura==
===Komunikasyon===
Ang modernong at state-of-the-art na mga pasilidad ng komunikasyon na may mga pamantayang global ay madaling magagamit at ibinibigay sa General Santos City nang mga pangunahing kumpanya ng telekomunikasyon sa bansa. Kabilang dito ang mga boses, data, internet at mga solusyon sa network, bukod sa iba pa, sa parehong mga wired at mobile form.

==Transportasyon==
Ang mga Airliner ay bumaba sa General Santos City International Airport
Ang GenSan at ang buong Soccsksargen ay maaaring maabot sa pamamagitan ng hangin, lupa, o dagat.

===Paliparang Transportasyon===
[[Talaksan:GES Tarmac.jpg|thumb|right|Ang General Santos City International Airport]]
Ang [[General Santos International Airport]] ay ang pinakamalaking paliparan sa Mindanao.  Ito ay may 3,227 metrong kongkreto na runway  na may kakayahang pangasiwaan ang malawak na bodoy jet tulad ng [[Airbus A340]] at [[Boeing 747]]. Tinawag din itong &quot;Rajah Buayan Airport&quot; sa Jainal Abedib Street sa 1990 at Tambler Airport sa taong 2008 bago ito ipalit sa pangalan nito. Ang mga flight sa at mula sa [[Manila]], [[Iloilo]], at [[Cebu]] ay kasalukuyang pinamamahalaan sa airport ng [[Philippine Airlines]] at [[Cebu Pacific]]. Ang General Santos International Airport ay ang pangalawang busiest airport sa Mindanao at ika-9 na busiest airport sa Pilipinas.

===Transportasyon sa Dagat===
[[Talaksan:Aerial view of port of general santos.jpg|thumb|Ang imahe kuha sa Makar Wharf, ang punong internasyunal sea port ng General Santos]]
Ang Makar Wharf ay ang pangunahing internasyonal na port nang lungsod ng lungsod at isa sa mga pinakamahusay na port sa dagat sa bansa. Ito ay lokasyon sa Barangay Labangal, ang layo mula sa central business district. Sa isang 740 metro (2,430 piye) na docking length at isang 19 metro (62 piye) na lapad, ang pantalan ay maaaring tumanggap ng hanggang siyam na barko na may mga posisyon sa lahat nang magkasabay. Ang port ay kumpleto na sa mga modernong pasilidad tulad ng container na yarda, imbakan at pagtimbang tulay upang pangalanan ang ilan.  Maraming mga kompanya ng pagpapadala ang nagpapatakbo ng regular na serbisyo ng lantsa sa lawa at mula sa iba pang mga pangunahing port sa Luzon, Visayas at Mindanao. Ang Negros Navigation, SuperFerry at Sulpicio Lines ay nagbibigay ng mga ruta sa pagpapadala sa pagitan ng isla habang ang maraming mga linya sa pagpapadala ng Indonesian ay nagpapatakbo ng international ferry service sa pagitan ng General Santos City at mga kalapit na daungan sa Indonesia na nagdadala nang parehong pasahero at kargamento.

===Transportasyon sa Lungsod===
[[Talaksan:Gen Santos city 4.jpg|thumbnail|right|Ang Pioneer Avenue sa General Santos City]]
Ang pag-commute sa loob at paligid ng General Santos City ay isang mabilis at maginhawang pagsakay. Mahigit 400 bus ng pasahero, mga van nang pampublikong utility at mga jeepney ang gumagamit nang mga ruta sa loob ng lungsod at kalapit na lalawigan tulad ng Koronadal, Cotabato, Davao, Tacurong, Pagadian, Cagayan de Oro at iba pa. Ang tatlong sasakyang de-motor na mga sasakyang de-motor na kilala bilang tricycles ay ang pangunahing paraan ng [[pampublikong transportasyon]] ng lungsod at nasa kalsada mula noong mga panahong pangunguna. Ang mga naka-air condition na taksi ay din sa mga kalye ng lungsod na nag-aalok ng mga pasahero ng pagpili ng isang mas komportableng paraan ng transportasyon.

Pinananatili ng Opisina ng Mga Inhinyero sa Lungsod, ang mga pangunahing kalsada ng lungsod ay pinagbubukas at pinagkalooban nang mga kalsada sa kaligtasan, mga tanda at senyas upang matiyak ang ligtas at mahusay na daloy nang trapiko sa loob ng lungsod. Tinutukoy ng Pan-Philippine Highway ang lunsod sa pamamagitan ng lupa sa iba pang mga pangunahing lungsod sa Mindanao at sa ibang bahagi ng bansa.

Ang General Santos City Terminal-popular na kilala bilang Bulaong Terminal; na matatagpuan sa Barangay Dadiangas North ay ang pangunahing integrated terminal ng transportasyon ng lunsod. Ang terminal ay nagsisilbing gateway ng lungsod para sa mga biyahero. Mga bus at iba pang uri ng pampublikong transportasyon masa-sa at mula sa iba't ibang bahagi ng Mindanao tulad ng [[Koronadal]], [[Tacurong]], [[Lungsod ng Cotabato]], [[Lungsod ng Dabaw]], [[Kidapawan]], [[Digos]], [[Pagadian]], at [[Cagayan de Oro]].

===Seguridad sa Sibilyan at Pangdepensa===
Ang Philippine National Police, isang task force militar ay binuo upang protektahan ang lungsod mula sa pag-atake ng mga terorista at iba pang krimen. Ang Task Force GenSan ay kaanib sa Philippine Army at pinamumunuan ng kolonel ng hukbo. 8 Ang mga Istasyon ng Pulis ay nagtatayo sa bawat barangay upang mapanatili ang kaligtasan at isang mapayapang pagkakasunud-sunod sa lungsod. Ang mga Ahensya at Organisasyon ay bumubuo nang isang mahusay at mapayapang kalooban upang pangkatin ang isang order sa isang lungsod.

===Serbisyong Pangkalusugan===
Ang average na pag-asa ng buhay ng Gensanon ay 70 para sa mga babae at 65 para sa mga lalaki. May 19 na mga ospital, na may kabuuang 1,963 na kama, kabilang ang GenSan Doctors Hospital, St. Elizabeth Hospital, SOCSARGEN County Hospital, Mindanao Medical Center, RO Diagan Cooperative Hospital, General Hospital District Hospital at ang bagong binuo na GenSan Medical Center sa Barangay Calumpang na nag-aalaga ng mga tao. Mayroong patuloy na pagtatayo ng inaasahang ospital sa Barangay Apopong at Barangay Lagao sa National Highway patungo sa Barangay Katangawan.

==Edukasyon==
Ang Notre Dame of Dadiangas University, ay isang institusyong Katoliko na pinatatakbo ng Marist Brothers o FMS (Fratres Maristae a Scholis)
Bukod sa higit sa 50 Pribadong Paaralan, tulad ng Quantum Academy, at higit sa 100 mga pampublikong paaralan, ang General Santos City ay nagho-host nang tatlong unibersidad. Ito ang Notre Dame ng Dadiangas University, Mindanao State University - General Santos at New Era University - General Santos Campus. Naglalaman din ito nang mga kolehiyo tulad ng Doña Lourdes Institute of Technology.
Sa lalong madaling panahon, ang General Santos campus ng pinakalumang institusyong pang-akademya ng bansa, ang Unibersidad ng Santo Tomas, ay babangon sa Barangay Ligaya.

==Media==
Ang mga bantog na publikasyon ng media sa lungsod ay ang SusStar General Santos, Periodiko Banat, Sapol, at iba pang lokal na pahayagan. Ang Brigada Pahayagan Ang General Santos ay ang pinaka-popular na kumpanya ng pahayagan sa lungsod.

Mayroong maraming istasyon ng telebisyon sa lungsod na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng mga network ng pagsasahimpapawid-ABS-CBN 3 Soccsksargen, GMA 8 Soccsksargen, TV5 Channel 12 Gensan, GMA News TV 26, Brigada News TV 34, ABS-CBN Sports + Action Channel 36 , GNN Channel 43, at UNTV Channel 48. Karamihan sa mga network nang telebisyon ay umabot sa Davao Region at Northern Mindanao; at naglilingkod sa buong SOCCSKSARGEN Region. Ang mga malalaking at iba pang mga menor de edad na cable at satellite telebisyon kumpanya ay din ng operating sa lungsod. Karamihan sa mga istasyon ng FM at AM ay tumatakbo sa lungsod 24 oras sa isang araw tulad nang MOR 92.7 General Santos, 89.5 Brigada News FM, iFM 91.9, 94.3 Oo! FM General Santos, Radyo5 97.5 News FM, K101.5 Love Radio GenSan, Barangay 102.3 GenSan at iba pa.

May tatlong lokal na programang newscasts sa General Santos: TV Patrol Socsksargen (ABS-CBN 3 Soccsksargen), GMA Soccsksargen One Mindanao (GMA 8 Soccsksargen) at Ronda Brigada (Brigada News TV channel 38).

===Telebisyon===
===Filipino===
* ABS-CBN Socsksargen Channel 3
* PTV Socsksargen Channel 5
* RPN General Santos Channel 7
* GMA South Central Mindanao Channel 8
* IBC General Santos Channel 10
* TV5 General Santos Channel 12 
* RJTV General Santos Channel 24
* GTV South Central Mindanao Channel 26
* ETC General Santos Channel 28
* DZRH News Television General Santos Channel 30
* Sonshine TV General Santos Channel 32
* ABS-CBN Sports+Action Socsksargen Channel 36
* Brigada News TV 38
* BEAM TV General Santos Channel 40
* Net25 General Santos Channel 42
* One Sports General Santos Channel 44
* UNTV General Santos Channel 48

===Cable Provider===
* [[Sky Cable|Sky Cable General Santos]]
* Santo Niño Cable TV System
* JVL Star Cable
* [[Cignal TV]]
* [[GSat]]

===Radyo===
====AM====
* DZRH Nationwide 540 ([[Manila Broadcasting Company]])
* DXCP Radyo Totoo 585 General Santos (Catholic Media Network)
* RPN DXDX Radyo Ronda 693 General Santos ([[Radio Philippines Network]])
* DXGS Radyo Pilipino 765 General Santos (Radio Corporation of the Philippines)
* DXES Bombo Radyo General Santos 801 ([[Bombo Radyo Philippines|People's Broadcasting Service, Inc.]])
* DXRE Sonshine Radio General Santos 837 ([[Sonshine Media Network International]])
* DXMD Radyo Trabaho General Santos 927 ([[Radio Mindanao Network]])
* DXBB Radyo Alerto 1107 (Socsksargen Broadcasting Network)
* Radyo Sincero 1395 (ABJ Radio Broadcasting Services Corporation)

====FM====
* Radyo Sincero ([[Audiovisual Communicators, Inc.]])
* 89.5 Brigada News FM ([[Brigada Mass Media Corporation]])
* 90.3 The Heartbeat of GenSan (Sarraga Integrated and Management Corporation and Holy Trinity College)
* 91.1 Pacman Radio (Socsksargen Broadcasting Network)
* 91.9 iFM General Santos ([[Radio Mindanao Network]])
* 93.5 Tri-Media News FM General Santos (Tri-Media Association General Santos City-South Cotabato Corporation)
* 94.3 DZRH News FM ([[Manila Broadcasting Company]])
* 95.3 Hope Radio (Hope Channel Philippines)
* 95.9 Max FM General Santos (Rizal Memorial College Broadcasting Corporation)
* 96.7 Infinite Radio General Santos (St. Jude Thaddeus Institute of Technology)
* FM Radio General Santos (Riley ng [[DWFM|Radyo5 92.3 News FM Manila]]) ([[TV5 Network, Inc.]])
* 98.3 Home Radio General Santos ([[Aliw Broadcasting Corporation]])
* 99.1 Wild FM (UM Broadcasting Network)
* 99.9 Big Radio
* 101.5 Love Radio General Santos ([[Manila Broadcasting Company]])
* Barangay FM 102.3 General Santos ([[GMA Network, Inc.]])
* 103.1 Radyo Bandera General Santos (Fairwaves Broadcasting Network)
* 103.9 GM (Kalayaan Broadcasting System, Inc.)
* 104.7 XFM General Santos

== Tingnan din ==
* [[Paliparang Pandaigdig ng Heneral Santos]] - ay pang internasyunal na pa liparang pandaigdig ng lungsod sa Heneral Santos.

==Tanyag na tao==
* [[Sebastian Benedict]] (Baby Baste) sa ''[[Eat Bulaga!]]''
* [[Gerald Anderson]], aktor
* [[Ethel Booba]], aktres
* [[Melisa Cantiveros]], aktres
* [[Nonito Donaire]], Propesyinal na Boxingero
* Rolando Navarette, Propesyinal na Boxingero
* Jinkee Pacquiao, Politiko
* [[Manny Pacquiao]], Propesyonal na boxingero
* Bo Perasol, head coach ng UAAP basketball sa [[Ateneo De Manila University]] Blue Eagles
* [[Shamcey Supsup]], &quot;Miss Universe 2011&quot; Pageant 3rd Runner-up
* [[Zendee Rose Tenerefe]], mang-aawit, YouTube personalidas
* XB Gensan, mananayaw, Grand Champion ng It's Showtime Season 1

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

== Kawing panlabas ==
* [http://www.gensantos.gov.ph/ Official Website of General Santos City]
* [http://www.gensanexchange.com/ www.gensanexchange.com - GenSan's First Trading Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020235728/http://www.gensanexchange.com/ |date=2017-10-20 }}
* [http://www.skeptronsolutions.com/ www.skeptronsolutions.com - ICT-Business Solutions Provider In GenSan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031916/http://www.skeptronsolutions.com/ |date=2008-05-13 }}
* [http://www.batch2006.com/mindanao/visit_general-sanos_mindanao.htm More photos and information on General Santos City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080707101741/http://www.batch2006.com/mindanao/visit_general-sanos_mindanao.htm |date=2008-07-07 }} 
* [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
* [http://www.gensantos.com/2008/06/20/p2billion-robinsons-gen-santos-mall-begins-construction/ P2Billion Robinsons Gen. Santos Mall begins construction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914052455/http://www.gensantos.com/2008/06/20/p2billion-robinsons-gen-santos-mall-begins-construction/ |date=2008-09-14 }}
{{wikivoyage|General_Santos_City|General Santos City}}

{{South Cotabato}}
{{Philippine cities}}

[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|General Santos]]</text>
      <sha1>aurbe4z4qwthhwh5hgztrlcbp4xj2ln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213261</id>
      <parentid>2213218</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T10:16:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>Inayos ang balarila</comment>
      <origin>2213261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30424" sha1="iewba77qaep1s3pzxckdb4oho7x4jcf" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine city 2
| infoboxtitle   =  Lungsod ng General Santos
| official_name  =  General Santos City
| native_name    =  Dakbayan sa Heneral Santos
| nickname       =  Tuna &quot;Capital ng Pilipinas&quot;
| motto          =  {{languageicon|en|Ingles}} Go GenSan!
| image_skyline  =  {{Photomontage
| photo1a = Billboard of Barangay 102.3 Gensan.jpg
{{!}}Aerial view of urban GenSan
| photo2a = SM City General Santos - panoramio (2).jpg{{!}}SM City GenSan
| photo2b = Grill - BBQ in General Santos City.jpg{{!}}Grill - Barbecue stall in General Santos City
| photo3a = Gen Santos city 3.jpg{{!}}General Santos highway
| size = 250
| position = center
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
| foot_montage = Aerial view of urban GenSan; SM City GenSan; Grill - Barbecue stall in General Santos City; General Santos highway
}}
| image_caption          = 
| image_seal             = Ph seal gensan.png 
| seal_size              = 100x80px  =  
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| caption        =  Mapa ng Timog Cotabato na nagpapakita sa lokasyon ng General Santos.
| region         =  [[SOCCSKSARGEN]] (Rehiyon XII)
| province       =  [[Timog Cotabato]]
| districts      =  Unang Distrito ng Timog Cotabato
| barangays      =  26
| class          =  Mataas na Urbanisadong Lungsod
| language       =  [[Wikang Sebwano|Cebuano]], [[Wikang Blaan|Blaan]], [[Wikang Moro|Islam]], [[Wikang Iloko|Ilokano]]
| mayor          =  Ronnel Rivera
| vice_mayor     =  Shirlyn Bañas-Nograles
| representative_link =  Distritong pambatas ng South Cotabato|Kinatawan
| named_for      = Heneral Paulino Santos
| representative = Pedro B. Acharon Jr.
| founded        =  18 Agosto 1947
| cityhood       =  1968
| fiesta         =  5 Setyembre 1988
| areakm2        =  492.86
| pop2007        =  535747
| popden2007     =  637
| area_code      =  83
| zip_code       =  9500
|latd=6 |latm=7 |lats= |latNS=N
|longd=125 |longm=10 |longs= |longEW=E
| elevation_footnotes =  
| elevation_m    =  15.0
| elevation_ft   =  
| website        =  [http://www.gensantos.gov.ph www.gensantos.gov.ph ]
}}&lt;!-- Infobox ends --&gt;

Ang '''Lungsod ng General Santos ''' ay isang [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Timog Cotabato]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

Matatagpuan sa isla ng [[Mindanao]], ang Heneral Santos ito ang pinakatimog at pinakamalapit (''southernmost city'') na lungsod sa Pilipinas. Ito ang sentrong pang-rehiyon para sa commerce at industriya ng rehiyon ng [[SOCCSKSARGEN]], at geographically matatagpuan sa loob ng lalawigan nang South Cotabato ngunit pinangangasiwaan nang nakapag-iisa. Ang Heneral Santos ay napabilang sa mga Matataas na Urbanisadong lungsod sa Pilipinas.

Dating kilala bilang Dadiangas, ang lungsod, ipinangalanang ito Heneral. Paulino Santos nang Pilipinas ay isang dating Commanding General nang Philippine Army, at ang nangungunang pioneer nang settlement nang bansa

Nagmula ang Pilipinong [[boksingero]]ng si [[Manny Pacquiao]] sa Brgy. Labangal.

Ang Heneral Santos Metropolitan Area o Metro General Santos ay isang metroplitan area na sumasaklaw sa mataas na urbanisadong lungsod ng Heneral Santos. Ang Regional Agro-Industrial Center ng [[Alabel]], ang mga bayan ng Sarangani tulad ng [[Glan]], [[Kiamba]], [[Maasim, Sarangani|Maasim]], [[Maitum]], [[Malapatan]] at [[Malungon]] at ang nabuo sa kalapit na probinsya ng South Cotabato na kasama na ang Metro General Santos ay idinagdag sa lalawigan ng [[Lake Sebu, Timog Cotabato|Lake Sebu]], [[Polomolok]], [[T'Boli, Timog Cotabato|T'Boli]] at [[Tupi]].

==Tropiko Moonson Climate==

==Kasaysayan==
Ang mga tribu ng B'laan ay ang mga orihinal na naninirahan sa Heneral Santos, at ang mga bakas ng kanilang maagang pag-areglo nang lugar ay matatagpuan sa mga pangalan nang lugar ng lungsod, na nagmula sa kanilang bokabularyo. Ang kanilang pangalan para sa lunsod, ang Dadiangas, ay mula sa mahirap na puno ng Ziziphus spina-christi na minsan ay masagana sa lugar at ngayon ay isang protektadong species sa ilalim ng Republic Act 8371 o ang Katutubong Katutubong Batas ng 2007. Ang B'laan tribu ay kasalukuyang nabubuhay bukod sa bagong henerasyon ng mga settler at iba pang mga, Inilipat ang pangalang ito kay Heneral Paulino Santos noong maging bilang lungsod ito.

===Alon ng migrasyon===
Inorganisa sa ilalim ng National Land Settlement Administration (NLSA) ng Pamahalaang Komonwelt na pinamumunuan ni Pangulong [[Manuel L. Quezon]], at pinangunahan ni General Paulino Santos ang paglilipat ng 62 na [[Kristiyano]] na naninirahan mula sa [[Luzon]] hanggang sa baybayin nang [[Look ng Sarangani|Sarangani Bay]] sakay ang steam ship [[Basilan]] ng Compañia Maritima noong 27 Pebrero 1939. Ang 62 pioneer, karamihan sa mga nagtapos sa agrikultura at kalakalan, ay ang unang malaking batch ng mga naninirahan sa lupa sa lugar na may misyon upang masigasig na linangin ang rehiyon. Matapos ang pag-agos nang mga pioneer, libu-libong higit pang mga Kristiyano mula sa Luzon at [[Visayas]] ang lumipat sa lugar, unti-unting nagtulak sa ilang residente nang B'laan sa mga bundok, na nawalan ng kanilang kabuhayan.

Noong Marso 1939, ang unang pormal na kasunduan sa lungsod ay ang itinatag sa Alagao, na ngayon ay kilala bilang Barangay Lagao. Ang distrito ng Lagao ay kilala noon bilang &quot;Municipal District of Buayan&quot; sa ilalim nang hurisdiksiyon nang deputy governor ng Municipal District of Glan. Hanggang sa opisyal na ito ay naging isang malayang &quot;Munisipal na Distrito ng Buayan&quot; noong 1 Oktubre 1940, na hinirang si Datu Sharif Zainal Abedin-isang Arab mestizo na kasal sa isang anak na babae nang isang napaka-maimpluwensiyang datu ng mababang Buayan-bilang unang munisipal na alkalde ng distrito.

===Ikalawang Digmaang Pandaigdig===
Noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], ang Distrito ng Lungsod ng Buayan ay naging isa sa mga huling hangganan sa pagitan nang pinagsamang mga pwersang Amerikano at Pilipino at hukbo mula sa [[Imperyo ng Hapon]]. Bumalik sa pwersa nang mga Imperyal nang Hapon ang ginawa ng Klaja Karsts Land na kanilang huling landas para sa pagtatanggol, pagtatayo nang mga round bunker at tunnels. Ang mga bunker na ito ay makikita pa rin sa Sitio Guadalupe; Gayunman, ang karamihan sa mga tunnel ay nasira at napinsala pa nang mga mangangaso ng kayamanan at mga developer nang lupa.

===Pagpapanglan sa lungsod ng status===
[[Talaksan:Monument of Gen. Paulino Santos.jpg|thumb|left|Statue ni General Paulino Santos na ipinangalan sa kanya ang lungsod]]
Isang taon pagkatapos na mabawi ng Pilipinas ang ganap na soberanya mula sa Estados Unidos noong 4 Hulyo 1946, ang Munisipalidad ng Buayan ay naging ika-apat na klase nang regular na munisipalidad sa pamamagitan ng Executive Order Number 82, na may petsang 18 Agosto 1947 ni Pangulong Manuel Roxas, na sumasamo sa Municipal Distrito ng Glan na ang mababang bracket ng kita sa panahong ito ay inalis nang karapatan para sa karangalan. Si Dadiangas ay ang upuan nang pamahalaan para sa Munisipalidad ng Buayan na pinili ang Irineo Santiago bilang unang Municipal Mayor sa isang lokal na halalan na ginanap noong 11 Nobyembre 1947. Ang pormal na ipinataw ni Mayor Santiago noong 1 Enero 1948.

Pagkalipas ng anim na taon, noong Hunyo 1954, ang Municipality of Buayan ay pinalitan ng pangalan na General Santos bilang isang pagkilala sa nangungunang pioneer sa pamamagitan ng Batas 1107 na isinulat ni Congressman Luminog Mangelen nang Probinsiya ng Cotabato.

===City Hall ng GenSan===
[[Talaksan:City Hall, General Santos City, Philippines.JPG|thumb|Ang GenSan City Hall]]
Mula 1963 hanggang 1967, ang ekonomiya ng munisipalidad ay nakaranas ng isang boom sa ilalim ni Mayor Lucio A. Velayo, tulad nang maraming malalaking agri-based at multinasyunal na kumpanya tulad nang Dole Philippines, General Milling Corporation at UDAGRI na pinalawak sa lugar. Kahit na kwalipikado itong maging ika-apat na klaseng lungsod mula sa pagiging isang munisipalidad, tinanggihan ng mga residente ang isang paglipat ng Kongreso Salipada Pendatun upang i-convert ang Munisipalidad ng Buayan sa isang lungsod at palitan ang pangalan nito ng Rajah Buayan.

Noong 8 Hulyo 1968, ang munisipalidad ng General Santos ay naging isang lungsod pagkatapos ng pag-apruba ng Republic Act No. 5412, na isinulat ni Congressman James L. Chiongbian. Ito ay pinasinayaan noong Setyembre 5&amp;nbsp;ng taong iyon, kasama si Antonio C. Acharon ang naging unang alkalde ng bagong lungsod. Noong ika-5 nang Setyembre sa taong 1988, Isang dekada matapos ang pagtatalaga nito bilang isang chartered city, ang GenSan ay ipinahayag na isang highly urbanized city ng South Cotabato.

==Heograpiya==
[[Talaksan:Amandari Cove lake - panoramio.jpg|thumb|Ang Amarandi Cove Lake]]
Ang General Santos City ay nasa timog bahagi ng Pilipinas. Matatagpuan ito sa 6 ° 7'N 125 ° 10'E latitude. Ang lungsod ay nasa timog-silangan ng [[Maynila]], timog-silangan ng [[Cebu]] at timog-kanluran ng [[Davao]].

Ang lungsod ay hangganan ng mga munisipalidad ng Sarangani Province na sina Alabel sa silangan, at Maasim sa timog. Sa pangkalahatan, ang General Santos ay may hangganan ng munisipyo ng South Cotabato ng munisipyo ng Polomolok at Sarangani ng Malungon sa hilaga, at ang munisipalidad ng T'boli sa kanluran.

==Klima==
Mayroong tropikal na basa at tuyo na klima ([[klasipikasyon ng klima ni Köppen]]: Aw) ang lungsod ng Heneral Santos. Ito ay itinuturing na isa sa mga pinakamalubhang lugar sa Pilipinas, kahit na sa isang mas malinaw na dry season.
{{Weather box
| location     = Heneral Santos
| metric first = Yes
| single line  = Yes
| width        = auto
| Jan record high C = 40.0
| Feb record high C = 37.8
| Mar record high C = 38.9
| Apr record high C = 38.3
| May record high C = 40.0
| Jun record high C = 42.8
| Jul record high C = 40.0
| Aug record high C = 37.8
| Sep record high C = 40.0
| Oct record high C = 38.9
| Nov record high C = 36.7
| Dec record high C = 37.8
| year record high C = 42.8
| Jan high C = 31.7
| Feb high C = 31.7
| Mar high C = 32.2
| Apr high C = 32.8
| May high C = 31.7
| Jun high C = 30.6
| Jul high C = 30.6
| Aug high C = 30.6
| Sep high C = 30.6
| Oct high C = 31.1
| Nov high C = 31.1
| Dec high C = 31.7
| year high C = 31.4
| Jan mean C = 27.8
| Feb mean C = 28.2
| Mar mean C = 28.8
| Apr mean C = 29.1
| May mean C = 28.7
| Jun mean C = 27.9
| Jul mean C = 27.7
| Aug mean C = 27.6
| Sep mean C = 27.7
| Oct mean C = 27.9
| Nov mean C = 28.1
| Dec mean C = 28.2
| year mean C = 28.2
| Jan low C = 23.9
| Feb low C = 24.4
| Mar low C = 24.9
| Apr low C = 24.9
| May low C = 24.9
| Jun low C = 24.9
| Jul low C = 23.9
| Aug low C = 23.9
| Sep low C = 23.9
| Oct low C = 23.9
| Nov low C = 23.9
| Dec low C = 23.9
| year low C = 24.3
| Jan record low C = 18.9
| Feb record low C = 18.9
| Mar record low C = 20.0
| Apr record low C = 20.0
| May record low C = 17.8
| Jun record low C = 21.7
| Jul record low C = 20.0
| Aug record low C = 19.4
| Sep record low C = 20.0
| Oct record low C = 21.1
| Nov record low C = 21.7
| Dec record low C = 20.0
| year record low C = 17.8
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 88.9
| Feb precipitation mm = 73.7
| Mar precipitation mm = 40.6
| Apr precipitation mm = 48.3
| May precipitation mm = 104.1
| Jun precipitation mm = 121.9
| Jul precipitation mm = 109.2
| Aug precipitation mm = 83.8
| Sep precipitation mm = 81.3
| Oct precipitation mm = 106.7
| Nov precipitation mm = 96.5
| Dec precipitation mm = 91.4
| year precipitation mm = 1046.4
| unit precipitation days = 0.1 mm
| Jan precipitation days = 8
| Feb precipitation days = 7
| Mar precipitation days = 6
| Apr precipitation days = 7
| May precipitation days = 10
| Jun precipitation days = 13
| Jul precipitation days = 10
| Aug precipitation days = 12
| Sep precipitation days = 11
| Oct precipitation days = 13
| Nov precipitation days = 10
| Dec precipitation days = 9
| year precipitation days = 116
| Jan humidity = 77
| Feb humidity = 76
| Mar humidity = 75
| Apr humidity = 76
| May humidity = 79
| Jun humidity = 82
| Jul humidity = 82
| Aug humidity = 82
| Sep humidity = 82
| Oct humidity = 82
| Nov humidity = 84
| Dec humidity = 79
| year humidity = 79
| source 1 = [[Deutscher Wetterdienst]]&lt;ref name = DWD&gt;
{{cite web
| url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_988510_kt.pdf
| title = Klimatafel von General Santos / Insel Mindanao / Philippinen
| work = Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world
| publisher = Deutscher Wetterdienst
| language = German
| accessdate = 5 April 2017}}&lt;/ref&gt;
| date     = May 2014
}}
&lt;/center&gt;&lt;!-- End of Weatherbox --&gt;

===Relihiyon===
Ang nangingibabaw na relihiyon sa lunsod ay ang Kristiyanismo, ang pinakamalaking denominasyon ay ang Katolikong Iglesia, na binubuo nang halos 90% porsiyento ng populasyon. Tungkol sa 9% nang populasyon ay nabibilang sa Islam, karamihan sa mga Sunnite.

== Mga Barangay ==
Ang Lungsod ng General Santos ay nahahati sa 26 na mga [[barangay]].
{{div col|colwidth=22em}}
* Apopong
* Baluan
* Batomelong
* Buayan
* Bula
* Calumpang
* City Heights
* Conel
* Dadiangas East 
* Dadiangas North
* Dadiangas South
* Dadiangas West
* Fatima (Uhaw)
* Katangawan
* Labangal (Makr Wharf)
* Lagao (1st &amp; 3rd)
* Ligaya
* Mabuhay
* Olympog
* San Isidro (Lagao 2nd)
* San Jose
* Siguel
* Sinawal
* Tambler
* Tinagacan
* Upper Labay
{{div col end}}

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

==Ekonomiya==
Ang pangunahing pang-ekonomiyang aktibidad ng lungsod ay pangunahing naka-angkla sa dalawang sektor na ang industriya ng agro-industriya at pangingisda.

Agro-industriya: Pinagkalooban ng mayaman na bulkan na lupa, sapat at mahusay na ipinamamahagi ang lahat ng ulan sa buong taon at isang klima-free climate, ang General Santos City ay gumagawa ng kalidad ng pag-export ng mataas na pinahahalagahan na mga pananim tulad nang mais, niyog, pinya, asparagus, saging at bigas. Nagbibigay din ito ng kalidad nang mga kakaibang prutas, gulay at bulaklak. Ang lungsod ay din nang isang nangungunang producer at tagaluwas ng kalidad ng mga hayop tulad nang manok, hogs, at mga baka. Ngunit sa patuloy na pag-unlad nang populasyon at ekonomiya sa paglipas ng panahon, ang ilang mga lupain ng agrikultura ng lunsod ay unti-unting na-convert sa mga nakapaloob na lugar upang matugunan ang medyo lumalaking pangangailangan ng tirahan at mabubuhay na puwang.
[[Talaksan:Gen Santos city 5.jpg|thumb|right|Ang Fish Port ng General Santos City]]
[[Talaksan:Aerial shot of General Santos City Port in South Cotabato.jpg|thumb|right|Ang General Santos City Fishing Port Complex]]
[[Talaksan:General Santos International Airport.jpg|thumb|Ang General Santos International Airport ng harapan]]

Ang Industriya ng Pangingisda: Ang General Santos City ay ang pinakamalaking producer nang sashimi-grade tuna sa Pilipinas. Sa maagang 1970, ang pamagat na &quot;Tuna Capital of the Philippines&quot; ay naging isang tag dito. Ang GenSan din ang ikalawang pinakamalaking pang-araw-araw na kabuuang catch ng isda sa bansa pagkatapos ng Navotas City sa National Capital Region. Ipinagmamalaki nang mga naninirahan sa lunsod na ang mga isda at pagkaing-dagat ay hindi nalulugod kaysa sa kung ano ang matatagpuan sa kanilang lugar. Ang industriya nang pangingisda sa GenSan ay nagbibigay nang kabuuang pang-araw-araw na kapasidad na 750 metriko tonelada nang mga isda na nakuha lamang at naghahatid ng mga 7,800 manggagawa. Alin ang dahilan kung bakit ang General Santos City ay tahanan nang pitong &quot;7&quot; tuna processing plants sa bansa. Ang Fishport Complex sa Barangay Tambler ay may 750 metro (2,460 piye) na pantalan at isang 300 metro (980 piye) na pantalan para sa 2,000 GT reefer carrier. Ang fishport ay nilagyan nang mga modernong pasilidad na sumusunod sa mga internasyonal na pamantayan sa paghawak ng isda.
Nakarehistro ang General Santos City ng 1,365 bagong medium hanggang sa malalaking negosyo noong 2011. Ang isang aggregate investment na kasangkot ay tinatayang PHP 1.202 bilyon. Nangungunang industriya para sa bagong pamumuhunan noong 2011 ay ang mga sumusunod: Hotel and Restaurant-31%; Bultuhang &amp; Mga Tip sa Trabaho-20%; Pagkumpuni ng Mga Sasakyan Motor, Mga Motorsiklo at Mga Kalakalan ng Personal at Pambahay, Real Estate at Pagrenta nang Mga Aktibidad sa Negosyo-17%; Iba pang mga Serbisyo sa Komunidad, Social at Personal-8%; Financial Intermediation-5%; Manufacturing-5%; Pangingisda-3%; ICT-3%

Sa taong 2000, mayroong 59 bangko na naglilingkod sa lungsod. Ito ay binubuo ng 46 commercial bank, 5 savings bank, 7 rural bank at 1 cooperative bank. Bukod dito, may 48 institusyong nagpapautang pati na rin ang 49 pawnshops na nagbibigay ng emergency loan assistance.

===Malls===
&lt;!-- [[Talaksan:SM City GenSan - panoramio.jpg|thumb|Ang SM City GenSan]] --&gt;
; SM City GenSan
Ang General Santos City ay ang shopping capital nang Soccksargen region. Ang mga residente mula sa mga kalapit na bayan at lalawigan ay bumibisita sa lungsod upang mamili at makisaya sa mga aktibidad sa buhay at paglilibang. Mayroong maraming malalaking shopping malls sa lungsod, mga kilalang rito ang mga KCC Mall ng Gensan, SM City General Santos, Robinsons Place GenSan, Gaisano Mall ng GenSan, RD Plaza (Fitmart), Veranza Mall, Robinson's Place ng Gensan at ang pinakabagong karagdagan sa lungsod na RD City Mall na matatagpuan sa Brgy. Calumpang at Unitop Shopping Mall sa Brgy. Dadingas West. Ang SM Savemore ay may dalawang sangay sa lungsod at ang isa pang sangay ay itatayo sa loob nang lugar nang downtown. Mayroon ding balita tungkol sa pagbuo ng Ayala Mall at Puregold. Ang mga mall na ito ay tahanan sa parehong pambansa at internasyonal na mga tatak ng mga retail merchandise pati na rin ang mga restaurant at cafe. Maraming mga merchandise at malalaking pamilihan na pag-aari nang mga negosyante ng lokal at dayuhang Tsino, Taiwanese at Koreano sa lungsod.

==Inprastaktura==
===Komunikasyon===
Ang modernong at state-of-the-art na mga pasilidad ng komunikasyon na may mga pamantayang global ay madaling magagamit at ibinibigay sa General Santos City nang mga pangunahing kumpanya ng telekomunikasyon sa bansa. Kabilang dito ang mga boses, data, internet at mga solusyon sa network, bukod sa iba pa, sa parehong mga wired at mobile form.

==Transportasyon==
Ang mga Airliner ay bumaba sa General Santos City International Airport
Ang GenSan at ang buong Soccsksargen ay maaaring maabot sa pamamagitan ng hangin, lupa, o dagat.

===Paliparang Transportasyon===
[[Talaksan:GES Tarmac.jpg|thumb|right|Ang General Santos City International Airport]]
Ang [[General Santos International Airport]] ay ang pinakamalaking paliparan sa Mindanao.  Ito ay may 3,227 metrong kongkreto na runway  na may kakayahang pangasiwaan ang malawak na bodoy jet tulad ng [[Airbus A340]] at [[Boeing 747]]. Tinawag din itong &quot;Rajah Buayan Airport&quot; sa Jainal Abedib Street sa 1990 at Tambler Airport sa taong 2008 bago ito ipalit sa pangalan nito. Ang mga flight sa at mula sa [[Manila]], [[Iloilo]], at [[Cebu]] ay kasalukuyang pinamamahalaan sa airport ng [[Philippine Airlines]] at [[Cebu Pacific]]. Ang General Santos International Airport ay ang pangalawang busiest airport sa Mindanao at ika-9 na busiest airport sa Pilipinas.

===Transportasyon sa Dagat===
[[Talaksan:Aerial view of port of general santos.jpg|thumb|Ang imahe kuha sa Makar Wharf, ang punong internasyunal sea port ng General Santos]]
Ang Makar Wharf ay ang pangunahing internasyonal na port nang lungsod ng lungsod at isa sa mga pinakamahusay na port sa dagat sa bansa. Ito ay lokasyon sa Barangay Labangal, ang layo mula sa central business district. Sa isang 740 metro (2,430 piye) na docking length at isang 19 metro (62 piye) na lapad, ang pantalan ay maaaring tumanggap ng hanggang siyam na barko na may mga posisyon sa lahat nang magkasabay. Ang port ay kumpleto na sa mga modernong pasilidad tulad ng container na yarda, imbakan at pagtimbang tulay upang pangalanan ang ilan.  Maraming mga kompanya ng pagpapadala ang nagpapatakbo ng regular na serbisyo ng lantsa sa lawa at mula sa iba pang mga pangunahing port sa Luzon, Visayas at Mindanao. Ang Negros Navigation, SuperFerry at Sulpicio Lines ay nagbibigay ng mga ruta sa pagpapadala sa pagitan ng isla habang ang maraming mga linya sa pagpapadala ng Indonesian ay nagpapatakbo ng international ferry service sa pagitan ng General Santos City at mga kalapit na daungan sa Indonesia na nagdadala nang parehong pasahero at kargamento.

===Transportasyon sa Lungsod===
[[Talaksan:Gen Santos city 4.jpg|thumbnail|right|Ang Pioneer Avenue sa General Santos City]]
Ang pag-commute sa loob at paligid ng General Santos City ay isang mabilis at maginhawang pagsakay. Mahigit 400 bus ng pasahero, mga van nang pampublikong utility at mga jeepney ang gumagamit nang mga ruta sa loob ng lungsod at kalapit na lalawigan tulad ng Koronadal, Cotabato, Davao, Tacurong, Pagadian, Cagayan de Oro at iba pa. Ang tatlong sasakyang de-motor na mga sasakyang de-motor na kilala bilang tricycles ay ang pangunahing paraan ng [[pampublikong transportasyon]] ng lungsod at nasa kalsada mula noong mga panahong pangunguna. Ang mga naka-air condition na taksi ay din sa mga kalye ng lungsod na nag-aalok ng mga pasahero ng pagpili ng isang mas komportableng paraan ng transportasyon.

Pinananatili ng Opisina ng Mga Inhinyero sa Lungsod, ang mga pangunahing kalsada ng lungsod ay pinagbubukas at pinagkalooban nang mga kalsada sa kaligtasan, mga tanda at senyas upang matiyak ang ligtas at mahusay na daloy nang trapiko sa loob ng lungsod. Tinutukoy ng Pan-Philippine Highway ang lunsod sa pamamagitan ng lupa sa iba pang mga pangunahing lungsod sa Mindanao at sa ibang bahagi ng bansa.

Ang General Santos City Terminal-popular na kilala bilang Bulaong Terminal; na matatagpuan sa Barangay Dadiangas North ay ang pangunahing integrated terminal ng transportasyon ng lunsod. Ang terminal ay nagsisilbing gateway ng lungsod para sa mga biyahero. Mga bus at iba pang uri ng pampublikong transportasyon masa-sa at mula sa iba't ibang bahagi ng Mindanao tulad ng [[Koronadal]], [[Tacurong]], [[Lungsod ng Cotabato]], [[Lungsod ng Dabaw]], [[Kidapawan]], [[Digos]], [[Pagadian]], at [[Cagayan de Oro]].

===Seguridad sa Sibilyan at Pangdepensa===
Ang Philippine National Police, isang task force militar ay binuo upang protektahan ang lungsod mula sa pag-atake ng mga terorista at iba pang krimen. Ang Task Force GenSan ay kaanib sa Philippine Army at pinamumunuan ng kolonel ng hukbo. 8 Ang mga Istasyon ng Pulis ay nagtatayo sa bawat barangay upang mapanatili ang kaligtasan at isang mapayapang pagkakasunud-sunod sa lungsod. Ang mga Ahensya at Organisasyon ay bumubuo nang isang mahusay at mapayapang kalooban upang pangkatin ang isang order sa isang lungsod.

===Serbisyong Pangkalusugan===
Ang average na pag-asa ng buhay ng Gensanon ay 70 para sa mga babae at 65 para sa mga lalaki. May 19 na mga ospital, na may kabuuang 1,963 na kama, kabilang ang GenSan Doctors Hospital, St. Elizabeth Hospital, SOCSARGEN County Hospital, Mindanao Medical Center, RO Diagan Cooperative Hospital, General Hospital District Hospital at ang bagong binuo na GenSan Medical Center sa Barangay Calumpang na nag-aalaga ng mga tao. Mayroong patuloy na pagtatayo ng inaasahang ospital sa Barangay Apopong at Barangay Lagao sa National Highway patungo sa Barangay Katangawan.

==Edukasyon==
Ang Notre Dame of Dadiangas University, ay isang institusyong Katoliko na pinatatakbo ng Marist Brothers o FMS (Fratres Maristae a Scholis)
Bukod sa higit sa 50 Pribadong Paaralan, tulad ng Quantum Academy, at higit sa 100 mga pampublikong paaralan, ang General Santos City ay nagho-host nang tatlong unibersidad. Ito ang Notre Dame ng Dadiangas University, Mindanao State University - General Santos at New Era University - General Santos Campus. Naglalaman din ito nang mga kolehiyo tulad ng Doña Lourdes Institute of Technology.
Sa lalong madaling panahon, ang General Santos campus ng pinakalumang institusyong pang-akademya ng bansa, ang Unibersidad ng Santo Tomas, ay babangon sa Barangay Ligaya.

==Media==
Ang mga bantog na publikasyon ng media sa lungsod ay ang SusStar General Santos, Periodiko Banat, Sapol, at iba pang lokal na pahayagan. Ang Brigada Pahayagan Ang General Santos ay ang pinaka-popular na kumpanya ng pahayagan sa lungsod.

Mayroong maraming istasyon ng telebisyon sa lungsod na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng mga network ng pagsasahimpapawid-ABS-CBN 3 Soccsksargen, GMA 8 Soccsksargen, TV5 Channel 12 Gensan, GMA News TV 26, Brigada News TV 34, ABS-CBN Sports + Action Channel 36 , GNN Channel 43, at UNTV Channel 48. Karamihan sa mga network nang telebisyon ay umabot sa Davao Region at Northern Mindanao; at naglilingkod sa buong SOCCSKSARGEN Region. Ang mga malalaking at iba pang mga menor de edad na cable at satellite telebisyon kumpanya ay din ng operating sa lungsod. Karamihan sa mga istasyon ng FM at AM ay tumatakbo sa lungsod 24 oras sa isang araw tulad nang MOR 92.7 General Santos, 89.5 Brigada News FM, iFM 91.9, 94.3 Oo! FM General Santos, Radyo5 97.5 News FM, K101.5 Love Radio GenSan, Barangay 102.3 GenSan at iba pa.

May tatlong lokal na programang newscasts sa General Santos: TV Patrol Socsksargen (ABS-CBN 3 Soccsksargen), GMA Soccsksargen One Mindanao (GMA 8 Soccsksargen) at Ronda Brigada (Brigada News TV channel 38).

===Telebisyon===
===Filipino===
* ABS-CBN Socsksargen Channel 3
* PTV Socsksargen Channel 5
* RPN General Santos Channel 7
* GMA South Central Mindanao Channel 8
* IBC General Santos Channel 10
* TV5 General Santos Channel 12 
* RJTV General Santos Channel 24
* GTV South Central Mindanao Channel 26
* ETC General Santos Channel 28
* DZRH News Television General Santos Channel 30
* Sonshine TV General Santos Channel 32
* ABS-CBN Sports+Action Socsksargen Channel 36
* Brigada News TV 38
* BEAM TV General Santos Channel 40
* Net25 General Santos Channel 42
* One Sports General Santos Channel 44
* UNTV General Santos Channel 48

===Cable Provider===
* [[Sky Cable|Sky Cable General Santos]]
* Santo Niño Cable TV System
* JVL Star Cable
* [[Cignal TV]]
* [[GSat]]

===Radyo===
====AM====
* DZRH Nationwide 540 ([[Manila Broadcasting Company]])
* DXCP Radyo Totoo 585 General Santos (Catholic Media Network)
* RPN DXDX Radyo Ronda 693 General Santos ([[Radio Philippines Network]])
* DXGS Radyo Pilipino 765 General Santos (Radio Corporation of the Philippines)
* DXES Bombo Radyo General Santos 801 ([[Bombo Radyo Philippines|People's Broadcasting Service, Inc.]])
* DXRE Sonshine Radio General Santos 837 ([[Sonshine Media Network International]])
* DXMD Radyo Trabaho General Santos 927 ([[Radio Mindanao Network]])
* DXBB Radyo Alerto 1107 (Socsksargen Broadcasting Network)
* Radyo Sincero 1395 (ABJ Radio Broadcasting Services Corporation)

====FM====
* Radyo Sincero ([[Audiovisual Communicators, Inc.]])
* 89.5 Brigada News FM ([[Brigada Mass Media Corporation]])
* 90.3 The Heartbeat of GenSan (Sarraga Integrated and Management Corporation and Holy Trinity College)
* 91.1 Pacman Radio (Socsksargen Broadcasting Network)
* 91.9 iFM General Santos ([[Radio Mindanao Network]])
* 93.5 Tri-Media News FM General Santos (Tri-Media Association General Santos City-South Cotabato Corporation)
* 94.3 DZRH News FM ([[Manila Broadcasting Company]])
* 95.3 Hope Radio (Hope Channel Philippines)
* 95.9 Max FM General Santos (Rizal Memorial College Broadcasting Corporation)
* 96.7 Infinite Radio General Santos (St. Jude Thaddeus Institute of Technology)
* FM Radio General Santos (Riley ng [[DWFM|Radyo5 92.3 News FM Manila]]) ([[TV5 Network, Inc.]])
* 98.3 Home Radio General Santos ([[Aliw Broadcasting Corporation]])
* 99.1 Wild FM (UM Broadcasting Network)
* 99.9 Big Radio
* 101.5 Love Radio General Santos ([[Manila Broadcasting Company]])
* Barangay FM 102.3 General Santos ([[GMA Network, Inc.]])
* 103.1 Radyo Bandera General Santos (Fairwaves Broadcasting Network)
* 103.9 GM (Kalayaan Broadcasting System, Inc.)
* 104.7 XFM General Santos

== Tingnan din ==
* [[Paliparang Pandaigdig ng Heneral Santos]] - ay pang internasyunal na pa liparang pandaigdig ng lungsod sa Heneral Santos.

==Tanyag na tao==
* [[Sebastian Benedict]] (Baby Baste) sa ''[[Eat Bulaga!]]''
* [[Gerald Anderson]], aktor
* [[Ethel Booba]], aktres
* [[Melisa Cantiveros]], aktres
* [[Nonito Donaire]], Propesyinal na Boxingero
* Rolando Navarette, Propesyinal na Boxingero
* Jinkee Pacquiao, Politiko
* [[Manny Pacquiao]], Propesyonal na boxingero
* Bo Perasol, head coach ng UAAP basketball sa [[Ateneo De Manila University]] Blue Eagles
* [[Shamcey Supsup]], &quot;Miss Universe 2011&quot; Pageant 3rd Runner-up
* [[Zendee Rose Tenerefe]], mang-aawit, YouTube personalidas
* XB Gensan, mananayaw, Grand Champion ng It's Showtime Season 1

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

== Kawing panlabas ==
* [http://www.gensantos.gov.ph/ Official Website of General Santos City]
* [http://www.gensanexchange.com/ www.gensanexchange.com - GenSan's First Trading Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020235728/http://www.gensanexchange.com/ |date=2017-10-20 }}
* [http://www.skeptronsolutions.com/ www.skeptronsolutions.com - ICT-Business Solutions Provider In GenSan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031916/http://www.skeptronsolutions.com/ |date=2008-05-13 }}
* [http://www.batch2006.com/mindanao/visit_general-sanos_mindanao.htm More photos and information on General Santos City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080707101741/http://www.batch2006.com/mindanao/visit_general-sanos_mindanao.htm |date=2008-07-07 }} 
* [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
* [http://www.gensantos.com/2008/06/20/p2billion-robinsons-gen-santos-mall-begins-construction/ P2Billion Robinsons Gen. Santos Mall begins construction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914052455/http://www.gensantos.com/2008/06/20/p2billion-robinsons-gen-santos-mall-begins-construction/ |date=2008-09-14 }}
{{wikivoyage|General_Santos_City|General Santos City}}

{{South Cotabato}}
{{Philippine cities}}

[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|General Santos]]</text>
      <sha1>iewba77qaep1s3pzxckdb4oho7x4jcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Palimbang</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49176</id>
    <revision>
      <id>2213232</id>
      <parentid>1907650</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T01:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36716-79</username>
        <id>163330</id>
      </contributor>
      <comment>updated</comment>
      <origin>2213232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1975" sha1="0bigki8nuekekbftymldjcqmvaljchw" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2 
| infoboxtitle    = Bayan ng Palimbang
| sealfile        =
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| caption         = Mapa ng [[Sultan Kudarat]] na nagpapakita sa lokasyon ng Palimbang.
| region          = [[SOCCSKSARGEN]] (Rehiyong XII)
| province        = [[Sultan Kudarat]]
| districts       = Ikalawang Distrito ng Sultan Kudarat
| class           = Ika-1 Klase
| barangays       = 40
| mayor           = Myrna C. Kapina
| population_as_of = 2024 | population_total = 83633 
| areakm2         = 939.04 sqkm.
| website         = 
| coordinates_wikidata = yes
| founded	  = 
}}

Ang '''Bayan ng Palimbang''' ay isang ika-3 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Sultan Kudarat]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Mga Barangay==

Ang bayan ng Palimbang ay nahahati sa 40 na mga [[barangay]].

&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Akol
* Badiangon
* Baliango
* Balwan (Bulan)
* Bambanen
* Baranayan
* Barongis
* Batang-baglas
* Butril
* Colobe (Tagadtal)
* Datu Maguiales
* Domolol
* Kabuling
* Kalibuhan
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Kanipaan
* Kidayan
* Kiponget
* Kisek
* Kraan
* Kulong-kulong
* Langali
* Libua
* Ligao
* Lopoken (Lepolon)
* Lumitan
* Maganao
* Maguid
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Malatuneng (Malatunol)
* Malisbong
* Medol
* Milbuk
* Mina
* Molon
* Namat Masla
* Napnapon
* Poblacion
* San Roque
* Tibuhol (East Badiangon)
* Wal
* Wasag
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}

{{Sultan Kudarat}}

[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>0bigki8nuekekbftymldjcqmvaljchw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rajah Sulayman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51209</id>
    <revision>
      <id>2213116</id>
      <parentid>2174098</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8211" sha1="rx67zxpuv984cc08sisv0ccvp9c6vco" xml:space="preserve">{{otherpersons|Soliman}}

{{Infobox Monarch
| name               = Rajah Sulayman
| image              =
| title              = [[Rajah]] ng [[Kaharian ng Maynila|Maynila]]
| caption            = Bantayog ni Rajah Sulayman sa [[Malate, Maynila]].
| reign              = 1571–1575
| full name          = Sulyaman
| predecessor        = [[Rajah Matanda]]
| successor          = [[Magat Salamat]]
| royal house        = [[Namayan]], [[Bayan ng Tondo|Tondo]] at [[Kaharian ng Maynila|Maynila]]
| religion           = [[Islam sa Pilipinas|Islam]]
}}

Si '''Rajah Sulayman''', na minsang tinutukoy bilang Sulayman III (d. 1590s),&lt;ref name=&quot;melayu&quot;&gt;{{cite web |last=Rodil |first=Awang Romeo Duana |date=April 18, 2008 |title=The Muslim Rulers of Manila |url=http://article.melayuonline.com/?a=Rm1tL1U5bWh1MGY%3D= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090405005708/http://article.melayuonline.com/?a=Rm1tL1U5bWh1MGY%3D= |archive-date=April 5, 2009 |access-date=October 4, 2008 |work=melayuonline.com}}&lt;/ref&gt; ay isang Rajahmuda ng [[Kaharian ng Maynila|Kaharian ng Luzon]] noong ika-16 na siglo at pamangkin ni Haring [[Raha Matanda|Aki ng Luzon]]. Siya ang kumander ng mga pwersang Luzonian sa Labanan sa Maynila noong 1570 laban sa mga pwersang [[Imperyong Kastila|Espanyol]].

Ang kanyang palasyo ay nasa loob ng pinatibay na lungsod ng [[Maynila]].&lt;ref name=&quot;JoaquinManila&quot;&gt;{{cite book |last=Joaquin |first=Nick |title=Manila, My Manila: A History for the Young |publisher=Anvil Publishing, Inc. |year=1990 |isbn=978-971-569-313-4 |location=City of Manila}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Scott1994&quot;&gt;{{cite book |last=Scott |first=William Henry |author-link=William Henry Scott (historian) |title=Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society |url=https://archive.org/details/barangaysixteent0000scot |publisher=Ateneo de Manila University Press |year=1994 |isbn=971-550-135-4 |location=Quezon City}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dery2001&quot;&gt;{{cite book |last=Dery |first=Luis Camara |title=A History of the Inarticulate |url=https://archive.org/details/historyofinartic0000unse |publisher=New Day Publishers |year=2001 |isbn=971-10-1069-0 |location=Quezon City}}&lt;/ref&gt; Si Sulayman – kasama ang kanyang tiyuhin na si Haring Ache at [[Lakandula]], na namuno sa katabing kaharian o pamunuan ng Tondo – ay isa sa tatlong pinuno na humarap sa mga Espanyol sa Labanan sa Maynila noong 1570. Inilarawan siya ng mga Espanyol bilang ang pinaka-agresibo dahil sa kanyang kabataan na may kaugnayan sa iba pang dalawang pinuno.&lt;ref name=&quot;Scott1994&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dery2001&quot; /&gt;Ang inampon na anak ni Sulayman, na bininyagan si [[Agustin de Legaspi]] sa pagbabalik-loob sa [[Kristiyanismo]], ay ipinroklama bilang soberanong pinuno ng Tondo sa pagkamatay ni Lakandula. Siya kasama ang karamihan sa mga anak ni Lakandula at karamihan sa iba pang mga inampon na anak ni Sulayman ay pinatay ng mga Espanyol matapos masangkot sa isang kapulungan upang ibagsak ang pamamahala ng mga Espanyol sa Maynila. Ang pagbitay na ito ay nakatulong sa [[Silangang Indiyas ng Espanya|Spanish East Indies]] na patibayin ang pamamahala nito sa mga bahagi ng Luzon.&lt;ref name=&quot;Dery2001&quot; /&gt;

== Mga Pangalan ==
Nakasaad sa mga dokumentong Espanyol na tinawag siya ng mga nasasakupan ni Sulayman na Raja Mura o Raja Muda, &quot;Young Raja&quot;, isang pagtukoy sa katotohanan na siya ay pamangkin at [[Tagapagmana (taong tumatanggap)|tagapagmana]] ni Raja Matanda. Tinawag din siya ng mga Kastila na &quot;Raja Solimano el Mow&quot; &lt;ref name=&quot;melayu&quot; /&gt; kaya madalas ding binabaybay ang kanyang pangalan bilang Solimán dahil sa impluwensyang Espanyol.

== Mga Ninuno ==
Ayon sa talaangkanan na iminungkahi ni Mariano A. Henson&lt;ref name=&quot;Henson1955&quot;&gt;{{cite book |author=Henson, Mariano A |title=The Province of Pampanga and its towns (A.D. 1300–1955) with the genealogy of the rulers of central Luzon |publisher=Villanueva Books |year=1955 |location=Manila}}&lt;/ref&gt; noong 1955 at iginiit ni Majul noong 1973.&lt;ref name=&quot;Majul1973&quot;&gt;{{cite book |author=Majul, César Adib |title=Muslims in the Philippines |url=https://archive.org/details/muslimsinphilipp0000maju |publisher=University of the Philippines Asian Center |year=1973 |location=Diliman}}&lt;/ref&gt; Si Sulayman ang ika-14&lt;ref name=&quot;Henson1955&quot; /&gt;Raja ng Maynila mula nang ito ay itinatag bilang isang Muslim&lt;ref name=&quot;Henson1955&quot; /&gt; na pamunuan noong 1258&lt;ref name=&quot;Henson1955&quot; /&gt; ni Rajah Ahmad nang talunin niya ang Majapahit suzerain, Rajah Avirjirkaya.&lt;ref name=&quot;Henson1955&quot; /&gt;

== Pagsalakay ng mga Espanyol sa Maynila (1570–1571) ==
{{More citations needed section|date=Nobyembre 2024}}
Si Rajah Sulayman ang pinuno ng Maynila kasama si Rajah Matanda nang mangyari ang pagsalakay sa [[Legazpi, Albay|Legazpi]]. Naimpluwensyahan na ang Maynila ng mga karatig na kaharian sa [[Timog-silangang Asya|Timog Silangang Asya]]. Ang lugar ay isa nang [[entrepot]] ng kalakalan mula sa [[Tsina]], [[Siam]] at iba pang mga lugar.

Ang Espanyol na explorer na si [[Miguel López de Legazpi]], na naghahanap ng angkop na lugar upang maitatag ang kanyang kabisera pagkatapos lumipat mula [[Cebu (pulo)|Cebu]] patungong [[Panay]] dahil sa pag-angkin ng [[Portugal|Portuges]] sa kapuluan, ay nagpadala kina [[Martín de Goiti]] at [[Juan de Salcedo]] sa isang ekspedisyon pahilaga patungong Luzon nang marinig ang isang maunlad na kaharian doon.

Si Goiti ay nakaangkla sa [[Kabite]] at itinatag ang kanyang awtoridad sa pamamagitan ng pagpapadala ng &quot;mensahe ng pagkakaibigan&quot; sa mga estadong nakapalibot sa [[Ilog Pasig]]. Si Sulayman, na binigyan ng awtoridad sa mga pamayanang ito ng tumatandang Rajah Matanda, ay handang tanggapin ang &quot;pagkakaibigan&quot; mula sa mga Kastila. Gayunpaman, tumanggi siyang isuko ang kanyang soberanya, at walang pagpipilian kundi ang makipagdigma laban sa mga kahilingan ng mga bagong dating. Bilang resulta, sinalakay ni Goíti at ng kanyang hukbo ang mga kaharian noong Hunyo 1570, sinira at sinunog ang dakilang lungsod bago bumalik sa Panay.

== Si Tarik Sulayman at ang Labanan sa Bangkusay (1571) ==
Mayroong ilang kontrobersya tungkol sa pagkakakilanlan ng pinuno ng mga Macabebe na nagpasimula ng Labanan sa Bangkusay noong 1571. Ang pinunong iyon ay tinutukoy ng mga mananalaysay na Pilipino bilang si Tarik Sulayman. Sa ilang mga bersyon ng Labanan sa Bangkusay, si Tarik Sulayman ng Macabebe at Sulayman III ng Maynila ay iisang tao, habang ang iba naman ay iginigiit na sila ay magkahiwalay na mga indibidwal.

Hindi pinangalanan ng mga dokumentong Espanyol ang pinuno ng Macabebe Revolt, ngunit naitala na siya ay namatay sa Bangkusay, na nagresulta sa isang pag-urong ng Macabebe at tagumpay ng Espanyol. Si Sulayman III, sa kabilang banda, ay malinaw na naitala bilang nakikilahok sa Pag-aalsa ng 1574, at sa gayon ay hindi maaaring ang hindi pinangalanang pigura na namatay noong 1571 sa Bangkusay.

== Ang &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Pag-aalsa ni Sulayman&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; ==
Nang mamatay si López de Legazpi noong 1572, ang kanyang kahalili, si Gobernador-Heneral Guido de Lavezaris, ay hindi pinarangalan ang kanilang mga kasunduan sa Sulayman at Lakandula. Kinopya niya ang mga ari-arian ng parehong mga hari at hinayaan ang mga pang-aapi ng Kastila.

Bilang tugon, si Sulayman at Lakandula ay humantong sa isang pag-aalsa sa mga nayon ng Navotas noong 1574, na sinasamantala ang pagkalito na dulot ng mga pag-atake ng mga piratang Tsino na si Limahong. Ito ay madalas na tinutukoy bilang &quot;Pag-aaklas sa Maynila ng taong 1574&quot; ngunit kung minsan ay tinutukoy bilang ang &quot;Pag-aaklas ni Sulayman&quot; at ang &quot;Pag-aaklas ni Lakandula&quot;. Dahil ito ay nagsasangkot ng mga pwersa ng dagat, ang Pag-aaklas ni Sulayman ay kilala rin bilang ang &quot;Unang Labanan ng Manila Bay&quot;.

Si Friar Gerónimo Marín at Juan de Salcedo ay hiniling na magpatuloy sa mga pakikipag-usap sa mga kaharian. Ang Lakandula at si Sulayman ay sumang-ayon sa kasunduan sa kapayapaan ng Salcedo at isang alyansa ang nabuo sa pagitan ng dalawang grupo.

== Sanggunian ==
{{DEFAULTSORT:Sulayman, Rajah}}

[[Kategorya:Mga Tagalog]]
[[Kategorya:Mga Muslim]]
[[Kategorya:Mga Pilipinong Muslim]]
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1558]]
[[Kategorya:Namatay noong 1575]]
[[Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas (900–1565)]]</text>
      <sha1>rx67zxpuv984cc08sisv0ccvp9c6vco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Soolohiya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54080</id>
    <revision>
      <id>2213197</id>
      <parentid>2199707</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11346" sha1="3ic5qcdn38h7j1hlfugle28awsro7h8" xml:space="preserve">Ang '''soolohiya''' ay ang siyentipikong pag-aaral ng mga [[hayop]]. Saklaw ng mga pag-aaral nito ang estruktura, [[embriyolohiya]], klasipikasyon, mga gawi, at distribusyon ng lahat ng hayop, buhay man o patay na, pati na rin kung paano sila nakikipag-ugnayan sa kanilang mga s. Ang soolohiya ay isa sa pangunahing sangay ng [[biyolohiya]]. Ang terminong ito ay hango sa [[Sinaunang Gresya|Sinaunang Griyego]] na ζῷον, ''zōion'' (‘hayop’), at λόγος, ''logos'' (‘kaalaman’, ‘pag-aaral’).&lt;ref name=&quot;OnlineEtDict&quot;&gt;{{cite dictionary |title=zoology |dictionary=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=zoology&amp;allowed_in_frame=0 |access-date=2013-05-24 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130308153604/http://etymonline.com/index.php?term=zoology&amp;allowed_in_frame=0 |archive-date=2013-03-08 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Bagaman palaging interesado ang mga tao sa likas na kasaysayan ng mga hayop na nakapaligid sa kanila at ginamit ang kaalamang ito upang gawing domestiko ang ilang espesye, masasabi na nagsimula ang pormal na pag-aaral ng soolohiya kay [[Aristoteles]]. Tiningnan niya ang mga hayop bilang mga buhay na organismo, pinag-aralan ang kanilang estruktura at pag-unlad, at isinasaalang-alang ang kanilang mga adaptasyon sa [[Likas na kapaligiran|kapaligiran]] at ang tungkulin ng bawat bahagi ng kanilang katawan. Nag-ugat ang modernong soolohiya noong Panahon ng [[Renasimiyento]] at maagang modernong panahon, kasama sina [[Carl Linnaeus]], [[Antonie van Leeuwenhoek]], [[Robert Hooke]], [[Charles Darwin]], [[Gregor Mendel]], at marami pang iba.

Sa kasalukuyan, ang pag-aaral ng mga hayop ay nakatuon na sa anyo at tungkulin, mga adaptasyon, ugnayan sa pagitan ng mga grupo, kilos o asal, at [[ekolohiya]]. Ang soolohiya ay lalong nahahati sa iba't ibang disiplina gaya ng klasipikasyon, [[pisyolohiya]], [[biyokimika]], at [[ebolusyon]]. Sa pagkakatuklas ng estruktura ng [[DNA]] nina [[Francis Crick]] at [[James Watson]] noong 1953, nabuksan ang larangan ng [[molekular na biyolohiya]], na nagdulot ng mga pag-unlad sa biyolohiya ng [[selula]], biyolohiya ng pag-unlad, at molekular na henetika.

==Kasaysayan==
===Sinaunang panahon===
Nang maging alaga ng tao ang mga hayop, nagkaroon ng importansya ang pag-aaral nito. Ang mga naunang tala ng pag-aaral ng hayop ay nagmula sa [[Sinaunang Gresya]], partikular kay [[Aristoteles]]. Ayon sa mga gawa ng pilosopo, ang [[kalikasan]] ay may [[Orden (biyolohiya)|orden]] na sinusunod at hindi ito basta-basta nababago.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Zoology {{!}} Definition, History, Examples, Importance, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/zoology |access-date=2024-08-25 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa panahon ng [[Sinaunang Roma]], si Plinio na Nakakatanda ay ginawa ang kanyang tratado na &quot;''Historia naturalis''&quot;. Ang gawang ito ay punong-puno ng mga pag-aaral (katotohanan man o piksyon) ukol sa [[heograpiya]], [[kalawakan]]g mga bagay, [[halaman]], at [[hayop]]. Ang bolyum ng gawang ito na bolyum VII hanggang XI, ay tumutuon sa pag-aaral ng soolohiya.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Apat na raang taon pagkatapos noon, inaral ng manggagamot na Romano na si [[Galen]] ang mga hayop sa pamamagitan ng diseksiyon upang pag-aralan ang kanilang [[anatomiya]] at ang tungkulin ng iba't ibang bahagi, dahil ipinagbabawal noon ang pag-disekta ng mga bangkay ng tao.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Claudii Galeni Pergameni |title=&quot;That the best physician is also a philosopher&quot; with a Modern Greek Translation |publisher=Odysseas Hatzopoulos &amp; Company: Kaktos Editions |year=1992 |editor=Odysseas Hatzopoulos |location=[[Athens]], [[Greece]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagdulot ito ng ilang maling konklusyon, subalit sa maraming dantaon, itinuturing na heretiko ang pagsalungat sa alinman sa kanyang mga pananaw, kaya’t napabagal ang pag-unlad ng pag-aaral ng [[anatomiya]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Friedman |first1=Meyer |url=https://archive.org/details/medicines10great00frie|title=Medecine's 10 Greatest Discoveries |last2=Friedland |first2=Gerald W. |publisher=Yale University Press |year=1998 |isbn=0-300-07598-7 |page=[https://archive.org/details/medicines10great00frie/page/2 2] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Renasimiyento hanggang makabagong panahon ===
[[File:Gessner_Conrad_1516-1565.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gessner_Conrad_1516-1565.jpg|left|thumb|Si Conrad Gessner (1516–1565). Tinuturing ang kanyang {{Lang|la|Historiae animalium}} na simula ng makabagong soolohiya.]]
Sa [[Europa]], nanatiling halos walang kapantay at hindi kinuwestiyon ang mga gawain ni Galen sa anatomiya hanggang [[Ika-16 na dantaon|ika-16 na]] [[Ika-16 na dantaon|dantaon]].&lt;ref&gt;{{Cite book |author1=Agutter, Paul S. |url=https://archive.org/details/thinkingaboutlif00agut_532 |title=Thinking about Life: The History and Philosophy of Biology and Other Sciences |author2=Wheatley, Denys N. |publisher=Springer |year=2008 |isbn=978-1-4020-8865-0 |page=[https://archive.org/details/thinkingaboutlif00agut_532/page/n56 43] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Saint Albertus Magnus |title=On Animals: A Medieval Summa Zoologica |url=https://archive.org/details/onanimalsmedieva0002albe |publisher=Johns Hopkins University Press |year=1999 |isbn=0-8018-4823-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; Si Conrad Gessner, na ang malawak na 4,500-pahinang [[ensiklopedya]] ng mga hayop na ''Historia animalium'', na inilathala sa apat na tomo noong 1551 hanggang 1558, ay itinuturing na simula ng modernong soolohiya.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Scott |first1=Michon |date=26 Marso 2017 |title=Conrad Gesner |url=https://www.strangescience.net/gesner.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616080201/https://www.strangescience.net/gesner.htm |archive-date=2021-06-16 |access-date=27 Setyembre 2017 |website=Strange Science: The rocky road to modern paleontology and biology |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa panahon ng Renasimiyento at maagang modernong panahon, nagkaroon ng rebolusyon sa pag-iisip ng soolohiya sa Europa dahil sa muling interes sa empirisismo at sa pagkakatuklas ng maraming bagong [[organismo]]. Nangunguna sa kilusang ito sina [[Andreas Vesalius]] at [[William Harvey]], na gumamit ng eksperimento at maingat na obserbasyon sa pisyolohiya, at mga [[naturalista]] tulad nina Carl Linnaeus, [[Jean-Baptiste Lamarck]], at Buffon na nagsimulang iklasipika ang pagkakaiba-iba ng buhay at tala ng mga [[posil]], pati na rin pag-aralan ang pag-unlad at asal ng mga organismo. Nagsagawa ng makabagong gawain sa [[mikroskopyo]] si Antonie van Leeuwenhoek at ipinakita ang dati nang hindi kilalang mundo ng mga [[mikroorganismo]], na naglatag ng pundasyon para sa teorya ng selula.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Magner, Lois N. |title=A History of the Life Sciences, Revised and Expanded |url=https://archive.org/details/historyoflifesci0000magn_n3c5 |publisher=CRC Press |year=2002 |isbn=0-8247-0824-5 |pages=[https://archive.org/details/historyoflifesci0000magn_n3c5/page/132 133]–144 |language=en}}&lt;/ref&gt; Sinang-ayunan ni [[Robert Hooke]] ang mga obserbasyon ni van Leeuwenhoek; lahat ng buhay na organismo ay binubuo ng isa o higit pang selula at hindi maaaring malikha nang kusa. Nagbigay ang teorya ng selula ng bagong pananaw sa pangunahing batayan ng [[buhay]].&lt;ref&gt;{{cite book |author=Jan Sapp |title=Genesis: The Evolution of Biology |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=0-19-515619-6 |language=en |chapter=Chapter 7 |chapter-url=https://archive.org/details/genesisevolution00sapp}}&lt;/ref&gt;

Noong una;y nasasakupan lamang ng mga ginoong naturalista, sa ika-18, ika-19, at ika-20 dantaon, ang soolohiya ay unti-unting naging propesyonal na agham. Siniyasat ng mga eksplorador-naturalista tulad ni [[Alexander von Humboldt]] ang ugnayan ng mga organismo sa kanilang kapaligiran, at kung paano nakadepende ang relasyong ito sa [[heograpiya]], na naglatag ng pundasyon para sa biyoheograpiya, [[ekolohiya]], at [[etolohiya]]. Nagsimulang tanggihan ng mga naturalista ang esensyalismo at isaalang-alang ang kahalagahan ng pagkalipol at pagbabago ng mga espesye.&lt;ref&gt;{{cite book |author=William Coleman |title=Biology in the Nineteenth Century |url=https://archive.org/details/biologyinninetee0000cole_k5j8 |publisher=Cambridge University Press |year=1978 |isbn=0-521-29293-X |language=en |chapter=Chapter 2}}&lt;/ref&gt;

Ang mga pag-unlad na ito, pati na rin ang mga resulta mula sa embriyolohiya at [[paleontolohiya]], ay pinagsama sa publikasyon noong 1859 ng [[Teorya ng ebolusyon|teorya ni Charles Darwin ng ebolusyon]] sa pamamagitan ng natural na pagpili; dito inilagay ni Darwin ang teorya ng organikong ebolusyon sa bagong batayan, sa pamamagitan ng pagpapaliwanag ng mga proseso kung paano ito nagaganap, at pagbibigay ng ebidensiyang obserbasyonal na ito ay tunay na naganap.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Coyne, Jerry A. |url=https://archive.org/details/isbn_9780199230846/page/17 |title=Why Evolution is True |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=978-0-19-923084-6 |location=Oxford |page=[https://archive.org/details/isbn_9780199230846/page/17 17] |language=en}}&lt;/ref&gt; Mabilis na tinanggap ng pamayanan ng [[agham]] ang teorya ni Darwin at naging pangunahing ''axiom'' o pangunahing prinsipyo sa mabilis na umuunlad na agham ng biyolohiya. Nagsimula ang batayan para sa modernong [[Henetikang pampopulasyon|henetika]] sa gawain ni Gregor Mendel sa mga gisantes noong 1865, bagaman hindi noon natanto ang kahalagahan ng kanyang gawain.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Henig |first=Robin Marantz |url=https://archive.org/details/monkingardenlost00heni |title=The Monk in the Garden: The Lost and Found Genius of Gregor Mendel, the Father of Modern Genetics |publisher=Houghton Mifflin |year=2009 |isbn=978-0-395-97765-1 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Mahalaga ang papel ng soolohiya sa pagtugon sa mga kasalukuyang hamon sa kapaligiran, kabilang ang [[pagbabago ng klima]], pagkasira ng tirahan, at [[pagkalipol]] ng mga espesye. Sa pamamagitan ng pag-aaral ng pagkakaiba-iba ng mga hayop at ng kanilang ugnayan sa ekosistema, nagbibigay ng [[impormasyon]] ang mga soologista para sa mga estratehiya sa konserbasyon at pagsasaayos ng ekosistema.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pathak |first=Dr Charudatta |last2=Adikane |first2=Neha |date=2024-03-27 |title=Zoology: Exploring the Wonders of Animals |url=https://entechonline.com/zoology-exploring-the-wonders-of-animals/ |access-date=2025-07-22 |website=Science and Technology Magazine to Explore Your Passion |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Halimbawa, ang [[pananaliksik]] sa asal ng mga espesye, henetika, at pangangailangan sa tirahan ay direktang nakatulong sa proteksyon ng mga nanganganib na [[populasyon]] at sa pagdisenyo ng mga daan ng ligaw na hayop.

== Mga sangay ==

=== Ornitolohiya ===
Ang ornitolohiya ay ang tawag para sa sangay ng soolohiyang tumatalakay ukol sa mga [[ibon]]. Kilala rin ito bilang palaibunan at dalubibunan.&lt;ref name=&quot;Gaboy&quot;&gt;{{cite-Gaboy|''Ornithology''}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Maugnaying Talasalitaang Pang-agham Ingles-Pilipino, 1969.&lt;/ref&gt;

==== Oolohiya ====
Ang oolohiya ay ang tawag sa sangay ng ornitolohiyang tumatalakay ukol sa mga itlog ng mga [[ibon]].&lt;ref name=&quot;Gaboy2&quot;&gt;{{cite-Gaboy|''Oology''}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}
{{Biology nav}}
{{Biology-footer}}

[[Kategorya:Soolohiya|*]]</text>
      <sha1>3ic5qcdn38h7j1hlfugle28awsro7h8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aklat ni Isaias</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57154</id>
    <revision>
      <id>2213119</id>
      <parentid>2206876</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:23:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17639" sha1="npgv3wi99st7eg9472ttfsuasmtvoag" xml:space="preserve">{{Mga Tipan ng Bibliya}}

Ang '''Aklat ni Isaias'''&lt;ref name=Biblia&gt;{{cite-Biblia|Isaias}}&lt;/ref&gt; o '''Aklat ni Isaiah''' ay isa sa [[mga aklat na isinulat ng mga propeta]] na nasa [[Lumang Tipan]] ng [[Bibliya]].  Isinulat ito ng propetang [[ebangheliko]]ng si [[Isaias]].&lt;ref name=Biblia/&gt;

==Isaias==
Si '''[[Isaias]]''' (Hebreo: יְשַׁעְיָהוּ‎, Yəšaʿyāhū, &quot;Si [[Yahweh]] ay Kaligtasan&quot;)  ay isang [[propeta]] na itinuturing na pinakadakilang [[propeta]] sa [[Tanakh]] o [[Lumang Tipan]] ng [[Bibliya]] na sumulat ng [[Aklat ni Isaias]] kapitulo 1-39. Tinatawag siya ng [[Diyos]] sa pagkapropeta mula kamatayan ni Haring [[Uzzias]], ca. 742 BCE at nabuhay sa mga panahon ng mga hari ng [[Kaharian ng Juda]] na sina [[Uzzias]], [[Jotham]], [[Ahaz]], at [[Hezekias]].  Natanggap niya ang katungkulang humula mula sa [[Diyos]] sa loob ng [[Templo ni Solomon]] sa [[Herusalem]] sa pamamagitan ng isang pangitain.&lt;ref name=Biblia2&gt;{{cite-Biblia2|Isaiah}}&lt;/ref&gt;  Naging tungkulin ni Isaias ang akitin ang sambayanang Juda para manumbalik sa [[Diyos]] sapagkat kung hindi nila gagawin ito parurusahan sila ng Diyos.  Namuhay siya noong mga mahalagang panahon kung kailan sinakop ng [[Imperyong Neo-Asirya]] ang Israel at kung kailan naging isang tributaryo o &quot;nagbibigay ng buwis&quot; sa Asirya ang [[Kaharian ng Juda]] at nang salakayin ng Asirya ang [[Herusalem]] sa panahon ni [[Hezekias]]

Ayon sa [[Pag-akyat ni Isaias]], si Isaias ay pinatay ni haring [[Mannases]] na anak ni [[Hezekias]] sa pamamagitan ng paghati sa kanyang katawan sa dalawa. Ito ay may alusyon sa [[Sulat sa mga Hebreo]] 11:37.

===Estilo at impluho ng pagsulat===
Dahil sa estilo ni Isaias bilang manunulat, at maging dahil sa sariwang paglalarawan ng mga kaganapan, itinuturing siyang isang makatang henyo sa larangan ng panitikang pambibliya.  Isa rin siyang tanyag na pambansang pigura, partikular na sa mga usapin at gawaing pambayan.  Sa kapanahun ng [[Bagong Tipan]], karaniwang ipinaliwanag ng mga [[Kristiyano]]ng manunulat na tumutukoy sa makasaysayang si [[Kristo]] ang mga propesiya ni Isaias tungkol sa pagdating ng Mesias.&lt;ref name=Biblia2/&gt;

==Pagsilang ng mga sanggol bilang tanda sa pagkubkob ng Asirya laban sa mga kaaway ni Ahaz==
===Sanggol na Emmanuel===
Ayon sa Isaias Kapitulo 7, ang isang sanggol ay isisilang ng isang dalaga (Hebreo:''Almah'') na isisilang sa panahon ni haring [[Ahaz]] ng [[Kaharian ng Juda]] bilang tanda na hindi mananaig ang kanyang mga kaaway na sina [[Pekah]] ng [[Kaharian ng Israel (Samaria)]] at [[Rezin]] ng [[Aram-Damasco]]. Ito ay pinakahulugan ng [[Ebanghelyo ni Mateo]] na tumutukoy sa isang [[mesiyas]] at sa kapanganakang [[birhen]] ni [[Maria]] kay [[Hesus]]

===Sanggol na Maher-shalal-hash-baz===
Ang sanggol na Maher-shalal-hash-baz (Hebreo: מַהֵר שָׁלָל חָשׁ בַּז, Mahēr šālāl ḥāš baz – &quot;Pinabilis ang pagkubkob&quot;) (Kapitulo 8-9) ang ikalawang sanggol na ipinanganak upang tanda sa pagwasak ng mga kaaway ni [[Ahaz]] na sina [[Pekah]] at [[Rezin]] ni [[Tiglath-Pileser III]] ng [[Imperyong Neo-Asirya]].
===Hezekias===
Sa kapanganakan ng anak ni [[Ahaz]] na si [[Hezekias]], si Hezekias ay inilarawan ni Isaias na haring magpapatuloy sa pamumuno sa sa trono ni [[David]] sa [[Kaharian ng Juda]] (Kapitulo 9-39). Ayon sa [[2 Hari]] 18, si Hezekias ay isang matuwid na hari na &quot;walang katulad niya pagkatapos niya o bago niya&quot; na dumalisay sa [[Templo ni Solomon]], nagbalik ng pagsamba &quot;lamang&quot;  kay [[Yahweh]] at wumasak sa mga [[Asherah]]([[2 Hari]] 18). Sa panahon ni Hezekias, ang kapayapaan ay sinabi ring mananaig sa Juda(Kapitulo 9-39; 39:8).
==Mga bahagi==
Binubuo ang Aklat ni Isaias ng mga sumusunod na mga bahagi:&lt;ref name=Biblia/&gt;

:* ''Mga Hula sa [[Kaharian ng Juda]] at [[Kaharian ng Israel]]'' (1-12)
:* ''Mga Hula Laban sa mga Bansang [[Sinaunang Ehipto]] (19:1-25;20:1-6), [[Cush]] (Kapitulo 18,20), [[Edom]] (21), [[Moab]] (Kapitulo 15-16), [[Phillistia]] (Kapitulo 14), [[Aram-Damasco]] (Kapitulo 17), [[Arabia]] (Kapitulo 21), [[Imperyong Neo-Asirya]] (Kapitulo 10, 14), [[Imperyong Neo-Babilonya]] (Kapitulo 13 na sasakupin ng [[Medes]] ngunit hindi nangyari, Kapitulo 14, 21).
:* ''Tungkol sa Parusa sa [[Kaharian ng Israel (Samaria)]] at Herusalem at Pagkubkob dito ng [[Imperyong Neo-Asirya]]'' (28-39)
:* ''Pagkakaligtas ng Judah mula sa [[Imperyong Neo-Babilonya]] at pagkahirang sa [[mesiyas]] na si [[Dakilang Ciro]](45:1) ng Persiyanong [[Imperyong Akemenida]] na nagpabagsak sa [[Imperyong Neo-Babilonya]] noong ca. 539 BCE.'' (40-48)
:* ''Iniligtas ng Lingkod ng Panginoon ng Israel'' (49-66)
{{Bibliya}}

==Kuwento ayon sa Aklat ni Isaias==
Laban sa pananakop ng mga Asiryo, ang magkaaway na mga kahariang ng Syria at [[Kaharian ng Israel (Samaria)]] ay bumuo ng alyansa([[2 Hari]]) 22:1). Bago nito, humingi ng tulong si Ahab sa hari ng [[Kaharian ng Juda]] na si [[Jehoshaphat]] laban sa Syria(2 Kronika 18:3).  Bagaman namatay si [[Ahab]], ipinagpatuloy ni Jehoshaphat ang pakikipagtulugan sa mga hari ng [[Kaharian ng Israel (Samaria)]] na sina [[Jehoram]] at [[Ahazias]]. Sa sumunod na [[siglo]], naging [[basalyo]] ng mga Asiryo ang mga hari ng Israel at Syria. Ang hari ng Israel na si Menahem ay pumayag na maging basalyo ng Asirya. Si [[Pekah]] na pinuno ng hukbo ng Israel ay sumunggab sa trono ni [[Pekaiah]] na anak ni Menahem. Tumanggi si Pekah na maging basalyo ng Asirya at kasama ng Syria ay naghimagsik laban sa Asirya. Gayunpaman, alam nilang ang kanilang koalisyon ay walang kakayahan na talunin ang mga Asiryo at sinikap na bumuo ng koalisyon sa ibang mga bansa. Tanging ang hari ng [[Kaharian ng Juda]] na si Ahaz ang  tumanggi na sumapi sa koalisyong ito. Dahil dito, sinikap nina Pekah at hari ng [[Aram-Damasco]] na si Rezin na palitan si Ahaz at ilagay ang anak ng isang taong nagngangalang Tabeel([[Aklat ni Isaias]] 7:6). Sinalakay ng dalawa ang [[Kaharian ng Juda]](1 Cronica 28, [[2 Hari]] 16:6). Sa takot ni Ahaz, humingi siya ng tulong sa Asirya(2 Hari 16:7-8) at nagbigay ng [[tributo]] dito.  Ayon sa [[2 Hari]] 16:9, pinatay ng hari ng Asirya si Rezin ngunit walang ebidensiyang arkeolohikal na sumusuporta dito. Ito ay salungat sa [[2 Cronica]] 28:20-21 na nagsalaysay na hindi tinulungan ng Asirya si Ahaz. Ang Israel ay naging basalyo ng Asirya. Pinatalsik ni ni Tiglath Pileser si Pekah at ipinalit si [[Hoshea]] na pumayag na maging basalyo ng Asirya. Pinatay ni Hoshea si Pekah. Pagkatapos mamatay ni Tiglath Pileser, tumanggi si Hoshea na magbigay ng tributo sa Asirya. Kinulong ng sumunod na haring si [[Shalmaneser V]] si Hoshea at kinubkob ang [[Kaharian ng Israel (Samaria)]]. Ipinagpatuloy ng sumunod na haring si Sargon II ang pagsalakay sa Israel at ipinatapon ang mga mamamayan nito noong ca.722 BCE. Sa pag-upo sa trono ni [[Hezekias]], ito ay napilitang sumali sa alyansa sa [[Sinaunang Ehipto]] laban sa Asirya.  Tinuligsa ni Isaias ang alyansang ito (Kapitulo 28-30). Nang ca. 701 BCE, sinalakay ng hari ng [[Imperyong Neo-Asirya]] na si [[Sennacherib]]  at Judah at ang Herusalem ngunit ito ay umurong. Ayon sa Kapitulo 38, ito ay dahil sa isang [[milagro]] kung saan pinatay ng [[anghel]] ni Yahweh ang mga hukbo ni Sennacherib na ayon sa mga iskolar ay isang alamat. Ayon sa  mga salasay sa rekord na Asiryo, ang isang bagong himagsikan ay sumiklab sa [[Babilonya]] nang taong ito at patuloy ang pagtugis ng mga Asiryo kay [[Marduk-apla-iddina II]].  Pagkatapos ng pagsalakay ni Sennacherib, si Hezekias ay nagkasakit ngunit pinangakuan ng karagdagang 15 taon sa kanyang buhay(20:6) at ang [[anino]] sa hagdan ay lumipat sa kabilang direksiyon(38:8) Nang malaman ito ng hari ng [[Babilonya]] na si [[Marduk-apla-iddina II]] na tinalo ni Sennacherib sa kanyang unang pakikidigma sa Babilonya, nagpadala siya ng mga sugo kay Hezekias upang makiusyoso at pinakitaan ni Hezekias ang mga ito ng lahat ng mga kayamanang kanyang nalikom. Dahil dito, sinuway siya ni [[Isaias]] at sinabing ang lahat ng mga kayamanang ito ay kukunin ng mga [[Babilonyo]] at dadalhin sa [[Lungsod ng Babilonya]] (Isaias 39).

==Komposisyon==
Ayon sa tradisyon ng mga Hudyo at Kristiyano, ang buong ''Aklat ni Isaias'' ay isinulat ni propeta Isaias noong ika-8 siglo BCE. Gayunpaman, ang mga modernong skolar ng [[Bibliya]] ay nagbigay konklusyon na ang aklat na ito ay hindi maaaring isinulat ng isang may-akda.&lt;ref name=&quot;sweeney&quot;&gt;Sweeney, Marvin A., ''Isaiah 1–4 and the post-exilic understanding of the Isaianic tradition'', Beiheft zur Zeitscrift für die alttestamentliche Wissenschaft 171. Berlin &amp; New York: de Gruyter, 1988 ISBN 0-89925-404-7.&lt;/ref&gt;{{Rp|p.1}}&lt;ref&gt;For an example of the Jewish tradition concerning the composition of ''Isaiah'' in antiquity, see Josephus' ''[[Antiquities of the Jews]]'' XI, ch.1 . Josephus says&lt;!-- changed &quot;theorizes&quot; to &quot;says&quot; because we don't know if it was Josephus' own theory or if he got it from somewhere else --&gt; that the statements about Cyrus the Great were indeed prophecies by Isaiah, but were themselves motivation for Cyrus to bring them to fulfillment as [[self-fulfilling prophecies]]. Further, Josephus says, Cyrus used the prophecies to justify and glorify his actions as [[divine will]]. For an example of the Christian tradition in antiquity, see [[Eusebius]] as reported in Hollerich, Michael J., ''[http://books.google.ca/books?id=ofS9hdOhQwUC&amp;pg=PA139#v=onepage&amp;q&amp;f=false Eusebius of Caesarea's Commentary on Isaiah: Christian exegesis in the age of Constantine]'' (Oxford University Press, 1999), pp. 138-142.  Hollerich also writes on Josephus' account.&lt;/ref&gt; Ang mga obserbasyon na tumungo sa konklusyong ito ang sumusunod:&lt;ref&gt;{{cite book|pages=[https://archive.org/details/introductiontoo00cree/page/172 172]|first=Harlan|last=Creelman|title=An Introduction to the Old Testament |url=https://archive.org/details/introductiontoo00cree|publisher=The Macmillan company |year=1917}}&lt;/ref&gt;
*Mga propesiya: Ang mga talata ng Isaias 40–66 ay tumutukoy sa mga pangyayaring hindi nangyari sa sinasabing panahon ni Isaias gaya ng pag-akyat sa kapangyarihan ng [[Imperyong Neo-Babilonya]] bilang pandaigdigang kapangyarihan, ang pagkakawasak ng [[Kaharian ng Juda]] ng [[Imperyong Neo-Babilonya]] at ang pag-akyat ni [[Cirong Dakila]] na mga ebidensiya nang kalaunang komposisyo ng aklat na ito.&lt;ref&gt;Eng, Milton, &quot;[http://books.google.ca/books?id=gkhxEy8Q_44C&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA216#v=onepage&amp;q&amp;f=false What's in a Name? Cyrus and the Dating of Deutero-Isaiah]&quot; in Kaltner &amp; Stulman (eds.), ''Inspired Speech: Prophecy in the Ancient Near East'' (T&amp;T Clark International, 2004), pp. 216-224.&lt;/ref&gt; Ginamit ni [[R. N. Whybray]] ang mga talatang ito upang tukuyin ang panahon ng mga aktibidad ng Deutero-Isaias mula 550 BCE hanggang 539&amp;nbsp;BCE).&lt;ref&gt;[http://books.google.ca/books?id=QMENImo6ISYC&amp;pg=PA10] Whybray, Roger Norman, ''The second Isaiah'', Sheffield, England: Sheffield Academic Press, 1983 ISBN 0-567-08424-8, pp. 11–12.&lt;/ref&gt;
*Anonimidad: Ang paggamit ng pangalang Isaias ay biglaang huminto pagkatapos ng Kapitulo 39. 
*Istilo → May biglaang pagbabago sa istilo at teolohiya pagkatapos ng Kapitulo 40.&lt;ref name=&quot;Bromiley&quot;&gt;{{cite book|pages=895–895|first=Geoffrey W.|last=Bromiley|title=The international standard Bible encyclopedia |isbn=978-0-8028-3782-0 |year=1982}}&lt;/ref&gt; Maraming mga mahahalgang salita at parirala na matatagpuan sa isang seksiyon ay hindi matatagpuan sa ibang mga seksiyon.&lt;ref name=&quot;mercer&quot;&gt;[http://books.google.ca/books?id=goq0VWw9rGIC&amp;pg=PA414 Mercer dictionary of the Bible]&lt;/ref&gt;
*Sitwasyong historikal: Ang sitwasyong historikal ay dumaan sa tatlong mga yugto: Sa mga kapitulo 1-39, ang may-akda nito ay nagsasalita ng paghatol na babagsak sa mga masasamang Israelita. Sa mga kapitulo 40-55, ang pagkakawasak ng Herusalem at Templo nito noong 587&amp;nbsp;BCE ay tinrato bilang nagganap nang katotohanan at ang pagbagsak ng [[Imperyong Neo-Babilonya]] ay itinuring bilang nalalapit na banta. Sa mga kapitulo 56-66, ang pagbagsak ng Imperyo Babilonia ay nasa nakaraan na(past).&lt;ref name=&quot;mercer&quot;/&gt;

Dahil sa mga ebidensiyang ito, hinati ng mga skolar ang aklat na ito sa tatlong mga bahagi:&lt;ref name=&quot;Boadt&quot;&gt;{{Cite book|title=Reading the Old Testament: An Introduction|url=https://archive.org/details/readingoldtestam0000boad_z7x7| authorlink=Lawrence Boadt | first=Lawrence|last=Boadt |year=1984 |isbn=978-0-8091-2631-6}}&lt;/ref&gt;
* Kapitulo 1 hanggang 39 (na tinerminuhang ''Unang Isaias'', ''Proto-Isaias'' o ''Orihinal na Isaias''): ito ay akda ng orihinal na nagpakilalang propetang Isaias na nasa sa Herusalem sa pagitan ng 740 at 687&amp;nbsp;BCE.&lt;ref name=&quot;CSB&quot;&gt;{{Cite web | title = Introduction to the Book of Isaiah | accessdate = 2007-04-29 | url = http://www.nccbuscc.org/nab/bible/isaiah/intro.htm | publisher = United States Conference of Catholic Bishops | archive-date = 2012-12-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121207092442/http://nccbuscc.org/nab/bible/isaiah/intro.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
* Kapitulo 40 hanggang 55 (na tinerminuhang ''Ikalawang Isaias'' o ''Deutero-Isaias''): ito ay isinulat ng isang hindi kilalang may-akda na namuhay sa [[Lungsod ng Babilonya]] sa huli nang [[pagkakatapon sa Babilonya]] ng mga Israelita.&lt;ref name=&quot;Boadt&quot; /&gt;{{rp|418}}
* Kapitulo 56 hanggang 66 (na tinerminuhang ''Ikatlong Isaias'' o ''Trito-Isaias''): ito ay isinulat ng mga hindi kilalang alagad na naghahangad na ipagpatuloy ang akda ni Isaias pagkatapos ng pagkakatapon ng mga taga-Juda sa [[Lungsod ng Babilonya]].&lt;ref name=&quot;Boadt&quot; /&gt;{{rp|444}} (Ang ilang mga skolar ay nagmungkahing ang Kapitulo 55-66 ay isinulat ng Deutero-Isaias pagkatapos ng pagbagsak ng [[Imperyong Neo-Babilonya]])&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/topic/Book-of-Isaiah&lt;/ref&gt;

Ito ay nagpapahiwatig  na ang sekwensiya ng bago ang pagkakatapon(pre-exilic), pagkakatapon(exilic) at pagkatapos ng pagkakatapon(post-exilic) ay medyo nakaliligaw dahil ang labis na pagbabago o editing ay nangyari sa lahat ng mga seksiyong ito.
&lt;ref name=&quot;blenkinsopp&quot;&gt;Blenkinsopp, Joseph, ''A history of prophecy in Israel'', Louisville, Kentucky: Westminster John Knox, revised edition,1996 ISBN 0-664-25639-2&lt;/ref&gt;{{Rp|p.183}}

Walang katiyakan kung paanong ang mga seksiyong Deutero-Isaias at Trito-Isaias ay naidugtong sa orihinal na Isaias. Ang dalawang magkalabang mga teoriya ng skolar ay ang Deutero-Isaias ay isinulat bilang pagpapatuloy ng Proto-Isaias o ito ay isinulat nang hiwalay at naidugtong sa unang seksiyon sa kalaunang panahon.
&lt;ref&gt;[http://books.google.com.au/books?id=Z9zLXRhNl9MC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=The+prophetic+literature:+an+introduction&amp;source=bl&amp;ots=x2k5u1yeaq&amp;sig=O9v3Gi-T2rNOQPRPIwrD2jdfM6A&amp;hl=en&amp;ei=cSufTMGaHZDCcaHMudIJ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;ved=0CCAQ6AEwAQ#v=onepage&amp;q&amp;f=false Petersen, David L., &quot;The prophetic literature: an introduction&quot; (Westminster John Knox, 2002)] p.48&lt;/ref&gt;

==Sa Nagkakaisang mga Bansa==
[[Talaksan:Isaiah Wall.jpg|thumb|200px|left|Ang taludtod mula sa ''Isaias 2:4'' na ginagamit ng [[Nagkakaisang mga Bansa]], at nakapaskel sa pader ng isang muog malapit sa himpilan nito sa [[Lungsod ng New York]].]]
Hinango ng [[Nagkakaisang mga Bansa]] ang paggamit ng isang hindi opisyal na paglalahad ng misyong pang-organisasyon, na nasa wikang Ingles, mula sa ''Isaias 2:4'' na naglalaman ng ganitong mga pananalita:

{{Quote|''Siya ang huhukom sa mga bansa at hahatol sa maraming bayan, at gagawing sudsod ang kanilang mga tabak at karit ang kanilang mga sibat.  Hindi na sila gagamit ng patalim, ang isang bansa sa kapwa bansa at hindi sila magsasanay sa digmaan.''&lt;ref name=Biblia/&gt;}}

Nagsasabi ito sa Ingles ng ganito:
{{Quote|''And he shall judge between the nations, and shall reprove many peoples: and they shall beat their swords into plowshares, and their spears into pruninghooks: nation shall not lift up sword against nation, neither shall they learn war any more.''&lt;ref name=ERV/&gt;}}

Ang mga sumusunod ang mismong hinango ng Nagkakaisang mga Bansa, at nakaukit sa tinatawag na ''Pader ni Isaias'' sa isang muog malapit sa himpilan nito sa [[Lungsod ng New York]]:

Sa Ingles:
{{Quote|''They shall beat their swords into plowshares.  And their spears into pruning hooks.  Nation shall not lift up sword against nation.  Neither shall they learn war any more.''&lt;ref name=ERV&gt;[http://erv.scripturetext.com/isaiah/2.htm ''Isaiah 2:4''], English Revised Version, On-line Parallel Bible, SriptureText.com/Biblos.com&lt;/ref&gt;&lt;ref name=UN&gt;[http://www.un.org/Depts/dpko/dpko/50web/8.htm ''Statement by the United Nations Secretary-General Before the Special Commemorative Meeting of the General Assembly Honouring 50 Years of Peacekeeping''], ''50 Year of United Nations Peacekeeping Operations'', 1948-1998, UN.org, 6 Oktubre 1998: (...) ''Isaiah's words - &quot;they shall beat their swords into plowshares, and their spears into pruninghooks; nation shall not lift up sword against nation; neither shall they learn war anymore&quot; - will never be more than an ideal for humanity.'' (...)&lt;/ref&gt;}}

Na katumbas sa Tagalog na:
{{Quote|''Gagawin (nilang) sudsod ang kanilang mga tabak at karit ang kanilang mga sibat. Hindi na sila gagamit ng patalim, ang isang bansa sa kapwa bansa at hindi sila magsasanay sa digmaan.''&lt;ref name=Biblia/&gt;}}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Mga panlabas na kawing==
*[http://adb.scripturetext.com/isaiah/1.htm Aklat ni Isaias (''Book of Isaiah'')]{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, mula sa Ang Dating Biblia (1905)
*[http://angbiblia.net/isaias.aspx Aklat ni Isaias], mula sa Ang Biblia, AngBiblia.net

{{DEFAULTSORT:Isaias, Aklat ni}}
[[Kategorya:Nevi’im]]
[[Kategorya:Bibliya]]</text>
      <sha1>npgv3wi99st7eg9472ttfsuasmtvoag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Homoseksuwalidad</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61728</id>
    <revision>
      <id>2213120</id>
      <parentid>2166448</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69433" sha1="nggmhwbj6b5i4j0yo1b18lvyo7g2sex" xml:space="preserve">{{Oryentasyong seksuwal}}
[[File:2011 TW-KHH 2nd LGBT Pride DSC7323 (6181587842).jpg|thumb]]
[[File:Just married (9178119295).jpg|thumb]]
[[Talaksan:Gay flag.svg|thumb|right|Watawat na sagisag ng pamayanan (komunidad) ng homoseksuwal. Ang iba ibang kulay ng bahaghari (rainbow) ay sumasagigsag sa [[pagkakaiba-iba]] o dibersidad sa homoseksuwal na komunidad.]]

Ang '''homoseksuwalidad'''&lt;ref name=Gabby&gt;[http://www.gabbydictionary.com/home.asp ''Homosexuality'', homoseksuwalidad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711062445/http://www.gabbydictionary.com/home.asp |date=2011-07-11 }}, Gabby's Dictionary, GabbyDictionary.com&lt;/ref&gt; o '''homosekswalidad''' ay romantikong atraksiyon, atraksiyong seksuwal o gawaing seksuwal sa mga kasapi ng magkatulad na [[kasarian]]. Ito ay bahagi ng katangian o katauhan ng isang tao. Bilang isang [[seksuwal na orientasyon]], tumutukoy ang homoseksuwalidad sa &quot;permanenteng pagnanais na makaranas ng seksuwal, magiliw, o romantikong atraksiyon&quot; pangunahin o natatangi sa mga taong katulad na kasarian. &quot;Tumutukoy din ito sa pagkakakilanlang pampersonal o panlipunan batay sa mga nabanggit na atraksiyon, mga kilos na ipinapakita nila, at sa pagsanib sa komunidad kung saan sila kabahagi.&quot;&lt;ref name=&quot;apahelp&quot;&gt;{{citation |url=http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx |title=Sexual Orientation, Homosexuality, and Bisexuality |periodical=[[American Psychological Association|APA]]HelpCenter.org |accessdate=2010-03-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=amici&gt;{{cite web |url=http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |page=30 |title=Case No. S147999 in the Supreme Court of the State of California, In re Marriage Cases Judicial Council Coordination Proceeding No. 4365(...) - APA California Amicus Brief&amp;nbsp;— As Filed |format=PDF |date= |accessdate=2010-12-21 |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118184353/http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Isa ang homoseksuwalidad sa tatlong pangunahing kaurian ng oryentasyong seksuwal, kasama nang [[biseksuwalidad]] at [[heteroseksuwalidad]]. Ayon sa mga siyentipiko at sa pagkakaunawang medikal, ang oryentasyong seksuwal ay hindi pinipili, bagkus ay isang komplikadong pagsasama ng mga dahilang [[Biolohiya|biolohikal]] at pangkapaligiran.&lt;ref name=&quot;apahelp&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Frankowski&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1542/peds.113.6.1827 |author=Frankowski BL|author2=American Academy of Pediatrics Committee on Adolescence|title=Sexual orientation and adolescents |journal=Pediatrics|volume=113 |issue=6 |pages=1827–32 |year=2004 |month=June|pmid=15173519|url=http://pediatrics.aappublications.org/content/113/6/1827.long}}&lt;/ref&gt; Bagamat mayroon pa rin naniniwala na ang mga gawaing homoseksuwal ay &quot;hindi natural&quot; o &quot;dispunksiyunal&quot;,&lt;ref name=&quot;religioustolerance&quot;&gt;{{cite web | last = Robinson | first = B. A. | title = Divergent beliefs about the nature of homosexuality | publisher = Religious Tolerance.org | year = 2010 | url = http://www.religioustolerance.org/hom_fixe.htm | accessdate = 12 Setyembre 2011 | archive-date = 2019-05-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190510051718/http://www.religioustolerance.org/hom_fixe.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;religioustolerance-dysfunctional&quot;&gt;{{cite web| last = Schlessinger| first = Laura| title = Dr. Laura Schlessinger andt homosexuality| publisher = Religious Tolerance.org| year = 2010| url = http://www.religioustolerance.org/hom_0078.htm| accessdate = 19 Setyembre 2012| archive-date = 2019-01-29| archive-url = https://web.archive.org/web/20190129135629/http://www.religioustolerance.org/hom_0078.htm| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ipinapakita ng mga pagsasaliksik na ang homoseksuwalidad ay isang halimbawa ng normal at natural na kaurian ng seksuwalidad ng tao at hindi ng isang epekto ng negatibong pag-iisip.&lt;ref name=&quot;apahelp&quot;/&gt;&lt;ref name=PAHO&gt;{{cite web|title=&quot;Therapies&quot; to change sexual orientation lack medical justification and threaten health|url=http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=6803&amp;Itemid=1926|publisher=Pan American Health Organization|accessdate=26 Mayo 2012|archive-date=2012-05-26|archive-url=https://www.webcitation.org/67xKQyixE?url=http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content|url-status=bot: unknown}}archived here .&lt;/ref&gt; Ang panghuhusga at diskriminasyon laban sa mga taong homoseksuwal at biseksuwal ([[homophobia]]) gayunman ay nagpapakita ng isang malaking epekto pang-silohikal, at mas lalong nakasisira sa mga batang homoseksuwal at biseksuwal.&lt;ref name=PAHO /&gt;

Pinakatalamak na salitang ginagamit sa mga taong homoseksuwal ang ''lesbyan'' o ''tomboy'' para sa mga babae at ''bakla'' o ''beki'' para sa mga lalaki. Ang bilang ng tao na nagsasabi na sila ay bakla o lesbyan at ang bilang ng taong may karanasang seksuwal sa katulad na kasarian ay mahirap sukatin para sa mga mananaliksik dahil sa iba't ibang mga kadahilanan, kabilang na ang maraming mga bakla ang hindi bukas sa paglaladlad dahil sa resulta ng homophobia at diskriminasyong [[heteroseksismo]].&lt;ref name=&quot;levay&quot;&gt;[[Simon LeVay|LeVay, Simon]] (1996). ''[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/books/chap1/queerscience.htm Queer Science: The Use and Abuse of Research into Homosexuality].'' Cambridge: The MIT Press ISBN 0-262-12199-9&lt;/ref&gt; Ang mga kilos homoseksuwal ay naidokumento at naitala rin sa maraming espesye ng hayop.&lt;ref&gt;[http://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616122106.htm Science Daily: Same-Sex Behavior Seen In Nearly All Animals]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=''1,500 animal species practice homosexuality''. ''The Medical News'', 23 Oktubre 2006 |url=http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx |access-date=18 Marso 2013 |archive-date=10 Pebrero 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110210172226/http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sommer, Volker &amp; Paul L. Vasey (2006), Homosexual Behaviour in Animals, An Evolutionary Perspective. [[Cambridge University Press]], Cambridge. ISBN 0-521-86446-1&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bagemihl&gt;{{harv|Bagemihl|1999}}&lt;/ref&gt;

Maraming mga bakla at lesbiyana ang tapat sa mga ugnayan ng magkatulad na kasarian, subalit kamakailan lamang nagkaroon ng mga uri ng [[senso]] at kaisipang pampolitika na magsasagawa upang ipakita ang kanilang hanay.&lt;ref&gt;[http://www.mercurynews.com/census/ci_18334802?nclick_check=1 Census statistics show quarter of California same-sex couples raising kids]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aurorasentinel.com/email_push/news/article_4f4ff05a-a728-11e0-8983-001cc4c03286.html More Same-Sex Couples in Colorado, Census Shows]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Region Saw Increase In Same-Sex Households |url=http://www.starnewsonline.com/article/20110630/ARTICLES/110639995/1004/sitemaps |access-date=2013-05-29 |archive-date=2016-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160329030306/http://www.starnewsonline.com/article/20110630/articles/110639995/1004/sitemaps |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 Census 2010: One Quarter of Gay Couples Raising Children]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Minnesota Sees 50% Rise in Number of Gay Couples |url=http://www.startribune.com/local/125537288.html |access-date=2013-05-29 |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717123400/http://www.startribune.com/local/125537288.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Census:Dutchess, Ulster Gay Households Increase |url=http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase |access-date=2013-05-29 |archive-date=2016-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160119045141/http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://westchesterrealestateinformation.com/same-sex-couples-numbers-soar-in-ny-2010-census-finds/ |title=Same Sex Couples' Numbers Soar In N.Y, 2010 Census Finds |access-date=2017-02-21 |archive-date=2013-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430050627/http://westchesterrealestateinformation.com/same-sex-couples-numbers-soar-in-ny-2010-census-finds/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.edgeboston.com/index.php?ch=news&amp;sc=local&amp;sc3=&amp;id=123278 |title=87% Increase in Same-Sex Nevada Households Since 2000 |access-date=2013-05-29 |archive-date=2014-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141026075323/http://www.edgeboston.com/index.php?ch=news&amp;sc=local&amp;sc3=&amp;id=123278 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2010 Census indicates increase among same-sex homeowners in Oklahoma |url=http://www.necn.com/07/14/11/Gay-lesbian-households-increase-in-Okla/landing_politics.html?&amp;apID=aebfe9933c274365a694d062894d773c |access-date=2013-05-29 |archive-date=2013-01-30 |archive-url=https://archive.today/20130130091511/http://www.necn.com/07/14/11/Gay-lesbian-households-increase-in-Okla/landing_politics.html?&amp;apID=aebfe9933c274365a694d062894d773c |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Spike In Number of City's Same-Sex Couples |url=http://www.wnyc.org/blogs/wnyc-news-blog/2011/jul/15/spike-number-same-sex-couples-city/ |access-date=2013-05-29 |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727052503/http://www.wnyc.org/blogs/wnyc-news-blog/2011/jul/15/spike-number-same-sex-couples-city/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Etimolohiya ==
 
Nagmula ang salitang ''homoseksuwal'' sa pinagsamang salitang Griyego at Latino, na ang unang bahagi ay hango sa Griyegong salita na ὁμός homos, 'katulad' (hindi kaugnay ng homo sa Latino, na nangangahulugang 'tao', gaya ng sa Homo sapiens), kaya nangangahulugang mga kilos seksuwal at pag-ibig sa pagitan ng dalawang kasapi ng magkatulad na kasarian, kasama na ang lesbyanismo.&lt;ref&gt;{{cite book |title= A Dictionary of True Etymologies|last=Room |first=Adrian |authorlink= |year=1986 |publisher= |location= |isbn=978-0710203403 |page=84 |pages= |accessdate=5 Oktubre 2012 |url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title= A Student's Dictionary of Psychology|last=Statt |first=David A. |authorlink= |year=2004 |publisher=Psychology Press |location= |isbn=978-1841693422 |page=[https://archive.org/details/studentsdictiona0000stat/page/93 93] |pages= |accessdate=5 Oktubre 2012 |url=https://archive.org/details/studentsdictiona0000stat}}&lt;/ref&gt; Natagpuan ang pinakaunang alam na nailimbag na ''homoseksuwal'' sa isang polyetong Aleman noong 1869&amp;nbsp;ng isang Austriyanong nobelista na si [[Karl-Maria Kertbeny]], at hindi alam kung sino ang naglimbag,&lt;ref name=glbtq&gt;{{citation|url=http://www.glbtq.com/social-sciences/kertbeny_km.html|title=Karl-Maria Kertbeny: The Coinage and Dissemination of the Term|accessdate=2012-06-12|periodical=[[glbtq.com]]|archive-date=2015-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626100855/http://www.glbtq.com/social-sciences/kertbeny_km.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; na naglalaman ng pagkukundena laban sa batas kontra sodomya ng [[Kaharian ng Prusya|Prusya]].&lt;ref name=glbtq /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Feray Jean-Claude, Herzer Manfred | year = 1990 | title = Homosexual Studies and Politics in the 19th Century: Karl Maria Kertbeny | url =| journal = Journal of Homosexuality | volume = 19 | issue = | page = 1 }}&lt;/ref&gt; Noong 1879, ginamit ni [[Gustav Jäger]] ang katawagan ni Kertbeny sa kanyang aklat na ''Discovery of the Soul'' (1880).&lt;ref&gt;[http://www.crystalinks.com/gay.html Homosexuality]. ''The first known appearance of homosexual in print is found in an 1869 German pamphlet by the Austrian-born novelist Karl-Maria Kertbeny, published anonymously, arguing against a Prussian anti-sodomy law. In 1879, Gustav Jager used Kertbeny's terms in his book, Discovery of the Soul (1880).''&lt;/ref&gt; Noong 1886, ginamit ni [[Richard Freiherr von Krafft-Ebing|Richard von Krafft-Ebing]] ang katawagang ''homoseksuwal'' at ''heteroseksuwal'' sa kanyang aklat na ''[[Psychopathia Sexualis (aklat)|Psychopathia Sexualis]]'', na maaaring hiniram niya kay Jäger. Naging tanyag ang aklat ni Kraff-Ebing sa mga karaniwang tao at mga manggagamot (''doktor'') at ang mga terminong &quot;heteroseksuwal&quot; at &quot;homoseksuwal&quot; ay ang pinakalaganap na ginagamit na termino para sa oryentasyong seksuwal.&lt;ref&gt;[http://www.glbtq.com/social-sciences/krafft_ebing_r.html Krafft-Ebing, Richard von (1840–1902)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120409220543/http://www.glbtq.com/social-sciences/krafft_ebing_r.html|date=2012-04-09}}. ''[[glbtq.com]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=psexualis&gt;{{citation |url=http://www.kino.com/psychopathia/history.html |title=Psychopathia Sexualis |accessdate=2007-09-07 |periodical=Kino.com}}&lt;/ref&gt;

=== Mga salitang ginagamit sa homoseksuwalidad ===

Sa mga bansang gumagamit ng [[Wikang Ingles|Ingles]], karaniwan at katanggap-tanggap ang salitang ''&quot;gay&quot;'' upang tukuyin ang isang homoseksuwal. Sa [[Pilipinas]], &quot;bakla&quot;' ang karaniwang katumbas ng homoseksuwal, ngunit sumasakop din ang salitang ito sa ibang oryentasyon seksuwal na sa istriktong kahulugan ng salitang homoseksuwal (na eksklusibong atraksiyon sa katulad na kasarian) ay hindi kabilang dito. Kabilang sa tinatawag na bakla ang mga [[biseksuwal]] (silahis), [[transeksuwal]], mga kilos babae, at minsan ay ang mga malamya kumilos. Tumutukoy sa taong may magkatulad na atraksiyon sa parehong babae at lalaki ang biseksuwal. Samantala, [[transeksuwal]] ang tawag sa mga taong tinuturing ang kanilang sarili na kabaligtad ng kanilang kasarian. Ang oryentasyong seksuwal ay nararamdamang atraksiyong sekswal samantalang ang pagkakakilanlang pangkasarian ay paghahayag ng nararamdamang kasarian na kinabibilangan. Bukod sa salitang bakla, ang mga binabae (babaeng kumilos) na kinabibilangan ng mga transeksuwal at nagdadamit babae (crossdresser) ay tinatawag ding &quot;binabae&quot;, &quot;bading&quot;, &quot;siyoke&quot;, &quot;sirena&quot;, &quot;beki&quot; at iba pa. Ang [[mga bakla]] naman na kumikilos lalake ay tinatawag na &quot;paminta&quot; mula sa pa-men o pa-min na nangangahulugang &quot;nagpapakalalake&quot;. Ang tomboy na iba ang kahulugan sa ibang bansa gaya ng Estados Unidos ay ginagamit sa Pilipinas para sa mga [[lesbiyana]] o mga babaeng may atraksiyon sa kapwa babae at sa mga lalaking transkekswal (ipinanganak na babae).

== Kasaysayan ==
Ang pagtingin ng lipunan tungo sa kaugnayan ng magkatulad na kasarian ay iba-iba ayon sa panahon at lugar, mula sa ang lahat ay inaasahang magkaroon ng kaugnayan sa katulad na kasarian, sa kaswal na pakikisama, sa pagtanggap ng lipunan, hanggang sa pagtingin dito bilang isang maliit na kasalanan, at pagtuligsa sa pamamagitan ng pagsasagawa ng mga batas at mga mekanismong panghusga, at paglalagay nito sa parusang kamatayan.

=== Aprika ===
Bagaman madalas na hindi pinapansin o sinusugpo ng mga mangagalugad na mga Europeo at mga kolonyalista, ang mga pagpapahiwatig homoseksuwal sa mga katutubong Aprika ay buhay at mayroong iba't ibang uri. Inulat ng mga Antropologong sina [[Stephen O. Murray|Stephen Murray]] and [[Will Roscoe]] ang mga babae sa [[Lesotho]] ay pumapasok sa tanggap ng pamayanang &quot;relasyong erotiko&quot;, na tinatawag na ''motsoalle.''&lt;ref name=murrayroscoe&gt;{{Cite book|title=Boy Wives and Female Husbands: Studies of African Homosexualities |url=https://archive.org/details/boywivesfemalehu00murr |last=Murray |first=Stephen (ed.) |authorlink=Stephen O. Murray |author2=[[Will Roscoe|Roscoe, Will]] (ed.) |year=1998 |publisher=[[St. Martin's Press]] |location=New York |isbn=0-312-23829-0}}&lt;/ref&gt; Naitala din ni [[E. E. Evans-Pritchard]] na ang mga lalaking mandirigma na [[Azande]] sa hilagang [[Demokratikong Republika ng Konggo|Congo]] ay palaging kumukuha ng mga batang lalaking mangingibig na may gulang na labindalawa at dalawampu. Ang kaugaliang ito ay nawala noong unang bahagi ng ika-20 dantaon pagkatapos mapasailalim ng mga Europeo ang mga bansa sa Aprika.&lt;ref name=&quot;evanspritchard&quot;&gt;[[E. E. Evans-Pritchard|Evans-Pritchard, E. E.]] (December, 1970). Sexual Inversion among the Azande. American Anthropologist, New Series, 72(6), 1428–1434.&lt;/ref&gt;

=== Amerika ===
[[Talaksan:Catlin - Dance to the berdache.jpg|thumb|Ang ''Dance to the Berdache''&lt;br /&gt; Isang seremonyal na pagsasayaw ng mga [[Sac at Fox]] upang ipagdiwang ang mga taong may dalawang kaluluwa. George Catlin (1796–1872); Smithsonian Institution, Washington, DC]]

Sa mga katutubong tao sa tit kontinente ng Amerika bago pa ang pagdating ng mga Europeo, ang isang uri ng seksuwalidad ay nasa katauhan ng isang taong tinatawag na ''Dalawang Kaluluwang Tao''. Kadalasan ang mga taong ito ay inaalam na sa pagkabata pa lamang, at binibigyan sila ng kanilang mga magulang na pumili na sundin ang daang kanilang tatahakin at, kung tanggapin ng bata ang papel ng isang Dalawang Kaluluwang tao, siya ay papalakihin sa tamang pamamaraan, at tuturuan ng mga kaugalian ng napili niyang kasarian. Kadalasang mga pantas (''shaman'') ang mga taong may dalawang kaluluwa at ginagalang sapagkat sila ay nagtataglay ng higit na kapangyarihan kaysa sa mga pangkaraniwang mga pantas. Ang mga karaniwang kasapi ng pangkat nila na may katulad na kasarian ang kasama nila sa buhay seksuwal.

Karaniwan din ang mga homoseksuwal at transgender na tao sa mga kabihasnan sa [[Amerikang Latino]] bago pa sila nasakop ng mga [[Espanya|Kastila]], gaya ng mga [[Aztec]], [[Kabihasnang Maya]], [[Quechuas]], Moches, [[Kabihasnang Zapotec|Zapotec]], at ang mga [[Tupinambá]] ng  Brasil.&lt;ref name=glbtqlatinamerica&gt;{{citation |first=Ben |last=Pablo |year=2004 |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html |title=Latin America: Colonial |periodical=[[glbtq.com]] |accessdate=2007-08-01 |archive-date=2007-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211012339/http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=glbtqmex&gt;{{cite encyclopedia |last=Murray |first=Stephen |authorlink=Stephen O. Murray |editor=Claude J. Summers |encyclopedia=glbtq: An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture |title=[[Mexico]] |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/mexico.html |accessdate=2007-08-01 |year=2004 |publisher=[[glbtq.com|glbtq, Inc.]] |archive-date=2007-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071102132531/http://www.glbtq.com/social-sciences/mexico.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Woman spying on male lovers.jpg|thumb|200px|left|Isang babae na sumisilip sa nag-iibigang lalaki. Tsina, [[Dinastiyang Qing]].]]
Nagulantang ang mga mananakop na Kastila sa kanilang natuklasang sodomya na harapang ginagawa ng mga katutubong mamamayan, at sinubukang puksain ang mga ''berdache'' (ang tawag ng mga Kastila sa mga taong dalawang kaluluwa) sa pamamagitan ng pagmumulta, eksekyusyon sa harap ng publiko, pagsunog at pagpapakagat sa mga aso.&lt;ref name=coello&gt;Mártir de Anglería, Pedro. (1530). ''[http://www.udel.edu/LAS/Vol3-2Coello.html#Introduction Décadas del Mundo Nuevo]''. Quoted by Coello de la Rosa, Alexandre. &quot;Good Indians&quot;, &quot;Bad Indians&quot;, &quot;What Christians?&quot;: The Dark Side of the New World in Gonzalo Fernández de Oviedo y Valdés (1478–1557), ''[[Delaware]] Review of Latin American Studies'', Vol. 3, No. 2, 2002.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Europa ===
Nagmula sa [[Sinaunang Gresya]] ang pinakaunang mga dokumentong kanluranin (sa mga uri ng panitikan, larawan, at bagay mitolohiya) na may kinalaman sa mga ugnayan ng magkatulad na kasarian sa Europa.

Patungkol sa homoseksuwalidad ng mga lalaki, ang mga dokumentong ito ay naglalarawan ng isang daigdig kung saan ang pakikipag-ugnayan sa isang babae at sa mga kabataan ay isang mahalagang pundasyon ng normal buhay pag-ibig ng isang lalaki. Ang ugnayan ng magkatulad na kasarian ay isang panlipunang institusyon na paiba-ibang nabago sa pag-inog ng panahon at mula sa isang lungsod patungo sa ibang lungsod.

Kakaunti ang nalalaman sa homoseksuwalidad ng mga babae noong unang panahon. Si [[Sappho]], ipinanganak sa pulo ng [[Lesbos]], ay isinama ng mga Griyego sa talaang kanonikal ng ''[[siyam na makatang liriko]]''. Ang mga pang-uring hinango sa kanyang pangalan at pook ng kapanganakan ay ginamit para sa homoseksuwalidad ng mga babae simula noong ika-19 dantaon.&lt;ref name=lesbian&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=lesbian|title=Lesbian|accessdate=2009-02-07|publisher=Online Etymology Dictionary|year=2001|author=Douglas Harper}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sapphic&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Sapphic|title=Sapphic|accessdate=2009-02-07|publisher=Online Etymology Dictionary|year=2001|author=Douglas Harper}}&lt;/ref&gt; Ang mga tula ni Sappho ay tumutuon sa pagkahumaling at pag-ibig sa iba't ibang katauhan at sa parehong kasarian. Ang nagsasaysay ng karamihan nang kanyang mga tula ay nagsasabi ng pagkahibang at pag-ibig para sa iba't ibang babae, subalit ang mga paglalarawan ng mga kilos sa pagitan ng mga babae ay kakaunti at nagdudulot ng maraming mga pagdedebate.&lt;ref&gt;Denys Page, ''Sappho and Alcaeus'', Oxford UP, 1959, pp. 142–146.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harv|Campbell|1982|p=xi–xii}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:NAMA Sappho lisant.jpg|thumb|Si Sappho habang nagbabasa sa kanyang mga kasama c. 435 BC.]]

==== Modernong Panahon ====
Ang ''Love Letters Between a Certain Late Nobleman and the Famous Mr. Wilson'' na nilathala noong 1723 sa Ingglatera ay itinuturing ng ilang makabagong dalubhasa na isang nobela. Ang edisyon noog 1749&amp;nbsp;ng popular na nobelang ''[[Fanny Hill]]'' ni [[John Cleland]] ay kinapalolooban ng mga eksenang homoseksuwal, subalit inalis noong edisyon nito noong 1750. Pati rin noong 1749, ang pinakalumang mahaba at seryosong pagtatanggol sa homoseksuwalidad sa Ingles, ang ''Ancient and Modern [[Pederasty]] Investigated and Exemplified'', na isinulat ni [[Thomas Cannon]], ay inilathala, subalit kaagad na pinigil. Nakasipi dito ang, &quot;Unnatural Desire is a Contradiction in Terms; downright Nonsense. Desire is an amatory Impulse of the inmost human Parts.&quot;&lt;ref&gt;Gladfelder, Hal (Mayo 2006) ''In Search of Lost Texts: Thomas Cannon's 'Ancient and Modern Pederasty Investigated and Exemplified&quot;'', Institute of Historical Research&lt;/ref&gt;

=== Gitnang Silangan ===
Sa sinaunang lipunang [[Asiria]], ang homoseksuwalidad ay pangkaraniwan; at hindi rin ipinagbabawal. Sa halip, ang ilang mga sinaunang mga tekstong Asiriano ay naglalaman ng mga dasal para sa banal na biyaya para sa mga ugnayang homoseksuwal.&lt;ref&gt;Gay Rights Or Wrongs: A Christian's Guide to Homosexual Issues and Ministry, by Mike Mazzalonga, 1996, p.11&lt;/ref&gt; Ang mga paring Asiriano ay kadalasang nakabihis bilang isang homoseksuwal na lalaki.&lt;ref&gt;The Nature Of Homosexuality, Erik Holland, page 334, 2004&lt;/ref&gt;

Sinasabing [[Israel]] ang pinakabukas na bansa sa Gitnang Silangan at Asya para sa mga homoseksuwal,&lt;ref&gt;{{cite news
   | date = 2008-09-17
   | url = http://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/taboo-tolerance/the-five-most-improved-places-for-gay-tolerance-932635.html
   | quote = Israel is the only Middle-Eastern country to support gay rights legislation, and the country attracts gay people from Palestine and Lebanon.
   | accessdate = 2009-05-29
   | work = [[The Independent]]
   | title = The five most improved places for gay tolerance
   | location = London
   | archive-date = 2017-06-11
   | archive-url = https://web.archive.org/web/20170611133449/http://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/taboo-tolerance/the-five-most-improved-places-for-gay-tolerance-932635.html
   | url-status = dead
   }}&lt;/ref&gt; samantalang ang lungsod nitong [[Tel Aviv]] ay binansagang &quot;kabiserang pambakla ng Gitnang Silangan (''&quot;the gay capital of the Middle East&quot;''),&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Was Arafat Gay?|author=James Kirchick|publisher=''[[Out (magazine)|Out]]''}}&lt;/ref&gt; at sinasabing pinakabukas o pinakamalayang lungsod para sa mga bakla sa buong daigdig.&lt;ref&gt;{{cite news|title=The world's most gay-friendly places|work=[[Calgary Herald]]|date=29 Hunyo 2011}}&lt;/ref&gt; Ang taunang [[Tel Aviv Pride|Pride Parade]] bilang pagsuporta sa homoseksuwalidad ay ginaganap sa Tel Aviv.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2010/07/02/dispatch-gay-tel-aviv/|title=Gay Tel Aviv|first=Anthony|last=Grant|date=2 Hulyo 2010}}&lt;/ref&gt;

Nagtatalo-talo ang ilang dalubhasa na mayroong ilang mga halimbawa ng pag-ibig homoseksuwal sa mga sinaunang panitikan, gaya ng sa [[Epiko ni Gilgamesh]] ng Mesopotamia pati na rin sa kuwentong Bibliya na [[David at Jonathan]]. Sa Epiko ng Gilgamesh, ang kaugnayan sa pagitan ng dalawang bida na si [[Gilgamesh]] at ang karakter na si [[Enkidu]] ay kinakakitaan ng ilan ng kahomoseksuwalan.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dynes|first=Wayne|title=Homosexuality in the Ancient World|year=1992|publisher=Garland Publishing|isbn=978-0-8153-0546-0|pages=vii-xv|url=http://books.google.com/books?id=JrpU6O3VnawC&amp;lpg=PP1&amp;dq=homosexuality%20in%20the%20ancient%20world&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=false|chapter=Introduction}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Held|first=George F.|title=Parallels between The Gilgamesh Epic and Plato's Symposium|year=183|pages=199–207|editor=Wayne R. Dynes &amp; Stephen Donaldson}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kilmer|first=Anne Draffkorn|title=A Note on an Overlooked Word-Play in the Akkadian Gilgamesh|year=1992|publisher=Garland Publishing, Inc.|page=264|editor=Wayne R. Dynes and Stephen Donaldson}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Thorbjørnsrud|first=Berit|title=What Can the Gilgamesh Myth Tell Us about Religion and the View of Humanity in Mesopotamia?|year=1992|publisher=Garland Publishing, Inc.|page=452}}&lt;/ref&gt; Katulad din ng pag-ibig ni David kay Jonathan na &quot;mas higit pa sa pag-ibig ng isang babae.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ackerman|first=Susan|title=When Heroes Love|url=https://archive.org/details/whenheroesloveam0000acke|year=2005|publisher=Columbia University Press|isbn=0-231-13260-3|pages=xii}}&lt;/ref&gt;
[[Talaksan:Lining up to use a boy.jpg|thumb|upright|Ilustrasyong Ottoman na nagpapakita ng batang lalaki na ginagamit sa maramihang pakikipagtalik (mula sa ''Sawaqub al-Manaquib'')]]

Tanggap sa [[Persia]] ang homoseksuwalidad at mga pagpapahiwatig homoerotiko sa mga pampublikong lugar, mula sa mga monasteryo at seminaryo, tindahan ng alak, mga kampo ng kawal, pampublikong paliguan, at mga kapihan. Sa unang bahagi ng Panahong [[Safavid]] (1501–1723), ang mga bahay prostitusyon panlalaki (''amrad khane'') ay kinikilalang legal at [[nagbabayad ng buwis]].

Sa ngayon, ipinagsasawalang bahala, itinatanggi ang pagkakaroon, o kaya ay pinaparusahan ng mga pamahalaan sa Gitnang Silangan ang mga homoseksuwal. Ilegal halos sa lahat ng mga bansang Muslim ang homoseksuwalidad.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iran 'must stop youth executions' |author=Steven Eke |date=28 Hulyo 2005 |newspaper=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stm}}&lt;/ref&gt; Sa talumpati ni Pangulong [[Mahmoud Ahmadinejad]] ng [[Iran]] sa [[Pamantasan ng Columbia]] noong 2007, ay nagsasabing walang homoseksuwal sa Iran. Subalit, ang maaaring dahilan nito ay tinatago ng mga homoseksuwal ang kanilang seksuwalidad sa takot na sila ay parusahan ng pamahalaan at itakwil ng kanilang mga pamilya.&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Nazila|last=Fathi|title=Despite Denials, Gays Insist They Exist, if Quietly, in Iran|url=http://www.nytimes.com/2007/09/30/world/middleeast/30gays.html?_r=1&amp;hp&amp;oref=slogin|publisher=New York Times|date=30 Setyembre 2007|accessdate=2007-10-01}}&lt;/ref&gt;

=== Silangang Asya ===

Tukoy na ang pag-ibig sa katulad na kasarian sa [[Silangang Asya]] simula pa noong pinakaunang naitalang kasaysayan.

Ang [[homoseksuwalidad sa Tsina]] ay naitala na simula pa noong tinatayang 600 BCE. Nababanggit ang homoseksuwalidad sa maraming tanyag na gawang pampanitikang Tsino. Ang pagkakaroon ng damdamin at seksuwal na gawain sa katulad na kasarian na inilarawan sa klasikong nobelang ''[[Panaginip ng Pulang Kapulungan]]'' ay tinitignan ng mga kasalukuyang tagapagmatyag bilang katulad ng mga kuwentong pag-ibig sa pagitan ng mga taong heteroseksuwal noong panahong iyon. Ang [[Konpusyanismo]], na pangunahing naniniwala sa panlipunan at pampolitika na pilosopiya, ay maliit ang pagtuon sa seksuwalidad, kahit na homoseksuwal o heteroseksuwal ang isang indibidbwal. Ang panitikan noong [[Dinastiyang Ming]], gaya nang, ''Bian Er Chai'' (弁而釵/弁而钗), ay naglalarawan ng ugnayang homoseksuwal sa pagitan ng dalawang lalaki na higit na masaya at higit na bagay kaysa sa ugnayang heteroseksuwal.&lt;ref&gt;Kang, Wenqing. ''Obsession: male same-sex relations in China, 1900-1950'', Hong Kong University Press. Page 2&lt;/ref&gt; Ang mga kasulatan mula sa [[Dinastiyang Liu Song]] ni Wang Shunu ay nag-aangkin na ang homoseksuwalidad ay karaniwan gaya ng heteroseksuwalidad noong huling bahagi ng ika-3 dantaon.&lt;ref name=&quot;Geng&quot;&gt;{{cite book|author=Song Geng|title=The fragile scholar: power and masculinity in Chinese culture|url=http://books.google.com/books?id=ei4PJ92qy6IC&amp;pg=PA1443|year=2004|publisher=Hong Kong University Press|isbn=978-962-209-620-2|page=144}}&lt;/ref&gt;

Ang pagtutol sa homoseksuwalidad sa Tsina ay nagsimula noong kalagitnaan ng [[Dinastiyang Tang]] (618–907), na dulot nang pagtaas ng impluwensiya ng Kristiyanismo at Islam,&lt;ref name=&quot;Hinsch, Bret 1990 p. 77-78&quot;&gt;Hinsch, Bret.  (1990).  ''Passions of the Cut Sleeve''.  University of California Press.  p. 77-78.&lt;/ref&gt; subalit hindi naging ganap hanggang sa itaguyod ng [[Dinastiyang Qing]] ang mga ugaling pang-kanluranin at pagbuo ng [[Republika ng Tsina]].&lt;ref name=&quot;Kang1&quot;&gt;Kang, Wenqing. ''Obsession: male same-sex relations in China, 1900-1950'', Hong Kong University Press. Page 3&lt;/ref&gt;

Ang [[Shudo|Homoseksuwalidad sa Hapon]], na kilala sa mga tawag na [[shudo]] o [[nanshoku]] ay naisulat na mula noong isang libong taon na ang lumipas at mahalagang bahagi ng [[Budhismo|Budhistang]] pamumuhay at sa mga tradisyon ng mga [[samurai]]. Ang kultura ng pag-iibigan sa magkatulad na kasarian ang nagbigay sa malakas na kaugalian sa mga pinta at mga panitikan na nagtatala at nagdiriwang sa mga ganitong uri ng kaugnayan.

Katulad sa [[Thailand]], ang mga ''[[Kathoey]]'', ay bahagi ng pamayanang Thai sa mga nagdaan na mga dantaon, at ang mga Haring Thai ay mayroong mga lalaki at babaing mangingibig. Habang ang ''Kathoey'' ay karaniwang mga binabae or nakabihis na pambabae, karaniwan silang tinuturing sa [[kulturang Thai]] bilang [[ikatlong kasarian]]. Kadalasang tanggap sila ng lipunan, at walang mga batas sa Thailand na nagbabawal laban sa mga homoseksuwal at sa mga gawaing homoseksuwal.

=== Timog Asya ===
Nabanggit sa ''[[Manusmṛti|mga batas ng Manu]]'', ang pinagmulan ng mga batas Hindu, ang mga &quot;ikatlong kasarian&quot;, ay ang mga kasapi ng lipunan na maaaring magsagawa ng mga hindi nakasanayang mga pagpapahayag ukol sa kasarian at sa homoseksuwalidad.&lt;ref&gt;Penrose, Walter (2001). Hidden in History: Female Homoeroticism and Women of a &quot;Third Nature&quot; in the South Asian Past, Journal of the History of Sexuality 10.1 (2001), p.4&lt;/ref&gt;

=== Timog Pasipiko ===
Sa maraming lipunan ng [[Melanesia]], lalo na sa [[Papua New Guinea]], ang mga kaugnayan ng magkatulad na kasarian ay mahalagang bahagi ng kultura hanggan sa kalagitnaan ng huling dantaon. Ang mga [[Etoro]] at [[Marind-anim]] bilang halimbawa, ay naniniwala na ang heteroseksuwalidad ay makasalanan at mas kinikilala ang homoseksuwalidad. Sa maraming tradisyunal na kulturang Melanesyano, ang isang nagbibinatang bata ay ipapares sa isang higit nakakatandang binata na magiging gabay niya at makakatalik sa loob ng ilang taon upang ang nagbibinatang bata ay maabot ang pagiging ganap na binata. Gayunman, maraming lipunan Melanesyano, ang nag-iba ang tingin sa ugnayang magkatulad na kasarian nang ipakilala sa kanila ang [[Kristiyanismo]] ng mga misyunerong [[Europeo]].&lt;ref name=melanesia&gt;{{citation |title=Ritualized Homosexuality in Melanesia |first=Gilbert H. |last=Herdt |year=1984 |publisher=University of California Press |isbn=0-520-08096-3 |pages=128–136}}&lt;/ref&gt;

== Batas at Politika ==
=== Legalidad ===
{{Mapa pandaigdig ng batas panghomoseksuwal|align=right|size=350px}}

Karamihan sa mga bansa ay hindi ipinagbabawal ang pakikipagtalik ng may pahintulot sa pagitan ng dalawang tao kung nasa wastong gulang na. Ang ibang mga hurisdiksiyon ay kinikilala pa ang karapatan, pangangalaga at mga pribilehiyo para sa mga pamilya na binubuo ng magkarelasyong magkatulad na kasarian, kasama na ang kasal ng magkatulad na kasarian. Ang ilang bansa naman ay mahigpit na ipinagbabawal ito at tanging mga heteroseksuwal na kaugnayan lamang ang kinikilala; at sa ilang hurisdiksiyon ang mga kilos at gawang homoseksuwal ay ilegal. Maaaring maharap ang mga nagkasala sa parusang kamatayan sa mga lugar gaya ng ilang lugar ng pundamentalistang Muslim tulad ng [[Iran]] at ilang bahagi ng [[Nigeria]]. Mayroon din, gayunman, kadalasang pagkakaiba sa mga opisyal na batas ng isang bansa at kung paano ito ipinatutupad sa katotohanan.

Bagaman inalis na bilang isang pagkakasala ang mga kilos homoseksuwal sa [[mundong kanluranin]], gaya ng sa [[Poland]] noong 1932, sa [[Dinamarka]] noong 1933, [[Sweden]] noong 1944, at sa [[Nagkakaisang Kaharian]] (''Gran Britanya'') noong 1967, noong lamang kalagitnaan ng dekada '70 natamasa ang limitadong [[karapatang sibil]] ng komunidad ng mga bakla sa ilang mga [[bansang maunlad]]. Noong 2 Hulyo 2009, inalis bilang isang krimen ang homoseksuwalidad sa [[Indiya]] ng isang Mataas na Hukuman.&lt;ref name=toi&gt;{{citation |date=Hulyo 2009 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/Delhi-High-Court-legalizes-homosexuality/articleshow/4726608.cms | work=The Times Of India | first1=Manoj |last1=Mitta |first2=Smriti |last2=Singh |title=India decriminalises gay sex |date=2009-07-03}}&lt;/ref&gt; Isang mahalagang pagbabago ang naganap noong 1973 nang alisin ng Kapisanan ng mga Saykayatristang Amerikano (''American Pyschiatric Association'') ang homoseksuwalidad sa ''[[Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders]]'', na dating nagsasabi na ang homoseksuwalidad ay isang karamdaman sa pag-iisip. Noong 1977, naging kauna-unahang hurisdiksiyong lebel pang-estado sa buong mundo ang [[Quebec]], sa pagbabawal ng [[diskriminasyon]] laban sa oryentasyong seksuwal. Noong dekada '80 at '90, nagpatupad ng mga batas ang mga [[bansang maunlad]] na nag-aalis bilang isang krimen ang mga kilos homoseksuwal at ang pagbabawal sa diskriminasyon laban sa mga lesbyana, bakla sa paghahanap-buhay, pabahay at mga pangunahing serbisyo. Sa kabilang banda, maraming bansa ngayon sa Gitnang Silangan at Aprika, gaya na rin ng ibang bansa sa Asya, Karibe at Timog Pasipiko, ang patuloy pa rin sa pagbabawal ng homoseksuwalidad. Anim na bansa ang nagpapatupad ng habang buhay na pagkakakulong; at sampu naman ang nagpaparusa ng [[parusang kamatayan|kamatayan]].&lt;ref name=ilga&gt;{{citation |last=Ottosson |first=Daniel |title=LGBT world legal wrap up survey |publisher=[[ILGA]] |date=November, 2006 |accessdate=2007-09-21 |url=http://www.ilga.org/statehomophobia/World_legal_wrap_up_survey_November2006.pdf |format=PDF |archive-date=2007-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925203515/http://www.ilga.org/statehomophobia/World_legal_wrap_up_survey_November2006.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== Unyong Europeo ====
Sa [[Unyong Europeo]], ang diskriminasyon ng kahit anong uri na nakabatay sa oryentasyong seksuwal o kasariang pagkakakilanlan ay ilegal sa ilalim ng [[Charter of Fundamental Rights of the European Union]].&lt;ref&gt;[[s:Charter of Fundamental Rights of the European Union#CHAPTER III. EQUALITY|Charter of Fundamental Rights of the European Union]]&lt;/ref&gt;

=== Aktibismong Pampolitika ===

Simula pa noong dekada 60, maraming kasapi ng LGBT sa kanluran, lalo na ang karamihan sa pangunahing pook na metropolitan,  ay nakabuo ng tinatawag na ''[[Queer culture|gay culture]]'' o kulturang gay.

Nang lumaganap ang [[HIV/AIDS|AIDS]] noong unang bahagi ng dekada 80, maraming pangkat ng LGBT at ilang mga indibidwal ang nagpasimula ng mga kampanya upang ipalaganap ang edukasyon, pagpigil, pagsasaliksik, at pagtulong sa mga taong may AIDS, pati na rin ang paghingi ng tulong mula sa mga pamahalaan para sa mga programang ito.

Ang mataas na bilang ng pagpanaw na dulot ng epidemyang [[AIDS]] ay nagpabagal sa pagsulong ng kilusan sa karapatan ng mga bakla noong umpisa, subalit lumaon ay naisulong din ng ilang kasapi ng payamayang LGBT sa pamamagitan ng mga paglilingkod sa komunidad at mga kilos pampolitika, at sa paghamon sa mga heteroseksuwal na tumulong sa pagtugon sa suliranin.

Hinahadlangan ng ilang mga indibidwal at mga samahan ang kilusang LGBT. Naniniwala ang ilang mga pamayanang [[konserbatismo|konserbatibo]] na ang lahat ng ugnayang seksuwal maliban sa hindi katulad na kasarian ay nagpapahina sa pamilyang tradisyunal&lt;ref&gt;{{cite web |author=Salt Lake City, UT |url=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080603123925/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD |archivedate=2008-06-03 |title=First Presidency Message on Same-Gender Marriage |publisher=Newsroom.lds.org |date=2004-10-20 |accessdate=2010-08-24 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; at ang mga bata ay dapat ginagabayan sa tahanan ng isang ama at isang ina.&lt;ref name=DMD&gt;{{cite web
 |last=Brownback
 |first=Sam
 |title=Defining Marriage Down&amp;nbsp;– We need to protect marriage.
 |publisher=[[National Review]]
 |date=9 Hulyo 2004
 |url=http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp
 |access-date=21 Pebrero 2017
 |archive-date=10 Hulyo 2004
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040710092937/http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lds.org/ldsorg/v/index.jsp?vgnextoid=e1fa5f74db46c010VgnVCM1000004d82620aRCRD&amp;locale=0&amp;sourceId=1aba862384d20110VgnVCM100000176f620a____&amp;hideNav=1&amp;contentLocale=0 |title=''The Family: A Proclamation to the World'' |publisher=Lds.org |date=1995-09-23 |accessdate=2010-08-24}}&lt;/ref&gt;

== Lipunan at karunungang panlipunan ==

=== Palagay ng mamamayan ===
[[File:Societal attitudes towards homosexuality 2007.svg|thumb|right|2007 Pew Global Research Poll: Dapat bang tanggapin ng lipunan ang mga homoseksuwal? Ang bahagdan ng mga sumagot na &quot;tanggap&quot;:
{{legend|#b90080|81% - 90%}}
{{legend|#640091|71% - 80%}}
{{legend|#6400ff|61% - 70%}}
{{legend|#419bb9|51% - 60%}}
{{legend|#005a00|41% - 50%}}
{{legend|#007d55|31% - 40%}}
{{legend|#7d7d55|21% - 30%}}
{{legend|#7d5555|11% - 20%}}
{{legend|#4b001d|1% - 10%}}
{{legend|#c0c0c0|Walang data}}]]
Ang pagtanggap ng lipunan sa hindi heteroseksuwal na kamalayan gaya ng homoseksuwalidad ay mababa sa mga bansa sa [[Asya]] at [[Aprika]], at mataas sa mga bansa sa [[Europa]], [[Australia]], at sa mga [[Amerika]]. Tumataas ang pagtanggap sa homoseksuwalidad sa mga lipunan sa kanluran simula pa noong ilang mga dekada.

=== Relihiyon ===
Bagaman ang ugnayan sa pagitan ng homoseksuwalidad at relihiyon ay nag-iiba iba ayon sa panahon at lugar, sa loob at sa pagitan ng iba't ibang mga [[relihiyon]] at [[sekta]], at sa pagkakaiba ng uri ng homoseksuwalidad at biseksuwalidad, ang mga kasalukuyang namumuno at mga kasulatan ng pinakamalalaking relihiyon sa daigdig ay pangkahalatang tinitignan ang homoseksuwalidad na salungat sa kanila. Ito ay maaaring sumasaklaw sa pagpigil sa mga kilos homoseksuwal, hanggang sa pagbabawal ng mga seksuwal na gawain ng magkatulad na kasarian at ang tahasang pagtuligsa sa pagtanggap ng lipunan sa homoseksuwalidad. Ang ilan ay nagpapalaganap ng pangaral na ang kamalayang homoseksuwal ay makasalanan,&lt;ref name=OPCtrial&gt;{{cite web|url=http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf|title=Charge #1 and specifications preferred by the Presbytery of Southern California against The Rev. C. Lee Irons|accessdate=2008-06-27|format=PDF|publisher=Presbytery of Southern California of the [[Orthodox Presbyterian Church]]|quote=claiming that homosexuality is an unchosen &quot;condition,&quot; rather than a sin of the heart, [...] contradicts the teaching of Scripture that both the desire and the act are sin.|archive-date=2008-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080723194409/http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ang iba naman ay nagpapahayag na ang mga gawaing homoseksuwal lamang ang makasalanan,&lt;ref&gt;Sex and Society - Volume 3 - Page 824&lt;/ref&gt; ang iba naman ay tanggap ang mga bakla at mga [[lesbiyan]],&lt;ref&gt;The Wiley-Blackwell Companion to Religion and Social Justice - Page 543, Michael D. Palmer, Stanley M. Burgess - 2012&lt;/ref&gt; samantalang ang iba ay hinihikayat pa ang homoseksuwalidad.&lt;ref&gt;Introduction to New and Alternative Religions in America, Eugene V. Gallagher, W. Michael Ashcraft - 2006&lt;/ref&gt; Inaangkin ng iba na ang homoseksuwalidad ay maaaring malabanan sa pamamagitan ng pananampalataya. Sa kabilang banda, may iilan sa mga relihiyong ito ang na nakikita ang homoseksuwalidad bilang katanggap-tanggap, at ang mga liberal na denominasyon ay nagsasagawa ng kasal ng magkatulad ng kasarian. Naniniwala ang ilan na ang pag-ibig at seksuwalidad ng magkatulad na kasarian ay banal, at maaaring makakita ng mga mitong patungkol sa pag-iibigan ng magkatulad na kasarian sa daigdig. Ganunpaman, kahit ano ang kanilang paningin sa homoseksuwalidad, marami sa kanila ang sumasangguni sa mga banal na kasulatan at mga nakasanayang o tradisyon upang maging gabay sa isyu.

== Seksuwalidad at Pagkakakilanlan ==
=== Iskalang Kinsey ===
Ang [[Iskalang Kinsey]], na tinatawag ding Iskalang Panukat Heteroseksuwal-Homoseksuwal (''Heterosexual-Homosexual Rating Scale''),&lt;ref name=&quot;kinsey&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kinseyinstitute.org/research/ak-hhscale.html|title=Kinsey's Heterosexual-Homosexual Rating Scale|publisher=The [[Kinsey Institute]]|accessdate=8 Setyembre 2011|archive-date=2016-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510163753/http://www.kinseyinstitute.org/research/ak-hhscale.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ay nagsusubok na tukuyin ang kasaysayang pang-seksuwal ng isang tao o ang gawaing seksuwal niya sa isang tiyak na panahon. Gumagamit ito ng iskala mula sa 0, na nangangahulugang ekslusibong [[heteroseksuwalidad|heteroseksuwal]], hanggang 6, na nangangahulugang homoseksuwal. Kasama rin dito ang isa pang baitang, na nakatala bilang &quot;X&quot;, na ginagamit para matukoy ang  [[aseksuwalidad]].&lt;ref name=&quot;Table 141&quot;&gt;(Male volume, Table 141; Female volume, page 472)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stange&quot;&gt;{{cite book|authors =Mary Zeiss Stange, Carol K. Oyster, Jane E. Sloan |title = Encyclopedia of Women in Today's World|ISBN = 1-4129-7685-5, 9781412976855|publisher=Sage Pubns|year=2011|page=2016|accessdate=17 Disyembre 2011|url=http://books.google.com/books?id=bOkPjFQoBj8C&amp;pg=PA158&amp;dq=Kinsey+and+asexuality+Encyclopedia+of+Women+in+Today%27s+World&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=Ae_sTuuxKYfg2QWJ4bGlDw&amp;sqi=2&amp;ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=falsee}}&lt;/ref&gt;

=== Oryentasyon at kilos ===
{{Main|Oryentasyong seksuwal}}
Ayon sa [[American Psychological Association|Amerikanong Asosasyong Pangsikolohiya]], tumutukoy din ang oryentasyong seksuwal sa pandama ng &quot;pagkakalinlanlang personal at [[pagkakakilanlang panlipunan|panlipunan]]&quot; ng isang tao &quot;batay sa mga pagkaakit na iyon, mga kaasalan ng pagpapadama ng mga iyon, at kasapian sa isang pamayanan na nakikisalo sa mga ito.&quot;&lt;ref name=&quot;AmPsycholAssn-whatis&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.apa.org/topics/sexuality/orientation.aspx |title=Sexuality, What is sexual orientation? |periodical=[[American Psychological Association]] |accessdate=2008-08-12 |postscript=&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Calif-amici&quot;&gt;[http://www.courtinfo.ca.gov/courts/supreme/highprofile/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf ''Case No. S147999 in the Supreme Court of the State of California, In re Marriage Cases Judicial Council Coordination Proceeding No. 4365, Application for leave to file brief amici curiae in support of the parties challenging the marriage exclusion, and brief amici curiae of the American Psychological Association, California Psychological Association, American Psychiatric Association, National Association of Social Workers, and National Association of Social Workers, California Chapter in support of the parties challenging the marriage exclusion (California amicus brief of APA, APA, &amp; NASW)''].&lt;/ref&gt;

=== Paglaladlad ===
Tumutukoy ang &quot;paglaladlad&quot; sa pagpapahayag ng isang indibidwal sa kanyang oryentasyong seksuwal o kasariang pagkakakilanlan, at may iba't ibang pagsasalarawan at karanasan bilang isang prosesong pangsikolohikal o pinagdadaanan.&lt;ref name=&quot;Coming Out: A Journey&quot;&gt;{{cite web |url=http://utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=25&amp;Itemid=44 |title=Coming Out: A Journey |publisher=Utahpridecenter.org |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924194203/http://www.utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=25&amp;Itemid=44 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Kadalasan, inilalarawan ang paglaladlad sa tatlong yugto. Ang yugto ay ang yugto ng &quot;pag-alam sa sarili&quot;, at ang pagdating ng pagtanto na ang sarili ay bukas sa isang ugnayan ng magkatulad na kasarian. Karaniwan itong nilalarawan bilang paglaladlad sa sarili. Ang ikalawang yugto ay ang pagpasya na magladlad sa iba, halimbawa, sa pamilya, mga kaibigan, o mga kasama sa hanap-buhay. Ang ikatlong yugto ay kadalasang nailalarawan sa pamumuhay ng bukas bilang isang taong LGBT sa lipunan.&lt;ref name=hrccontinuum&gt;{{citation |accessdate=2007-05-04 |url=http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071102101657/http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |archivedate=2007-11-02 |periodical=[[Human Rights Campaign]] |title=The [[Coming Out]] Continuum |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ayon kanila Rosario, Schrimshaw, Hunter, Braun (2006), &quot;ang pagkabuo ng pagkakakilanlan seksuwal ng mga lesbiyan, bakla o biseksuwal ay magulo at kadalasang mahirap na proseso. Hindi gaya ng ibang kasapi ng ibang maliliit na pangkat (hal. mga pangkat etniko at mga lahing minorya), karamihan sa mga indibidwal na LGB ay hindi lumaki sa isang pamayanan na mayroon katulad na huwaran na maaaring matutunan nila ang kanilang pagkakakilanlan na nagpapalakas at tumutulong sa ganoong pagkakakilanlan. Subalit, ang mga indibidwal na LGB ay kadalasang lumalaki sa mga pamayanang ignorate o laban sa homoseksuwalidad.&quot;&lt;ref name=&quot;Rosario et al.&quot;&gt;Rosario, M., Schrimshaw, E., Hunter, J., &amp; Braun, L. (2006, February). Sexual identity development among lesbian, gay, and bisexual youths: Consistency and change over time. Journal of Sex Research, 43(1), 46–58. Retrieved 4 Abril 2009, from PsycINFO database.&lt;/ref&gt;

== Mga pananaw siyentipiko ==
=== Homoseksuwalidad sa mga hayop ===
Ang homosekwalidad ay makikita rin sa iba't ibang hayop gaya ng tupa, ibon, dolphin, bison, bonobo, daga, langaw at iba pa.&lt;ref name=levay/&gt;&lt;ref&gt;[http://books.google.ca/books?id=EftT_1bsPOAC&amp;pg=PA179 Animal Homosexuality: A Biosocial Perspective By Aldo Poiani, A. F. Dixson], Aldo Poiani, A. F. Dixson, p. 179, 2010, Cambridge University Press&lt;/ref&gt;

Sa isang pagsasaliksik ng mga siyentipiko noong Oktubre 2003 sa pangunguna ni Charles E. Roselli et al. ng Oregon State University, ang homosekswalidad ng mga lalaking tupa ay nauugnay sa isang rehiyon sa utak ng mga tupang ito na tinatawag na &quot;ovine Sexually Dimorphic Nucleus&quot; (oSDN) kung saan ang sukat nito ay kalahati lamang sa sukat ng utak  ng mga tupang lalaking heterosekswal. Bukod dito, ang mga tupang homoseksuwal ay may mas mataas na antas ng [[aromatase]], isang [[ensima]] na responsable sa pagbabago ng [[testosterone]] (hormone ng mga lalake) sa [[estradiol]] (hormone ng mga babae). &quot;&lt;ref name=&quot;The Volume of a Sexually Dimorphic&quot;&gt;{{cite journal
 |doi          = 10.1210/en.2003-1098
 |last         = Roselli
 |first        = Charles E.
 |authorlink   = 
 |author2      = Kay Larkin, John A. Resko, John N. Stellflug and Fred Stormshak
 |title        = The Volume of a Sexually Dimorphic Nucleus in the Ovine Medial Preoptic Area/Anterior Hypothalamus Varies with Sexual Partner Preference
 |publisher    = [[Endocrinology]], Department of Physiology and Pharmacology, Oregon Health &amp; Science University (C.E.R., K.L., J.A.R.), [[Portland, Oregon]]; Department of Animal Sciences, Oregon State University (F.S.), Corvallis, Oregon; and Agricultural Research Service, United States Sheep Experiment Station (J.N.S.), Dubois, [[Idaho]].
 |date         = 2004,
 |pages        = 478–83
 |volume       = 145
 |issue        = 2 478–483
 |journal      = Endocrinology
 |url          = http://endo.endojournals.org/cgi/content/abstract/145/2/478
 |accessdate   = 2007-09-10
 |pmid         = 14525915
 |archive-date = 2007-09-25
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20070925004154/http://endo.endojournals.org/cgi/content/abstract/145/2/478
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;

Natagpuan ng mga siyentipiko noong Hulyo 2010, na ang pagtanggal ng [[gene]] na &quot;fucose mutarotase&quot; na nakakaimpluwensiya sa antas ng hormone na estrogen sa babaeng daga, ang mga babaeng ito ay nagkaroon ng atraksiyon sa kapwa nila babae.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/7877774/Female-mice-can-be-turned-lesbian-by-deleting-gene.html |title=Female mice 'can be turned lesbian by deleting gene' |publisher=Telegraph.co.uk |date=2010-07-08 |accessdate=2010-11-17 |archive-date=2014-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141111114846/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/7877774/Female-mice-can-be-turned-lesbian-by-deleting-gene.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.biomedcentral.com/1471-2156/11/62 |title=Full text &amp;#124; Male-like sexual behavior of female mouse lacking fucose mutarotase |publisher=BioMed Central |date=2010-07-07 |accessdate=2010-11-17}}&lt;/ref&gt;

Natagpuan din ng mga siyentipiko noong 2011 na ang [[neurotransmitter]] na [[serotonin]] ay sangkot sa mekanismo ng atraksiyong sekswal sa mga daga.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/health-12825688 |title=Sexual preference chemical found in mice |publisher=BBC News |date=2011-03-23 |accessdate=2011-03-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/full/nature09822.html |title=Molecular regulation of sexual preference revealed by genetic studies of 5-HT in the brains of male mice |publisher=Nature |date=2011-03-23 |accessdate=2011-03-24}}&lt;/ref&gt;

=== Homoseksuwalidad sa tao ===
[[Talaksan:Cerebral lobes.png|thumb|200 px|dalawang hemispero ng [[utak]] ng tao]]
Ayon sa mga organisasyong siyentipiko gaya ng &quot;American Psychological Association&quot;, 
&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/just-the-facts.aspx |title=Just the Facts about Sexual Orientation &amp; Youth |accessdate=2011-04-02 |publisher=American Psychological Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://abcnews.go.com/Blotter/michele-bachmann-silent-allegations-clinic-offers-gay-conversion/story?id=14057215 |title=Bachmann Silent on Allegations Her Clinic Offers Gay Conversion Therapy |accessdate=13 Hunyo 2011 |publisher=[[ABC News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AmericanMedicalAssociation&quot;&gt;{{Cite book |url=http://www.ama-assn.org/ama/pub/about-ama/our-people/member-groups-sections/glbt-advisory-committee/ama-policy-regarding-sexual-orientation.shtml |title=American Medical Association policy regarding sexual orientation |accessdate=2007-07-30 |date=2007-07-11 |publisher=American Medical Association |archive-date=2013-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019042918/http://www.ama-assn.org/ama/pub/about-ama/our-people/member-groups-sections/glbt-advisory-committee/ama-policy-regarding-sexual-orientation.page |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[American Psychiatric Association]],  [[American Psychological Association]], [[American Counseling Association]], the [[National Association of Social Workers]], [[American Academy of Pediatrics]],&lt;ref name=&quot;aappolicy&quot;&gt;{{Cite web |title=American Academy Of Paediatrics |url=http://aappolicy.aappublications.org/cgi/reprint/pediatrics;113/6/1827.pdf |access-date=2011-09-21 |archive-date=2006-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060529100443/http://aappolicy.aappublications.org/cgi/reprint/pediatrics%3B113/6/1827.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  American Association of School Administrators, [[American Federation of Teachers]],  [[National Association of School Psychologists]], American Academy of Physician Assistants, at [[National Education Association]].&lt;ref name=&quot;aap&quot;&gt;{{Cite journal |first=Committee on Adolescence |title=Homosexuality and Adolesence |year=1993 |journal=Pediatrics, Official Journal of the American Academy of Pediatrics |volume=92 |pages=631–634 |url=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/reprint/92/4/631.pdf |accessdate=2007-08-28 |format=PDF |issue=4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.spiritindia.com/health-care-news-articles-10085.html |title=Physician Assistants vote on retail clinics, reparative therapy |accessdate=2007-08-28 |publisher=SpiritIndia.com}}&lt;/ref&gt;, ang homosekwal na orientasyon ng isang tao ay isang normal na orientasyon at ito ay isang katangian na hindi na mababago.&lt;ref name=&quot;DOMA2011&quot;&gt;[http://www.justice.gov/opa/pr/2011/February/11-ag-223.html Letter from the Attorney General of the United States to the Speaker of the U.S. House of Representatives, RE: DOMA, 23rd Pebrero 2011],&quot;Second, while sexual orientation carries no visible badge, a growing scientific consensus accepts that sexual orientation is a characteristic that is immutable&quot;&lt;/ref&gt;

Sa isang pagsasaliksik ng mga siyentipiko, ang sukat ng utak ng mga lalaking homosekswal ay natagpuan na katulad ng sukat ng utak ng mga babaeng heterosekswal. Ang isa pang pagkakapareho ang bilang ng mga nerves (ugat) na nagdudugtong sa dalawang hemisphere ng utak ng tao ay pareho sa bilang ng mga lalaking homosekswal at babaeng heterosekswal.&lt;ref name=time&gt;{{Cite web |title=What the Gay Brain Looks Like, Time Magazine, 17 Hunyo 2008 |url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1815538,00.html |access-date=21 Septiyembre 2011 |archive-date=26 Agosto 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826044131/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1815538,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang utak naman ng babaeng homosekswal (lesbiyana) ay katulad ng utak ng mga lalaking heterosekswal kung saan ang kanang hemisphere ng utak ay higit na malaki kaysa sa kaliwa.&lt;ref name=time/&gt;

== Mga relihiyosong pananaw ==
Ang mga iba't ibang sekta ay may iba't ibang pananaw tungkol sa homoseksuwalidad at iba't ibang interpretasyon sa mga talatang sinasabing nagbabawal sa homoseksuwalidad sa [[Bibliya]] o [[Quran]] at iba pang aklat.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.religioustolerance.org/hom_bibl.htm |title=Religious Tolerance: Bible and homosexuality |access-date=2012-02-06 |archive-date=2016-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205093701/http://www.religioustolerance.org/hom_bibl.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[:en:The Bible and homosexuality|The Bible and homosexuality]]&lt;/ref&gt; Ayon sa iskolar na si [[Daniel A. Helminiak]],&lt;ref&gt;Helminiak, Daniel A. (2000). ''What the Bible Really Says About Homosexuality: Millennium Edition.'' New Mexico: Alamo Square Press, pages 131-132.&lt;/ref&gt; ang [[Bibliya]] ay maaaring ipakahulugan (interpreted) na literal o sa pamamagitan ng isang tamang kontekstong historikal-kultural nito. Sa ilalim ng isang literal na pagbasa nito, ang Bibliya ay pinapakahulugan ng mga konserbatibo na kumokondena sa homoseksuwalidad at mga homoseksuwal.&lt;ref name=&quot;Helminiak, Daniel A. 2000 page 131&quot;&gt;Helminiak, Daniel A. (2000). ''What the Bible Really Says About Homosexuality: Millennium Edition.'' New Mexico: Alamo Square Press, chapter nine: Summary and conclusion, page 131&lt;/ref&gt; Sa ilalim naman ng kontekstong historikal-kultural nito, ang Bibliya &quot;''ay hindi sumasagot sa mga kasalukuyang tanong tungkol sa etikang seksuwal at hindi kumokondena sa pakikipagtalik sa parehong kasarian o orientasyong homoseksuwal gaya ng siyentipikong pagkakaunawa sa konseptong ito sa kasalukuyang makabagong panahon.''&quot;&lt;ref name=&quot;Helminiak, Daniel A. 2000 page 131&quot;/&gt; Ayon  kay Helminiak, walang sinabi si [[Hesus]] tungkol sa homoseksuwalidad.&lt;ref name=&quot;Helminiak, Daniel A. 2000 page 131&quot;/&gt; Para sa mga liberal, ang kontekstong kultural ng mga talatang ito ay tumutukoy sa pakikipagtalik na sangkot ang [[prostitusyon]] sa mga paganong templo ng ibang kultura.&lt;ref&gt;http://www.wouldjesusdiscriminate.org/biblical_evidence/leviticus.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.religioustolerance.org/hom_bibi.htm |title=Archive copy |access-date=2012-02-06 |archive-date=2012-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205175606/http://www.religioustolerance.org/hom_bibi.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ayon naman sa mga [[sekularismo|sekularista]], ang Bibliya ay hindi na makabuluhan sa modernong panahon ngayon dahil ito ay hindi aklat ng [[agham]] at gayundin ay sinasalungat ng agham, [[kosmolohiya]], [[arkeolohiya]], biolohiya ([[ebolusyon]]), [[heolohiya]] at iba pang sangay ng agham.&lt;ref name=&quot;Question&quot;&gt;{{cite web |title=Evangelicals Question The Existence Of Adam And Eve |author=Barbara Bradley Hagerty |work=[[All Things Considered]] |date=9 Agosto 2011 |url=http://www.npr.org/2011/08/09/138957812/evangelicals-question-the-existence-of-adam-and-eve}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bible gets a reality check |url=http://cosmiclog.msnbc.msn.com/archive/2008/11/18/1679514.aspx |access-date=2012-02-06 |archive-date=2009-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223075435/http://cosmiclog.msnbc.msn.com/archive/2008/11/18/1679514.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/2007/04/03/world/africa/03exodus.html Did the Red Sea Part? No Evidence, Archaeologists Say]&lt;/ref&gt; Bukod dito, ang Bibliya ay sinasabi ring naglalaman ng mga kaduda dudang [[moralidad]] gaya ng pag-uutos ng [[pang-aalipin sa Bibliya]], [[henosidyo]] at hindi tamang pagtrato sa mga kababaihan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.religioustolerance.org/imm_bibl.htm |title=Archive copy |access-date=2012-02-06 |archive-date=2012-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126225533/http://www.religioustolerance.org/imm_bibl.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
=== Konserbatibong posisyon ===
Ayon sa mga konserbatibong relihiyon, ang homosekwalidad ay isang kasalanan at isang &quot;piniling&quot; (choice) pag-aasal kaya dapat itakwil. Ang paniniwalang ito ay matatagpuan sa konserbatibong relihiyon ng Islam, Hudaismo at mga ilang sekta ng Kristiyano. Ang parusa sa mga homoseksuwal sa mga bansang Islamiko gaya ng Iran, UAE at Saudi Arabia ay pagkakakulong at sa ibang instansiya ay parusang kamatayan. Ang opisyal na doktrina ng Romano katoliko ay naglalarawan ng homosekswalidad bilang &quot;objectively disordered&quot;&lt;ref name=rc&gt;[http://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s2c2a6.htm Katekismo ng Romano Katoliko]&lt;/ref&gt; ngunit ayon sa katekismo ng Katoliko, ang &quot;mga homosekswal ay dapat na tanggapin na may paggalang, habag, at pagiging sensitibo.&lt;ref name=rc/&gt; Ayon din sa katekismo, ang mga homoseksuwal ay tinatawag na maging [[selibato]] (celibate).&lt;ref name=rc/&gt;

=== Liberal na posisyon ===
Ang ilang mga liberal na relihiyon ay hindi tumuturing sa isang relasyong homosekswal na isang kasalanan o imoral. Para sa mga liberal, ang homoseksuwal na orientasyon ay hindi piniling pag-aasal at hindi mababago ayon sa pananaw ng mga siyentipiko. Tinatanggap rin ng mga liberal ang mga homoseksuwal dahil sila ay naniniwalang itinaguyod ni [[Hesus]] ang panlipunang hustisya (social justice) at pagtataguyod sa mga naaapi at itinakwil ng lipunan. Kabilang dito ang United Church of Canada, Unitarian Universalist Association, Canadian Unitarian Council, Episcopal Church (United States), United Church of Christ, Metropolitan Community Church, mga ilang protestante, mga liberal na sekta ng [[Hudaismo]] (Reform Judaism in North, Reconstructionist Judaism etc.), [[Kristyanismo]] at [[Islam]] (Al-Fatiha Foundation), [[Wicca]] at iba pa.

== Karapatang pantao ng mga homoseksuwal ==

Ang karapatang pantao ng mga homosekswal ay magkakaiba sa iba't ibang bansa sa mundo. Kabilang sa karapatang pantao na pinaglalaban ng mga homoseksuwal ang karapatang ihayag ng malaya ang kanilang kalooban (freedom of expression), karapatang [[kasal (institusyon)|sibil na maikasal]] at makamit ang mga benepisyo na ibinibigay ng estado sa mga kasal na heteroseksuwal at mga anak nito, karapatang mabuhay ng malaya at walang [[diskiminasyon]]. Sa Estados Unidos, ang simula ng &quot;Gay rights movement&quot; ay naganap noong [[kaguluhan sa Stonewall]] noong Hunyo 1969, kung saan ang mga grupo ng mga homosekswal ay nagprotesta pagkatapos salakayin ng mga pulis sa New York ang isang &quot;gay bar&quot; na Stonewalll Inn.

Ang ilang halimbawa ng mga diskriminasyon na nararanasan ng mga bakla ay ang hindi pagtanggap sa trabaho dahil sa kanilang seksuwalidad, mga pang iinsulto at pagkutya, pagpapaalis sa mga establisyemento dahil sa kanilang kasuotan o kilos gaya ng nangyari kay [[Inday Garutay]] at [[BB Gandanghari]] sa Aruba bar,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pep.ph/news/21640/BB-Gandanghari-claims-her-rights-were-violated-when-she-was-denied-entry-in-a-bar |title=Archive copy |access-date=2011-10-24 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192144/http://www.pep.ph/news/21640/bb-gandanghari-claims-her-rights-were-violated-when-she-was-denied-entry-in-a-bar |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.pcij.org/blog/2006/08/04/senate-to-tackle-bill-penalizing-discrimination-vs-lesbians-gays-bisexuals-and-transgenders |access-date=2011-10-24 |archive-date=2013-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729200252/http://pcij.org/blog/2006/08/04/senate-to-tackle-bill-penalizing-discrimination-vs-lesbians-gays-bisexuals-and-transgenders |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; mga karahasan at minsan ay pagpatay&lt;ref&gt;http://www.usatoday.com/news/nation/2008-10-27-hatecrimes_N.htm&lt;/ref&gt;, [[bullying]] ng mga homosekswal na estudyante&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.reuters.com/article/2011/08/14/us-minnesota-gay-harassment-idUSTRE77D21C20110814 |access-date=2011-09-21 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927035246/http://www.reuters.com/article/2011/08/14/us-minnesota-gay-harassment-idUSTRE77D21C20110814 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, at iba pa. Ang mga epekto ng diskriminasyong ito sa isang homosekswal ay kinabibilangan ng [[depresyon]], paglayo sa mga tao (social withdrawal), hindi pagpasok sa eskwela, [[pagpapatiwakal]]&lt;ref&gt;{{cite news|author=Richard James |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1316782/US-gay-community-reeling-epidemic-suicides-teenagers.html?ITO=1490 |title=US gay community reeling from 'epidemic' of suicides among teenagers |publisher=Dailymail.co.uk |date=1 Oktubre 2010 |accessdate=2010-10-01 |location=London}}&lt;/ref&gt; at iba pa.

Ang bansang may pantay na pagtrato sa mga mamamayan nitong homoseksuwal ay kinabibilangan ng mga bansa sa [[Europa]] ([[Netherlands]], [[Sweden]], [[Denmark]] at iba pa) at Amerika (kabilang na ang [[Canada]], [[Estados Unidos]], at [[Arhentina]]). Ang mga bansang ito ay may batas na pumapayag sa mga homosekswal na [[kasal (institusyon)|magpakasal]] at mamuhay ng malaya sa diskriminasyon. Ang ilan sa mga bansang ito ay tumatanggap din sa mga &quot;gay refugee&quot; (tumakas na bakla) na lumikas sa kanilang mga bansa dahil sa paguusig sa kanilang homosekuwalidad.&lt;ref&gt;[http://www.thestar.com/News/Canada/article/594493 Minister backs refugee status for gay Iranians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303162536/http://www.thestar.com/News/Canada/article/594493 |date=2009-03-03 }}, Toronto Star, 28 Pebrero 2009&lt;/ref&gt;

== Homopobia ==
Ang [[homopobia]] ay tumutukoy sa mga negatibong saloobin sa homoseksuwalidad, mga indibidwal na homoseksuwal o mga pinaniniwalaang homoseksuwal. Ang mga saloobing ito ay kinabibilangan ng kawalang simpatiya, pangungutya, [[prejudice]], poot, paglayo at hindi makatwirang takot. Ang homopobia ay makikita sa [[diskriminasyon]] at [[karahasan]] batay sa nakikitang hindi heteroseksuwal na orientasyon. Ayon sa pinuno ng karapatang sibil na si [[Coretta Scott King]], ang &quot;''homopobia ay tulad ng [[rasismo]] at [[antisemitismo]] at iba pang mga anyo ng [[bigotriya]] sa dahilang ito ay naghahangad na ibaba ang isang malaking pangkat ng mga tao, itanggi ang kanilang humanidad, dignidad at pagiging tao''&quot;. Kabilang sa pinagmumulan ng homopobia ang [[musika]] at mga [[music video]]&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=After Elton|title =Taking the Homophobia Out of Hip-Hop: A Progress Report|first= Robert|last = Urban |date = 1 Hunyo 2006 |url = http://www.afterelton.com/archive/elton/music/2006/6/hiphop.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title = Beyond Beats and Rhymes|url =  http://www.pbs.org/independentlens/hiphop/|publisher = pbs.org|accessdate = 2011-10-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.itvs.org/outreach/hiphop/resources/brief_gender.pdf|title= Issue Brief: Gender Violence and Homophobia|access-date= 2012-02-06|archive-date= 2008-01-18|archive-url= https://web.archive.org/web/20080118101240/http://www.itvs.org/outreach/hiphop/resources/brief_gender.pdf|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;, mga simbahan/relihiyon (churches)&lt;ref&gt;{{Cite news| url=http://www.nytimes.com/2006/01/21/national/21church.html | work=The New York Times | title=Black Churches' Attitudes Toward Gay Parishioners Is Discussed at Conference | first=Neela | last=Banerjee | date=21 Enero 2006 | accessdate=4 Mayo 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url= http://www.huffingtonpost.com/2008/01/25/obama-takes-on-the-black-_n_83234.html|title= &quot;Obama takes on the black community's homophobia&quot; | work=Huffington Post | first=Amanda|last=Michel|date=25 Enero 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.operationrebirth.com/|title= black gay christian church and homosexuality OPERATION: REBIRTH&lt;!-- Bot generated title --&gt;|access-date= 2012-02-06|archive-date= 2008-04-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20080424055449/http://www.operationrebirth.com/|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;, mga pelikula o palabas na nagpapakita ng negatibong [[stereotype]] ng mga homoseksuwal, mga sikat na personalidad na naghahayag ng kanilang homopobia at iba pa. Ang ''panloob na homopobia''(internalized homophobia o egodystonic homophobia) ay negatibong saloobin sa sarili dahil sa sariling homoseksuwalidad. Ang gayong sitwasyon ay maaaring magsanhi ng labis na pagsupil ng mga pagnanasang homoseksuwal. Ito ay kinabibilangan rin ng panlabas na pagpapakita ng pag-aasal na heteronormatibo (gaya ng pilit na pagpapakasal sa mga babae at pagkakaroon ng anak) para sa lumabas na normal o matatanggap ng iba. Sa ibang mga kaso, ang isang may kamalayang panloob na pakikibaka ay nangyayari sa isang panahon na kalimitan ay nagtutunggali  ng malalim na paniniwalaang relihiyoso o panlipunan laban sa malakas na seksuwal at emosyonal na pagnanasa. Ang kaguluhang ito ay kalimitang nagsasanhi ng [[klinikal na depresyon]] at ang hindi karaniwang mataas na bilang ng [[pagpapatiwakal]] ng mga kabataang homoseksuwal ay itinuturong dahilan ng phenomenon na ito. Ang [[psychotherapy]] at pakikilahok sa isang nagpapatibay na pangkat ay maaaring makatulong upang malutas ang panloob na alitang ito sa pagitan ng sariling relihiyoso at seksuwal na identidad. Sa isang kontroladong pag-aaral ng 64 na mga lalakeng heteroseksuwal (na ang kalahati ay nagsaad na sila ay homopobiko na may sariling iniulat na orientasyon) sa [[University of Georgia]], natagpuan na ang mga lalake na homopobiko (gaya ng pagkakasukat ng index of homophobia)&lt;ref&gt;Index of Homophobia: W. W. Hudson and W. A. Ricketts, 1980.&lt;/ref&gt; ay itinuturing  na labis na mas malamang na makaranas ng mas maraming tugon ng [[ereksiyon]] kapag inilantad sa mga larawang [[homoerotiko]] kesa sa mga hindi homopobikong lalake.&lt;ref name=&quot;Adams96&quot;&gt;{{Cite journal |author=Adams HE, Wright LW, Lohr BA |year=1996 |title=Is homophobia associated with homosexual arousal? |url=http://content.apa.org/journals/abn/105/3/440 |journal=J Abnorm Psychol |volume=105 |issue=3 |pages=440–5 |doi=10.1037/0021-843X.105.3.440 |pmid=8772014 |month=August}} Summarized in an [[American Psychological Association]] press release, Agosto 1996: &quot;[https://web.archive.org/web/20040202035152/http://www.apa.org/releases/homophob.html New Study Links Homophobia with Homosexual Arousal]&quot;.&lt;/ref&gt;

== Mga halimbawa ng kilalang homoseksuwal ==
* [[Alan Turing]]- Tinuturing na ama ng [[agham pangkompyuter]]
* [[Jóhanna Sigurðardóttir]]- Punong Ministro ng [[Iceland]]
* [[Oscar Wilde]] - manunulat
* [[Magnus Hirschfeld]] - doktor
* [[Chris Hughes]] - kapwa tagapagtatag ng [[Facebook]]
* [[Ellen Degeneres]] - aktress, TV host
* [[James Randi]] - manunulat at skeptiko
* [[Elton John]] - musikero
* [[Mark Feehily]] - miyembro ng [[Westlife]]
* [[Vice Ganda]] - komedyante

== Tingnan din ==
* [[Heteroseksuwalidad]] 
* [[Hiperseksuwalidad]]
* [[Homopobia]]
* [[Transeksuwalismo]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:LGBT]]
[[Kategorya:Seksuwalidad]]
[[Kategorya:Homoseksuwalidad]]</text>
      <sha1>nggmhwbj6b5i4j0yo1b18lvyo7g2sex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Padron:Sidebar</title>
    <ns>10</ns>
    <id>62089</id>
    <revision>
      <id>2213222</id>
      <parentid>1652601</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T00:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="jzouzofoaugku1umcgwhk1sk23s7qrm" xml:space="preserve">{{#invoke:Sidebar|sidebar}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jzouzofoaugku1umcgwhk1sk23s7qrm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Canis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62594</id>
    <revision>
      <id>2213234</id>
      <parentid>2212432</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T03:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>79921</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>2213234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10276" sha1="34kc8jz7apv1tm7gtbyglnugewv3dg5" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
| fossil_range = {{fossil range|5.332|0}} [[Miocene]] to present{{fact}}
| image = Canis portraits (excluding Lupulella).jpg
| image_caption = [[Gray wolf]] (top), [[coyote]] and [[African golden wolf]] (middle), [[Ethiopian wolf]] and [[golden jackal]] (bottom)
| taxon = Canis
| display_parents = 3
| authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]{{fact}}
| type_species = ''[[Canis lupus]]''
| type_species_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758
| subdivision_ranks = Species
| subdivision = Extant:
*''[[Canis aureus]]''
*''[[Canis familiaris]]''
*''[[Canis latrans]]''
*''[[Canis lupaster]]''
*''[[Canis lupus]]''
*''[[Canis rufus]]''
*''[[Canis lycaon]]''
*''[[Canis simensis]]''
Extinct:
*† ''[[Canis antonii]]''
*† ''[[Canis chihliensis]]''
*† ''[[Canis edwardii]]''
*† ''[[Canis etruscus]]''
*† ''[[Canis mosbachensis]]''
*† ''Canis palmidens''
*† ''[[Canis variabilis]]''
*† '''Subgenus ''[[Xenocyon]]'''''
**† ''[[Canis africanus]]''
**† ''[[Canis antonii]]''
**† ''[[Canis falconeri]]''
}}

Ang '''''Canis''''' ay isang [[sari]]ng naglalaman ng 7 hanggang 10 buhay pang mga uri at maraming mga wala nang mga uri, kabilang ang mga [[Lobo (paglilinaw)|lobo]], [[koyote]], at [[tsakal]].

== Mga lobo at aso ==
Mga [[Subspecies of Canis Lupus|sub-uri ng ''Canis lupus'']] ang mga lobo at mga aso.  Labis na kaiba ang itsura ng Amerikanong abong lobo mula sa mga lobong ''C. l. pallipes'', ''C. l. {{Lang|lat|arabs}}'', o ''C. l. chanco'', na maaaring mas kahalintulad ng lobong ninuno ng pangkasalukuyang aso.&lt;ref&gt;[http://www.nature.com/hdy/journal/v90/n3/full/6800224a.html ''Population Genetics: The dog that came in from the cold''], nina G. M. Acland at E. A. Ostrander, ''Heredity'' (2002) 90, 201–202. doi:10.1038/sj.hdy.6800224 Nakuha noong 30 Mayo 2008&lt;/ref&gt;

May ilan pang ibang mga nasa taksang ''Canis'' na, sa isang panahon, ay dating tinuring na nakahiwalay na mga uri na itinuturing na ngayong sub-uri ng ''Canis lupus''.  Kasama rito ang [[dinggo]] (''C. l. dingo'') mual sa [[Australya]] at [[red wolf|pulang lobo]] (''C. l. rufus'') mula sa [[Hilagang Amerika]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mammal Species of the World Canidae|url=http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14000691|accessdate=2007-07-27|archive-date=2009-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104095141/http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14000691|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Etimolohiya ==
Ang ''Canis'' ay salitang Latin para sa ''aso''.

== Mga species ==
{{Wikidata list|sparql=
SELECT ?item (concat(&quot;''[[&quot;, ?taxonname, &quot;]]''&quot;) as ?taxonLink) 
  (concat(&quot;[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=&quot;, ?msw, &quot; Mammal Species of the World]&quot;) as ?mswLink)
WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q16521 ;
        wdt:P105 wd:Q7432 ;
        wdt:P171* wd:Q149892 ;
        wdt:P225 ?taxonname .
  
  optional { ?item wdt:P959 ?msw . }   
}
|columns=P18:Larawan,?taxonLink:Species,P1843:Ibang tawag,?mswLink:MSW
|section=
|min_section=3
|sort=P225
|links=text
|thumb=128
|autolist=fallback
}}
{| class='wikitable sortable'
! Larawan
! Species
! Ibang tawag
! MSW
|-
| 
| ''[[Canis accitanus]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Side-striped Jackal.jpg|center|128px]]
| ''[[Canis adustus]]''
| en:Side-striped jackal&lt;br/&gt;fr:Le Chacal À Flancs Rayés&lt;br/&gt;en:Side-striped Jackal&lt;br/&gt;de:Streifenschakal
| [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=14000697 Mammal Species of the World]
|-
| 
| ''[[Canis alopex]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis alpinus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis antarticus]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Golden wolf small.jpg|center|128px]]
| ''[[Canis anthus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis argentatus]]''
| fr:Le renard argenté
| 
|-
| 
| ''[[Canis argentatus]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:033 Golden jackal in Keoladeo National Park Photo by Giles Laurent.jpg|center|128px]]
| ''[[Canis aureus]]''
| en:Golden jackal&lt;br/&gt;ar:ابن آوى الذهبي&lt;br/&gt;ca:Xacal daurat&lt;br/&gt;cs:šakal obecný/Šakal zlatý&lt;br/&gt;da:Guldsjakal&lt;br/&gt;de:Goldschakal&lt;br/&gt;el:Χρυσόμαλλο τσακάλι&lt;br/&gt;eo:Orŝakalo&lt;br/&gt;es:Chacal dorado&lt;br/&gt;et:Harilik šaakal&lt;br/&gt;et:Šaakal&lt;br/&gt;fi:Kultasakaali&lt;br/&gt;fr:Chacal doré&lt;br/&gt;gu:શિયાળ&lt;br/&gt;he:תן זהוב&lt;br/&gt;he:תן מצוי&lt;br/&gt;hu:Aranysakál&lt;br/&gt;it:Sciacallo dorato&lt;br/&gt;ko:황금자칼&lt;br/&gt;nl:Gewone jakhals&lt;br/&gt;nb:Gullsjakal&lt;br/&gt;pl:Szakal złocisty&lt;br/&gt;pt:Chacal-dourado&lt;br/&gt;ru:Шакал обыкновенный&lt;br/&gt;sh:Zlatni šakal / Златни шакал&lt;br/&gt;sv:Guldschakal&lt;br/&gt;th:หมาจิ้งจอก&lt;br/&gt;th:หมาจิ้งจอกทอง&lt;br/&gt;th:หมาจิ้งจอกเอเชีย&lt;br/&gt;tr:Altın çakal&lt;br/&gt;tr:Bayağı çakal&lt;br/&gt;uk:Шакал&lt;br/&gt;zh:亞洲胡狼&lt;br/&gt;zh:金豺&lt;br/&gt;es:Chacal&lt;br/&gt;fr:Chacal Commun&lt;br/&gt;fr:Chacal Doré&lt;br/&gt;en:Asiatic Jackal&lt;br/&gt;en:Common Jackal&lt;br/&gt;en:Golden Jackal&lt;br/&gt;nl:Goudjakhals&lt;br/&gt;zh:亚洲胡狼&lt;br/&gt;sl:evrazijski šakal&lt;br/&gt;ro:Șacalul auriu
| [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=14000704 Mammal Species of the World]
|-
| 
| ''[[Canis aurus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis australis]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis avicularius]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis brachyurus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis cautleyi]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis cerdo]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis ceylonicus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis chama]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis chanco]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis chrysurus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis cinereoargenteus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis corsac]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis crocuta]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis culpaeus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis curvipalatus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis decussatus]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Canis dingo (The Mammals of Australia III.52).jpg|center|128px]]
| ''[[Canis dingo]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis dukhunensis]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Canisfalc.JPG|center|128px]]
| ''[[Canis falconeri]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis familiaris]]''
| en:Domestic Dog&lt;br/&gt;sl:domači pes
| 
|-
| 
| ''[[Canis floridanus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis group]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis himalaicus]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Wolf.JPG|center|128px]]
| ''[[Canis himalayensis]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis hispanicus]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Fauna Japonica (1833) Canis hodophylax.jpg|center|128px]]
| ''[[Canis hodophilax]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis hyaena]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis karagan]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis lagopus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis lanka]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:CanisLateralisKeulemans.jpg|center|128px]]
| ''[[Canis lateralis]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Coyote Tule Lake CA.jpg|center|128px]]
| ''[[Canis latrans]]''
| en:coyote&lt;br/&gt;en:American jackal&lt;br/&gt;en:brush wolf&lt;br/&gt;en:prairie wolf&lt;br/&gt;de:Kojote&lt;br/&gt;pl:kojot preriowy&lt;br/&gt;pl:kojot&lt;br/&gt;pl:kujot&lt;br/&gt;it:coyote&lt;br/&gt;it:coiote&lt;br/&gt;it:lupo della prateria&lt;br/&gt;hu:prérifarkas&lt;br/&gt;hu:kojot&lt;br/&gt;fi:kojootti&lt;br/&gt;ast:coyote&lt;br/&gt;sl:kojot&lt;br/&gt;chn:Tallapus&lt;br/&gt;es:coyote&lt;br/&gt;fr:coyote
| [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=14000718 Mammal Species of the World]
|-
| [[Talaksan:Captivecoywolfhybrid.jpg|center|128px]]
| ''[[Canis latrans var.]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Grey jackal from Haizer Algeria 4.jpeg|center|128px]]
| ''[[Canis lupaster]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Eurasian wolf 2.jpg|center|128px]]
| ''[[Canis lupus]]''
| en:Grey Wolf&lt;br/&gt;en-us:Gray Wolf&lt;br/&gt;en:common wolf&lt;br/&gt;fr:loup&lt;br/&gt;cs:vlk obecný&lt;br/&gt;fr:Loup gris&lt;br/&gt;fr:Loup vulgaire&lt;br/&gt;es:Lobo&lt;br/&gt;en:timber wolf&lt;br/&gt;en:wolf&lt;br/&gt;de:Wolfe&lt;br/&gt;sv:varg&lt;br/&gt;sv:gråvarg&lt;br/&gt;sv:ulv&lt;br/&gt;fr:Loup commun&lt;br/&gt;nl:wolf&lt;br/&gt;fi:susi&lt;br/&gt;pt:Lobo&lt;br/&gt;es:Lobo gris&lt;br/&gt;pl:wilk&lt;br/&gt;pl:wilk szary&lt;br/&gt;zh:狼&lt;br/&gt;nb:ulv&lt;br/&gt;it:lupo grigio&lt;br/&gt;ja:オオカミ&lt;br/&gt;ks:رامہٕ ہوٗن&lt;br/&gt;sl:volk
| [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=14000738 Mammal Species of the World]
|-
| [[Talaksan:Eastern wolf in Algonquin Provincial Park 01.jpg|center|128px]]
| ''[[Canis lycaon]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis megalotis]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:2012-bb-jackal-1.jpg|center|128px]]
| ''[[Canis mesomelas]]''
| en:Black-backed Jackal&lt;br/&gt;fr:chacal à chabraque&lt;br/&gt;de:Schabrackenschakal&lt;br/&gt;en:Silver-backed Jackal&lt;br/&gt;en:Black-backed jackal&lt;br/&gt;ast:chacal de llombu prietu
| [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=14000776 Mammal Species of the World]
|-
| 
| ''[[Canis mexicanus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis microtis]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis naria]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Canis nubilus - 1833-1866 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - UBA01 IZ22200387.tif|center|128px]]
| ''[[Canis nubilus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis othmanii]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis parvidens]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis primaevus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis procyonoides]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:07-03-23RedWolfAlbanyGAChehaw.jpg|center|128px]]
| ''[[Canis rufus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis sechurae]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Ethiopian wolf (Canis simensis citernii) 2.jpg|center|128px]]
| ''[[Canis simensis]]''
| es:Lobo Etiope&lt;br/&gt;fr:Loup d'Abyssinie&lt;br/&gt;en:Ethiopian Wolf&lt;br/&gt;en:Simien Fox&lt;br/&gt;en:Simien Jackal&lt;br/&gt;de:Abessinischer Fuchs&lt;br/&gt;de:Äthiopischer Wolf&lt;br/&gt;fr:Loup d'Éthiopie&lt;br/&gt;fr:Cabéru&lt;br/&gt;fr:Chacal du Simien&lt;br/&gt;en:Simien fox&lt;br/&gt;en:Simian jackal&lt;br/&gt;ast:llobu etíope&lt;br/&gt;sl:etiopski volk
| [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=14000779 Mammal Species of the World]
|-
| [[Talaksan:Canis sladeni Smit.jpg|center|128px]]
| ''[[Canis sladeni]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis thous]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis tricolor]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis urostictus]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Hemicyon sansaniensis.JPG|center|128px]]
| ''[[Canis ursinus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis velox]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis vetulus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis virginianus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis viverrinus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis vulpes]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis walgie]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Canis zerda]]''
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}
&lt;!----
==See also==
* [[List of Canis species and subspecies|List of ''Canis'' species]]
----&gt;
&lt;!---{{Canidae nav}}---&gt;

&lt;!---[[Kategorya:Canine]]--&gt;

[[Kategorya:Caninae]]</text>
      <sha1>34kc8jz7apv1tm7gtbyglnugewv3dg5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mga wikang Austronesyo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71104</id>
    <revision>
      <id>2213074</id>
      <parentid>2212366</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T14:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36519" sha1="du4qqj8qo4ddm3bw618187ko3ipemim" xml:space="preserve">{{Infobox language family
|name=Austronesian
|region=[[Maritimong Timog-Silangang Asya]], [[Oceania|Oseanya]], [[Madagaskar]], [[Taiwan]], [[Sri Lanka]], [[Andaman Islands|Lanka archipelago]]
|familycolor=Austronesian
|family=Isa sa mga pangunahing pamilya ng mga wika ng mundo
|protoname=[[Proto-Austronesian language|Proto-Awstronesyo]]
|child1 = [[Rukai language|Rukai]] ([[Formosan languages|Pormosyano]])
|child2 = [[Tsou language|Tsou]] ([[Formosan languages|Pormosyano]])
|child3 = [[Puyuma language|Puyuma]] ([[Formosan languages|Pormosyano]])
|child4 = Nuclear Austronesian&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;Iba pang [[Formosan languages|mga wikang Pormosyano]] &lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(higit pang mga pangunahing sanga)&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Malayo-Polynesian languages|Malayopolinesyo]]
|iso2=map
|iso5=map
|glotto=aust1307
|glottorefname=Austronesian
|map=Austroneske jazyky.jpg
|mapcaption=Distribusyon ng mga wikang Awstronesyo
}}

Ang mga '''wikang Austronesyo'''&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Journal_of_Northern_Luzon/VY27AAAAIAAJ |title=Journal of Northern Luzon |date=1977 |publisher=Saint Mary's College |pages=56, 77 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Masaklaw_na_Filipino/5LwaRWiFNM8C |title=Masaklaw na Filipino |date=1990 |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-0527-6 |pages=4 |language=tl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Kasaysayan_at_pag_unlad_ng_Wikang_Pamban/5k10vA7aBcAC |title=Kasaysayan at pag-unlad ng Wikang Pambansa ng Pilipinas |date=2008 |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-3321-7 |pages=2 |language=tl}}&lt;/ref&gt; ([[Wikang Espanyol]]: ''len·guas aus·tro·ne·sias''; [[Ingles]]: ''Austronesian languages'') ay isang [[pamilyang wika]] na malayang nakakalat sa mga kapuluan ng [[Timog-Silangang Asya]] at ng [[Pasipiko]], na may ibang kasapi ginagamit sa mismong kontinente ng [[Asya]]. Katulad siya ng mga mag-anak na wikang [[Mga wikang Indo-Europeo|Indo-Europeo]], [[Mga wikang Apro-Asyatiko|Apro-Asyatiko]], at [[Mga wikang Uraliko|Uraliko]] bilang isa sa mga tanging establisadong mga sinaunang pamilyang wika. Ang pangalang '''Austronesyo''' ay nagmula sa [[Wikang Latin|Lating]] ''auster'' (hangin mula sa timog), at ng [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''nêsos'' (pulo). Ang naturang pamilya ay pinangalanan bilang sa pangmadlang ng mga wikang Awstronesyo na ginagamit sa mga kapuluan: ngunit may mga wika tulad ng [[Wikang Malay|Malay]] at mga [[Wikang Tsamiko]], na katutubo sa mismong kontinente ng Asya. Karamihan sa mga wikang Awstronesyo ay kaunting katutubong tagapagsalita, ngunit ang mga [[Tala ng mga wikang Awstronesyo|pangunahing wikang Awstronesyo]] ay ginagamit ng milyun-milyong katao. Si [[Otto Dempwolff]], isang Alemang iskolar, ay ang unang tagapagsaliksik na malayong nassaliksik ang Awstronesyo ayon sa tradisyonal na [[paraang paghahambing]].

Iba't ibang pinagmumulan ng mga wika ang naiiba, ngunit ang Austronesyo at Niger-Congo ay ang dalawang pinakamalaking pamilya ng wika sa mundo sa bilang ng mga wika na naglalaman ng mga ito, bawat isa ay may halos isang-ikalima sa kabuuang wika na binibilang sa mundo. Ang heograpikong pagkakalat ng mga lupain ng mga wika ay isa sa mga pinakamalawak, na nagsisimula sa [[Madagaskar]] hanggang sa [[Pulo ng Paskuwa]]. Ang mga wikang [[Wikang Hawayano|Hawayano]], [[Wikang Rapanui|Rapanui]] at [[Wikang Malgatse|Malgatse]] (ginagamit sa [[Madagaskar]] ay ang mga hangganang heograpiko ng pamilyang Awstronesyo.

Ang pamilyang Awstronesyo ay may maraming pangunahing sanga, maliban sa isa na matatagpuan lamang sa [[Taywan]]. Ang [[mga wikang Pormosyano]] ng Taiwan ay ipinangkat bilang kasingdami ng siyam na unang subgrupo ng Awstronesyo. Ang lahat ng wikang Awstronesyo na ginagamit sa labas ng Taiwan (kasama ang [[Wikang Yami]]) ay nabibilang sa sangang [[Mga wikang Malayo-Polinesyo|Malayo-Polinesyo]], na minsan ding tinatawag na ''Extrapormosyano''.

Marami sa mga wikang Awstronesyo ang nagungulang ng mahabang kasaysayan ng nakasulat na atestasyon (patotoo ng pag-iral). Ang pinakalumang inskripsyon sa [[wikang Tsam]], ang [[Inskripsyong Dong Yen Chau|Inskripsyong Đông Yên Châu]], na tinatayang naisagawa noong ika-6 na siglo sa pinakahuli nito, ay ang unang patotoo rin ng isang wikang Awstronesyo.

==Kabalangkasan==
[[Talaksan:Malayo-Polynesian.svg|300px|thumb|right|Mga bansang Malayo-Polinesyo]]
[[Talaksan:Oceanic languages.svg|300px|thumb|right|Mga bansang Oseaniko]]
Sadyang mahirap ang pagbigay ng tuntuning panlahat ng tungkol sa wika na ganap na diberso katulad ng Awstronesyo. Sa pangakalahatan, mahahati ang Awstronesyo sa tatlong pangkat ng mga wika: Pilipino (''Philippine type''), Indonesyo at Post-Indonesyo. 
:* Nabibilang sa unang pangkat, bukod sa mga wika ng [[Pilipinas]], ang mga wikang Awstronesyo ng Taiwan, Sabah, hilagang Sulawesi at Madagaskar. Pangunahing mayroong katangian ang mga iyon ng pagpapanatili ng orihinal na sistemang ''[[Awstronesyong pagkakahanay|Philippine-type voice alternations]]'' kung saan karaniwang binibigyang-tiyak ng mga tatlo o apat na tinig kung aling semantiko ang binibigyang-papel ang &quot;paksa&quot; na binibigyang-pahayag (maaaring bigyang-pahayag ang tagagawa, ang binibigyang-gawa, ang kinaroroonan at ang benepisyaryo, o iba pang mga pangkalagayang ganap katulad ng mga instrumento o kaugnay).Bukod dito, ang pagpili ng boses ay naiimpluwensyahan ng pagiging tiyak ng mga kalahok. Ang utos ng salita ay may matinding pagkahilig na maging paunang salita.
:* Sa kabaligtaran, ang mas makabagong mga lengguwahe ng Indonesian na uri, na partikular na kinakatawan sa Malaysia at kanlurang Indonesya, ay binawasan ang sistema ng boses sa pagkakaiba sa pagitan ng dalawa lamang na boses (voice actor at &quot;undergoer&quot; na boses), ngunit ang mga ito ay suplementado ng [ [pang-aplikadong boses | applicative]] mga morpolohiya na aparato (orihinal na dalawa: mas direktang * '' - i '' at mas pahilig * '' - isang / - [a] kən ''), na nagsisilbi upang baguhin ang semantiko na papel ng &quot;undergoer&quot;. Ang mga ito ay din nailalarawan sa pamamagitan ng pagkakaroon ng mga nahahalina clitic pronouns. Hindi tulad ng uri ng Pilipinas, karamihan sa mga wikang ito ay may posibilidad na maging verb-second word-order. Ang ilang mga wika, tulad ng [[Wikang Batak]], [[Lumang Habanes]], [[Wikang Balines| Balinese]], [[Wikang Sasak| Sasak]] at ilang mga wika ng Sulawesi ay mukhang kumakatawan sa isang intermediate na yugto sa pagitan ang dalawang uri na ito.&lt;ref&gt;Adelaar, K. Alexander and Nikolaus Limmelmann. 2005. The Austronesian Languages of Asia and Madagascar. P.6-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Croft, William. 2012 Verbs: Aspect and Causal Structure. P.261
&lt;/ref&gt; 
* Sa wakas, sa ilang mga wika, kung saan tinatawag ni Ross ang &quot;post-Indonesian&quot;, ang orihinal na sistema ng boses ay ganap na nasira at ang mga affixes ng voice-mark ay hindi na panatilihin ang kanilang mga function.

Nagagamit din sa mga wikang Awstronesyo ang tinatawag na &quot;reduplikasyon&quot; (pag-uulit ng lahat o bahagi ng isang salita, katulad ng ''wiki-wiki'' o ''[[Agar|agar-agar]]'', o dahan-dahan), at, katulad ng karamihan sa mga wika ng [[Silangang Asya|Silangan]] at [[Timog-silangang Asya]], karamihan ay mayroong mahigpit na mataas na [[ponotaktiko]], na kalimitang mayroong munting bilang ng mga [[ponema]] at nakakaraming mga pantig na katinig-patinig. Matatag o estable naman ang ilan sa mga kognado.

==Leksiko==
Naitatag ang pamilya ng wikang Awstronesyo ng mga pamamaraang paghahambing na linggwistiko batay sa mga kognado, pangkat ng mga salitang magkakawangis sa tunog at kahulugan na nagpapahiwatig na nagmula ang mga iyon mula sa parehong salitang ansestral sa [[Wikang Proto-Awstronesyo|Proto-Awstronesyo]] ayon sa pagkalahatang alituntunin. Ang salita para sa ''mata'' sa mga wikang Awstronesyo ay '''mata''' rin (karamihan sa mga wikang Awstronesyo sa bandang hilaga, mga [[Mga wikang Pormosyano|wikang Pormosyano]] katulad ng [[Wikang Bunan|Bunun]] at [[Wikang Amis|Amis]] at papunta na sa katimugan na [[Wikang Maori|Maori]]). Mahirap din namang isagawa ang rekonstruksyon (pagmuling-tatag) ng ibang mga salita. Estable rin ang salita para sa ''dalawa'', na siyang nalitaw sa halos kabuuan ng pamilyang Awstronesyo, ngunit ang ilan sa mga anyo (hal. [[Wikang Bunun|Bunun]] '''rusya''', '''lusha'''; [[Wikang Amis|Amis]] '''tusa'''; [[Wikang Māori|Maori]] '''tahi''', '''rua''') ay nangangailangan ng kadalubhasaang pang-aghamwika upang mabigyang-kilanlan. 

==Klasipikasyon==
Masikot at mahirap unawain ang panloobang kaanyuan ng mga wikang Awstronesyo. Binubuo ang pamilyang ito ng pare-pareho at magkakalapit na magkakaugnay na mga wika na may mga malalaking bilang ng tinatawag na ''[[diyalektong kontinyuwum]]'', na nagpapahirap sa hangganan ng mga pagitan ng mga sanga ng pamilya. Ganoon pa man, malinaw na ang pinakamalaking dibersidad na pang-akan (henealohiko) ay makikita sa [[mga wikang Pormosyano]] ng Taiwan, at ang pinakamunting dibersidad naman sa mga kapuluan sa Pasipiko, na nagbibigay-batid ng pagkaka-kalat ng pamilya na mula sa Tsina o Taiwan.

==Pagkakahambing==
Nasa bandang ibaba ang tsart ng komparasyon ng mga wika Awstronesyo.

{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | [[Wikang Tagalog|Tagalog]] ([[Wikang Pilipino|Pilipino]])
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | isa
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | dalawa
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | tatlo
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | apat
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | tao
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | bahay
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | aso
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | daan
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | araw
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | bago
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | tayo (kata)
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | ano
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | apoy
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Tetum|Tetum]]'''
|ida
|rua
|tolu
|haat
|ema
|uma
|asu
|dalan
|loron
|foun
|ita
|saida
|ahi
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Amis|Amis]]'''
|cecay
|tosa
|tolo
|sepat
|tamdaw
|luma
|wacu
|lalan
|cidal
|faroh
|kita
|uman
|namal
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Puyuma|Puyuma]]'''
|sa
|dua
|telu
|pat
|taw
|rumah
|soan
|dalan
|wari
|vekar
|mi
|amanai
|apue,&lt;br /&gt;asi
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Bikol Rinconada|Rinconada Bikol]]'''
|əsad
|darwā
|tolō
|əpat
|tawō
|baləy
|ayam
|raran
|aldəw
|bāgo
|kitā
|onō
|kalayō
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Cebuano|Cebuano]]'''
|usa,&lt;br /&gt;isa
|duha
|tulo
|upat
|tawo
|balay
|iro
|dalan
|adlaw
|bag-o
|kita
|unsa
|kalayo
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Waray|Waray]]'''
|usa
|duha
|tulo
|upat
|tawo
|balay
|ayam,&lt;br /&gt;ido
|dalan
|adlaw
|bag-o
|kita
|anu
|kalayo
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]]'''
|isa
|duha
|tatlo
|apat
|tawo
|balay
|ido
|dalan
|adlaw
|bag-o
|kita
|ano
|kalayo
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Aklanon|Aklanon]]'''
|isaea,&lt;br /&gt;sambilog
|daywa
|tatlo
|ap-at
|tawo
|baeay
|ayam
|dayan
|adlaw
|bag-o
|kita
|ano
|kaeayo
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Kinaray-a|Kinaray-a]]'''
|sara
|darwa
|tatlo
|apat
|tawo
|balay
|ayam
|aragyan
|adlaw
|bag-o
|kita
|ano
|kalayo
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Tausug|Tausug]]'''
|hambuuk
|duwa
|tu
|upat
|tau
|bay
|iru'
|dan
|adlaw
|ba-gu
|kitaniyu
|unu
|kayu
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Maranao|Maranao]]'''
|isa
|dowa
|t'lo
|phat
|taw
|walay
|aso
|lalan
|gawi'e
|bago
|tano
|tonaa
|apoy
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]'''
|metung
|adwa
|atlu
|apat
|tau
|bale
|asu
|dalan
|aldo
|bayu
|ikatamu
|nanu
|api
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Pangasinan|Pangasinense]]'''
|sakey
|dua,&lt;br /&gt;duara
|talo,&lt;br /&gt;talora
|apat,&lt;br /&gt;apatira
|too
|abong
|aso
|dalan
|ageo
|balo
|sikatayo
|anto
|pool
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Ilokano|Ilokano]]'''
|maysa
|dua
|tallo
|uppat
|tao
|balay
|aso
|dalan
|aldaw
|baro
|datayo
|ania
|apoy
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Ivatan|Ivatan]]'''
|asa
|dadowa
|tatdo
|apat
|tao
|vahay
|chito
|rarahan
|araw
|va-yo
|yaten
|ango
|apoy
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Ibanag|Ibanag]]'''
|tadday
|dua
|tallu
|appa'
|tolay
|balay
|kitu
|dalan
|aggaw
|bagu
|sittam
|anni
|afi
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Yogad|Yogad]]'''
|tata
|addu
|tallu
|appat
|tolay
|binalay
|atu
|daddaman
|agaw
|bagu
|sikitam
|gani
|afuy
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Gaddang|Gaddang]]'''
|antet
|addwa
|tallo
|appat
|tolay
|balay
|atu
|dallan
|aw
|bawu
|ikkanetam
|sanenay
|afuy
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Tboli|Tboli]]'''
|sotu
|lewu
|tlu
|fat
|tau
|gunu
|ohu
|lan
|kdaw
|lomi
|tekuy
|tedu
|ofih
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Malay|Malay]]'''
|satu
|dua
|tiga&lt;ref&gt;In Kedukan Bukit inscription appears the numeral Tlu ratus as Three hundred, Tlu as Three, in http://www.wordsense.eu/telu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401172144/http://www.wordsense.eu/telu/ |date=2016-04-01 }} the word Telu is referred as Three in Malay and Indonesian Language although the use of Telu is very rare.&lt;/ref&gt;
|empat
|orang
|rumah,&lt;br /&gt;balai
|anjing
|jalan
|hari
|baru
|kita
|apa,&lt;br /&gt;anu
|api
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Lumang Habanes|Lumang Habanes]]'''
|esa,&lt;br /&gt;tunggal
|rwa,&lt;br /&gt;kalih
|tĕlu,&lt;br /&gt;tiga
|pat,&lt;br /&gt;sakawan&lt;ref&gt;s.v. kawan, ''Old Javanese-English Dictionary'', P.J. Zoetmulder and Stuart Robson, 1982&lt;/ref&gt;
|wwang
|umah 
|asu
|dalan
|dina
|hañar, añar&lt;ref&gt;s.v. hañar, ''Old Javanese-English Dictionary'', P.J. Zoetmulder and Stuart Robson, 1982&lt;/ref&gt;
|kami&lt;ref&gt;s.v. kami, this could mean both first person singular and plural, ''Old Javanese-English Dictionary'', P.J. Zoetmulder and Stuart Robson, 1982&lt;/ref&gt;
|apa,&lt;br /&gt;aparan
|apuy,&lt;br /&gt;agni
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Habanes|Habanes]]'''
|siji,&lt;br /&gt;setunggal
|loro,&lt;br /&gt;kalih
|tĕlu,&lt;br /&gt;tiga&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''Javanese English Dictionary'', Stuart Robson and Singgih Wibisono, 2002&lt;/ref&gt;
|papat,&lt;br /&gt;sekawan
|uwong,&lt;br /&gt;tiyang,&lt;br /&gt;priyantun&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
|omah,&lt;br /&gt;griya,&lt;br /&gt;dalem&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; 
|asu,&lt;br /&gt;sĕgawon
|dalan,&lt;br /&gt;gili&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
|dina,&lt;br /&gt;dinten&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
|anyar,&lt;br /&gt;énggal&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
|awaké dhéwé,&lt;br /&gt;kula panjenengan&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
|apa,&lt;br /&gt;punapa&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
|gĕni,&lt;br /&gt;latu,&lt;br /&gt;brama&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Sundanes|Sundanes]]'''
|hiji
|dua
|tilu
|opat
|urang
|imah
|anjing
|jalan
|poe
|anyar,&lt;br /&gt;enggal
|arurang
|naon
|seuneu
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Acehnes|Acehnes]]'''
|sa
|duwa
|lhèë
|peuët
|ureuëng
|rumoh,&lt;br /&gt;balèë
|asèë
|ret
|uroë
|barô
|(geu)tanyoë
|peuë
|apuy
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Minangkabau|Minangkabau]]'''
|ciek
|duo
|tigo
|ampek
|urang
|rumah
|anjiang
|labuah,&lt;br /&gt;jalan
|hari
|baru
|awak
|apo
|api
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Lampung|Lampung]]'''
|sai
|khua
|telu
|pak
|jelema
|lamban
|kaci
|ranlaya
|khani
|baru
|kham
|api
|apui
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Bugines language|Bugines]]'''
|sedi
|dua
|tellu
|eppa
|tau
|bola
|asu
|lalen
|esso
|baru
|idi
|aga
|api
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Temuano|Temuano]]'''
|satuk
|duak
|tigak
|empat
|uwang,&lt;br /&gt;eang
|gumah,&lt;br /&gt;umah
|anying,&lt;br /&gt;koyok
|jalan
|aik,&lt;br /&gt;haik
|bahauk
|kitak
|apak
|apik
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Toba Batak language|Bataknese]]'''
|sada
|dua
|tolu
|opat
|halak
|jabu
|biang
|dalan
|ari
|baru
|hita
|aha
|api
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Kelantan-Pattani Malay|Kelantan-Pattani]]'''
|so
|duwo
|tigo
|pak
|oghe
|ghumoh,&lt;br /&gt;dumoh
|anjing
|jale
|aghi
|baghu
|kito
|gapo
|api
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Chamorro|Chamorro]]'''
|håcha,&lt;br /&gt;maisa
|hugua
|tulu
|fatfat
|taotao
|guma
|ga'lågu&lt;ref&gt;From [[Wikang Espanyol|Espanyol]] &quot;[[:es:Galgo|galgo]]&quot;&lt;/ref&gt;
|chålan
|ha'åni
|nuebu&lt;ref&gt;From [[Wikang Espanyol|Espanyol]] &quot;[[:es:Nuevo|nuevo]]&quot;&lt;/ref&gt;
|hita
|håfa
|guafi
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Motu|Motu]]'''
|ta,&lt;br /&gt;tamona
|rua
|toi
|hani
|tau
|ruma
|sisia
|dala
|dina
|matamata
|ita,&lt;br /&gt;ai
|dahaka
|lahi
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Maori|Maori]]'''
|tahi
|rua
|toru
|wha
|tangata
|whare
|kuri
|ara
|ra
|hou
|taua
|aha
|ahi
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Tubaluano|Tubaluano]]'''
|tasi
|lua
|tolu
|fá
|toko
|fale
|kuli
|ala,&lt;br /&gt;tuu
|aso
|fou
|tāua 
|a
|afi
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Hawayano|Hawayano]]'''
|kahi
|lua
|kolu
|hā
|kanaka
|hale
|'īlio
|ala
|ao
|hou
|kākou
|aha
|ahi
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Banjar|Banjar]]'''
| asa
| duwa
| talu
| ampat
| urang
| rūmah
| hadupan
| heko
| hǎri
| hanyar
| kami
| apa
| api
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Malgatse|Malgatse]]'''
|isa
|roa
|telo
|efatra
|olona
|trano
|alika
|lalana
|andro
|vaovao
|isika
|inona
|afo
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Gitnang Dusun|Dusun]]'''
| iso
| duo
| tolu
| apat
| tulun
| walai,&lt;br /&gt;lamin
| tasu
| ralan
| tadau
| wagu
| tokou
| onu/nu
| tapui
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Kadazan|Kadazan]]'''
| iso
| duvo
| tohu
| apat
| tuhun
| hamin
| tasu
| lahan
| tadau
| vagu
| tokou
| onu,&lt;br /&gt;nunu
| tapui
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Rungus|Rungus]]'''
| iso
| duvo
| tolu,&lt;br /&gt;tolzu
| apat
| tulun,&lt;br /&gt;tulzun
| valai,&lt;br /&gt;valzai
| tasu
| dalan
| tadau
| vagu
| tokou
| nunu
| tapui,&lt;br /&gt;apui
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Tambanuo|Sungai/Tambanuo]]'''
| ido
| duo
| tolu
| opat
| lobuw
| waloi
| asu
| ralan
| runat
| wagu
| toko
| onu
| apui
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Iban|Iban]]'''
| satu, sa,&lt;br /&gt;siti, sigi
| dua
| tiga
| empat
| orang,&lt;br /&gt;urang
| rumah
| ukui,&lt;br /&gt;uduk
| jalai
| hari
| baru
| kitai
| nama
| api
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Sarawak Malay]]'''
| satu,&lt;br /&gt;sigek
| dua
| tiga
| empat
| orang
| rumah
| asuk
| jalan
| ari
| baru
| kita
| apa
| api
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Terengganu Malay|Terengganu]]
| se
| duwe
| tige 
| pak 
| oghang
| ghumoh,&lt;br /&gt;dumoh
| anjing 
| jalang
| aghi
| baghu 
| kite 
| mende, ape,&lt;br /&gt;gape, nape
| api
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''[[Wikang Kanayatn Language|Kanayatn]]'''
| sa
| dua
| talu 
| ampat 
| urakng
| rumah
| asu' 
| jalatn
| ari
| baru 
| kami',&lt;br /&gt;diri'
| ahe
| api
|-
|}

==Tingnan din==
*[[Mga taong Austronesyo]]

==Sanggunian==
{{refbegin}}
* {{cite journal
                    | title = The Austronesian Dispersal and the Origin of Languages
                    | url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_1991-07_265_1/page/88
                    | last = Bellwood
                    | first = Peter
                    | date = July 1991
                    | journal = Scientific American
                    | volume = 265
                    | pages = 88–93
                    | doi = 10.1038/scientificamerican0791-88
                    | ref = harv
                    | issue = 1
                    }}
* {{cite book
                    | title = Prehistory of the Indo-Malaysian archipelago
                    | url = https://archive.org/details/prehistoryofindo0000bell
                    | last = Bellwood
                    | first = Peter
                    | year = 1997
                    | publisher = University of Hawai'i Press
                    | place = Honolulu
                    | ref = harv
                    }}
* {{cite journal    | title = Taiwan and the Prehistory of the Austronesians-speaking Peoples
                    | last = Bellwood | first=Peter
                    | year = 1998
                    | journal = Review of Archaeology | volume = 18 | pages = 39–48
                    | ref=harv
}}
* {{cite book       | title = The Austronesians: Historical and comparative perspectives
                    | last = Bellwood | first=Peter| last2 = Fox | first2 = James | last3 = Tryon | first3 = Darrell
                    | publisher=Department of Anthropology, Australian National University
                    | year=1995
                    | isbn=0-7315-2132-3
                    | ref=harv
}}
* {{cite journal
 |title   = Human Migrations in Continental East Asia and Taiwan: Genetic, Linguistic, and Archaeological Evidence
 |url     = https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2005-06_46_3/page/480
 |author  = Bellwood, Peter &amp; Alicia Sanchez-Mazas
 |journal = Current Anthropology
 |date    = June 2005
 |volume  = 46
 |pages   = 480–484
 |ref     = harv
 |issue   = 3
 |doi     = 10.1086/430018
}}
* {{cite conference
 |title        = Stratification in the peopling of China: how far does the linguistic evidence match genetics and archaeology?
 |last         = Blench
 |first        = Roger
 |year         = 2004
 |url          = http://www.rogerblench.info/Language/China/Geneva%20paper%202004%20submit.pdf
 |format       = PDF
 |accessdate   = 
 |conference   = Human migrations in continental East Asia and Taiwan: genetic, linguistic and archaeological evidence
 |place        = Geneva
 |date         = June 10–13, 2004
 |ref          = harv
 |archive-date = 2019-12-27
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20191227212426/http://www.rogerblench.info/Language/China/Geneva%20paper%202004%20submit.pdf
 |url-status   = dead
}}
* {{cite journal
 |title        = A Long Lost Sister of Proto-Austronesian? Proto-Ongan, Mother of Jarawa and Onge of the Andaman Islands
 |last         = Blevins
 |first        = Juliette
 |year         = 2007
 |journal      = Oceanic Linguistics
 |volume       = 46
 |issue        = 1
 |pages        = 154–198
 |url          = http://email.eva.mpg.de/~blevins/pdf/webpub2007a.pdf
 |doi          = 10.1353/ol.2007.0015
 |ref          = harv
 |access-date  = 2015-12-08
 |archive-date = 2011-01-11
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20110111172242/http://email.eva.mpg.de/~blevins/pdf/webpub2007a.pdf
 |url-status   = dead
}}
* {{cite journal    | title=Austronesian Dispersal
                    | author=Blundell, David
                    | journal=Newsletter of Chinese Ethnology | year= | volume=35 | pages=1–26
                    | ref=harv
}}
* {{cite journal    | title = The Austronesian Homeland: A Linguistic Perspective
                    | last = Blust | first = Robert
                    | journal=Asian Perspectives | year=1985 | volume=26 | pages=46–67
                    | ref=harv
}}
* {{cite book       | chapter = Subgrouping, circularity and extinction: some issues in Austronesian comparative                     | last=Blust|first=Robert                     | year = 1999                     | editor1-first=E.|editor1-last=Zeitoun |editor2-first=P.J.K |editor2-last=Li                     | title=Selected papers from the Eighth International Conference on Austronesian Linguistics | pages=31–94                     | publisher=Academia Sinica | place=Taipei                     | ref=harv }}
* {{cite book       | contribution=Languages of the world
                    | last = Comrie | first=Bernard
                    | year = 2001
                    | title = The Handbook of LinguisticsLanguages of the world | pages = 19–42
                    | editor1-first = Mark | editor1-last = Aronoff | editor2-first = Janie |editor2-last = Rees-Miller,
                    | publisher = Blackwell | place = Oxford
                    | ref = harv
}}
* {{cite journal
 |title        = Taiwan's gift to the world
 |last         = Diamond
 |first        = Jared M
 |authorlink   = Jared Diamond
 |year         = 2000
 |url          = http://faculty.washington.edu/plape/pacificarchwin06/readings/Diamond%20nature%202000.pdf
 |format       = PDF
 |journal      = Nature
 |volume       = 403
 |pages        = 709–10
 |ref          = harv
 |doi          = 10.1038/35001685
 |pmid         = 10693781
 |issue        = 6771
 |access-date  = 2015-12-08
 |archive-date = 2006-09-16
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20060916193454/http://faculty.washington.edu/plape/pacificarchwin06/readings/Diamond%20nature%202000.pdf
 |url-status   = dead
}}
* {{cite journal    | title=A Lexicostatistical classification of the Austronesian languages
                    | last=Dyen | first=Isidore | author-link=Isidore Dyen
                    | year=1965
                    | journal=International Journal of American Linguistics | issue=Memoir 19
                    | ref=harv
}}
* {{cite conference | title = Current Developments in Comparative Austronesian Studies | last = Fox | first = James J. | url = http://dspace.anu.edu.au/bitstream/1885/43158/1/Comparative_Austronesian_Studies.pdf | format = PDF | conference = Symposium Austronesia Pascasarjana Linguististik dan Kajian Budaya | place = Universitas Udayana, Bali | date = 19–20 August 2004 | ref = harv | access-date = 8 Disyembre 2015 | archive-date = 12 Oktubre 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061012145718/http://dspace.anu.edu.au/bitstream/1885/43158/1/Comparative_Austronesian_Studies.pdf | url-status = dead }}
* {{cite web
                    | title=Reading the Full Picture
                    | author=Fuller, Peter
                    | publisher=Canberra, Australia: Research School of Pacific and Asian Studies
                    | year=2002
                    | work=Asia Pacific Research
                    | url=http://rspas.anu.edu.au/qb/articleFile.php?searchterm=3-4-3
                    | accessdate=July 28, 2005
                    | archive-date=Septiyembre 27, 2011
                    | archive-url=https://web.archive.org/web/20110927085103/http://rspas.anu.edu.au/qb/articleFile.php?searchterm=3-4-3
                    | url-status=dead
                    }}
* {{cite journal | title = The Austronesian Basic Vocabulary Database: From Bioinformatics to Lexomics | last1 = Greenhill | first = S.J. | last2 = Blust | first2 = R. | last3 = Gray | first3 = R.D | year = 2008 | url = http://language.psy.auckland.ac.nz/publications/index.php?pub=Greenhill_et_al2008 | journal = Evolutionary Bioinformatics | volume = 4 | pages = 271&amp;ndash;283 | ref = harv | access-date = 2015-12-08 | archive-date = 2017-04-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170421162644/http://language.psy.auckland.ac.nz/publications/index.php?pub=Greenhill_et_al2008 | url-status = dead }}.
* {{cite web
                    | title=Homepage of linguist Dr. Lawrence Reid
                    | url=http://www2.hawaii.edu/~reid/
                    | accessdate=July 28, 2005
                    | ref=harv
                    }}
* {{cite journal    | title = Origins of the East Formosans:Basay, Kavalan, Amis, and Siraya
                    | year = 2004
                    | last1 = Li | first = Paul Jen-kuei
                    | journal=Language and Linguistics | volume=5 | pages=363&amp;ndash;376
                    | ref=harv | issue=2
}}
* {{cite conference | title=The Internal Relationships of Formosan Languages | last=Li | first=Paul Jen-kuei | url=http://www.sil.org/asia/philippines/ical/papers/Li-internal%20relationships%20formosan | format=PDF | accessdate= | conference=Tenth International Conference on Austronesian Linguistics (ICAL) | date=17–20 January 2006 | place=Puerto Princesa City, Palawan, Philippines | ref=harv }}
* {{cite book       | title = The Oceanic languages
                    | place = Richmond, Surrey | publisher = Curzon Press
                    | year = 2002
                    | author = [[John Lynch (linguist)|Lynch, John]], [[Malcolm Ross (linguist)|Malcolm Ross]] and [[Terry Crowley (linguist)|Terry Crowley]]
}}
* {{cite journal    | title=Genetic evidence for the proto-Austronesian homeland in Asia: mtDNA and nuclear DNA variation in Taiwanese aboriginal tribes
                    | year = 1998
                    | accessdate=
                    | journal = American Journal of Human Genetics | volume=63 | pages=1807–23
                    | ref = {{harvid|Melton et al.|1998}} | pmc=1377653 | pmid=9837834
                    | author=Melton T., Clifford S., Martinson J., Batzer M., &amp; Stoneking M.    | doi=10.1086/302131    | issue=6
}}
* {{cite book       | contribution = Kra–Dai and Austronesian: Notes on phonological correspondences and vocabulary distribution
                    | last = Ostapirat | first = Weera
                    | year = 2005
                    | editors = Laurent Sagart, Roger Blench &amp; Alicia Sanchez-Mazas
                    | title = The Peopling of East Asia: Putting Together Archaeology, Linguistics and Genetics | pages = 107–131
                    | place = London | publisher = Routledge Curzon
                    | ref = harv
}}
* {{cite conference | title= Austronesian: What linguists know and what they believe they know
                    | last=Peiros| first=Ilia
                    | year = 2004
                    | conference = the workshop on Human migrations in continental East Asia and Taiwan
                    | place= Geneva | date = June 10–13, 2004
                    | ref=harv
}}
* {{cite book | chapter= Proto Austronesian verbal morphology: a reappraisal
                    | year= 2009
                    | last= Ross | first= Malcolm
                    | title= Austronesian Historical Linguistics and Culture History: A Festschrift for Robert Blust
                    | editor1-last= Adelaar | editor1-first= K. Alexander 
                    | editor2-last= Pawley | editor2-first= Andrew
                    | location= Canberra
                    | publisher= Pacific Linguistics
                    | pp= 295–326
                    | ref= harv
}}
* {{cite journal
 |title   = Austronesian historical linguistics and culture history
 |url     = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1993_22/page/425
 |author  = [[Malcolm Ross (linguist)|Ross, Malcolm]] &amp; Andrew Pawley
 |journal = Annual Review of Anthropology
 |year    = 1993
 |volume  = 22
 |pages   = 425–459
 |doi     = 10.1146/annurev.an.22.100193.002233
 |ref     = harv
 |oclc    = 1783647
}}
* {{cite book       | chapter=Final words: research themes in the history and typology of western Austronesian languages
                    | last=Ross | first=John
                    | editor1-last=Wouk|editor1-first=Fay|editor2-first=Malcolm|editor2-last=Ross|year=2002
                    | title=The history and typology of Western Austronesian voice systems | pages=451–474
                    | place=Canberra | publisher=Pacific Linguistics
                    | ref=harv
}}
* {{cite conference
                    | title = Sino-Tibeto-Austronesian: An updated and improved argument
                    | last = Sagart
                    | first = Laurent
                    | date = 8–11 January 2002
                    | url = http://halshs.ccsd.cnrs.fr/docs/00/08/50/59/PDF/canberra.pdf
                    | format = PDF
                    | accessdate = 
                    | conference = Ninth International  Conference on Austronesian Linguistics (ICAL9)
                    | place = Canberra, Australia
                    | ref = harv
                    }}
* {{cite journal    | title = The higher phylogeny of Austronesian and the position of Tai–Kadai
                    | last = Sagart | first = Laurent
                    | year = 2004
                    | journal = Oceanic Linguistics | volume=43 | pages = 411–440
                    | ref = harv | doi=10.1353/ol.2005.0012 
}}
* {{cite book
                    | contribution = Sino-Tibeto-Austronesian: An updated and improved argument
                    | last = Sagart
                    | first = Laurent
                    | year = 2005
                    | editor-first = Roger
                    | editor-last = Blench
                    | editor2-first = Alicia
                    | editor2-last = Sanchez-Mazas
                    | title = The Peopling of East Asia: Putting Together Archaeology, Linguistics and Genetics
                    | url = https://archive.org/details/peoplingofeastas0000unse
                    | pages = [https://archive.org/details/peoplingofeastas0000unse/page/n192 161]–176
                    | publisher = Routledge Curzon
                    | place = London
                    | ref = harv
                    }}
* {{cite book
                    | contribution = Time perspective in aboriginal American culture: a study in method
                    | last = Sapir
                    | first = Edward
                    | year = 1968
                    | title = Selected writings of Edward Sapir in language, culture and personality
                    | url = https://archive.org/details/selectedwritings0000unse_t1d1
                    | pages = [https://archive.org/details/selectedwritings0000unse_t1d1/page/389 389]–467
                    | editor-first = D.G.
                    | editor-last = Mandelbaum
                    | place = Berkeley
                    | publisher = University of California Press
                    | ref = harv
                    }}
* {{cite journal    | title=A ramble through southern Formosa
                    | last1=Taylor | first=G.
                    | year=1888
                    | journal=The China Review | volume=16 | pages=137&amp;ndash;161
                    | ref=harv
}}
* {{cite journal    | title=Introduction: 'Austronesia' and the great Austronesian migration
                    | last=Terrell | first=John Edward
                    | journal=World Archaeology |date=December 2004 | volume=36 | pages=586–590
                    | ref=harv | issue =4    | doi=10.1080/0043824042000303764
}}
* {{Cite journal    | title=From Ancient Cham to Modern Dialects. Two Thousand Years of Language Contact and Change. Oceanic Linguistics Special Publications No. 28
                    | last1=Thurgood | first=Graham
                    | publisher=University of Hawai'i Press| place=Honolulu
                    | year=1999  | ref=harv
}}
* {{cite journal | title = Traces of archaic mitochondrial lineages persist in Austronesian-speaking Formosan populations | year = 2005 | url = http://biology.plosjournals.org/perlserv?request=get-pdf&amp;file=10.1371_journal.pbio.0030247-p-S.pdf | format = PDF | accessdate =  | journal = PLoS Biol | volume = 3 | page = e247 | ref = {{harvid|Trejaut et al.|2005}} | author2 = Kivisild T | author3 = Loo JH | author4 = Lee CL | author5 = He CL | author = Trejaut JA | issue = 8 | doi = 10.1371/journal.pbio.0030247 | pmid = 15984912 | pmc = 1166350 }}
* Wouk, Fay and [[Malcolm Ross (linguist)|Malcolm Ross]], eds. (2002), ''The history and typology of western Austronesian voice systems.'' Pacific Linguistics. Canberra: Australian National University.
{{refend}}

== Mga kawing panlabas ==
* [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=89851 Ethnologue report for Austronesian.]
* [http://language.psy.auckland.ac.nz/austronesian/ Basic vocabulary database for over 450 Austronesian Languages.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170503020518/http://language.psy.auckland.ac.nz/austronesian/ |date=2017-05-03 }}
* [http://www.sil.org/pacific/png Summer Institute of Linguistics site showing languages (Austronesian and Papuan) of Papua New Guinea.]
* [http://www-personal.umich.edu/~rustyb/112/austronesian.htm Austronesian Language Resources] (''defunct?'' ''moved?'') ([http://web.archive.org/web/20041122214717/http://www-personal.umich.edu/~rustyb/112/austronesian.htm @ ''archive.org''])
* [http://coconutstudio.com/Austro%20Nos%20Mar2008%2011-3.xls Spreadsheet of 1600+ Austronesian and Papuan number names and systems - ongoing study to determine their relationships and distribution]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.nvtc.gov/lotw/months/june/austronesianLanguageFamily.html Languages of the World: The Austronesian (Malayo-Polynesian) Language Family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117213110/http://www.nvtc.gov/lotw/months/june/austronesianLanguageFamily.html |date=2009-01-17 }}

[[Kategorya:Pamilya ng mga wikang Awstronesyo| ]]</text>
      <sha1>du4qqj8qo4ddm3bw618187ko3ipemim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Imperyong Seleucid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74025</id>
    <revision>
      <id>2213167</id>
      <parentid>2087197</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18722" sha1="cd9jz9pznwflvhifg40w2pfknt1q2nv" xml:space="preserve">{{Infobox Former Country
|native_name            = Ἀρχή Σελεύκεια&lt;br/&gt;''Arche Seleύkeia''
|conventional_long_name = Imperyong Seleucid
|common_name            = Seleucia
|continent              = Asya
|region                 = Sentral Asya
|era                    = [[Panahong Helenistiko]]
|government_type        = Monarckiya
|status                 = 
|status_text            = 
|year_start             = 312 BCE
|year_end               = 63 BCE
|event_start            = [[Mga Digmaan ng Diadochi]]
|event_end              = [[Syria (Roman province)|Annexed by Rome]]
|event1                 = [[Labanan ng Ipsus]]
|date_event1            = 301 BCE
|event2                 = [[Digmaang Romano-Syrio]]
|date_event2            = 192–188 BCE
|event3                 = [[Kasunduan Apamea]]
|date_event3            = 188 BCEE
|event4                 = [[Paghihimagsik na Macabeo]]
|date_event4            = 167–160 BCE
|
|p1                     = Kaharian ng Macedonia
|flag_p1                = Vergiasun.svg
|s1                     = Syria (Roman province){{!}}Probinsiya ng Syria
|flag_s1                = Spqrstone.jpg
|s2                     = Imperyong Parto
|flag_s2                = 
|s3                     = Kahariang Greko-Baktriyano
|flag_s3                = 
|s4                     = Hasmonean kingdom
|flag_s4                = 
|s5                     = Magadha
|flag_s5                = 
|s6                     = Osroene
|flag_s6                = 
|stat_year1 = 301 BC&lt;ref name=size&gt;{{cite journal|journal=Social Science History |title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D |first=[[Rein Taagepera|Rein]] |last=[[Rein Taagepera|Taagepera]] |volume=3 |issue=3/4 |year=1979 |pages=115–138 |doi=10.2307/1170959 |jstor=1170959}}&lt;/ref&gt;
|stat_area1             = 3000000
|stat_year2             = 240 BCE&lt;ref name=size/&gt;
|stat_area2             = 2600000
|stat_year3             = 175 BCE&lt;ref name=size/&gt;
|stat_area3             = 800000
|stat_year4             = 100 BCE &lt;ref name=size/&gt;
|stat_area4             = 100000
|image_map              = Seleucid301BC.png
|image_map_caption      = Imperyong Seleucid noong 301 BCE.
|capital                = [[Seleucia]]&lt;small&gt;&lt;br/&gt;(305–240 BC)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[Antioch]]&lt;small&gt;&lt;br/&gt;(240–63 BC)&lt;/small&gt;
|common_languages       = [[Greek language|Greek]]&lt;br&gt;[[Old Persian language|Old Persian]]&lt;br&gt;[[Aramaic]]&lt;ref&gt;Richard N. Frye, ''The History of Ancient Iran'', (Ballantyne Ltd, 1984), 164.&lt;/ref&gt;
|image_coat             = Vergiasun.svg
|coa_size               = 100px
|symbol_type            = Vergina Sun
|symbol                 = Vergina Sun
|religion               = [[Religion in ancient Greece|Olympianism]]
|leader1                = [[Seleucus I Nicator|Seleucus I]] &lt;small&gt;(first)&lt;/small&gt;
|leader2                = [[Philip II Philoromaeus|Philip II]] &lt;small&gt;(last)&lt;/small&gt;
|year_leader1           = 305–281 BCE
|year_leader2           = 65–63 BCE
|title_leader           = [[List of Seleucid rulers|Basileus]]
}}
{{History of Greater Iran}}
{{History of Iran}}
[[File:1stMithritadicwar89BC.svg|thumb|left|250px|Imperyong Seleucid noong ca. 89 BCE]]
Ang '''Imperyong Seleucid''' ({{IPAc-en|icon|s|ɨ|ˈ|l|uː|s|ɪ|d}}; galing sa {{lang-el|Σελεύκεια}}, ''{{lang|grc-Latn|Seleύkeia}}'') ay isang [[sinaunang Macedonia|Griyego-Macedonianong]] [[panahong Helenistiko|Helenistikong]] estado na pinamunuan ng Dinastiyang Seleucid na itinatag ni [[Seleucus I Nicator]] kasunod ng paghahati ng imperyong nilikha ni [[Dakilang Alejandro]] pagkatapos ng kamatayan nito.&lt;ref name=&quot; Jones, Kenneth Raymond 2006 174 &quot;&gt;{{cite book | author= Jones, Kenneth Raymond |title= Provincial reactions to Roman imperialism: the aftermath of the Jewish revolt, A.D. 66–70, Parts 66–70 |publisher= University of California, Berkeley |year= 2006 |page=174 |isbn= 0-542-82473-6, 9780542824739 |quote=... and the Greeks, or at least the Greco-Macedonian Seleucid Empire, replace the Persians as the Easterners. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Society for the Promotion of Hellenic Studies (London, England) 1993 211 &quot;&gt;{{cite book | author= Society for the Promotion of Hellenic Studies (London, England) |title= The Journal of Hellenic studies, Volumes 113–114 |publisher= Society for the Promotion of Hellenic Studies |year= 1993 |page=211 |quote= The Seleucid kingdom has traditionally been regarded as basically a Greco-Macedonian state and its rulers thought of as successors to Alexander. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Baskin, Judith R. ; Seeskin, Kenneth 2010 37 &quot;&gt;{{cite book | author= Baskin, Judith R. ; Seeskin, Kenneth |title= The Cambridge Guide to Jewish History, Religion, and Culture |publisher= Cambridge University Press |year= 2010 |page=37 |isbn= 0-521-68974-0, 9780521689748 |quote= The wars between the two most prominent Greek dynasties, the Ptolemies of Egypt and the Seleucids of Syria, unalterably change the history of the land of Israel…As a result the land of Israel became part of the empire of the Syrian Greek Seleucids. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Glubb, Sir John Bagot 1967 34 &quot;&gt;{{cite book | author= Glubb, Sir John Bagot |title=Syria, Lebanon, Jordan |publisher=Thames &amp; Hudson |year=1967 |page=34 |oclc=585939 |quote= In addition to the court and the army, Syrian cities were full of Greek businessmen, many of them pure Greeks from Greece. The senior posts in the civil service were also held by Greeks. Although the Ptolemies and the Seleucids were perpetual rivals, both dynasties were Greek and ruled by means of Greek officials and Greek soldiers. Both governments made great efforts to attract immigrants from Greece, thereby adding yet another racial element to the population. }}&lt;/ref&gt; Natanggap ni Seleucus ang [[Babilonya]] at mula doon ay nagpalawig ng kanyang mga nasasakupan na nagsasama ng karamihan ng mga teritoryong silanganin ni Alejandro. Sa tugatog ng kapangyarihan nito, ito ay kinabibilangan ng sentral na  [[Anatolia]], [[Levant]], [[Mesopotamia]], [[Persia]], [[Afghanistan]], [[Turkmenistan]], [[India]] at [[Pakistan]].

Ang Imperyong Seleucid ay isang pangunahing sentro ng kulturang [[Helenistiko]] na nagpanatili ng kahigitan ng mga kustombre ng mga [[sinaunang Griyego]] kung saan ang mga elitistang pampolitika ay nanaig lalo na sa mga lugar na urbano.&lt;ref name=&quot; Glubb, Sir John Bagot 1967 34 &quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Steven C. Hause, William S. Maltby 2004 76&quot;&gt;{{cite book | author=Steven C. Hause, William S. Maltby |title=Western civilization: a history of European society | url=https://archive.org/details/westerncivilizat0000haus_s4m9 |publisher=Thomson Wadsworth |year=2004 |page=[https://archive.org/details/westerncivilizat0000haus_s4m9/page/76 76] |isbn=0-534-62164-3, 9780534621643 |quote= The Greco-Macedonian Elite. The Seleucids respected the cultural and religious sensibilities of their subjects but preferred to rely on Greek or Macedonian soldiers and administrators for the day-to-day business of governing. The Greek population of the cities, reinforced until the second century BCE by emigration from Greece, formed a dominant, although not especially cohesive, elite. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Victor, Royce M. 2010 55 &quot;&gt;{{cite book | author= Victor, Royce M. |title= Colonial education and class formation in early Judaism: a postcolonial reading |publisher= Continuum International Publishing Group |year= 2010 |page= 55|isbn= 0-567-24719-8, 9780567247193 |quote= Like other Hellenistic kings, the Seleucids ruled with the help of their “friends” and a Greco-Macedonian elite class separate from the native populations whom they governed. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Brit&gt;'''Britannica''','' Seleucid kingdom'', 2008, O.Ed.&lt;/ref&gt; Ang populasyong Griygo ng mga siyudad na bumuo ng mga nananaig na elitista ay napalakas ng emigrasyon mula sa [[Sinaunang Gresya]].&lt;ref name=&quot; Glubb, Sir John Bagot 1967 34 &quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Steven C. Hause, William S. Maltby 2004 76&quot;/&gt; Ang pagpapalawig na Seleucid tungo sa [[Anatolia]] at Gresya ay biglaang huminto pagkatapos ng mga pagkatalo nito sa mga hukbong Romano. Ang kanilang mga pagtatangka na talunin ang kanilang matandang kaaway na [[Ehiptong Ptolemaiko]] ay napigilan ng mga hinihingi ng mga Romano. Ang karamihan ng bahaging silangain ng imperyo ay nasako ng [[imperyong Parthian]] noong gitnang ika-2 siglo BCE sa ilalim ni [[Mithridates ng Parthia]] ngunit ang mga haring Seleucid ay patuloy na namuno sa isang [[estadong rump]] mula sa [[Syria]] hanggang sa pananakop ng [[Kaharian ng Armenia|haring Armeniano]] na si [[Dakilang Tigranes]] at kanilang huling pagpapatalsik sa kapangyarihan sa ilalim ng Romanong heneral na si [[Pompey]]. 
==Kasaysayan==
Sinakop ni [[Dakilang Alejandro]] ang [[Imperyong Persa]] ''(Persian)'' sa ilalim ng [[Imperyong Akemenida|huling haring Akemenida]] na si [[Dario III]] sa isang maikling panahon. Si Alejandro ay namatay nang bata at nag-iwan ng isang malawak na imperyo na naging Helenisadong kultura sa isang bahagi. Si Alejandro ay walang mga tagapagmana sa trono at ang imperyo ay inilagay sa kapangyarihan ng isang rehenteng si Perdiccas noong 323 BCE. Ang mga teritoryo ay hinati sa mga heneral ni Alejandro na naging mga [[satrap]] sa paghahati ng [[Babilonya]] noong 323 BCE.Partition of Babylon in 323 BC. Ang mga heneral ni Alejandro(ang [[Diadochi]]) ay nagtunggali sa mga bahagi ng imperyo. Si Ptolomeo na dating heneral at satrap ng Ehipto ang unang humamon sa unang sistema. Ito ay humantong sa pagpanaw ni Perdiccas. Ang paghihimagsik ni Ptolomeo ay humantong sa isang bagong subdibisyon ng imperyo sa paghahati ng Triparadisus noong 320 BCE. Si Seleucus na naging hepeng komander sa ilalim ni Pediccas mula 323 BCE ngunti tumulong na pumaslang sa kanya ay tumanggap ng [[Babilonya]]. Mula sa puntong ito, kanyang pinalawak nang walang habag ang kanyang nasasakupan. Itinatag mismo ni Selecus ang Babilonya noong 312 BCE na taong ginamit bilang petsa ng pagkakatatag ng Imperyong Seleucid. Hindi lamang ang Babilonya ang kanyang pinamunuan kundi pati ang buong bahaging silanganin ng imperyo ni Alejandro. Si Seleucus ay tumungo hanggang sa India kung saan pagkatapos ng 2 taong digmaan ay umabot sa isang kasunduan kay [[Chandragupta Maurya]] kung saan ay nakipagpalitan siya ng mga teritoryong silanganin para sa isang malaking pwers ang 500 elepanteng pangdigma na gumanap ng papel sa Ipsus noong 301 BCE. Pagkatapos ng pagwawagi ni Lysimachus kay [[Antigonus Monophthalmus]] sa labanan ng Ipsus, kinontrol ni Selecus ang silanganing [[Anatolia]] at hilagaang Syria. Sa huling sakop, kanyang itinatag ang isang bagong kabisera sa [[Antioquia]] sa Orontes na isang siyudad na ipinangalan sa kanyang ama. Ang kahaliling kabisera ay itinatag sa Seleucia sa Tigris na hilaga ng Babilonya. Umabot ang imperyo ni Seleucus sa pinakadakilang saklaw nito pagkatapos ng pagkatalos ng kanyang kaalyadong si Lysimachus sa Corupedion noong 281 BC. Pagkatapos ay pinalawig ni Seleucus ang kanyang imperyo sa kanluraning Anatolia. Umasa siyang karagdagang makokontrol ang mga lupain ni Lysimachus sa Europa pangunahin na sa [[Thrace]] at kahit sa mismong [[Macedonia]] ngunit pinaslang siya ni [[Ptolomeo Ceraunus]] sa kanyang pagtuntong sa Europa. Ang kanyang anak at kahaliling si [[Antiochus I Soter]] ay naiwanan ng isang malawak na nasasakupan na binubuo ng halos lahat ng mga bahaging Asyano ng Imperyo ngunit sa pagharap kina Antigonus II Gonatas sa Macedonia at [[Ptolomeo II Philadelphus]] sa Ehipto, napatunayan niyang hindi niya magawang ipagpatuloy ang pananakop ng kanyang ama sa mga bahaging Europeo ng imperyo ni Alejandro. 
==Mga pinunong Seleucid==
[[Image:Seleuco I Nicatore.JPG|thumb|right|Si [[Seleucus I Nicator]] na tagapagtatag ng Imperyong Seleucid.]]

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | style=&quot;margin: 1em auto 1em auto; width: 75%&quot;
|+'''Mga pinunong Seleucid'''
! style=&quot;width:220px;&quot;|King !!  style=&quot;text-align:center; width:120px;&quot;|Paghahari (BCE) !! style=&quot;width:180px;&quot;|(Mga) konsorte !! |Mga komento
|-
|[[Seleucus I Nicator]] || [[Satrap]] 311–305 BCE &lt;br&gt; King 305 BCE-281 BCE || [[Apama]] ||
|-
|[[Antiochus I Soter]] || co-ruler from 291, ruled 281–261 BCE || [[Stratonice of Syria]] || Co-ruler with his father for 10 years
|-
|[[Antiochus II Theos]] || 261–246 BCE || [[Laodice I]] &lt;br&gt; [[Berenice (Seleucid queen)|Berenice]] || Berenice was a daughter of [[Ptolemy II Philadelphus|Ptolemy II]] of Egypt. Laodice I had her and her son murdered.
|-
|[[Seleucus II Callinicus]] || 246–225 BCE || [[Laodice II]] ||
|-
|[[Seleucus III Ceraunus]] (or Soter) || 225–223 BCE  || || Seleucus III was assassinated by members of his army.
|-
|[[Antiochus III the Great]] || 223–187 BCE  || [[Laodice III]] &lt;br&gt; Euboea of Chalcis ||Antiochus III was a brother of Seleucus III
|-
|[[Seleucus IV Philopator]] || 187–175 BCE || [[Laodice IV]] || This was a brother-sister marriage.
|-
|[[Antiochus IV Epiphanes]] || 175–163 BCE || [[Laodice IV]]  ||
|-
|[[Antiochus V Eupator]] || 163–161 BCE || ||
|-
|[[Demetrius I Soter]] || 161–150 BCE || Apama ? &lt;br&gt; [[Laodice V]]? || Son of Seleucus IV Philopator and Laodice IV
|-
|[[Alexander Balas|Alexander I Balas]] || 150–145 BCE || [[Cleopatra Thea]] || Son of Antiochus IV and [[Laodice IV]]
|-
|[[Demetrius II Nicator]] || first reign, 145–138 BCE || [[Cleopatra Thea]] || Son of Demetrius I
|-
|[[Antiochus VI Dionysus]] (or Epiphanes) || 145–140 BCE? || || Son of Alexander Balas and Cleopatra Thea
|-
|[[Diodotus Tryphon]] || 140–138 BCE || || General who was a regent for Antiochus VI Dionysus. Took the throne after murdering his charge.
|-
|[[Antiochus VII Sidetes]] (or Euergetes) || 138–129 BCE || [[Cleopatra Thea]] || Son of Demetrius I
|-
|[[Demetrius II Nicator]] ||second reign, 129–126 BCE || [[Cleopatra Thea]] || Demetrius was murdered at the instigation of his wife Cleopatra Thea.
|-
|[[Alexander II Zabinas]] ||129-123 BCE || || Counter-king who claimed to be an adoptive son of Antiochus VII Sidetes
|-
|[[Cleopatra Thea]] ||126-123 BCE) || || Daughter of Ptolemy VI of Egypt. Married to three kings: Alexander Balas, Demetrius II Nicator, and Antiochus VII Sidetes. Mother of Antiochus VI, Seleucus V, Antiochus VIII Grypus, and Antiochus IX Cyzicenus. Coregent with her son Antiochus VIII Grypus.
|-
|[[Seleucus V Philometor]] || 126/125 BCE || || Murdered by his mother Cleopatra Thea
|-
|[[Antiochus VIII Grypus]] ||125-96 BCE|| [[Tryphaena]] of Egypt &lt;br&gt; [[Cleopatra Selene I]] of Egypt||
|-
|[[Antiochus IX Cyzicenus]] ||114-96 BCE ||  [[Cleopatra IV of Egypt]] &lt;br&gt; [[Cleopatra Selene I]] of Egypt ||
|-
|[[Seleucus VI Epiphanes]] Nicator ||96-95 BCE || ||
|-
|[[Antiochus X Eusebes]] Philopator || 95–92 BC or 83 BCE || [[Cleopatra Selene I]] ||
|-
|[[Demetrius III Eucaerus]] (or Philopator) || 95–87 BCE  || ||
|-
|[[Antiochus XI Epiphanes]] Philadelphus || 95–92 BCE || ||
|-
|[[Philip I Philadelphus]] || 95-84/83 BCE || ||
|-
|[[Antiochus XII Dionysus]] || 87–84 BCE || ||
|-
|([[Tigranes I of Armenia]]) || 83–69 BCE || ||
|-
|[[Seleucus VII Kybiosaktes]] or Philometor || 83–69 BCE || ||
|-
|[[Antiochus XIII Asiaticus]] ||69-64 BCE || ||
|-
|[[Philip II Philoromaeus]] || 65–63 BCE || ||
|}

===Punong pamilya===

{{familytree/start| summary=Boxes and lines diagram with 40 boxes}}
{{familytree | | | | | | | | | | | | AX1 |y| LX1 | | | | | | AX1=Antiochus| LX1=Laodice}}
{{familytree | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | }}
{{familytree | | | | | | | | | | | | | | S1  |y| Ap1 | | | | S1='''[[Seleucus I Nicator]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;305–281| Ap1=[[Apama]]}}
{{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | }}
{{familytree | | | | | | | Ac1 | | | Str |y| A1  | | | | | | Ac1=Achaeus| Str=[[Stratonice of Syria|Stratonice]]| A1='''[[Antiochus I Soter]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;281–261}}
{{familytree | | | | | | | |!| | | | | | |!| | | | | | | | }}
{{familytree | | | | | | | And | | | | | A2  |y| L1  | | | | And=[[Andromachus]]| A2='''[[Antiochus II Theos]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;261–246| L1=[[Laodice I]]}}
{{familytree | | | | | |,|-|^|-|-|.| | | |,|-|^|-|.| | | | }}
{{familytree | | | | | Ac2 | | | L2  |y| S2  | | Hie | | | | Ac2='''[[Achaeus (general)|Achaeus]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;220–213| L2=[[Laodice II]]| S2='''[[Seleucus II Callinicus]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;246–226| Hie='''[[Antiochus Hierax]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;240–228}}
{{familytree | | | | | | | | | | |,|-|^|-|.| | | | | | | | }}
{{familytree | | | | | | | | | | S3  | | A3  |y| L3  | | | | S3='''[[Seleucus III Ceraunus]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;226–223| A3='''[[Antiochus III the Great]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;223–187| L3=[[Laodice III]]}}
{{familytree | | | | | | | | | |,|-|-|-|v|-|-|^|.| | | | | }}
{{familytree | | | | | | | | | S4  |y| L5  |y| A4  | | | | | S4='''[[Seleucus IV Philopator]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;187–175| L5=Laodice| A4='''[[Antiochus IV Epiphanes]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;175–163}}
{{familytree | | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | | | }}
{{familytree | | | | | | | Ap2 |y| D1  | | A5  | | | | | | | Ap2=Apama| D1='''[[Demetrius I Soter]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;161–150| A5='''[[Antiochus V Eupator]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;163–161}}
{{familytree | | | | | | | | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }}
{{familytree | Al1 |y| Kl1 |y| D2  | | | | | | | | | | A7  | Al1='''[[Alexander Balas|Alexander I Balas]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;150–146| Kl1=[[Cleopatra Thea]]| D2='''[[Demetrius II Nicator]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;145–125| A7='''[[Antiochus VII Sidetes]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;138–129}}
{{familytree | | | |!| | | |)|-|-|-|.| | | | | | | | | |!| }}
{{familytree | | | A6  | | S5  | | A8  |y| Kl2 | | | | A9  | A6='''[[Antiochus VI Dionysus]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;144–142| S5='''[[Seleucus V Philometor]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;126–125| A8='''[[Antiochus VIII Grypus]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;125–96| Kl2=Cleopatra| A9='''[[Antiochus IX Cyzicenus]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;116–96}}
{{familytree | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |!| }}
{{familytree | S6  | | A11 | | P1  | | D3  | | A12 | | A10 | S6='''[[Seleucus VI Epiphanes]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;96–95| A11='''[[Antiochus XI Epiphanes]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;95–92| P1='''[[Philip I Philadelphus]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;95–83| D3='''[[Demetrius III Eucaerus]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;95–88| A12='''[[Antiochus XII Dionysus]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;87–84| A10='''[[Antiochus X Eusebes]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;95–83}}
{{familytree | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | |!| }}
{{familytree | | | | | | | | | P2  | | | | | | | | | | A13 | P2='''[[Philip II Philoromaeus]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;69–63| A13='''[[Antiochus XIII Asiaticus]]''' &lt;br /&gt;Kg.&amp;nbsp;69–64}}
{{familytree/end}}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Imperyong Seleucid]]
[[Kategorya:Sinaunang Syria]]</text>
      <sha1>cd9jz9pznwflvhifg40w2pfknt1q2nv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dinastiyang Selyusida</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74028</id>
    <revision>
      <id>2213126</id>
      <parentid>2136222</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:27:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5793" sha1="9k3eir3tuo7tvc84my6rnehngbic46m" xml:space="preserve">:''Ang artikulong ito ay tungkol sa dinastiyang Turko. Para sa dinastiyang Griyego, tingnan ang [[Dinastiyang Selewsida]].''

Ang '''dinastiyang Selyusida''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''Seljuk'' {{IPAc-en|ˈ|s|ɛ|l|dʒ|ʊ|k}} {{respell|SEL|juuk}}; o ''Seljukids''&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Neiberg|first1=Michael S.|title=Warfare in World History|url=https://archive.org/details/warfareinworldhi0000neib|date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-58342-3|pages=[https://archive.org/details/warfareinworldhi0000neib/page/19 19]–20|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Harris|first1=Jonathan|title=Byzantium and the Crusades|date=2014|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-78093-736-6|pages=39–45|language=en}}&lt;/ref&gt; {{lang-fa|سلجوقیان}} ''Saljuqian'',&lt;ref&gt;{{cite book|title=Rāḥat al-ṣudūr va āyat al-surūr dar tārīkh-i āl-i saljūq|last=Rāvandī|first=Muḥammad|publisher=Intishārāt-i Asāṭīr|year=1385|isbn=978-964-331-366-1|location=Tihrān|language=en}}&lt;/ref&gt; alternatibong binabaybay bilang Seljuq o Saljuq), kilala din bilang '''mga Turkong Selyusida''',&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Tetley|first1=G.E|editor1-last=Hillenbrand|editor1-first=Carole|title=The Ghaznavid and Seljuk Turks: Poetry as a Source for Iranian History|date=2009|publisher=Routledge|location=London and New York|pages=1–16|isbn=978-0-415-43119-4|language=en}}&lt;/ref&gt; '''mga Turkomanong Selyusida'''&lt;ref name=&quot;manzikert&quot;&gt;{{cite book |last1=Fleet |first1=Kate |title=The Cambridge History of Turkey: Byzantium to Turkey, 1071–1453: Volume 1 |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |page=1 |url=https://assets.cambridge.org/97805216/20932/excerpt/9780521620932_excerpt.pdf|language=en}} &quot;The defeat in August 1071 of the Byzantine emperor Romanos Diogenes by the Turkomans at the battle of Malazgirt (Manzikert) is taken as a turning point in the history of Anatolia and the Byzantine Empire.&quot;&lt;/ref&gt; o ang the '''mga Saljuqid''',&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Saljuqids |url=https://iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-3 |website=Encyclopædia Iranica |language=en}}&lt;/ref&gt; ay isang Turkong Oghuz na [[dinastiya]]ng [[Sunni Muslim]] na unti-unting naging Persiyanato at nag-ambag sa tradisyong Turko-Persa&lt;ref&gt;Grousset, Rene, ''The Empire of the Steppes'', (Rutgers University Press, 1991), 161, 164; &quot;renewed the Seljuk attempt to found a great Turko-Persian empire in eastern Iran…&quot;, &quot;It is to be noted that the Seljuks, those Turkomans who became sultans of Persia, did not Turkify Persia-no doubt because they did not wish to do so. On the contrary, it was they who voluntarily became Persians and who, in the manner of the great old Sassanid kings, strove to protect the Iranian populations from the plundering of Ghuzz bands and save Iranian culture from the Turkoman menace.&quot; (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nishapuri, Zahir al-Din Nishapuri (2001), &quot;The History of the Seljuq Turks from the Jami’ al-Tawarikh: An Ilkhanid Adaptation of the Saljuq-nama of Zahir al-Din Nishapuri,&quot; Partial tr. K.A. Luther, ed. C.E. Bosworth, Richmond, UK.  K.A. Luther, p. 9: &quot;[T]he Turks were illiterate and uncultivated when they arrived in Khurasan and had to depend on Iranian scribes, poets, jurists and theologians to man the institution of the Empire&quot;) (sa Ingles)&lt;/ref&gt; sa [[medyebal]] na [[Silangang Asya|Gitnang Silangan]] at [[Gitnang Asya]]. Itinatag ng mga Selyusida ang Imperyong Selyusida (1037–1194), ang Sultanato ng Kermân (1041–1186) at ang Sultanato ng Rum (1074–1308), na sa tugatog nila ay umabot mula sa [[Iran]] hanggang sa [[Anatolia]] at pangunahing tinatarget ng [[Unang Krusada]].

==Maagang kasaysayan==
Nagmula ang mga Selyusida mula sa sangay ng Kinik ng mga Turkong Oghuz,&lt;ref&gt;Concise Britannica Online [http://concise.britannica.com/ebc/article-9378199/Seljuq-dynasty Seljuq Dynasty] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070114233201/http://concise.britannica.com/ebc/article-9378199/Seljuq-dynasty |date=2007-01-14 }} na artikulo (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Merriam-Webster Online – Definition of [http://www.m-w.com/cgi-bin/dictionary?va=seljuk Seljuk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015160730/http://m-w.com/cgi-bin/dictionary?va=seljuk |date=2007-10-15 }} (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The History of the Seljuq Turks: From the Jami Al-Tawarikh ([https://books.google.com/books?id=jmMpaJZemk0C&amp;pg=PA3 LINK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226064408/https://books.google.com/books?vid=ISBN0700713425&amp;id=jmMpaJZemk0C&amp;pg=PA3 |date=2022-12-26 }}) (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shaw, Stanford. ''History of the Ottoman Empire and Modern Turkey''  ([https://books.google.com/books?id=UVmsI0P9RDUC&amp;pg=PA7 LINK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226064408/https://books.google.com/books?vid=ISBN0521291631&amp;id=UVmsI0P9RDUC&amp;pg=PA7 |date=2022-12-26 }})  (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Golden, Peter B. (1992). An Introduction to the History of the Turkic People. Otto Harrassowitz, Wiesbaden. p. 209 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; na noong [[ika-8 dantaon]] ay namuhay sa paligid ng mundong [[Muslim]], hilaga ng [[Dagat Kaspiyo]] at [[Dagat Aral]] sa kanilang [[estado]]ng Oghuz Yabgu,&lt;ref&gt;Wink, Andre, ''Al Hind: the Making of the Indo-Islamic World'' Brill Academic Publishers, 1996, {{ISBN|978-90-04-09249-5}} p. 9 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; sa kapatagan ng Kazakh ng Turkestan.&lt;ref&gt;''Islam: An Illustrated History'', p. 51 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Noong [[ika-10 dantaon]], malapit na nakipag-ugnayan ang Oghuz sa mga lungsod ng Muslim .&lt;ref name = Adas&gt;Michael Adas, ''Agricultural and Pastoral Societies in Ancient and Classical History'', (Temple University Press, 2001), 99. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;
==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Kasaysayan ng Turkiya]]
[[Kategorya:Kasaysayan ng Iran]]
[[Kategorya:Mediebal na Azerbaijan]]</text>
      <sha1>9k3eir3tuo7tvc84my6rnehngbic46m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kathang-isip</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76625</id>
    <revision>
      <id>2213205</id>
      <parentid>2087092</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7145" sha1="tnvyrs8c58h499pmub19v2sghzp7xnu" xml:space="preserve">[[File:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|right|Isang ilustrasyon mula [[nobela]] ni [[Lewis Carroll]] noong 1865 na ''Alice's Adventures in Wonderland'', na nilalarawan ang bidang kathang-isip, si Alice, na naglalaro [[pantasya|pampantasya]]ng laro ng ''croquet'']]
Ang '''kathang-isip''' ay kahit anumang gawang malikhain, pangunahin ang kahit anumang gawang [[salaysay]], na nilalarawan ang mga karakter, pangyayari, o lugar na haka-haka lamang, o sa mga paraan na imahinasyon lamang.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.lexico.com/en/definition/fiction |title=fiction |archive-url=https://web.archive.org/web/20190821052716/https://www.lexico.com/en/definition/fiction |archive-date=21 Agosto 2019 |work=Lexico |publisher=Oxford University Press |url-status=dead |date=2019|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Sageng |editor-first1=John Richard |editor-last2=Fossheim |editor-first2=Hallvard J. |editor-last3=Larsen |editor-first3=Tarjei Mandt |date=2012 |url=https://books.google.com/books?id=q_AVJXKbE4wC&amp;dq=events+places&amp;pg=PA187 |title=The Philosophy of Computer Games |archive-url=https://web.archive.org/web/20170313014028/https://books.google.com/books?id=q_AVJXKbE4wC&amp;pg=PA187&amp;dq=events+places |archive-date=13 Marso 2017 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |pages=186–87|isbn=9789400742499 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;C. Hugh Holman 1990, p. 212&quot;&gt;{{cite book |first1=William |last1=Harmon |first2=C. Hugh |last2=Holman |title=A Handbook to Literature |edition=7th |location=New York |publisher=Prentice Hall |date=1990 |page=212&quot;|language=en}}&lt;/ref&gt; Kaya, salungat ang mga paglalarawan sa kathang-isip sa [[kasaysayan]], [[katotohanan]], o pagiging makatotohanan. Sa isang tradisyunal na kahulugang makitid, tumutukoy ang &quot;kathang-isip&quot; sa [[panitikan|sinulat na mga kuwento]] sa [[prosa]] {{endash}} kadalasang partikular na tumutukoy sa mga [[nobela]], maikling nobela, at [[maikling kuwento]].&lt;ref&gt;{{cite book |first=M. h. |last=Abrams |title=A Glossary of Literary Terms |url=https://archive.org/details/glossaryoflitera0000abra_i1b8 |edition=7th |location=Fort Worth, Texas |publisher=Harcourt Brace |date=1999 |page=[https://archive.org/details/glossaryoflitera0000abra_i1b8/page/94 94]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;{{cite dictionary |title=Definition of 'fiction |dictionary=Oxford English Dictionaries |publisher=Oxford University Press |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/fiction |access-date=25 Agosto 2015 |date=2015 |edition=Online |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827205032/https://www.dictionary.com/ |archive-date=27 Agosto 2022|language=en}}&lt;/ref&gt; Bagaman sa mas malawak na kahulugan, sinasakop ng kathang-isip ang mga kuwentong imahinasyon na inihahayag sa kahit anumang medyum, kabilang hindi lamang ang mga sinulat subalit gayon din ang [[drama|pagtatanghal sa teatro]], pelikula, programa sa [[telebisyon]], drama sa radyo, [[komiks]], ''role-playing game'' (o RPG), at [[larong bidyo]].

==Mga elemento==
=== Karakter ===
Ang mga karakter o tauhan ang pangunahing mga aktor sa isang kathang-isip na gawa na isanasagawa ang istorya. Tipikal na mga tao sila na may pangalan, pagkakakilanlan, at tipikal na sumasali sila sa mga gawain at usapan upang ipabatid ang kanilang mga motibo. Maaring buong imahinasyong lamang ang mga karakter, o maaring may batayan sila sa totoong indibiduwal. Sa kathang-isip na pampanitikan, ang pag-aaral ng mga karakter ay ang layunin ng gawa. Nagbibigay ang mga matatandaang karakter ng halaga at ikonograpiya sa mga kuwentong kathang-isip.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gass |first=William H. |title=Essentials of the Theory of Fiction |publisher=Duke University Press |year=2005 |isbn=9780822386599 |editor-last=Hoffman |editor-first=Michael J. |edition=1st |pages=113–120 |chapter=The Concept of Character in Fiction |doi=10.1515/9780822386599 |editor-last2=Murphy |editor-first2=Patrick D.|language=en}}&lt;/ref&gt; Nakikita ng madla ang mga karakter na kathang-isip na tulad sa totoong tao. Nagkakaroon ng impluwensya ang unang impresyon kung papaano inisyal nakikita ang isang karakter, habang nareresulta ang pagiging pamilyar sa karakter ng mga inaasahang pag-uugali. Nakakalito o nakakagulo sa madla ang mga karakter na kumikilos na salungat sa kanilang nakaraang karakterisasyon. Nabubuo din ng madla ang mga koneksyong sosyal sa mga karakter, na nagkakaroon ng damdamin na para bagang totoo sila.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Phillips |first=Brian |date=2004 |title=Character in Contemporary Fiction |url=https://www.jstor.org/stable/3852955 |journal=The Hudson Review |volume=56 |issue=4 |pages=629–642 |doi=10.2307/3852955 |jstor=3852955 |issn=0018-702X|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Balangkas ===
Ang balangkas ay ang pagkasunod-sunod ng kaganapan na nangyayari sa isang gawang kathang-isip. Nagaganap ito sa pamamagitan ng sanhi at bunga kung saan nakakalikha ang mga aksyon ng mga reaksyon at nagdudulot sa istorya na sumulong. Kadalasang tumutugma ang balangkas sa isang hidwaan sa pagitan ng mga karakter o sa loob ng isang karakter at pinapakita ang pagsusugal na may panganib sa loob ng kuwento. Inaayos ang isang balangkas sa pamamagitan ng isang serye ng mga eksena kung saan nagaganap ang magkakaugnay na mga pangyayari na humahantong sa mga kasunod na eksena. Binubuo ng mga pangyayaring ito ng mga punto ng balangkas na nagdudulot ng pagbabago sa istorya o sa karakter.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dibell |first=Ansen |title=Elements of Fiction Writing - Plot |publisher=F+W Media |year=1999 |isbn=9781599635101 |chapter=What is Plot?|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Tagpuan ===

Ang tagpuan ay ang oras, lugar, at kalagyan kung sa naganap ang isang istorya. Kabilang dito ang mga pisikal na kapiligiran na nararanasan ng mga karakter at ang mga kumbensyong [[panlipunan]] na nakakaapekto sa mga karakter .Maaring buuin ng tagpuan ang isang karakter na mayroon itong mga tiyak na katangian, na sumasailalim sa mga aksyon na nakakaapekto sa balangkas, at nabubuo sa kabuuan ang kuwento.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rozelle |first=Ron |title=Write Great Fiction - Description &amp; Setting |publisher=F+W Media |year=2005 |isbn=9781582976822 |chapter=The Importance of Description and Setting|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Tema ===

Ang tema ang pinagbabatayang ideya o mensahe na pinapakita ng isang gawa. Mas malalim ito kaysa ibang elemento at maaring ilapat sa ibang mga kalagayan bilang isang mas malawak na konsepto. Subhetibong elemento ang tema na maaring ipinakahulugan ng madla at maaring sinadya o hindi sinadya ng lumikha ng gawa. Maaring magkakaiba ang konklusyon ng madla sa tema ng gawa o gumawa sila ng bagong mga ideya tungkol sa tema habang sumusulong ang gawa.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Kurtz |first1=Victoria |last2=Schober |first2=Michael F. |date=2001-09-01 |title=Readers' varying interpretations of theme in short fiction |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0304422X01000407 |journal=Poetics |language=en |volume=29 |issue=3 |pages=139–166 |doi=10.1016/S0304-422X(01)00040-7 |issn=0304-422X|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Kathang-isip]]

[[Kategorya:Genre ng panitikan]]</text>
      <sha1>tnvyrs8c58h499pmub19v2sghzp7xnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lipunan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76795</id>
    <revision>
      <id>2213138</id>
      <parentid>2212785</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:41:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63195" sha1="otk8uenah77ezldiu4p94udd1hw6uho" xml:space="preserve">{{Use dmy dates}}{{multiple image
 | align = right
 | perrow = 2
 | total_width = 280
 | direction = horizontal 
 | image1 = Tokyo Shibuya Scramble Crossing 2018-10-09.jpg
 | image2 = Landsgemeinde in Sarnen ETH-Bibliothek Com LC1265-003-001.tif
 | image3 = 
The Yellow Fellowship.jpg
 | image4 = 
Ourika berbere village.jpg
 | footer = Iba't-ibang anyo ng lipunan ng mga tao.
}}
&lt;!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --&gt;
'''Lipúnan''' o '''sósyedád''' ang pangkat ng mga [[indibidwal]] na may kaugnayan sa isa't-isa, madalas base sa [[kultura]], [[kaugalian]], at [[saloobin]], at naninirahan sa isang tiyak na [[teritoryo]]ng pinamumunuan ng isang [[pinuno]] o [[gobyerno|grupo ng mga pinuno]]. Sa mga tao, isa itong [[istrakturang panlipunan|komplikadong istraktura]] na kooperatibo sa pamamagitan ng [[paghahati sa trabaho]] base sa mga [[gampanin|inaasahang gampanin]] ng bawat isa sa naturang pangkat. Nakaayon ang mga gampanin na ito sa mga konsepto ng lipunan na [[etika|kinokonsiderang tama o mali]], kilala rin sa tawag na mga ''[[norm]]''. Dahil sa [[kolaborasyon]]g kaakibat nito, nagagawa ng mga lipunan ang mga bagay na hindi magagawa nang mag-isa.

Magkakaiba-iba ang mga lipunan base sa kanilang natamong antas ng [[teknolohiya]] at [[ekonomiya]]. Madalas, mas [[Hiyarkiya ng dominasyon|dominante]] at [[Pagpapangkat ng lipunan|hiyarkikal]] ang mga lipunan may sobra-sobrang pagkain. Magkakaiba rin ang anyo ng [[pamamahala]] sa mga lipunan, gayundin sa mga [[pagpapamilya]] at [[gampanin ng kasarian|gampanin]] ng [[kasarian]]. Nakaangkla ang kaugalian ng tao sa lipunan; bagamat tao ang humuhulma sa mga lipunan, hinuhulma ng lipunan ang ugali ng mga tao.

== Etimolohiya ==
Isang [[pangngalan]]g [[kolektibong pangngalan|kolektibo]] ang ''lipunan'', na may literal na kahulugan na &quot;pagtitipon&quot; o &quot;sambayanan&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=KWF Diksiyonaryong Filipino |url=https://kwfdiksiyonaryo.ph/ |access-date=2024-09-23 |website=kwfdiksiyonaryo.ph}}&lt;/ref&gt; Makikita ito sa salitang-ugat nito na ''lipon'', na tumutukoy naman sa isang koleksyon o grupo, hindi lamang ng tao.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=lipunan - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/lipunan |access-date=23 Setyembre 2024 |website=diksiyonaryo.ph}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=lipon - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/lipon |access-date=2024-09-23 |website=diksiyonaryo.ph}}&lt;/ref&gt; Isa rin itong [[pang-uri]], na may kahulugan na &quot;sama-sama&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Kaugnay sa salitang ito ang [[Pandiwa|pandiwang]] ''[[:en:wikt:likom|likom]]'', gayundin ang pangngalang ''[[:en:wikt:lupon|lupon]]'', na tumutukoy naman sa isang grupo ng mga taong namamahala ukol sa isang bagay kagaya ng [[MTRCB|pagsesensor ng pelikula]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=likom - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/likom |access-date=2024-09-23 |website=diksiyonaryo.ph}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=lupon - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/lupon |access-date=2024-09-23 |website=diksiyonaryo.ph}}&lt;/ref&gt; at ''kalipunan'', na may kahulugan naman na &quot;[[antolohiya]]&quot; o &quot;[[pulutong]]&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=kalipunan - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/kalipunan |access-date=2024-09-23 |website=diksiyonaryo.ph}}&lt;/ref&gt;

Samantala, nagmula naman sa [[wikang Espanyol]] na ''sociedad'' ang salitang ''sosyedad''.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=sosyedad - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/sosyedad |access-date=2024-09-23 |website=diksiyonaryo.ph}}&lt;/ref&gt; Bagamat madalang gamitin kumpara sa ''lipunan'', makikita pa rin ito sa ilang mga salita sa wikang Tagalog tulad ng ''alta sosyedad'', isang lumang tawag sa [[mataas na lipunan]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=alta sosyedad - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/alta%20sosyedad |access-date=2024-09-23 |website=diksiyonaryo.ph}}&lt;/ref&gt; Nagmula ito sa [[wikang Pranses]] na ''societe'' (&quot;kumpanya&quot;), na nagmula naman sa [[wikang Latin]] ''societas'' (&quot;alyansa&quot;, &quot;kapatiran&quot;) mula sa pangngalang ''socius'' (&quot;kaibigan&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-09-20 |title=society |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society |access-date=2024-09-23 |website=Merriam-Webster |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Ideya ==
=== Sa biolohiya ===
{{main|Sosyalidad}}
[[File:Ants'_Social_Ethology.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ants'_Social_Ethology.jpg|alt=Multiple black ants surrounding and crawling on a dead mantis|right|thumb|Tulad ng mga tao, mga [[eusosyal]] na hayop ang mga [[langgam]], na nakakagawa ng mga gawain na imposible nang mag-isa, kagaya ng pagbubuhat ng mga pagkain na mabibigat para sa kanilang timbang.]]
Likas sa mga [[tao]], gayundin sa mga kamag-anak nitong mga [[bonobo]] at [[chimpanzee]], ang pakikisalamuha sa iba.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |url=https://archive.org/details/originsofpolitic0000fuku_u2b3 |title-link= |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2011 |isbn=978-0-374-22734-0 |edition=1 |location=New York |pages=26–48 |language=en |trans-title=Ang Pinagmulan ng Kaayusang Pampolitika: Mula Sinaunang Panahon hanggang sa Himagsikang Pranses |chapter=The State of Nature |trans-chapter=Ang Estado ng Kalikasan |lccn=2010038534 |oclc=650212556}}&lt;/ref&gt; Ito ang pinaniniwalaang nagdulot upang umusbong ang mga lipunan. Mataas ang antas ng kooperasyon ng mga tao, na iba sa mga grupo ng mga kamag-anak nito, tulad halimbawa ng pagiging magulang ng lalaki, ang paggamit ng [[wika]], ang paghahati sa trabaho, at ang pagsasagawa ng mga &quot;pugad&quot; katulad ng mga bahay, bayan, o lungsod.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |date=2005 |title=The Labyrinth of Kinship |trans-title=Ang Labirinto ng Angkan |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |url-status=live |journal=[[New Left Review]] |series=II |language=en |publication-place=London |issue=36 |pages=127–139 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite magazine|last=Angier|first=Natalie|author-link=Natalie Angier|date=April 2012|url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/|title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature|magazine=[[Smithsonian Magazine]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/|archive-date=21 December 2023|access-date=|trans-title=Bagong Pagtingin ni Edward O. Wilson sa Kalikasan ng Tao|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Inihahanay ng ilang mga biologo tulad ni [[E.O. Wilson]] bilang mga [[eusosyalidad|eusosyal]] na hayop, ang pinakamataas na antas ng sosyalidad o pakikisalamuha sa mga hayop, kahanay ng mga [[langgam]], bagamat hindi lahat ay sumasang-ayon sa pananaw na ito.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Ipinagpapalagay na natural na umusbong ang pamumuhay sa grupo sa mga tao dahil sa [[pagpili sa grupo]] na hatid ng mga pisikal na kapaligiran na maaaring mahirap tirhan.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |url=https://archive.org/details/evolutionforever0000wils_w7m8 |publisher=Delacorte |year=2007 |isbn=978-0-385-34092-2 |location=New York |language=en |trans-title=Ebolusyon para sa Lahat: Paano Binago ng Teorya ni Darwin ang Ating Pagtingin sa mga Buhay Natin |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}&lt;/ref&gt;

=== Sa sosyolohiya ===
{{main|Sosyolohiya}}
Ayon sa Kanluraning sosyolohiya, may tatlong pangunahing konsepto sa lipunan: [[punsiyonalismo]], [[teorya ng tunggalian]], at [[simbolikong  interaksyonalismo]].&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |title=Sociology |url=https://archive.org/details/sociology0007maci |last2=Gerber |first2=Linda Marie |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |year=2011 |isbn=978-0-13-700161-3 |edition=7 |location=Toronto |language=en |trans-title=Sosyolohiya |oclc=434559397}}&lt;/ref&gt;

Ayon sa punsiyonalismo, sama-samang nagtatrabaho ang bawat indibidwal sa isang lipunan upang [[Pag-usbong|umusbong]], kilala rin sa tawag na [[kolektibong kamalayan]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite encyclopedia |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |volume=10 |language=en |trans-title=Simbolikong Interaksyon |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691}}&lt;/ref&gt; Naniniwala ang mga sosyologong tulad ni [[Auguste Comte]] at [[Émile Durkheim]] na nasa hiwalay na antas ng realidad ang lipunan mula sa biolohiya o mga inorganikong bagay. Dahil dito, maipapaliwanag ang mga [[penomenang panlipunan]] bilang ang pansamantalang pagdaan ng mga indibidwal sa antas na ito bilang resulta ng kani-kanilang pagganap sa mga tungkulin nila.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Kabaligtaran naman ang pananaw ng teorya ng tunggalian. Ayon dito, gumagana ang lipunan dahil sa [[tunggaliang panlipunan|tunggalian]] ng mga [[uring panlipunan]]. Isa ito sa mga pundasyon ng pananaw ni [[Karl Marx]], na nakaisip sa ideya ng lipunan bilang isang ekonomikong [[base at superestruktura|base na may superestruktura]] ng pamahalaan, relihiyon, pamilya, at kultura. Ayon kay Marx, nakadepende sa base ang magiging superestruktura, at makikita sa kasaysayan ang pagbabago ng lipunan dahil sa tunggalian ng mga [[proletaryo]] at mga [[burgis]] na kumokontrol sa [[paraan ng produksiyon]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |url=https://archive.org/details/sacredcanopyelem0000berg_m2h4 |publisher=Doubleday &amp; Company, Inc. |year=1967 |isbn=978-0-385-07305-9 |location=New York |page=[https://archive.org/details/sacredcanopyelem0000berg_m2h4/page/n15 3] |language=en |trans-title=Ang Banal na Tirahan: Mga Elemento ng Teoryang Sosyolohikal ng Relihiyon |lccn=90034844 |oclc=22736039}}&lt;/ref&gt;

Samantala, nakapokus ang teorya ng simbolikong interaksyonalismo sa mga indibidwal at ang relasyon nila sa lipunan. Tinitingnan nito ang paggamit ng mga tao ng [[wika]] upang makagawa ng mga simbolo at kahulugan,&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; na siyang ginagamit bilang sanggunian sa kung papaano naisasagawa ang interkasyon sa pagitan ng mga indibidwal upang makagawa ng mga simbolikong mundo at kung paano naimpluwensyahan ng mga mundong ito ang [[sosyalisasyon|pag-uugali ng mga tao]].&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |url=https://archive.org/details/introducingcommu0000west_g9k7 |last2=Turner |first2=Lynn H. |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |edition=6 |language=en |trans-title=Panimula sa Teorya ng Komunikasyon: Pagsusuri at Paglapat |lccn=2016059715 |oclc=967775008}}&lt;/ref&gt;

Pagsapit ng ika-20 siglo, sinimulang tingnan ng mga sosyologo ang lipunan bilang isang [[konstruksiyonismong panlipunan|ideyang ginawa]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} Ayon kay [[Peter L. Berger]], isang &quot;[[dialektika]]&quot; ang lipunan: tao ang gumawa sa mga lipunan, pero ito rin ang humuhulma sa kanila.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==== Ibang pananaw ====
{{multiple image
 | align = right
 | perrow = 
 | total_width = 250
 | direction = horizontal 
 | image1 = Jose Rizal full.jpg
 | image2 = Bust of Ibn Khaldun (Casbah of Bejaia, Algeria).jpg
 | footer = Sina [[Jose Rizal]] at [[Ibn-Khaldun]], mga akademikong nagbigay ng kanilang teorya sa lipunan.
}}
Itinuturing na [[Eurosentrismo|maka-Kanluran]] ng ilang mga akademiko ang pagtingin sa lipunan sa tatlong pananaw. Ayon sa sosyologong si [[Syed Farid al-Attas]] ng Malasya, partikular na interesado ang mga Kanluraning akademiko sa ideya ng modernidad kaya limitado ang kanilang pananaw. Nagbigay siya ng mga halimbawa ng mga akademikong hindi Kanluranin, kagaya nina [[Ibn Khaldun]] at [[Jose Rizal]].&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |trans-title=Paglisan sa Kanon: Ang Kaso ng Teoryang Sosyolohikal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |archive-date=31 January 2024 |access-date= |s2cid=235548680}}&lt;/ref&gt; Si Ibn-Khaldun ay isang [[Mga Arabe|Arabong]] nabuhay noong ika-14 na siglo, na nagsabi na ang lipunan at ang [[sansinukob]] ay may &quot;makabuluhang kaugnayan&quot;, kung saan may mga nakatagong sanhi sa mga pangyayari. Tiningnan niya ang mga panlipunang estraktura bilang mga bagay na may dalawang anyo: [[Taong pagala-gala|nomadiko]] at [[Palaupong pamumuhay|sedentaryo]]. Ayon sa kanya, mataas ang pagsasama ng mga taong nomadiko dahil sa kanilang kultura at pangangailangan ng depensa. Ang pamumuhay naman na sedentaryo, ayon kay Ibn-Khaldun, ay sekular, maluho, at mapag-isa.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |title=Social Thought from Lore to Science |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |publisher=[[Dover Publications]] |year=1961 |edition=3 |volume=1 |location=New York |pages=266–277 |language=en |trans-title=Kaisipang Panlipunan mula Kuwento patungong Agham |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |trans-chapter=Ang Pagkikita ng Silangan at Kanluran at ang Pag-abante ng Sekularismo |lccn=61004323 |oclc=423043}}&lt;/ref&gt; Samantala, si Jose Rizal naman ay isang [[Pagkamakabansa|nasyonalistang]] Pilipino na nabuhay sa dulo ng [[Kasaysayan ng Pilipinas (1565–1898)|panahon ng mga Espanyol sa Pilipinas]]. Bukod sa pagiging manunulat at siyentipiko, gumawa rin siya ng teorya ukol sa mga lipunang kolonyal. Ayon sa kanya, ang pagiging [[Katamaran|tamad]], na ginagamit na dahilan ng mga Espanyol sa kanilang pananakop, ay dala mismo ng [[kolonyalismo]]. Kinumpara niya ang [[Kasaysayan ng Pilipinas (900–1565)|panahon bago ang kolonyalismo sa Pilipinas]], kung saan mayabong ang ekonomiya at kalakalan, sa panahon ng kolonyalismo kung saan ang pagbagsak ng ekonomiya, pananamantala, at mga polisiyang nagpapahina sa pagsasaka ang siyang mga dahilan sa pagbaba ng interes sa pagtatrabaho.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |title=Sociological Theory Beyond the Canon |url=https://archive.org/details/sociologicaltheo0000alat |last2=Sinha |first2=Vineeta |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2017 |isbn=978-1-137-41133-4 |location=London |language=en |trans-title=Teoryang Sosyolohikal: Lagpas sa Kanon |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}&lt;/ref&gt;

== Uri ==
Madalas na ginugrupo ng mga sosyologo ang mga lipunan batay sa kanilang antas ng teknolohiya: [[preindustriyal]], [[industriyal]], at [[pos-industriyal]].{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} Gayunpaman, walang tiyak na paghahati sa bawat isa. Isang halimbawa ng minungkahing paggugrupo ay mula sa sosyologong si [[Gerhard Lenski]], na naghahati sa mga lipunan sa limang grupo: [[mangangaso]], [[hortikultura|hortikultural]], [[agrikultura|agrikultural]], industriyal, at mga lipunang nakatuon sa isang gawain (kagaya ng [[pangingisda]] o [[pagpapastol]]).{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}}

Sa paglipas ng panahon, naging mas komplikado ang mga lipunan sa organisasyon at kontrol nito. May epekto ang [[ebolusyong kultural]] na ito sa mga pattern ng pamayanan. Minsan, nagtatabi ng mga pagkain ang mga mangangaso na humantong sa pagiging isang nayong agraryo nila. Lumaki rin ang mga malilit na nayon upang maging mga malalaking bayan at lungsod. Kalaunan, naging mga [[lungsod-estado]] at [[bansa]] ang mga ito. Gayunpaman, hindi masasabing ganito ang kahihinatnan o magiging proseso para sa lahat ng mga lipunan.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Glassman |first=Ronald M. |title=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |date=20 June 2017 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |isbn=978-3-319-51695-0 |page=1502 |language=en |trans-title=Ang Pinagmulan ng Demokrasya sa mga Tribo, Lungsod-Estado, at Bansa |chapter=The Importance of City-States in the Evolution of Democratic Political Processes |trans-chapter=Ang Kahalagahan ng mga Lungsod-Estado sa Ebolusyon ng mga Demokratikong Prosesong Politikal |doi=10.1007/978-3-319-51695-0_126 |lccn=2019746650 |oclc=1058216897}}&lt;/ref&gt;

=== Preindustriyal ===
{{main|Lipunang preindustriyal}}
Sa isang lipunang preindustriyal, ang produksiyon ng pagkain ang pinakamahalagang [[trabaho]]. Nahahati ang mga lipunang ito depende sa kanilang antas ng teknolohiya at ang paraan ng paggawa nila ng pagkain: pangangaso, pagpapastol, hortikultura, at agrikultura.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}}

==== Mangangaso ====
{{main|Mangangaso}}
[[File:BushmenSan.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BushmenSan.jpg|alt=refer to caption|thumb|[[Mga San]] ng [[Botswana]] na nagsisindi ng [[apoy]] nang mano-mano.]]
Pangongolekta ng pagkain ang palaging ginawa ng mga mangangaso. Nangangaso rin sila ng mga makakaing hayop sa kalikasan.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} Dahil sa sitwasyong ito, hindi nakakagawa ng mga [[nayon]] ang mga mangangaso, at madalas na maliit lamang ang kanilang populasyon kagaya ng mga [[tribo]] o [[Lipunang grupo|grupo]], na di tataas sa 50 katao.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}}&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year=1999 |title= |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=3 |language=en |trans-title=Ang Ensiklopedya ng Cambridge sa mga Mangangaso |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |last2=Daly |first2=Richard H. |last1=Lee |first1=Richard B. |chapter=Introduction: Foragers &amp; Others |trans-chapter=Panimula: Mangangaso atbp.}}&lt;/ref&gt; Madalas rin silang mga [[egalitaryo]] at nagsasagawa sila ng mga desisyon batay sa [[konsenso]]. Limitado lang ang [[politika]] sa mga lipunang ito—walang mga opisina ng pamahalaan kung saan madalas na impluwensiya ang batayan ng pagpili sa pinuno. Magkakadugo rin madalas ang mga ito.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}}

Inilarawan ng antropologong si [[Marshall Sahlins]] ang mga mangangaso bilang ang &quot;[[orihinal na maykayang lipunan]]&quot; dahil sa kanilang mahaba-habang oras ng [[pagliliwaliw]]. Ayon kay Sahlins, nagtatrabaho ang mga matatanda nang tatlo hanggang limang oras kada araw.&lt;ref name=&quot;sahlins&quot;&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |title=Man the Hunter |url=https://archive.org/details/manhunter0000rich |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |location=Chicago, Estados Unidos |pages=[https://archive.org/details/manhunter0000rich/page/84 85]–89 |language=en |trans-title=Ang Nangangasong Tao |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |trans-chapter=Diskurso, Bahagi II: Ukol sa Orihinal na Maykayang LIpunan |lccn=67017603 |oclc=490234 |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven}}&lt;/ref&gt; Hindi pareho ng pananaw ang ilang mga mananaliksik, na nagtuturo sa mataas na antas ng pagkamatay nang maaga at ang walang-katapusang pakikidigma sa mga lipunang mangangaso.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kaplan |first=David |date=Autumn 2000 |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-anthropological-research_fall-2000_56_3/page/n2 |trans-title=Ang Madilim na Bahagi ng 'Orihinal na Maykayang Lipunan' |journal=Journal of Anthropological Research |language=en |publisher=[[University of Chicago Press]] |volume=56 |pages=287–484 |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |issn=0091-7710 |eissn=2153-3806 |lccn=2006237061 |oclc=60616192 |number=3 |s2cid=140333399}}&lt;/ref&gt; Samantala, ayon naman sa mga sumusuporta sa pananaw ni Sahlins, hinahamon nito ang relasyon diumano ng pag-abante ng [[teknolohiya]] sa progreso ng sangkatauhan dahil sa relatibong kaayusan sa pamumuhay ng mga tao na nasa mga ganitong lipunan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |trans-title=Pamamahala sa dami, hindi ang paghabol sa kakapusan: ang totoong hamon para sa ika-21 siglo |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |format=PDF |journal=Radical Anthropology |language=en |issue=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date= |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart}}&lt;/ref&gt;

==== Pagpapastol ====
{{Main|Lipunang pastoral}}
[[File:Maasai-Adumu.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Maasai-Adumu.jpg|alt=refer to caption|thumb|Mga lalaking [[Maasai]] na nagsasagawa ng [[adumu]], isang tradisyonal na [[sayaw]] ng [[pagtalon]].]]
Imbes na maghanap ng pagkain araw-araw, umaasa ang mga tao na nasa isang lipunang [[Pastoralismo|pastoral]] sa mga inaalagaang hayop upang may makain. Tipikal na mga nomadiko ang mga namamastol, palaging lumilipat ng tirahan depende sa damuhan.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} Katulad din ng mga mangangaso ang laki ng isang tipikal na pamayanan ng mga namamastol, ngunit di tulad nila, madalas na maraming pamayanan ang mga namamastol, na aabot sa isang libong tao sa kabuuan. Dahil ito sa pagtira ng mga namamastol sa mga malalawak na lugar kung saan madaling magpalipat-lipat, na nagbibigay-daan sa pag-usbong ng politika.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} Madalas din na sobra-sobra ang pagkain sa mga ganitong lipunan, at kadalasan din ay may paghahati ng trabaho at mataas na antas ng [[Pagkakapantay-pantay|di-pagkakapantay-pantay]].{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}}

==== Hortikultural ====
{{Main|Hortikultura}}
Sa [[hortikultura]], tinatanim ang mga [[prutas]] at [[gulay]] sa mga [[hardin]] ang pinanggagalingan ng pagkain. Halos katulad ito sa mga [[pastoralismo|lipunang pastoral]], sa antas ng teknolohiya at pagkakomplikado.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;&gt;{{cite book |last1=Bulliet |first1=Richard W. |author-link=Richard Bulliet |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |last2=Crossley |first2=Pamela Kyle |author2-link=Pamela Kyle Crossley |last3=Headrick |first3=Daniel R. |author3-link=Daniel R. Headrick |last4=Hirsch |first4=Steven W. |last5=Johnson |first5=Lyman L. |last6=Northrup |first6=David |publisher=Cengage Learning |year=2015 |isbn=978-1-285-44563-2 |edition=6 |page=14 |language=en |trans-title=Ang Mundo at ang mga Tao: Isang Pandaigdigang Kasaysayan |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; Kasabay rin ito umusbong sa mga lipunang pastoral noong 10,000 taon ang nakararaan, matapos ang pag-abante ng teknolohiya sa [[Rebolusyong Agrikultural]] kung saan naging posible ang pagtatanim at pangangalaga sa mga hayop.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot; /&gt; Gumagamit ng tauhan at simpleng mga kagamitan ang hortikultura para matamnan ang lupain depende sa panahon. Gagamit ng panibagong lupain sila matapos magamit ang isa, na hahayaang bumalik sa natural nitong itsura. Sa ganitong sistema ng pagpapalit-palit naging posible ang pagtira ng mga lipunang hortikultural sa iisang lugar sa mahabang panahon, na kalauna'y humantong sa pagtatag sa mga [[pamayanan|nayon]].{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}}

Tulad ng mga lipunang pastoral, kadalasan ay sobra-sobra ang pagkain na nagagawa ng mga ganitong lipunan. Dahil dito, naging posible ang paghahati ng trabaho. Kabilang sa mga trabahong umusbong ang mga manggagawa, babaylan, at mangangalakal.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} Gayunpaman, ang pagkakaroon ng [[kakapusan]] sa yaman na madedepensahan ay humahantong din sa [[Pagkakapantay-pantay|di-pagkakapantay-pantay]] sa mga sistemang politikal ng ganitong klase ng lipunan.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gurven |first1=Michael |last2=Borgerhoff Mulder |first2=Monique |last3=Hooper |first3=Paul L. |last4=Kaplan |first4=Hillard |last5=Quinlan |first5=Robert |last6=Sear |first6=Rebecca |last7=Schniter |first7=Eric |last8=von Rueden |first8=Christopher |last9=Bowles |first9=Samuel |last10=Hertz |first10=Tom |last11=Bell |first11=Adrian |date=19 February 2010 |title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists |trans-title=Hindi lang Domestikasyon ang Humahantong sa Di-pagkakapantay-pantay: Pagpasa ng Yaman sa pagitan ng mga Henerasyon ng mga Hortikulturista |url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf |url-status=live |journal=Current Anthropology |language=en |volume=51 |issue=1 |pages=49–64 |doi=10.1086/648587 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf |archive-date=1 July 2020 |access-date=19 December 2023 |via=CrossRef |s2cid=12364888}}&lt;/ref&gt;

==== Agrikultural ====
{{main|Lipunang agrikultural}}
[[Talaksan:Plowing paddy field with a water buffalo.jpg|thumb|Isang [[magsasaka]] na [[Araro|nag-aararo]] sa bukid gamit ang isang [[kalabaw]].]]
Pangunahing ginagamit ng mga [[lipunang agrikultural]] ang teknolohiyang kaakibat ng [[agrikultura]]. Bagamat parehong nagtatanim, nagkakaiba ang lipunang agrikultural sa [[hortikultura]] sa paggamit nito ng [[araro]].{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} Dahil sa mas maraming pagkaing nagagawa sa mga ganitong lipunan, mas malalaki rin ang mga pamayanan nito kumpara sa iba. Umusbong ang komersyo at kalakalan dahil sa sobrang pagkain, na naghatid naman upang umusbong din kalaunan ang mga trabahong walang kinalaman sa paggawa ng pagkain, tulad ng pagiging pari, artisano, o mangangalakal.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}}

Kilala ang mga lipunang agrikultural sa [[Panlipunang uri|hirarkiya ng uri ng mga tao]]. Dahil nakadepende sa lawak ng lupain ang yaman ng isang tao, nadebelop ang hirarkiyang ito base sa pagmamay-ari ng lupa at hindi base sa trabaho. Dahil dito, madalas nahahati sa dalawang grupo ang mga lipunang ganito: ang [[elite]] at ang [[taumbayan|madla]].{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}} Madalas na matindi rin ang balangkas ng hirarkiya, kagaya halimbawa ng sistemang [[caste]] ng [[Timog Asya]]. Pinaniniwalaan ng mga iskolar na ito ang dahilan kung bakit may matinding pokus sa personal na [[kalayaan]] ang modernong [[Kanluraning Mundo]] bunga ng mahaba nitong kasaysayan sa ganitong sistema ng lipunan.{{Sfn|Brown|1988|page=112}}

=== Industriyal ===
{{main|Lipunang industriyal}}
[[File:Union_Pacific_844,_Painted_Rocks,_NV,_2009_(crop).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Union_Pacific_844,_Painted_Rocks,_NV,_2009_(crop).jpg|alt=An industrial train|thumb|Isa sa mga resulta ng [[Rebolusyong Industriyal]] ay ang pagbilis ng transportasyon, simula sa mga [[tren]] katulad ng nasa larawan.]]
Umusbong ang mga [[lipunang industriyal]] bilang resulta ng [[Rebolusyong Industriyal]] sa Europa noong ika-19 na siglo. Umaasa sila sa paggamit ng mga makina na pinapagana gamit ng isang panlabas na lakas tulad ng [[Makinang pinasisingawan|singaw]] o [[Daloy ng kuryente|kuryente]], upang makagawa sila ng mga produkto nang maramihan.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} Di tulad ng mga tradisyonal na anyo ng lipunan, na gumagawa ng mga produktong hilaw, gumagawa ang mga nasa lipunang industriyal ng mga produktong tapos na mula sa mga hilaw na produktong ito.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} Sa kasalukuyang panahon, nagsimulang gumamit ang mga lipunang ito ng mga mas [[Malinis na teknolohiya|malilinis na teknolohiya]] bilang tugon sa [[pag-init ng mundo]], bagamat marami pa rin ang gumagamit ng mga tradisyonal na lakas tulad ng [[Uling (panggatong)|uling]] at [[langis]].{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}}{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}}

=== Pos-industriyal ===
{{main|Lipunang pos-industriyal}}
{{see also|Rebolusyon sa impormasyon}}
Matatawag na mga [[lipunang pos-industriyal]] ang mga lipunang dinodomina ng [[impormasyon]] at [[serbisyo]] bilang pangunahing trabaho imbes ng sa produksiyon ng pagkain.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} Sa modernong panahon, nagiging mas mahalaga ang impormasyon at serbisyo kesa sa pagmamanupaktura sa mga nakaaabanteng lipunang industriyal. Nakatuon ang ilan sa mga serbisyong isinasagawa sa mga ganitong lipunan sa mga larangang kagaya ng edukasyon, pinansiyal, at kalusugan.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}}

==== Impormasyon ====
{{main|Lipunang maka-impormasyon}}
[[File:ONU_Geneva_mainroom.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ONU_Geneva_mainroom.jpg|alt=Many people gathered in a large meeting room|thumb|Pandaigdigang Pagpupulong sa Lipunang Maka-impormasyon, sa [[Geneva]], [[Suwisa]].]]
[[Lipunang maka-impormasyon]] ang tawag sa mga lipunan kung saan mahalagan gawain ang paggamit, paggawa, pamamahagi, pagmanipula, at pagsama ng [[impormasyon]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |url=https://archive.org/details/controlrevolutio0000unse |publisher=[[Harvard University Press]] |year=1986 |isbn=0-674-16986-7 |pages=21–22 |language=en |trans-title=Ang Rebolusyon sa Kontrol: Mga Pinagmulang Teknolohikal at Ekonomiko ng Lipunang Maka-impormasyon |lccn=85031743 |oclc=13064782}}&lt;/ref&gt; Ayon sa mga naniniwalang isang lipunang maka-impormasyon ang kasalukuyang pandaigdigang lipunan, malaki ang epekto ng mga [[teknolohiyang pang-impormasyon]] sa edukasyon, ekonomiya, kalusugan, pamahalaan digmaan, at demokrasya.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |title=Histoire de la Société de l'information |publisher=[[SAGE Publications]] |year=2003 |isbn=0-7619-4948-8 |pages=99–158 |language=en |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |trans-title=Ang Lipunang Maka-impormasyon: Isang Panimula |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A.}}&lt;/ref&gt; Bagamat unang lumitaw ang ideya ng ganitong lipunan noong dekada 1930s, sa kasalukuyan, halos tumutukoy palagi ito sa epekto ng mga teknolohiyang pang-impormasyon sa lipunan at kultura.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sosyologo) |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |title=Living with Cyberspace: Technology &amp; Society in the 21st Century |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |year=2002 |isbn=0-8264-6035-6 |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |pages=21–33 |language=en |trans-title=Pamumuhay kasama ng Cyberspace: Teknolohiya at Lipunan sa Ika-21 siglo |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |trans-chapter=Cyberspace: Lagpas sa Lipunang Maka-impormasyon? |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |access-date= |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |archive-date=29 April 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Kaalaman ====
{{main|Lipunang makakaalaman}}
[[File:Seoul-Cyworld_control_room.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul-Cyworld_control_room.jpg|alt=Three people working on computers in a control room|right|thumb|Silid-kontrol ng [[Cyworld]] sa [[Seoul]], [[Timog Korea]]]]
[[Lipunang makakaalaman]] ang tawag sa mga lipunan kung saan itinuturing na mahalaga ang pagpapalaya sa [[kaalaman]] para sa lahat ng miyembro ng lipunan upang bumuti ang [[kondisyon ng tao]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |trans-title=Ang pinagmulan at kasalukuyang direksiyon ng lipunang makakaalaman |journal=International Journal of Innovation Studies |language=en |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Nagmula ito sa lipunang maka-impormasyon, ngunit di tulad nito, aktibong ginagawa ang pagpapakalat ng kaalaman, imbes na gawin lang ito.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |trans-title=Anim na kritikal na opinyon sa agham at ang pagsasagawa sa lipunang makakaalaman |journal=Journal of Science Communication |language=en |publisher=[[International School for Advanced Studies|SISSA]] |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |issn=1824-2049 |oclc=56474936 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Katangian ==
=== Gampanin ===
[[Panlipunang norm|Norm]] ang tawag sa mga napagkasunduang pamantayan ng [[Pagtanggap|katanggap-tanggap]] na pag-uugali sa loob ng isang grupo.&lt;ref name=&quot;lapinski &amp; rimal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |url=https://archive.org/details/sim_communication-theory_2005-05_15_2/page/126 |trans-title=Eksplikasyon ng mga Panlipunang Norm |journal=Communication Theory |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}&lt;/ref&gt; Maaari itong impormal o pormal sa pamamagitan ng [[Panukalang batas|pagsasabatas]] sa mga ito.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |trans-title=Kailan mahuhuli ng bulate ang panlipunang norm? Pagtanggal sa buhol ng mga impluwensiyang normatibo sa lipunan sa nasusustentong pagkonsumong pag-uugali |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live |format=PDF |journal=Journal of Consumer Behaviour |language=en |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |archive-date=29 April 2024 |access-date= |doi-access=free |s2cid=228807152 |s2cid-access=free}}&lt;/ref&gt; Samantala, [[Gampanin (sosyolohiya)|gampanin]] naman ang tawag sa mga inaasahang dapat gawin ng isang indibidwal base sa kanyang [[Uring panlipunan|estado sa lipunan]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} Ayon sa punsiyonalismo, nagagawa ang mga lipunan dahil sa pagsunod ng mga indibidwal sa mga gampanin nila.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Ayon naman sa simbolikong interaksyonalismo, gumagamit naman ng mga simbolo ang bawat indibidwal upang maipakita ang kanilang gampanin. Ginamit ni [[Erving Goffman]] ang metapora ng isang [[teatro]] upang idebelop ang ideya ng [[Dramaturhiya (sosyolohiya)|dramaturhiya]], kung saan nagsisilbing mga iskrip ang mga gampanin para sa kani-kanilang interaksyon sa isa't isa.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}}

=== Kasarian at pamilya ===
[[File:Donkey-drawn_cart_in_Aswan_2019_with_a_man_and_three_children.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Donkey-drawn_cart_in_Aswan_2019_with_a_man_and_three_children.jpg|alt=refer to caption|thumb|Isang pamilya sa [[Ehipto]] na nakasakay sa isang karwahe. Mahalaga sa maraming lipunan ang konsepto ng [[pamilya]].]]
[[Kultura]] ang nagmamarka sa paghahati sa mga tao sa gampanin na itinuturing na panlalaki o pambabae. Kabilang sa mga ito ang pananamit, pag-uugali, karapatan, pribilehiyo, estado, at kapangyarihan. Ipinagpapalagay na ang mga [[gampaning pangkasarian]] ay dulot ng natural na [[Pagkakaibang pangkasarian sa tao|pagkakaiba sa kasarian]], na humantong sa ideya ng babae sa bahay.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year=2001 |title=Small Group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |edition=1st |volume=21 |pages=14185–14189 |language=en |trans-title=Interaksyon sa Maliit ng Grupo at Kasarian |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes}}&lt;/ref&gt; Sa kasaysayan, magkakaiba ang mga gampaning ito, at madalas rin itong hinahamon sa maraming lipunan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |url=https://archive.org/details/oxford-review-of-economic-policy_autumn-2005_21_3/page/416 |trans-title=Mga Pag-uugali sa Gampaning Pangkasarian at ang Resulta sa Merkado ng Trabaho sa mga Kababaihan ng mga bansang nasa OECD |journal=Oxford Review of Economic Policy |language=en |publisher=[[Oxford University Press]] |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}&lt;/ref&gt;

Nag-oorganisa ang lahat ng mga lipunan ng tao base sa kanilang relasyon sa magulang, anak, at kamag-anak ([[kadugo]]), gayundin sa pamamagitan ng [[Kasalan|kasal]] ([[manugang]]). Bukod dito, may pangatlong uri din ng relasyon na madalas nilalapat sa mga ninong at ninang o mga [[Pag-ampon|ampon]] ([[Piksyonal na kadugo|piksyonal]]).&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |year=2000 |isbn=0-8122-3547-9 |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |pages=1–21 |language=en |trans-title=Lagpas sa Kadugo: Panlipunan at Materyal na Reproduksiyon sa mga Tahanan ng Lipunan |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |trans-chapter=Lagpas sa Kadugo: Panimula |lccn=00021501 |oclc=43434760 |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D.}}&lt;/ref&gt; Kinokonsiderang mahalaga ang relasyong ito sa maraming lipunan, at ginagamit bilang basehan sa [[pamana]]. Lahat din ng mga lipunan ay may mga pagbabawal sa [[insesto]], at may ilang lipunan na may mga tradisyon ng preperensiya sa kasal sa mga kamag-anak nila.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |trans-title=Ebolusyon ng mga estraktura ng kamag-anakan na base sa kasal at kompetisyon |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |language=en |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |bibcode=2020PNAS..117.2378I |doi=10.1073/pnas.1917716117 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Etnisidad ===
{{main|Pangkat etniko}}[[Pangkat-etniko]] ang kategoryang panlipunan na naggugrupo sa mga indibidwal base sa kanilang mga magkakaparehong katangian na naghihiwalay sa kanila sa ibang mga grupo. [[Tradisyon]], [[ninuno]], [[wika]], o [[kasaysayan]] ang ilan sa mga katangiang maaaring maging basehan.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-989315-7 |pages=69–70 |language=en |trans-title=Mga Teoryang Konstruktibismo ng Politikang Etniko |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |trans-chapter=Ano ang Pagkakakilanlang Etniko? Minimal na Kahulugan |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}&lt;/ref&gt; Walang napagkakasunduang kahulugan ng isang pangkat-etniko,&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |trans-title=Ano ang Pagkakakilanlang Etniko at Mahalaga ba Ito? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polisci.9.062404.170715 |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; at madalas din itong magbago depende sa tao.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |trans-title=Paano Naging Magaling ang mga Tao sa Politika? |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date= |website=Sapiens Antropology Magazine |language=en}}&lt;/ref&gt; Hiwalay ang ideya ng etnisidad sa ideya ng [[lahi]], na nakadepende naman sa pisikal na katangian, bagamat parehas lang silang [[Konstruksiyonismong panlipunan|gawa-gawa ng lipunan]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |title=Race and ethnicity: How are they different? |trans-title=Lahi at pangkat-etniko: Paano sila Nagkakaiba? |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date= |website=[[National Geographic]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Komplikado ang paggugrupo sa mga tao batay sa etnisidad, dahil maaaring malawak ang mga grupo na meron mga grupo sa ilalim nito.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |date=October 2005 |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |trans-title=Ang Paggamit ng Lahi, Etnisidad, at Ninuno bilang Kategorya sa Pananaliksik sa Henetikang Pantao |journal=[[American Journal of Human Genetics]] |language=en |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}&lt;/ref&gt; Mahalaga ang gampanin ng etnisidad sa pag-angat sa ideya ng [[estadong bansa]] bilang ang pangunahing anyo ng organisasyong politikal simula noong ika-19 na siglo at magpahanggang ngayon.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |url=https://archive.org/details/sagehandbookofna0000unse |publisher=[[SAGE Publications]] |year=2006 |isbn=1-4129-0101-4 |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |publication-place=London |page=[https://archive.org/details/sagehandbookofna0000unse/page/n194 171] |language=en |trans-title=Ang Handbook ng SAGE sa mga Bansa at Pagkamakabansa |chapter=Ethnicity and Nationalism |trans-chapter=Etnisidad at Nasyonalismo |lccn=2005936296 |oclc=64555613 |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sosyologo)}}&lt;/ref&gt;

=== Pamahalaan at politika ===
{{Main|Pamahalaan|Politika}}
[[File:United_Nations_Headquarters_in_New_York_City,_view_from_Roosevelt_Island.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:United_Nations_Headquarters_in_New_York_City,_view_from_Roosevelt_Island.jpg|alt=refer to caption|right|thumb|Ang punong-tanggapan ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] sa [[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]].]]
Gumagawa ng mga [[batas]] at [[patakaran]] ang mga [[pamahalaan]] na nakakaapekto sa mga taong nasasakupan nila. Sa kasaysayan, [[Politika|maraming anyo ng pamamahala]] ang lumitaw, na may magkakaibang antas ng pagbibigay ng kapangyarihan, at kontrol sa kanilang nasasakupan.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |title=Government and Politics |date=2010 |publisher=Eolss Publishers |isbn=978-1-84826-969-9 |editor-last1=Sekiguchi |volume=1 |publication-place=[[Reyno Unido]] |pages=30–48 |language=en |trans-title=Pamahalaan at Politika |chapter=Forms and Models of Government |trans-chapter=Mga Anyo at Modelo ng Pamahalaan |oclc=938309332 |orig-date=2009 |editor-last2=Masashi}}&lt;/ref&gt; Noong sinaunang panahon, nakadepende ang antas ng kapangyarihan sa magagamit na [[tubig]], [[matabang lupa]], at [[Klima|klimang maaya]] sa iba't ibang lokasyon.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |url=https://archive.org/details/politicalhistory0000hols |publisher=Penguin Books, Limited |year=2018 |isbn=978-0-241-35204-5 |pages=24–25 |language=en |trans-title=Politikal na Kasaysayan ng Mundo: Tatlong Libong Taon ng Digmaan at Kapayapaan |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}&lt;/ref&gt; Kasabay ng paglaki ng populasyon, naging komplikado ang interaksyon sa pagitan ng mga grupo, na humantong kalaunan sa pagdebelop ng pamamahala sa pagitan at sa loob ng mga pamayanan.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Christian |first=David |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher=[[University of California Press]] |year=2004 |isbn=978-0-520-24476-4 |page=284 |language=en |trans-title=Mga Mapa ng Oras: Panimula sa Malaking Kasaysayan |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |quote= |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

Noong 2022, ayon sa ''[[The Economist]]'', 43% ng mga pamahalaan ng mga bansa ay [[demokrasya]], 35% ay [[Awtokrasya|otokrasya]], at 22% ay pareho.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |trans-title=Indeks ng Demokrasya 2022: Demokrasya sa harapan at ang laban para sa Ukranya |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |archive-date=30 March 2023 |access-date= |website=[[Economist Intelligence Unit]] |page=3 |language=en}}&lt;/ref&gt; Maraming bansa din ang sama-samang nagtatag ng mga pandaigdigang organisasyon at alyansa, ang pinakamalaki ay ang [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] na may 193 miyembrong bansa.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |title=The United Nations in the 21st Century |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |publisher=[[Routledge]] |year=2022 |isbn=978-1-003-03826-9 |edition=6 |pages=1–20 |language=en |trans-title=Ang Mga Nagkakaisang Bansa sa Ika-21 Siglo |chapter=The United Nations in World Politics |trans-chapter=Ang Mga Nagkakaisang Bansa sa Pandaigdigang Politika |doi=10.4324/9781003038269-1 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}&lt;/ref&gt;

=== Kalakalan at ekonomiya ===
{{Main|Kalakalan|Ekonomika}}
[[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes|thumb|250x250px|Ang [[Daang Seda]] at ibang mga karaniwang daan ng karaban noong {{CE|unang siglo|y}}.]]
Matagal nang [[Kalakalan|nakikipagkalakalan]] ang mga lipunan sa isa't isa, at ito ang isa sa mga tinitingnan na katangian na naghihiwalay sa mga tao sa ibang mga hayop.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;&gt;{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |lang=en|trans-title=Paano sinalba ng kalakalan ang sangkatauhan mula sa biolohikal na paghihiwalay: isang teoryang ekonomiko ukol sa pagkaubos ng mga Neandertal|journal=[[Journal of Economic Behavior &amp; Organization]] |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}&lt;/ref&gt; Itinuturing ito bilang isang mahalagang katangian ng mga ''[[Homo sapiens]]'' na humihiwalay sa kanila sa ibang mga [[hominid]], na nagpahantong sa pagdami ng pagkain kung saan mahirap ang [[pangangaso]]. Walang ganitong katumbas sa mga [[Neandertal]], na ngayo'y wala na.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;/&gt; Madalas nakikipagkalakalan ang mga unang tao ng mga bagay upang makagawa ng mga kagamitan, tulad ng [[obsidiyano]].&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |trans-chapter=Mga Simula patungong 1000 BKP|title=Premodern Travel in World History|trans-title=Premodernong Paglalakbay sa Kasaysayan ng Mundo|lang=en|publisher=[[Routledge]] |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}&lt;/ref&gt; Noong [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]], pinakamahalagang ruta ng kalakalan ang mga ruta na nagbibigay ng pagkain, tulad ng [[Kalakalan ng pampalasa|palitan ng pampalasa]] at ang [[Daang Seda]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |lang=en|trans-title=Paano binago ng mga pampalasa ang sinaunang mundo|website=[[BBC]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021}}&lt;/ref&gt;

Posibleng nakabase ang mga sinaunang anyo ng ekonomiya ng mga tao sa [[ekonomiya ng regalo|pagreregalo]] kesa sa [[palitan ng paninda]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy|lang=en|trans-title=Ang Mito ng Ekonomiya ng Palitan|website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021}}&lt;/ref&gt; Produkto ang mga unang anyo ng [[pera]], tulad ng mga hayop.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-economics-and-sociology_2011-04_70_2/page/n85 |lang=en|trans-title=Pakikipagpalitan ka ba sa Diyos? Kung Paano Ginagawa ang Pera Dahil sa Banal na Utang at Hindi ng Merkado|journal=[[American Journal of Economics and Sociology]] |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}&lt;/ref&gt; Kalaunan, naging sistematiko ang mga ito na iniisyu ng mga pamahalaan sa pamamagitan ng mga [[barya]], [[salaping papel]], at sa modernong panahon, [[perang digital]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society|lang=en|trans-title=Ang Paglaki at Pagsama ng Credit Card sa Lipunan |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Tunggalian ===
{{Main|Digmaan|Karahasan}}
[[File:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|Ang [[Labanan sa Kursk]] (1943), sa kasagsagan ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] sa Europa.]]
Sentro ng mahabang debate ang hayagang [[pagpatay]] ng mga tao sa kapwa nila tao nang maramihan tuwing [[digmaan]]. Ayon sa ilang mga iskolar, natural na bahagi ng pagiging tao ang [[karahasan]], at ang digmaan ay nabuo bilang paraan upang mawala ang mga kakumpetensiya. Halos katulad din sa ibang mga hominid ang antas ng pagpatay ng mga tao sa kapwa tao, bagamat mas madalang itong gawin sa mga bata kumpara sa ibang mga hominid.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yong |first=Ed |date=28 September 2016 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |lang=en|trans-title=Mga Tao: Mga Mamalyang Mahilig Pumatay, ay Madalas Pumatay ng mga Primata|website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021}}&lt;/ref&gt;

Sa kabilang banda, ipinagpapalagay din ng ilang mga iskolar na bago lang (relatibo sa haba ng kasaysayan) ang konsepto ng digmaan na nabuo dahil sa nagbabagong pangangailangan. Bagamat hindi napagkakasunduan, tinatayang nabuo lang sa mga tao ang naturang konsepto noong mga 10,000 taon na ang nakaraan o mas bago, depende sa rehiyon.&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;&gt;{{cite web |last=Ferguson |first=R. Brian |date=1 September 2018 |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |title=War Is Not Part of Human Nature |lang=en|trans-title=Hindi Bahagi ng Pagiging Tao ang Digmaan|website=Scientific American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021}}&lt;/ref&gt; Ayon sa mga pag-aaral, tinatayang nasa 2% ng mga namatay na tao ay dulot ng pagpatay (''homicide''), na halos kapareho lang din sa ibang mga lipunan ng hayop na naggugrupo.&lt;ref name=&quot;Gomez&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gómez |first1=José María |last2=Verdú |first2=Miguel |last3=González-Megías |first3=Adela |last4=Méndez |first4=Marcos |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/233 |lang=en|trans-title=Ang pilohenetikong ugat ng nakakamatay na karahasan ng mga tao |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, nakadepende pa rin ang porsyentong ito sa kultura at norm ng lipunan. Sa mga lipunang may matinding pagtingin sa [[legal na proseso]], nasa 0.01% lang ang antas na ito.&lt;ref name=&quot;Pagel&quot;&gt;{{cite journal |last=Pagel |first=Mark |date=October 2016 |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |lang=en|trans-title=Ugali ng hayop: Malalim ang nakakamatay na karahasan sa linya ng mga tao|journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680700 |s2cid=4459560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022|format=PDF}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
* [[Kontratang panlipunan]]
* [[Panlipunang uri]]
* [[Sosyolohiya]]

== Sanggunian ==
=== Pagsipi ===
{{reflist}}

=== Pinagkunan ===
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Brown |first=Donald E. |year=1988 |title=Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness |url=https://archive.org/details/hierarchyhistory0000brow |publisher=[[University of Arizona Press]] |isbn=0-8165-1060-1 |language=en |trans-title=Hirarkiya, Kasaysayan, at Kalikasan ng Tao: Ang mga Pinagmulang Panlipunan ng Konsensiyang Historikal |lccn=88015287 |oclc=17954611}}
* {{cite book |last1=Conerly |first1=Tanja |last2=Holmes |first2=Kathleen |last3=Tamang |first3=Asha Lal |year=2021 |title=Introduction to Sociology |isbn=978-1-711493-98-5 |oclc=1269073174 |edition=3 |publisher=[[OpenStax]] |publication-place=Houston, TX |language=en |trans-title=Panimula sa Sosyolohiya |url=https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=}}
* {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1974 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=2 |location=New York |language=en |trans-title=Mga Lipunan ng Tao: Panimula sa Makrososyolohiya |publisher=McGraw-Hill, Inc |isbn=978-0-07-037172-9 |lccn=73008956 |oclc=650644 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/humansocietiesin00lens}}
* {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1987 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |url=https://archive.org/details/humansocietiesin0000lens_j4l7 |edition=5 |language=en |trans-title=Mga Lipunan ng Tao: Panimula sa Makrososyolohiya |publisher=[[McGraw-Hill Book Company]] |isbn=0-07-037181-4 |lccn=86010586 |oclc=13703170}}
* {{Cite book |last1=Nolan |first1=Patrick |last2=Lenski |first2=Gerhard Emmanuel |author2-link=Gerhard Lenski |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |date=2009 |publisher=[[Paradigm Publishers]] |isbn=978-1-59451-578-1 |lccn=2008026843 |oclc=226355644 |edition=11 (updated) |location=Boulder |language=en |trans-title=Mga Lipunan ng Tao: Panimula ng Makrososyolohiya}}
{{Refend}}

== Magbasa pa ==
 
{{Refbegin|30em}}
* {{cite encyclopedia |last1=Bicchieri |first1=Cristina |author1-link=Cristina Bicchieri |last2=Muldoon |first2=Ryan |last3=Sontuoso |first3=Alessandro |editor-last1=Zalta |editor-first1=Edward N. |date=24 September 2018 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |title=Social Norms |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |edition= |language=en |trans-title=Mga Panlipunang Norm |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date= |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042537/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |url-status=live |trans-chapter=}}
* {{cite journal |last1=Boyd |first1=Robert |last2=Richerson |first2=Peter J. |title=Culture and the evolution of human cooperation |trans-title=Kultura at ang ebolusyon ng kooperasyon ng tao |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |language=en |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3281–3288 |doi=10.1098/rstb.2009.0134 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805434 |pmc=2781880}}
* {{cite book |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |editor-link=Craig Calhoun |year=2002 |title=Dictionary of the Social Sciences |url=https://archive.org/details/dictionaryofsoci0000unse_t4f7 |publisher=[[Oxford University Press]] |publication-place=New York |language=en |trans-title=Diksiyonaryo ng mga Agham Panlipunan |isbn=0-19-512371-9 |lccn=00068151 |oclc=45505995}}
* {{cite journal |last1=Clutton-Brock |first1=T. |last2=West |first2=S. |last3=Ratnieks |first3=F. |last4=Foley |first4=R. |title=The evolution of society |trans-title=Ang ebolusyon ng lipunan |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |language=en |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3127–3133 |doi=10.1098/rstb.2009.0207 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805421 |pmc=2781882}}
* {{cite journal |last=Griffen |first=Leonid |year=2021 |trans-title=Ang Lipunan bilang Superorganismo |url=http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |title=The Society as a Superorganism |journal=The Scientific Heritage |language=en |volume=5 |number=67 |pages=51–60 |issn=9215-0365 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921164951/http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |archive-date=21 September 2021 |access-date=}}
* {{cite book |last=Jenkins |first=Richard |author-link=Richard Jenkins (sosyologo) |year=2002 |title=Foundations of Sociology: Towards a Better Understanding of the Human World |url=https://archive.org/details/foundationsofsoc0000jenk |location=London |language=en |trans-title=Mga Pundasyon ng Sosyolohiya: Tungo sa Pag-unawa pa lalo sa Mundo ng Tao |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-333-96050-9 |lccn=2002071539 |oclc=49859950}}
* {{cite book |last=Lenski |first=Gerhard |author-link=Gerhard Lenski |year=1966 |trans-title=Kapangyarihan at Pribilehiyo: Teorya ng Estratipikasyong Panlipunan |chapter=Agrarian Societies [Parts I &amp; II] |trans-chapter=Mga Lipunang Agraryo [Bahagi I at II] |title=Power and Privilege: A Theory of Social Stratification |url=https://archive.org/details/powerprivilegeth0000lens |publisher=[[S&amp;P Global|McGraw-Hill Book Company]] |pages=[https://archive.org/details/powerprivilegeth0000lens/page/189 189]–296 |language=en |isbn=0-07-037165-2 |lccn=65028594 |oclc=262063}}
* {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |year=1993 |title=Time, Labour, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |url=https://archive.org/details/timelaborsociald0000post |location=[[Reyno Unido]] |language=en |trans-title=Oras, Trabaho, at Dominasyong Panlipunan: Muling Interpretasyon sa Teoryang Kritikal ni Marx |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-56540-0 |lccn=92035758 |oclc=26853972}}
* {{cite book |last=Rummel |first=Ruldolph Joseph |author-link=Rudolph Rummel |year=1976 |language=en |trans-title=Pag-unawa sa Tunggalian at Digmaan |chapter=The State, Political System and Society |trans-chapter=Ang Estado, Sistemang Politikal, at Lipunan |title=Understanding Conflict and War |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=978-0-470-15123-5 |volume=2 |lccn=74078565 |oclc=59238703 |chapter-url=http://www.hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321060614/https://hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |archive-date=21 March 2022 |access-date=12 January 2024}}
* {{cite book |last=Williams |first=Raymond |author-link=Raymond Williams |year=1976 |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |publisher=Fontana/[[Croom Helm]] |publication-place=London, UK |language=en |trans-title=Keywords: Bokabularyo ng Kultura at Lipunan |isbn=0-85664-289-4 |lccn=76377757 |oclc=2176518}}
{{Refend}}

{{Political philosophy}}
{{Types of societies}}
{{Authority control}}
{{Subject bar
| commons     = y
| d           = y
| n           = y
| q           = y
| s           = y
| wikt        = y
}}

[[Kategorya:Lipunan]]
[[Kategorya:Mga tao]]
[[Kategorya:Mga pangunahing paksa]]</text>
      <sha1>otk8uenah77ezldiu4p94udd1hw6uho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tsinong Han</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85445</id>
    <revision>
      <id>2213111</id>
      <parentid>2204840</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 3 books for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31609" sha1="k8tke0c6ek8wjl80fto1x0r4baap5gk" xml:space="preserve">::''Huwag ikalito ito sa [[Dinastiyang Han]].''
{{Infobox ethnic group
| group            = Tsinong Han
| native_name      = {{lang|zh-hans|汉族}} / {{lang|zh-hant|漢族}} o {{lang|zh-hans|汉人}} / {{lang|zh-hant|漢人}}
| rawimage         =
| image            = &lt;!-- WP:NOETHNICGALLERIES --&gt;
| image_caption    = Isang parehang Tsinong Han na nakasuot ng hanfu
| population       = '''1.4 bilyon'''&lt;ref name=&quot;Han_Groups&quot;&gt;{{cite book|first = James B.|last = Minahan|title = Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia|url = https://books.google.com/books?id=oZCOAwAAQBAJ|year = 2014|publisher = ABC-CLIO|isbn = 978-1-61069-018-8|pages = 89–95|access-date = 21 Mayo 2020|archive-date = 7 Hunyo 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200607133434/https://books.google.com/books?id=oZCOAwAAQBAJ|url-status = live}}&lt;/ref&gt;
| popplace         = [[China|Republikang Bayan ng Tsina]]&lt;br /&gt;1,285,001,720&lt;ref name=&quot;ciastat&quot;&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/#people-and-society CIA Factbook] (sa Ingles) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213122152/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |date=2021-02-13}}: &quot;Han Chinese 91.1%&quot; out of a reported population of 1,410,539,758 (2022 est.)&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;
[[Republika ng Tsina]] (Taiwan)&lt;br /&gt;&gt;22,000,000&lt;ref name=&quot;taiwansnapshot&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.taiwan.gov.tw/images/content/ts.JPG|title = Taiwan snapshot|access-date = 15 Marso 2020|archive-date = 15 Marso 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200315131914/https://www.taiwan.gov.tw/images/content/ts.JPG|url-status = live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://academic.oup.com/hmg/article/25/24/5321/2581402|title = Population structure of Han Chinese in the modern Taiwanese population based on 10,000 participants in the Taiwan Biobank project &amp;#124; Human Molecular Genetics &amp;#124; Oxford Academic|website = Academic.oup.com|date= |access-date=2022-02-14|archive-date=8 Setyembre 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200908084043/https://academic.oup.com/hmg/article/25/24/5321/2581402|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;
| region1          = [[Thailand]]
| pop1             = 7,053,240
| ref1             = &lt;ref name=&quot;ocac.gov.tw&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ocac.gov.tw/english/public/public.asp?selno%3D1163%26no%3D1163%26level%3DB|title=Overseas Compatriot Affairs Commission, R.O.C.|accessdate=2016-09-23|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110104195124/http://www.ocac.gov.tw/english/public/public.asp?selno=1163&amp;no=1163&amp;level=B|archivedate=2011-01-04|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region2          = [[Malaysia]]
| pop2             = 6,910,000
| ref2             = &lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.thestar.com.my/news/nation/2022/02/14/census-malaysias-population-grew-by-17-over-last-decade-to-324-million-104-comprised-those-above-60-says-pm|title = confirmed latest statistics|year=2022|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region3          = [[Estados Unidos]]
| pop3             = 3,795,000–5,100,000
| ref3             = &lt;ref&gt;{{cite web|title = Race Reporting for the Asian Population by Selected Categories: 2010 more information|url = http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_SF1_QTP8&amp;prodType=table|archive-url = https://archive.today/20161012022855/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_SF1_QTP8&amp;prodType=table|url-status = dead|archive-date = 12 Oktubre 2016|publisher =United States Census Bureau|access-date = 19 Enero 2014|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;acs17&quot;&gt;{{cite web|url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=chinese%20alone%20or%20in%20combination&amp;t=Race%20and%20Ethnicity&amp;tid=ACSDT1Y2018.B02018&amp;hidePreview=true|title = ACS Demographic and Housing Estimates|date=Disyembre 2019|publisher=U.S. Census Bureau|access-date=20 Marso 2020|archive-date=4 Disyembre 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201204133538/https://data.census.gov/cedsci/table?q=chinese%20alone%20or%20in%20combination&amp;t=Race%20and%20Ethnicity&amp;tid=ACSDT1Y2018.B02018&amp;hidePreview=true|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region4          = [[Indonesia]]
| pop4             = 2,832,510
| ref4             = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://media.neliti.com/media/publications/49956-ID-kewarganegaraan-suku-bangsa-agama-dan-bahasa-sehari-hari-penduduk-indonesia.pdf|language=Indonesian|author=|date=2011|title=Jumlah dan Persentase Penduduk menurut Kelompok Suku Bangsa|website=media.neliti.com|publisher=Kewarganegaraan, suku bangsa, agama dan bahasa sehari-hari penduduk Indonesia|access-date=30 Mayo 2022}}&lt;/ref&gt;
| region5          = [[Singapore]]
| pop5             = 2,670,000
| ref5             = &lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.statista.com/topics/5763/demographics-of-singapore/|title = Topic: Demographics of Singapore|access-date = 27 Agosto 2021|archive-date = 27 Agosto 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210827163841/https://www.statista.com/topics/5763/demographics-of-singapore/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region6          = [[Myanmar]]
| pop6             = 1,638,000
| ref6             = &lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/|title = The World Factbook|access-date = 17 Pebrero 2016|archive-date = 2021-02-10|archive-url = https://web.archive.org/web/20210210200835/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/|url-status = live|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region7          = [[Kanada]]
| pop7             = 1,469,000
| ref7             = &lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.asiapacific.ca/statistics/population/population-2011-census/population-ethnic-origin-province|title = Population by Ethnic Origin by Province|author = Asia Pacific Foundation of Canada|publisher = Asia Pacific Foundation of Canada|access-date = 17 Pebrero 2016|archive-date = 22 Marso 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160322152756/http://www.asiapacific.ca/statistics/population/population-2011-census/population-ethnic-origin-province|url-status = live|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region8          = [[Pilipinas]]
| pop8             = 1,350,000
| ref8             = &lt;ref name=&quot;senate.gov.ph&quot;&gt;{{Cite press release|title=Senate declares Chinese New Year as special working holiday|date=Enero 21, 2013|publisher=PRIB, Office of the Senate Secretary, Senate of the Philippines|url=http://www.senate.gov.ph/press_release/2013/0121_prib1.asp|last1=Macrohon|first1=Pilar|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516035425/http://legacy.senate.gov.ph/press_release/2013/0121_prib1.asp|archive-date=Mayo 16, 2021|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region9          = [[Australya]]
| pop9             = 1,214,000
| ref9             = &lt;ref name=&quot;2016Aus&quot;&gt;{{cite web|website = 2016 Census QuickStats|title = Australia|publisher = Australian Bureau of Statistics|url = http://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036|access-date = 31 Oktubre 2018|archive-date = 30 Oktubre 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20181030150040/http://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036|url-status = live|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region10         = [[Biyetnam]]
| pop10            = 992,600
| ref10            = &lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Poston |first1=Dudley |last2=Wong |first2=Juyin |date=2016 |title=The Chinese diaspora: The current distribution of the overseas Chinese population |url=https://www.researchgate.net/publication/307898102 |journal=Chinese Journal of Sociology |volume=2 |issue=3 |pages=348–373 |doi=10.1177/2057150X16655077 |s2cid=157718431 |access-date=2022-01-23|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region11         = [[Hapon]]
| pop11            = 922,000
| ref11            = &lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.rbzwdb.com/hrxw/2018/01-17/12748.shtml|title = 在日华人统计人口达92万创历史新高|website = www.rbzwdb.com|access-date = 15 Abril 2020|archive-date = 22 Disyembre 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201222050823/http://www.rbzwdb.com/hrxw/2018/01-17/12748.shtml|url-status = live|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region12         = [[Reino Unido]]
| pop12            = 433,000
| ref12            = &lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-local-authorities-in-the-united-kingdom---part-1/rft-ks201uk.xls|title = 2011 Census: Ethnic group, local authorities in the United Kingdom|publisher = Office for National Statistics|date = 11 Oktubre 2013|access-date = 13 Abril 2015|archive-date = 23 Enero 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160123182221/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-local-authorities-in-the-united-kingdom---part-1/rft-ks201uk.xls|url-status = live|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region13         = [[Peru]]
| pop13            = 376,000
| ref13            = &lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/peru/|title = South America: Peru |publisher=Central Intelligence Agency|website = The World Factbook |access-date = 2020-02-20|archive-date = 19 Nobyembre 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211119135020/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/peru/|url-status = live|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region14         = [[Italya]]
| pop14            = 334,000
| ref14            = &lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.istat.it/it/files/2016/09/Cittadini-non-comunitari_2016.pdf?title=Cittadini+non+comunitari++-+29%2Fset%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|title = Cittadini Non Comunitari: Presenza, Nuovi Ingressi e Acquisizioni di Cittadinanza: Anni 2015–2016|website = Istat.it|access-date = 12 Disyembre 2017|archive-date = 21 Oktubre 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20161021203925/http://www.istat.it/it/files/2016/09/Cittadini-non-comunitari_2016.pdf?title=Cittadini+non+comunitari++-+29%2Fset%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|url-status = live|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region15         = [[Bagong Zealand]]
| pop15            = 231,000
| ref15            = &lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.stats.govt.nz/information-releases/2018-census-totals-by-topic-national-highlights|title = 2018 Census totals by topic – national highlights &amp;#124; Stats NZ|website = Stats.govt.nz|access-date = 2020-02-20|archive-date = 23 Setyembre 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190923102431/https://www.stats.govt.nz/information-releases/2018-census-totals-by-topic-national-highlights|url-status = live|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region16         = [[Alemanya]]
| pop16            = 212,000
| ref16            = &lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.bib-demografie.de/DE/Aktuelles/Presse/Archiv/2017/2017-03-01-zuwanderung-aussereuropaeische-Laender-fast-verdoppelt.html|title = BiB – Bundesinstitut für Bevölkerungsforschung – Pressemitteilungen – Zuwanderung aus außereuropäischen Ländern fast verdoppelt|language = de|website=Bib-demografiie.de|access-date=12 Disyembre 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20171209232407/http://www.bib-demografie.de/DE/Aktuelles/Presse/Archiv/2017/2017-03-01-zuwanderung-aussereuropaeische-Laender-fast-verdoppelt.html|archive-date = 2017-12-09|url-status=dead|df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region17         = [[Timog Korea]]
| pop17            = 210,000
| ref17            = &lt;ref&gt;{{cite web|url = http://m.pulsenews.co.kr/view.php?no=638478&amp;year=2016|title = Foreign national population in Korea up more than 40% in 5 yrs|website = Maeil Business News Korea|date = 8 Setyembre 2016|access-date = 10 Mayo 2018|archive-date = 25 Enero 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210125010618/https://m.pulsenews.co.kr/view.php?no=638478&amp;year=2016|url-status = live}}&lt;/ref&gt;{{NoteTag|Sa 710,000 mamamayang Tsino naninirahan sa Korea noong 2016, 500,000 dito ang etnikong Koreano.}}
| region18         = [[Kambodya]]
| pop18            = 210,000
| ref18            = &lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.phnompenhpost.com/national/chinese-living-kingdom-more-doubles-17|title = Chinese living in Kingdom more than doubles since '17|access-date = 2018-09-15|date = 2018-09-14|archive-date = 15 Setyembre 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20180915122242/https://www.phnompenhpost.com/national/chinese-living-kingdom-more-doubles-17|url-status = live|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region19         = [[Arhentina]]
| pop19            = 200,000
| ref19            = &lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web|url=https://www.americasquarterly.org/tag/argentina-china-relations/|title=Argentina-China Relations Archives|access-date=3 Setyembre 2021|archive-date=14 Disyembre 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214010555/https://www.americasquarterly.org/tag/argentina-china-relations/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{cite web|url=https://www.coha.org/chinese-argentines-and-the-pace-of-cultural-integration/|title=Chinese Argentines and the Pace of Cultural Integration|date=26 Hulyo 2011|access-date=3 Setyembre 2021|archive-date=14 Disyembre 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214010555/https://www.coha.org/chinese-argentines-and-the-pace-of-cultural-integration/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region20         = [[Laos]]
| pop20            = 185,765
| ref20            = &lt;ref name=&quot;ocac.gov.tw&quot;/&gt;
| region21         = [[Espanya]]
| pop21            = 172,000
| ref21            = &lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.ine.es/prensa/np980.pdf|title = Cifras de Población a 1 de enero de 2016 : Estadística de Migraciones 2015 : Adquisiciones de Nacionalidad Española de Residentes 2015|language = es|website = Ine.es|access-date = 2017-12-12|archive-date = 2 Marso 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190302095423/http://www.ine.es/prensa/np980.pdf|url-status = live|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region22         = [[Mehiko]]
| pop22            = 70,000
| ref22            = &lt;ref&gt;{{cite news|url = http://www.sandiegouniontribune.com/sdut-chinese-mexicans-celebrate-repatriation-to-mexico-2012nov23-story.html|title = Chinese-Mexicans celebrate repatriation to Mexico|newspaper = The San Diego Union-Tribune|date = Nobyembre 23, 2012|access-date = 2017-08-20|archive-date = 26 Pebrero 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210226212627/https://www.sandiegouniontribune.com/sdut-chinese-mexicans-celebrate-repatriation-to-mexico-2012nov23-story.html|url-status = live|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region23         = [[Brunei]]
| pop23            = 42,132
| ref23            = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Population by Religion, Sex and Census Year|url=http://www.deps.gov.bn/SiteAssets/Time-Series3.html|language=en|access-date=2023-05-04|archive-date=2021-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401024235/http://www.deps.gov.bn/SiteAssets/Time-Series3.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| region24         = [[Rusya]]
| pop24            = 28,943
| ref24            = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/pril2_dok2.xlsx|title=Национальный состав населения по субъектам Российской Федерации|access-date=Abril 5, 2020|archive-date=6 Agosto 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/69hjsvlp7?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/pril2_dok2.xlsx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region25         = [[Kolombya]]
| pop25            = 25,000
| ref25            = &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Gómez|first1=Diana A.|last2=Díaz|first2=Luz M.|last3=Gómez|first3=Diana A.|last4=Díaz|first4=Luz M.|date=2016|title=Las organizaciones chinas en Colombia|journal=Migración y desarrollo|language=es|volume=14|issue=26|pages=75–110|doi=10.35533/myd.1426.dag.lmd|issn=1870-7599|doi-access=free|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region26         = [[Costa Rica]]
| pop26            = 19,000
| ref26            = &lt;ref&gt;{{cite web|title = X Censo Nacional de Población y VI de Vivienda 2011, Características Sociales y Demográficas|url = http://www.inec.go.cr/sites/default/files/documentos/inec_institucional/estadisticas/resultados/repoblaccenso2011-12.pdf.pdf|website = National Institute of Statistics and Census of Costa Rica|access-date = 2016-09-22|page = 61|date = Hulyo 2012|quote = Cuadro 23. Costa Rica: Población total por autoidentificación étnica-racial, según provincia, zona y sexo. Chino(a) 9,170|archive-date = 19 Hunyo 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20180619090918/http://www.inec.go.cr/sites/default/files/documentos/inec_institucional/estadisticas/resultados/repoblaccenso2011-12.pdf.pdf|url-status = live|language=en}}&lt;/ref&gt;
| region27         = [[Irlanda]]
| pop27            = 11,000
| ref27            = &lt;ref&gt;[http://beyond2020.cso.ie/Census/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=1835]  {{webarchive|url = https://web.archive.org/web/20121016092935/http://beyond2020.cso.ie/Census/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=1835|date=Oktubre 16, 2012|language=en}}&lt;/ref&gt;
| languages        = [[wikang Tsino|Tsino]]
| religions        = Mayorya:

Hindi relihiyoso, [[Budismong Mahayana]], [[katutubong relihiyong Tsino]] (kabilang ang [[Taoismo]], [[pagsamba sa mga ninuno]], [[Confucianismo]] at iba pa)

Minorya:

[[Kristiyanismo]]&lt;ref name=&quot;CSLS2010&quot;&gt;2010 Chinese Spiritual Life Survey conducted by Dr. Yang Fenggang, Purdue University's Center on Religion and Chinese Society. Statistics published in: Katharina Wenzel-Teuber, David Strait. ''[http://www.china-zentrum.de/fileadmin/redaktion/RCTC_2012-3.29-54_Wenzel-Teuber_Statistical_Overview_2011.pdf People's Republic of China: Religions and Churches Statistical Overview 2011] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303184353/http://www.china-zentrum.de/fileadmin/redaktion/RCTC_2012-3.29-54_Wenzel-Teuber_Statistical_Overview_2011.pdf|date=2015-03-03}}''. Religions &amp; Christianity in Today's China, Vol. II, 2012, No. 3, pp.&amp;nbsp;29–54, {{ISSN|2192-9289}} (sa Ingles).&lt;/ref&gt;
| related          = Bai{{•}}Hui&lt;br/&gt;Ibang mga Sino-Tibetano
| footnotes        = May ibang sanggunian ang direktang tinutukoy ang Tsinong Han bilang &quot;[[mga Tsino|Tsino]]&quot; o pinapangkat naman sila sa ibang Sino-Tibetano.
}}
{{Infobox Chinese
| s = 汉族
| t = 漢族
| p = Hànzú
| l = [[pangkat etniko]]ng [[dinastiyang Han|Han]]
| myr = Hàndzú
| w = {{Lang-zh|c=|s=|t=|w=Han4-tsu2|labels=no}}
| mi = {{IPAc-cmn|h|an|4|z|u|2}}
| j = Hon3 zuk6
| y = Hon juhk
| ci = {{IPA-yue|hɔ̄ːn tsʊ̀k}}
| bpmf = ㄏㄢˋ ㄗㄨˊ
| wuu = Hoe zoh
| buc = Háng-cŭk
| poj = Hàn-cho̍k
| teo = Hàng-tsôk
| h = Hòn-tshu̍k
| order = st
}}
Ang '''mga Han'''  ({{zh|s = 汉人|t = 漢人|p = Hànrén|labels = no}}) (o '''Tsinong Han''' ({{zh|s = 汉族|t = 漢族|p = Hànzú|l = pangkat-etnikong [[Dinastiyang Han|Han]]}}) ay isang [[pangkat etniko]] sa Silangang Asya na katutubo sa [[Tsina]]. Sila ang pinakamalaking pangkat etniko sa mundo, na binubuo ng tinatayang 18% ng populasyon ng mundo. Binubuo ang mga Han ng iba't ibang subgrupo na nagsasalita ng mga bariyedad o uri ng [[wikang Tsino]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last1 = Zhang|first1 = Feng|last2=Su|first2=Bing|last3=Zhang|first3=Ya-ping|last4=Jin|first4=Li|title = Genetic Studies of Human Diversity in East Asia|pmc=2435565|journal = Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=362|issue=1482|pages=987–996|date=22 Pebrero 2007|pmid=17317646|doi = 10.1098/rstb.2007.2028|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Zhao|first1=Yong-Bin|last2=Zhang|first2=Ye|last3=Zhang|first3=Quan-Chao|last4=Li|first4=Hong-Jie|last5=Cui|first5=Ying-Qiu|last6=Xu|first6=Zhi|last7=Jin|first7=Li|last8=Zhou|first8=Hui|last9=Zhu|first9=Hong|title = Ancient DNA Reveals That the Genetic Structure of the Northern Han Chinese Was Shaped Prior to three-thousand Years Ago|journal=PLoS ONE|year=2015|volume=10|issue=5|page=e0125676|doi=10.1371/journal.pone.0125676|pmid=25938511|pmc=4418768|bibcode=2015PLoSO..1025676Z|doi-access=free|language=en}}&lt;/ref&gt; Tinatayang nasa 1.4 bilyong Tsinong Han na pangunahing natitipon sa Republikang Bayan ng Tsina (kabilang ang [[Kalupaang Tsina]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]), kung saan binubuo sila ng mga 92% ng kabuuang populasyon.&lt;ref name=&quot;ciastat&quot; /&gt; Sa [[Taiwan|Taywan]], binubuo ito ng mga 97% ng populasyon.&lt;ref name=&quot;中華民國國情簡介2016&quot;&gt;{{cite web|language=zh-TW|url = http://www.ey.gov.tw/state/News_Content3.aspx?n=7C222A52A60660EC&amp;s=FFD5D521BBC119F8|script-title=zh:中華民國國情簡介|trans-title=ROC Vital Information|year=2016|website=Executive Yuan|access-date=23 Agosto 2016|quote={{lang|zh-TW|臺灣住民以漢人為最大族群，約占總人口97%}}|archive-url = https://web.archive.org/web/20170218124716/http://www.ey.gov.tw/state/News_Content3.aspx?n=7C222A52A60660EC&amp;s=FFD5D521BBC119F8|archive-date=18 Pebrero 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yearbook2014&quot;&gt;{{cite book|year=2014|title = The Republic of China Yearbook 2014|author = Executive Yuan|url = http://www.ey.gov.tw/Upload/UserFiles/YB%202014%20all%20100dpi.pdf|access-date = 11 Hunyo 2016|isbn=978-986-04-2302-0|page=36|archive-date=20 Agosto 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20170820161048/http://www.ey.gov.tw/Upload/UserFiles/YB%202014%20all%20100dpi.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Binubuo din ng mga 75% ng kabuuang populasyon ng [[Singapore|Singapura]] na Tsinong Han.&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.nptd.gov.sg/Portals/0/Homepage/Highlights/population-in-brief-2015.pdf|title = Home|access-date = 14 Pebrero 2016|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20160216110141/http://www.nptd.gov.sg/Portals/0/Homepage/Highlights/population-in-brief-2015.pdf|archive-date = 16 Pebrero 2016}}&lt;/ref&gt;

Nagmula sa Hilagang Tsina, mababakas ang liping Tsinong Han sa Huaxia, isang kompederasyon ng mga kalipunang pang-[[agrikultura]] na namuhay sa may [[Ilog Dilaw]].&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite book |title = Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |url = https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame |last = Minahan |first = James B. |publisher=ABC-CLIO |year=2015 |isbn = 978-1-61069-017-1 |pages=[https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame/page/89 89]–90 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{cite book |title = Origin of Man in Southeast Asia 2: Early Dominant Peoples of the Mainland Region |last=  Schliesinger |first = Joachim |publisher= Booksmango|year = 2016 |pages=13–14 |language=en }}&lt;/ref&gt; Kabilang sa kolektibong kompederasyong [[Neolitiko]]ng ito ang mga kalipunang pang-agrikultura na Hua at Xia, kaya ganito ang pangalan nila. Nanirahan sila sa mga Kalagitnaang Kapatagan sa palibot ng gitna at mas mababang bahagi ng Ilog Dilaw sa Hilagang Tsina.&lt;ref&gt;{{cite book |title = Chinese Business: Landscapes and Strategies |last=Liu |first=Hong |publisher=Routledge |year=2017 |isbn= 978-1-138-91825-2 |page=34 | language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{cite book |title=Chinese History: A New Manual |last= Wilkinson |first=Endymion Porter |publisher=Harvard University Asia Center |year=2015 |isbn= 978-0-674-08846-7 |page=709 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title = The Magic Lotus Lantern and Other Tales from the Han Chinesen |url = https://archive.org/details/magiclotuslanter0000yuan |last = Yuan |first=Haiwang|publisher=Libraries Unlimited|isbn=978-1-59158-294-6|year=2006|page=[https://archive.org/details/magiclotuslanter0000yuan/page/6 6]|language=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt; Mga ninuno ng mga makabagong Tsinong Han ang mga kalipunang ito na nagsimula ng [[kabihasnan]]g Tsino. Sa loob ng panahon ng mga Estadong Nikikidigma, nagdulot ito ng pag-usbong ng sinaunang nakikilalang kamalayan ng Tsino sa panahong Zhou na tinutukoy ang sarili bilang Huaxia (literal na &quot;ang magandang kadakilaaan&quot;), na katangi-tanging ginamit upang purihin ang isang [[kalinangan]]g &quot;sibilisado&quot;, taliwas sa tinuturing na &quot;barbaro&quot; sa katabi at karatig na paligid na nasa hangganan ng mga Kahariang Zhou na pinapanirahan ng iba't ibang hindi Tsinong Han na pumapalibot sa kanila.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite book|title=Encyclopedia of China: History and Culture|last=Perkins|first=Dorothy|publisher=Checkmark Books|year=1998|isbn=978-0-8160-2693-7|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00perk_0/page/202 202]|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00perk_0/page/202|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Origin of Man in Southeast Asia 2: Early Dominant Peoples of the Mainland Region|last= Schliesinger|first= Joachim|publisher = Booksmango|year = 2016|page = 14|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title = A History of East Asia: From the Origins of Civilization to the Twenty-First Century|url = https://archive.org/details/historyofeastasi0000char_2edi|last1= Holcombe|first1= Charles|publisher= Cambridge University Press|year=2017|isbn= 978-1-10754489-5|edition=2nd|page=[https://archive.org/details/historyofeastasi0000char_2edi/page/48 49]|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa maraming pamayanang Tsino sa ibayong-dagat, ginagamit ang katawagang '''''mga Hua''''' ({{zh|s = 华人|t = 華人|p = Huárén|labels = no}}) o '''''Huazu''''' ({{zh|s = 华族|t = 華族|p = Huázú|labels = no}}) para sa mga etnisidad na Tsinong Han na iba sa '''''Zhongguo Ren''''' ({{zh|s = 中国人|t = 中國人|labels=no}}) na may mga konotasyon at implikasyon na pagiging mamamayan ng Tsina, kabilang ang mga may etnisidad na hindi Tsinong Han.&lt;ref name=&quot;chang&quot;&gt;{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=vouLBQAAQBAJ&amp;pg=PA162 |title = Language, Politics and Identity in Taiwan: Naming China |first1 = Hui-Ching |last1 = Chang |first2 = Richard |last2 = Holt |pages=162–64 |isbn=978-1-135-04635-4 |publisher=Routledge |date=20 Nobyembre 2014 |access-date=12 Oktubre 2018 |archive-date=9 Marso 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210309063612/https://books.google.de/books?id=vouLBQAAQBAJ&amp;pg=PA162&amp;redir_esc=y |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sheng&quot;&gt;{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=zZZABAAAQBAJ&amp;pg=PA53 |title = China and Taiwan: Cross-strait Relations Under Chen Shui-bian |author=Sheng Lijun |page=53 |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |year=2002 |isbn=978-981-230-110-9 |access-date=12 Oktubre 2018 |archive-date=8 Marso 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210308023908/https://books.google.ae/books?id=zZZABAAAQBAJ&amp;pg=PA53&amp;redir_esc=y |url-status=live|language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hack&quot;&gt;{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=yO_wBgAAQBAJ&amp;pg=PA96 |title = War Memory and the Making of Modern Malaysia and Singapore |author1 = Karl Hack |author2 = Kevin Blackburn |publisher = NUS Press |year = 2012 |isbn = 978-9971-69-599-6 |page = 96 |access-date = 12 Oktubre 2018 |archive-date = 8 Marso 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210308010409/https://books.google.de/books?id=yO_wBgAAQBAJ&amp;pg=PA96&amp;redir_esc=y |url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Patuloy na lumawak ang mga kalipunang Huaxia mula sa Hilagang Tsina tungo sa Katimugang Tsina sa nakaraang dalawang milenyo, sa pamamagitan ng pananakop ng militar at [[kolonisasyon]].&lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;{{cite book|title = Origin of Man in Southeast Asia 2: Early Dominant Peoples of the Mainland Region|last = Schliesinger|first = Joachim|publisher = Booksmango|year= 2016|pages=10–17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;{{cite book|title = A Panoramic View of Chinese Culture|last = Dingming|first = Wu|publisher = Simon &amp; Schuster|year=2014}}&lt;/ref&gt; Kumalat ang kalinangang Huaxia tungong timog mula sa sentro ng Palanggana ng Ilog Dilaw na kinuha ang iba't ibang mga pangkat na hindi etnikong Han na naging sinisado sa loob ng mga siglo at iba't ibang punto ng kasaysayan ng Tsina.&lt;ref&gt;{{cite book|title = Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia|url = https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame|last = Minahan|first = James B.|publisher=ABC-CLIO|year=2015|isbn = 978-1-61069-017-1|page=[https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame/page/91 91]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto2&quot; /&gt;

Unang lumitaw ang pangalang &quot;Han&quot; sa mga Dinastiyang Hilaga at Katimugan, na naging inspirasyon ng [[dinastiyang Han]], na tinuturing na isa sa unang mga ginuntuang panahon ng kasaysayang Tsino. Bilang isang pinag-isa at magkakasamang imperyo, umusbong ang Tsinang Han  bilang sentro ng impluwensiyang heopolitikal sa Silangang Asya noong panahong iyon, na umuungos ang karamihan sa pananakop nito sa mga katabing rehiyon at makukumpura sa kontemporaryong [[Imperyong Romano]] sa sukat ng populasyon, at naabot sa heograpiya at kultura.&lt;ref&gt;{{cite book |title = East Asia At The Center: Four Thousand Years of Engagement With The World |url = https://archive.org/details/eastasiaatcenter0000cohe |last = Cohen |first = Warren I. |publisher = Columbia University Press |year=2000 |page=[https://archive.org/details/eastasiaatcenter0000cohe/page/59 59] |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{cite book |title = Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |url = https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame |last= Minahan  |first= James B. |publisher=ABC-CLIO |year=2015 |isbn= 978-1-61069-017-1 |page=[https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame/page/92 92] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title = East Asia: A New History |last=Walker |first=Hugh Dyson |publisher=AuthorHouse |year=2012 |page=119 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title = East Asia Before the West: Five Centuries of Trade and Tribute |url = https://archive.org/details/eastasiabeforewe0000unse |last=Kang |first=David C. |publisher=Columbia University Press  |year=2012 |isbn=978-0-231-15319-5 |pages=[https://archive.org/details/eastasiabeforewe0000unse/page/32 33]–34|language=en}}&lt;/ref&gt; Naimpluwensiya ng prestihiyo at katanyagan ng dinastiyang Han ang maraming sinaunang Huaxia upang kilalanin ang sarili bilang &quot;Ang Taong-bayang Han.&quot;&lt;ref name=&quot;auto3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto7&quot;&gt;{{cite book |title=China: A History: From the Great Qing Empire through the People's Republic of China, 1644–2009 |url=https://archive.org/details/chinahistory0002tann |last= Tanner |first=Harold Miles |publisher = Hackett Pub Co. |year=2010 |isbn=978-1-60384-204-4 |page=[https://archive.org/details/chinahistory0002tann/page/82 83] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto8&quot;&gt;{{cite book |title = America's Changing Neighborhoods: An Exploration of Diversity through Places |last= Ueda |first= Reed |publisher=Greenwood |year=2017 |isbn=978-1-4408-2864-5 |page=403 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto9&quot;&gt;{{cite book |last = Eno |first = R. |title = The Han Dynasty (206 B.C. – A.D. 220) |url = http://www.indiana.edu/~e232/09-Han.pdf |publisher = Indiana University Press |page = 1 |access-date = 22 Enero 2018 |archive-date = 11 Hulyo 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190711015633/http://www.indiana.edu/~e232/09-Han.pdf |url-status = dead |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=China at War: An Encyclopedia: An Encyclopedia |last=Li  |first=Xiaobing |publisher= Pentagon Press |year=2012 |isbn=978-81-8274-611-4 |publication-date=30 Hunyo 2012 |page=155 |language=en }}&lt;/ref&gt; Hanggang sa ngayon, kinuha ng Tsinong Han simula noong kinuha ang kanilang etnikong pangalan mula sa dinastiyang ito at ang sulat Tsino na tinutukoy na mga karakter na Han.&lt;ref name=&quot;auto6&quot; /&gt;{{sfnp|Schaefer|2008|p=279}}&lt;ref name=&quot;auto9&quot; /&gt;

==Mga pananda==
&lt;references group=&quot;pananda&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist|colwidth=30em}}

[[Kategorya:Tsina]]
[[Kategorya:Mga pangkat etniko sa Tsina]]</text>
      <sha1>k8tke0c6ek8wjl80fto1x0r4baap5gk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Artipisyal na katalinuhan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97851</id>
    <revision>
      <id>2213124</id>
      <parentid>2212077</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:26:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43638" sha1="p5t78ogsf8j5jplncq5go24t97mz51k" xml:space="preserve">Ang '''intelihensiyang artipisyal''' o '''artipisyal na katalinuhan''' (Ingles: {{lang|en|artificial intelligence}} o ''AI'') ay ang katalinuhan ng mga makina at sangay ng [[agham pangkompyuter]] na naglalayong lumikha nito. Nagmula ang salita bilang isang paksa ng Kumperensiya sa Dartmouth noong 1956 ni [[John McCarthy (siyentipiko ng kompyuter)|John McCarthy]].&lt;ref&gt;Bagaman may ilang kontrobersiya sa puntong ito (tingnan ang {{Harvnb|Crevier|1993|p=50}}), sinabi ni John McCarthy na naisip niya ang termino sa loob ng isang pakikipanayam sa c|net. (Tingnan ang [https://web.archive.org/web/20070630161117/http://news.com.com/Getting+machines+to+think+like+us/2008-11394_3-6090207.html ''Getting Machines to Think Like Us''].)&lt;/ref&gt; Inilarawan ito ni McCarthy bilang isang agham at inhenyeriya ng paggawa ng intelihenteng mga makina.&lt;ref&gt;Tingnan ang [[John McCarthy (siyentipiko ng kompyuter)|John McCarthy]], [http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/whatisai.html ''What is Artificial Intelligence?'']&lt;/ref&gt;

==Mga problemang nilulutas==
&quot;Maaari bang ang isang makina ay kumilos ng intelihente?&quot; ang tanong na isa pa ring bukas na problema at maraming mga mananaliksik ang nagtatangkang lumikha ng ganoong makina. Ang pangkalahatang problema ng paggaya (o paglikha) ng katalinuhan ay nahahati sa bilang ng mga spesipikong sangay na problema. Ang mga ito ay binubuo ng mga partikular na katangian o kakayahang ninanais ng mga mananaliksik ng AI na ipamalas ng isang sistemang intelihente. Ang mga sumusunod na mga katangian ang nakatanggap ng labis na pansin sa kommunidad ng AI.

===Deduksiyon, pangangatwiran at paglutas ng problema===
Ang mga unang mananaliksik ng AI ay lumikha ng mga algoritmo na gumagaya sa sunod sunod na hakbang ng pangangatwiran na ginagamit ng mga tao upang lutasin ang mga [[puzzle]] at gumawa ng mga deduksiyong lohikal. Sa huling bahagi ng 1980s at '90s, ang mga mananaliksik ng AI ay lumikha ng paglutas sa mga hindi tiyak at hindi kumpletong impormasyon na gumagamit ng mga konseptong hango sa [[probabilidad]] at [[ekonomika]]. Para sa mga mahihirap na problema, karamihan ng mga algoritmong ito ay nangangailangan ng napakalaking mga komputasyonal na mapagkukunan dahil sa ang karamihan ay nakakaranas &quot;[[kombinatoryal na pagsabog]]&quot; (''combinatorial explosion''): ang halaga ng memorya o panahon na iginugugol ng kompyuter upang lutasin ang isang problema ay tumataas kapag ang isang sukat ng isang problema ay lumagpas na sa isang itinakdang sukat. Ang paghahanap ng mga mas epektibong algoritmo na makakalutas sa ganitong problema ay isang mataas na prioridad sa pananaliksik AI. Ang tao ay lumulutas ng karamihan sa kanilang mga problema gamit ang mga mabilis, intuitibong desisyon imbes na sa sunod sunod na hakbang na deduksiyong modelo na nilikha sa unang yugto ng pananaliksik AI. Ang AI ay nakasulong sa panggagaya ng ganitong uri ng &quot;sub-simbolkong&quot; paglutas ng problema: ang modelong kinatawang ahente ay nagbibigay diin sa kahalagahan ng mga kakayahang sensorimotor hanggang sa mas mataas na pangangatwiran; Ang pananaliksik [[neural net]] ay nagtatangka upang gayahin ang istraktura sa loob ng [[utak]] ng mga tao at hayop na nagbibigay sa mga kakayahang ito.

===Pagkakatawan ng kaalaman===
Ang [[pagkakatawan ng kaalaman]] at [[pag-iinhenyerya ng kaalaman]] ay sentral sa pananaliksik AI. Marami sa mga problema ng makina na inaasahang malutas ay nangangailangan ng malawak na kaalaman tungkol sa mundo. Kabilang sa mga bagay ikatawan ng AI ay: mga bagay, mga katangian, mga kategorya at mga relasyon sa pagitan ng mga bagay; mga sitwasyon, mga pangyayari, mga estado at panahon; mga sanhi at mga epekto; kaalaman tungkol sa kaalaman (kung ano alam ko tungkol sa kung ano alam ng iba);  at maraming iba pang hindi sinasaliksik na sangay. Ang isang representasyon ng &quot;kung ano ang umiiral&quot; ay isang ontolohiya (paghiram ng isang salita mula sa tradisyonal na [[pilosopiya]]), kung saan ang pinaka-pangkalahatan ay tinatawag na mataas na mga [[ontolohiya]]. Ang ilan sa pinakamahirap na mga problema sa representasyon ng kaalaman ay:

====Default na pangangatwiran at ang problema ng kwalipikasyon====
Marami sa mga bagay na alam ng mga tao ay nasa anyong &quot;gumaganang mga palagay&quot;. Halimbawa, kung ang isang ibon ay pumasok sa isang usapan, ang mga karaniwang larawang naiisip ng mga taong nag uusap ay isang bagay na kasinglaki ng kamao, umaawit, at lumilipad. Hindi lahat ng mga bagay na ito ay totoo sa lahat ng mga ibon. Ang problemang ito ay tinawag ni [[John McCarthy]] noong 1969 na kwalipikasyon ng problema: para sa anumang mga batas ng sentido komon na nais ikatawan ng mga mananaliksik ng AI, meron malaking bilang ng mga esksepsiyon. Halos lahat ay hindi lamang totoo o hindi sa paraang pagkakatawan ng abstraktong lohika. Ang pananaliksik AI ay naghanap ng ilang mga solusyon sa problemang ito.

====Ang lawak ng kaalamang sentido komon====
Ang bilang ng mga atomikong katotohanan na alam ng isang karaniwang tao ay astronomikal (sobrang taas na bilang). Ang mga proyekto na nagtatangkang lumikha ng base (koleksiyon ng mga data) sa kaalaman ng sentido komon (halimbawa, [[Cyc]]) ay nangangailangan ng napakalaking paggawa sa pag-iinhenyeryanng ontolohikal - dapat ito ay binubuo, sa pamamagitan ng kamay ang mga komplikadong konsepto ng isa isa. Ang isang pangunahing layunin ay upang maintindihan ng kompyuter ang sapat na mga konsepto sa pamamagitan ng pagbabasa mula sa mga pinagkukunan tulad ng internet, at samakatuwid ay magagawang idagdag sa kaniyang sariling ontolohiya.

====Ang subsimbolikong anyo ng ilang mga kaalamang sentido komon====
Karamihan sa alam ng mga tao ay hindi maaaring ikatawan bilang mga &quot;katotohanan&quot; o &quot;pangungusap&quot; na maaaring ihayag ng berbal. Halimbawa, ang isang dalubhasa ng chess ay umiiwas sa isang partikular na posisyon ng chess dahil ito &quot;ay masyadong nakalantad&quot; o ang isang kritiko ng sining ay maaaring tumingin ng isang beses sa isang estatwa at matatanto agad nito na ito ay isang peke. Ito ang mga kutob o kakayahan na kinakatawan sa utak na walang kamalayan at subsimbolikal. Ang kaalaman tulad nito ay nagbibigay alam, sumusuporta at nagbibigay ng isang konteksto para sa simboliko at kaalaman na pangkamalayan. Tulad ng kaugnay na problema ng mga subsimbolikong pangangatwiran, ang intelihensiyang komputasyonal ay nagbibigay ng mga paraan upang kumatawan ng ganitong uri ng kaalaman.

===Pagpaplano===
Ang isang intelihenteng ahente ay dapat may kakayahang magtakda ng mga layunin at makamit ang mga ito. Kailangan nito ang isang paraan upang maisalarawan ang hinaharap (dapat itong magkaroon ng representasyon ng estado ng mundo at magkaroon ng kakayahang matukoy kung paanong ang kanilang mga aksiyon ay mababago ito) at magkaroon ng kakayahan na hanapin ang pinakamabuting utilidad (o &quot;halaga&quot;) ng mga magagamit na pagpipilian.

Sa mga klasikal na mga problema ng pagpaplano, ang ahente ay maaaring magpalagay na ito lamang ang tanging bagay na gumagalaw sa mundo at tumiyak kung ano ang mga kahihinatnan ng mga aksiyong gagawin nito. Gayunpaman, kung ito ay hindi totoo, dapat nitong paulit ulit na tignan kung ang mundo ay tumutugma sa mga prediksiyon at dapat nitong baguhin ang plano kung ito ay kinakailangan, na nagaatas sa isang ahente na mangatwiran sa mga sitwasyon na walang katiyakan. Ang isang pagpaplano ng maraming ahente ay gumagamit ng kooperasyon at kumpetisyon ng maraming mga ahente upang makamit ang isang ibinigay na layunin. Ang isang lumilitaw na pag-aasal tulad nito ay gumagamit ng ebolusyonaryong algoritmo at intelihensiya ng kuyog.

===Pagkatuto===
Ang [[pagkatuto ng makina]] (''machine learning'') ay sentral sa pananaliksik AI mula pa sa simula. Noong 1956, sa  orihinal na tag-init na kumperensiya ng Dartmouth, ang mananaliksik na si [[Ray Solomonoff]] ay sumulat ng isang ulat tungkol sa &quot;di pinapatnubayang probabalistikong pagkatuto ng makina&quot;. Ang [[Hindi pinapatnubayang pagkatuto]] (''unsupervised learning'') ay ang kakayahan upang mahanap ang mga paterno sa isang daloy na input. Ang [[pinapatnubayang pagkatuto]] (''supervised learning'') ay kinabibilangan ng [[klasipikasyon]] at [[regreasyon analisis|regresyong numerikal]]. Ang klasipikasyon ay ginagamit upang matukoy kung anong kategorya ang isang bagay ay nabibilang, pagkatapos makita ang isang bilang ng mga halimbawa mula sa ilang mga kategorya. Ang [[regresyong analisis]] ay kumukuha ng isang hanay ng mga numerikal na input/output ng mga halimbawa at nagtatangkang tuklasin ang isang [[patuloy na punsiyon]] na lilikha ng mga output mula sa mga input. Sa [[pagpapapalakas na pagkatuto]] (''reinforcement learning''), ang ahente ay ginagantimpalaan ayon sa mabuting tugon nito at pinaparusahan sa mga maling tugon nito. Ang mga ito ay maaaring suriin ayon sa mga tuntunin ng [[teoriya ng desisyon]], gamit ang mga konseptong tulad ng [[utilidad]]. Ang matematikal na pagsusuri ng [[algoritmo]] ng pagkatuto ng makina at ang kanilang pagganap ay isang sangay ng [[teoretikal na agham pangkompyuter]] na kilala bilang [[komputasyonal na teorya ng pagkatuto]].

===Natural na pagpoproseso ng wika===
Ang [[natural na pagpoproseso ng wika]] ay nagbibigay sa makina ng kakayahan upang basahin at maunawaan ang mga wika na sinasalita ng mga tao. Ang maraming mga mananaliksik ng AI ay umaasa na ang isang sapat at makapangyarihang sistema ng natural na pagpoproseso ng wika ay magkaroon ng kakayahang magkamit ng kaalaman sa kaniyang sarili, sa pamamagitan ng pagbabasa ng mga umiiral na teksto na makukuha sa internet. Ilan sa mga direktang aplikasyon ng natural pagpoproseso ng wika ay ang pagkuha ng impormasyon (o text mining) at pagsasalin ng wika.

===Mosyon at manipulasyon===
Ang larangang ng [[robotika]] ay malapit na kaugnay ng AI. Ang intelihensiya ay kinakailangan upang ang mga robot ay magkaroon ng kakayahan gawin ang mga gawain tulad ng manipulasyon ng mga bagay at nabigasyon, sa mga sub-problema ng lokalisasyon (alam kung saan ito), pag-mamapa (pag-aaral kung ano ang nasa paligid ito) at pagpaplano ng paggalaw (pagtukoy kung paano makarating sa isang lugar).

===Persepsiyon===
Ang persepsiyon ng makina ay ang kakayahan gumamit ng input mula sa mga sensor (tulad ng mga kamera, mikropono, sonar at iba pa) upang matukoy ang mga aspeto ng mundo. Ang [[paningin ng kompyuter]] ay ang kakayahan upang masuri ang input na biswal. Ang ilang sa mga subproblema nito ay [[pagsasalita]], pagkilala ng mukha, at pagkilala ng bagay.

==Mga kasangkapan==
Sa loob ng 50 taon ng pananaliksik, ang AI ay nakabuo ng malaking bilang ng mga kasangkapan upang malutas ang mga pinakamahirap na mga problema sa agham pangkompyter. Ang ilan sa mga pangkalahatang pamamaraan na ito ay ang sumusunod:

===Paghahanap at optimisasyon===
Maraming mga problema sa AI ay malulutas sa teoriya sa pamamagitan ng matalinong paghahanap  ng maraming mga posibleng solusyon: Ang pangangatwiran ay maaaring paliitin sa pamamagitan ng pagsasagawa ng isang paghahanap. Halimbawa, ang lohikal na papapatunay ay maaaring maunawaan bilang paghahanap para sa isang landas mula sa [[premisa]] hanggang sa mga [[konklusyon]] kung saan ang bawat hakbang ay paglalapat ng [[batas inperensiya]]. Ang [[algoritmong pagpapaplano]] ay paghahanap sa mga puno ng layunin at pang-ilalim na layunin upang mahanap ang landas ng layuning pakay na isang prosesong tinatawag na &quot;means-ends analysis&quot;. Sa algoritmong robotiko ang paggalaw ng mga braso at paghawak ng mga bagay ng isang [[robot]] ay gumagamit ng lokal na paghahanap sa konpigurasyong espasyo. Maraming algoritmo ng pagkatuto ay gumagamit ng mga algoritmong paghahanap batay sa [[optimisasyon]].

Ang simpleng lubusang paghahanap ay bihirang sapat para sa mga pinaka-tunay na mga problema ng mundo: ang [[espasyo ng paghahanap]] (ang bilang ng mga lugar upang maghanap) ay mabilis na lumalaki sa astronomikal na bilang. Ang resulta nito ay isang paghahanap na masyadong mabagal o hindi natatapos. Ang solusyon para sa maraming mga problema ay paggamit ng mga &quot;[[heuristika]]&quot; upang alisin ang mga pagpipilian na hindi hahantong sa layunin (na tinatawag na &quot;pagtatabas ng hinahanap na puno&quot;). Ang [[heuristika]] ay nagbibigay sa programa ng isang &quot;pinakamahusay na paghula&quot; kung saang landas sa puno (''tree'') matatagpuan ang solusyon.

Isang kakaibang uri ng paghahanap ang tumanyag noong 1990s, batay sa matematikal na teoriya ng [[optimisasyon]]. Para sa maraming mga problema, ang paghahanap ay posibleng simulan ng ilang anyo ng paghuhula at pagkatapos ay pagpipino ng paghuhula ng paunti unti hanggang sa wala ng pagpipinong maaaring gawin. Ang mga algoritmong ito ay maaaring ilarawan tulad ng pag akyat sa isang bundok: ang paghahanap ay maaaring simulan sa kahit anong lokasyon sa paanan ng bundok at pagkatapos ay umakyat ng unti unti hanggang sa maabot ang tuktok ng bundok. Ang iba pang mga algoritmong optimisasyon ay [[simuladong annealing]] (ginayang pag- iinit at paglalamig ng isang metal), [[sinag paghahanap]] at [[randomang optimisasyon]] (walang direksiyong optimisasyon).

Ang [[pagkukwentang ebolusyonaryo]] ay gumagamit ng isang anyo ng optimisasyong paghahanap. Halimbawa, maaaring sila ay magsimula sa isang populasyon ng mga organismo (ang mga hula) at pagkatapos ay payagan silang mag-[[mutasyon|mutado]] at muli itong pagsamahin, na piliin lamang ang magtatagumpay na mabuhay sa bawat henerasyon (pagpipino ng mga hula). Ang mga anyo ng pagkukuwentang ebolusyonaryo ay kinabibilangan ng algoritmong [[intelihensiyang kuyog]] (tulad ng mga kolonya ng langgam) at mga [[ebolusyonaryong algoritmo]] (tulad ng algoritmong henetiko at pagpoprogramang henetiko).

===Lohika===
Ang [[lohika]] ay ginagamit para ikatawan ang kaalaman at problemang paglutas, ngunit ito ay maaaring gamitin sa iba pang mga problema. Halimbawa, ang algoritmong [[satplan]] ay gumagamit ng lohika para sa pagpaplano at pasaklaw na lohikang pagpoprograma na isang   paraan ng pagkatuto.

Maraming iba't ibang anyo ng lohika ang ginagamit sa AI. Ang proposisyonal o sentensiyal na lohika ang lohika ng mga pahayag na maaaring totoo o hindi. Ang [[unang order na lohika]] ay gumagamit din ng mga pambilang at [[panguri]] na maaaring maghayag ng mga katotohanan ng mga bagay, ang kanilang mga katangian at mga ugnayan sa isa't isa. Ang [[lohikang hindi malinaw]] (fuzzy logic) ay isang bersiyon ng unang order na lohika na pumapayag na ang katotohanan ng isang pahayag ay maaaring ikatawan bilang halaga sa pagitan ng 0 at 1 imbis na totoo at hindi totoo lamang. Ito ay maaaring gamitin sa isang hindi tiyak na pangangatwiran at ito'y malawak na ginagamit sa modernong industriyal at mga sistemang kontrol ng mga produktong pang konsumer. Ang [[subhektibong lohika]] ay nagmomodelo ng kawalang katiyakan sa kakaiba at tahasang paraan kesa sa [[lohikang hindi malinaw]]: isang ibinigay na dalawang opinyon ay sumasapat sa paniniwala  + kawalang-paniwala + aalinlangan = 1 sa loob ng isang [[distribusyong Beta]]. Sa pamamagitan ng paraang ito, ang kamangmangan ay maaaring matukoy mula sa mga probabilistikong pahayag na nililikha ng isang ahente ng may mataas na kumpiyansa.

Ang [[lohikang default]], [[lohikang hindi monotoniko]] at [[sirkumpskripsiyon]] ay mga anyo ng lohika na dinisenyo upang makatulong sa pangangatwiran ng default na pangangatwiran at ang problema ng kwalipikasyon. Maraming ekstensiyon ng lohika ay dinisenyo upang humawak ng mga spesipikong sinasakupang ng kaalaman gaya ng: [[lohikong paglalarawan]]; [[sitwasyong kalkulo]], [[kalkulo ng pangyayari]], [[kalkulo na fluent]] (para sa pagkakatawan ng mga kaganapan at oras); [[kalkulong pananahilan]]; paniniwalang kalkulo ; at [[modal na lohika]].

===Mga pamamaraang probabilistiko sa hindi tiyak na pangagatwiran===
Maraming mga problema sa AI (sa pangangatwiran, pagpaplano, pagkatuto, persepsiyon at robotiko) ay nag-aatas sa isang ahente na kumilos sa hindi kumpleto o hindi tiyak na impormasyon. Ang mga mananaliksik ng AI ay lumikha ng ilang makapangyarihang kasangkapan upang lutasin ang mga problemang ito sa pamamagitan ng paggamit ng mga pamamaraan mula sa [[teoriya ng probabilidad]] at [[ekonomika]].

Ang [[Bayesian network]] ay isang pangkalahatang kasangkapan na maaaring gamitin sa isang malaking bilang ng mga problema: pangangatwiran (gamit ang algoritmong Bayesian na inperensiya), pagkatuto (gamit ang algoritmong [[inaasahan-maksimisasyon]]) (''expected-maximization''), pagpaplano (gamit ang desisyon na network)  at persepsiyon (gamit ang mga [[dinamikong Bayesian network]]).  Ang mga algoritmong probabilistiko ay maaari ring gamitin para sa pagsasala (''filtering''), prediksiyon, pagkikinis at paghahanap ng mga paliwanag para sa mga daloy ng mga data na tumutulong sa mga sistemang persepsiyon upang suriin ang mga proseso na nangyari sa paglipas ng panahon gaya ng [[nakatagong modelong Markov]] (''hidden markov model'') o [[panalang Kalma]]n (''Kalman filter'').

Ang isang mahalagang konsepto mula sa agham ng [[ekonomika]] ang &quot;[[utilidad]]&quot;: isang sukatan kung gaano kahalaga ang isang bagay sa isang intelihenteng ahente. Ang mga tiyak na kasangkapang matematikal ay nilikha upang suriin kung paanong ang isang ahente ay gumagawa ng mga pagpipilian at mga plano gamit ang [[teoriya ng desisyon]], analisis ng desisyon, at teorya ng impormasyong halaga. Kabilang sa mga kasangkapang ito ang mga modelo tulad ng mga [[prosesong desisyong Markov]], [[dinamiko na desisyong network]], [[teorya ng laro]] at [[mekanismong disenyo]].

===Mga taga-uri at mga paraang estadistikal na pagkatuto===
Ang mga aplikasyong AI ay maaaring mahati sa dalawang uri: taga-uri/classifier (halimbawa &quot;kung ang isang bagay ay makintab, sa gayun ito ay isang brilyante&quot;) at mga kontroler (halimbawa &quot;kung ang isang bagay ay makintab, sa gayun ito ay pupulutin&quot;). Gayunpaman, ang mga kontroler ay nag-uuri ng mga kondisyon bago maghinuha ng mga aksiyon, samakatuwid ang mga anyong klasipikasyon ay sentral na bahagi ng maraming mga sistema ng AI. Ang mga taga-uri ay mga [[punsiyon]] na gumagamit ng pagtutugma ng mga paterno (pattern) upang matukoy ang isang pinakamalapit na katugma. Maaari nilang itong isaayos ayon sa mga halimbawa na nagdudulot sa kanilang maging aakit-akit para sa paggamit sa AI. Ang mga halimbawa na ito ay kilala bilang mga obserbasyon o mga pattern. Sa isang [[pinapatnubayang pagkatuto]] (''supervised learning'') ang bawat paterno ay nabibilang sa isang tiyak na paunang-natukoy na klase. Ang isang klase ay maaaring maunawaan bilang isang desisyon na nililikha. Lahat ng mga obserbasyon na pinagsama kasama ang kanilang tatak na klase ay kilala bilang isang hanay ng data. Kapag ang isang bagong obserbasyon ay natanggap, ang obserbasyon ito ay inuuri base sa nakaraang karanasan.

Ang mga taga-uri ay maaaring sanayin sa pamamagitan ng iba't ibang paraan gaya ng maraming mga [[estatistika]]l at pamamaraan ng pagkatuto ng makina. Ang pinaka-malawak na ginagamit na taga-uri ay [[network na neural]], mga [[pamamaraang kernel]] tulad ng [[suportang bektor na makina]] (''support vector machine''), [[k-pinakamalapit na kapitbahay]] (''k-nearest neighbor''), [[modelong pinaghalong Gaussian]] (''mixed Gaussian model''), [[taga-uri na walang muwang na Bayes]] (''naive bayes classifier''), at [[desisyong puno]] (''decision tree''). Ang pagganap ng mga taga-uri ay kinumpara sa hanay ng iba't ibang mga gawain. Ang pagganap ng taga-uri ay depende sa mga katangian ng data na uuriin. Walang iisang taga-uri na pinakamahusay na gumagana sa lahat ng mga ibinigay na problema. Ito ay tinutukoy din bilang teorema na &quot;walang libreng tanghalian&quot;. Ang pagtukoy ng isang angkop na taga-uri para sa isang naibigay na problema ay itinuturing pa ring isang sining kesa agham.

===Neural na network===
Ang pag-aaral ng mga artipisyal na [[neural network]] ay nagsimula sa dekada bago ang sangay na  pananaliksik sa AI ay itinatag, sa mga ginawa ni [[Walter Pitts]] at [[Warren McCullough]]. Ang iba pang pang mahalagang mga naunang mananaliksik ay sina [[Frank Rosenblatt]], na nagimbento ng [[perceptron]] at [[Paul Werbos]] na lumikha ng algoritmong [[backpropagation]].

Ang mga pangunahing kategorya ng mga network ay asikliko (acyclic) o feedforward na neural network (kung saan ang mga signal ay ipinapasa lamang sa isa direksiyon) at pabalik-balik na  neural network (na gumagamit ng feedback). Kabilang sa mga pinaka-popular na feedforward network ang perceptron, ang pang maramihang patong na perceptron at radyal na batayan network. Sa pabalik-balik na network, ang pinaka-tanyag ay ang [[Hopfield net]], ang isang anyo ng attractor network, na unang inilarawan ni [[John Hopfield]] noong 1982. Ang neural network ay maaaring ilapat sa problema ng [[intelihenteng kontrol]] (para sa [[robotika]]) o pagkatuto, gamit ang teknikong [[pagkatutong Hebbian]] at [[kompetetibong pagkatuto]].

Ang hierarkikal na temporal na memorya ay isang paraan na nagmomodelo ng ilan sa mga istraktural at algoritmikong katangian ng [[neocortex]].

===Teorya ng kontrol===
Ang [[teoriya ng kontrol]] ay supling ng [[sibernetika]] at maraming mahahalagang paglalapatan lalo na sa [[robotika]].

===Mga lengguwaheng pang intelehensiyang artipisyal===
Ang mga mananaliksik ng AI ay lumikha ng ilang partikular na mga lengguwaheng ginagamit sa AI kabilang ang [[LISP]], [[Python]], [[C++]], [[Java (wikang pamprograma)|Java]], at [[Prolog]].

==Pilosopiya== 
Ang pilosopiya ng intelehensiyang artipisyal sa pag-aangkin na magawang muling malikha ang mga kakayahan ng isip ng tao ay parehong hamon at inspirasyon para sa [[pilosopiya]]. May mga limitasyon ba sa kung gaanong katalino ang makina? Ang intelihensiya ba ng tao at intelihensiya ng makina ay pareho? Ang makina ba ay maaaring magkaroon ng isipan at kamalayan? Ang ilan sa mga pinaka-maimpluwensiya ''(influential)'' na sagot sa mga tanong na ito ay ang sumusunod: Ang magalang na konbensiyon ng siyentipiko ng kompyuter na si [[Alan Turing]]: &quot;Hindi natin kailangan pagpasyahan kung ang isang makina ay &quot;makapag-iisip&quot;; kailangan lang nating pagpasyahan kung ang isang makina ay makapag-aasal na kasing talino ng isang tao&quot;. Ang pakikitungong ito sa mga pilosopikal na problemang kaugnay ng intelihensiyang artipisyal ang bumubuo ng basehan  ng [[pagsubok na Turing]] na iminungkahi sa papel na &quot;Computing machinery and intelligence&quot; (Mind, Oktubre 1950). Ang pagsubok na Turing ang naging batayan sa [[agham pangkompyuter]] upang matukoy kung ang isang makina ay nagpapamalas ng katalinuhan. Ayon sa pagsubok na Turing, ang isang makina ay maituturing na matalino kung hindi matukoy ng isang taong nagtatanong dito kung ang kaniyang tinatanong ay isang makina o isang tao. Sa papel ding ito, iminungkahi ni Turing na imbes gumawa ng mga programang gumagaya sa pag-iisip ng isang matandang tao, mas mabuting gumawa ng mas simpleng makina na gumagaya sa isip ng isang bata at ito'y isailalim sa pagkatuto. Ang Ang hipotesis na sistemang pisikal na simbolo nina Newell at Simon: &quot;Ang isang sistemang pisikal na simbolo ay may kinakailangan at sapat na mga paraan ng pangkalahatang intelihenteng pag-aasal.&quot; Nangatwiran sina Newell at Simon na ang mga intelihensiya ay binubuo ng mga pormal na operasyon sa mga simbolo. Salungat na ikinatwiran ni [[Hubert Dreyfus]] na ang kadulabhasaan ng tao ay nakabatay sa walang kamalayang kutob kesa sa manipulasyon ng kamalayang simbolo at sa pagkakaroon ng &quot;pakiramdam&quot; para sa sitwasyon kesa sa hayagang simbolikong kaalaman. Ayon sa [[teorema ng pagiging hindi kompleto ni Gödel]], &quot;Ang isang sistemang pormal (gaya ng isang programa ng kompyuter) ay hindi makapagpapatunay ng lahat ng mga totoong pangungusap&quot;. Ang  teorema ni Gödel ay inaangkin ng ilan na naglilimita sa kung ano ang magagawa ng mga makina. Ang malakas na AI hipotesis ni [[John Searle]]: &quot;Ang angkop na pinogramang kompyuter na may mga tamang input at output ay sa gayong paraan magkakaroon ng isipan sa eksaktong parehong kahulugan sa mga tao&quot;. Kinontra ni John Searle ang asersiyong ito sa kaniyang [[argumentong kwartong Tsino]] na humihiling sa ating tumingin sa loob ng kompyuter at subukang hanapin kung saan ang &quot;isipan&quot; ay maaari. Ang argumentong [[artipisyal na utak]]: &quot;Ang [[utak]] ay magagaya&quot;. Sina [[Hans Moravec]], [[Ray Kurzweill]] at iba pa ay nangatwirang teknolohikal na magagawang kopyahin ng direkta ang [[utak]] sa [[hardwer]] at [[sopwer]] at ang gayong simulasyon ay likas na katulad ng sa orihinal.

== Tingnan din ==
*[[Quantum computing]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

==Mga sanggunian==

===Mga aklat===
{{refbegin}}
* {{cite book |ref=harv
| first=George | last=Luger | author-link=George Luger
| first2=William | last2=Stubblefield | author2-link=William Stubblefield
| year=2004
| title=Artificial Intelligence: Structures and Strategies for Complex Problem Solving|edition=5th
| publisher=The Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc.
| isbn=0-8053-4780-1 | url=http://www.cs.unm.edu/~luger/ai-final/tocfull.html}}
* {{cite book |ref=harv
| last=Nilsson | first=Nils | author-link=Nils Nilsson (researcher)
| year=1998
| title=Artificial Intelligence: A New Synthesis|url=https://archive.org/details/artificialintell0000nils
|publisher=Morgan Kaufmann Publishers
| isbn=978-1-55860-467-4}}
* {{Russell Norvig 2003}}
* {{cite book |ref=harv
| first = David | last = Poole | author-link=David Poole (researcher)| first2 = Alan | last2 = Mackworth | author2-link=Alan Mackworth
| first3 = Randy | last3 = Goebel | author3-link=Randy Goebel
| publisher = Oxford University Press | place = New York | year = 1998
| title = Computational Intelligence: A Logical Approach | url = http://www.cs.ubc.ca/spider/poole/ci.html |isbn=0195102703 }}
* {{cite book |ref=harv
| first = Patrick Henry | last = Winston | author-link = Patrick Winston
| publisher = Addison-Wesley | year = 1984 | place = Reading, Massachusetts | isbn = 0201082594
| title = Artificial Intelligence|url=https://archive.org/details/artificialintell0000wins_t2g6
}}
{{refend}}

===Iba pang sanggunian===
{{refbegin|colwidth=30em}}
* {{cite web
| ref={{harvid|ACM|1998}}
| publisher=[[Association of Computing Machinery|ACM]]
| year=1998
| title=ACM Computing Classification System: Artificial intelligence
| url=http://www.acm.org/class/1998/I.2.html
| accessdate=2007-08-30
| archive-date=2007-10-12
| archive-url=https://web.archive.org/web/20071012025921/http://www.acm.org/class/1998/I.2.html
| url-status=dead
}}
* {{Cite book
 |last        = Aleksander
 |first       = Igor
 |authorlink  = Igor Aleksander
 |year        = 1995
 |title       = Artificial Neuroconsciousness: An Update
 |publisher   = IWANN
 |url         = http://www.ee.ic.ac.uk/research/neural/publications/iwann.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/19970302014628/http://www.ee.ic.ac.uk/research/neural/publications/iwann.html
 |archivedate = 1997-03-02
 |ref         = harv
 |access-date = 2011-09-26
 |url-status  = dead
}} [http://dblp.uni-trier.de/rec/bibtex/conf/iwann/Aleksander95 BibTex] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19970302014628/http://www.ee.ic.ac.uk/research/neural/publications/iwann.html |date=1997-03-02 }} [https://web.archive.org/web/19970302014628/http://www.ee.ic.ac.uk/research/neural/publications/iwann.html Internet Archive]
* {{Cite journal | ref=harv | last=Brooks | first=Rodney | authorlink=Rodney Brooks | year=1990 | title=Elephants Don't Play Chess | journal=Robotics and Autonomous Systems | volume=6 | pages=3–15 | url=http://people.csail.mit.edu/brooks/papers/elephants.pdf | format=PDF | accessdate=2007-08-30 | doi=10.1016/S0921-8890(05)80025-9 }}.
* {{Cite journal | ref=harv | last=Buchanan | first=Bruce G. | title=A (Very) Brief History of Artificial Intelligence | magazine=AI Magazine | date=Winter 2005 | pages=53–60 | url=http://www.aaai.org/AITopics/assets/PDF/AIMag26-04-016.pdf | format=PDF | accessdate=2007-08-30 | archive-date=2007-09-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070926023314/http://www.aaai.org/AITopics/assets/PDF/AIMag26-04-016.pdf | url-status=dead }}
* {{cite book |ref=harv
| last=Dennett | first=Daniel | author-link=Daniel Dennett
| year=1991
| title=[[Consciousness Explained]]
| publisher=The Penguin Press
| isbn= 0-7139-9037-6
}}
* {{cite book |ref=harv
| last=Dreyfus | first=Hubert | authorlink = Hubert Dreyfus
| year = 1972
| title = [[What Computers Can't Do]]
| publisher = MIT Press | location = New York
| isbn = 0060110821
}}
* {{cite book |ref=harv
| last=Dreyfus | first=Hubert | authorlink = Hubert Dreyfus
| year =1979
| title = What Computers ''Still'' Can't Do
| publisher = MIT Press | location = New York
| isbn=0262041340
}}
* {{cite book
 |ref        = harv
 |last       = Dreyfus
 |first      = Hubert
 |authorlink = Hubert Dreyfus
 |last2      = Dreyfus
 |first2     = Stuart
 |year       = 1986
 |title      = Mind over Machine: The Power of Human Intuition and Expertise in the Era of the Computer
 |url        = https://archive.org/details/mindovermachinep00drey
 |publisher  = Blackwell
 |location   = Oxford, UK
 |isbn       = 0029080606
}}
* {{cite book
 |ref        = harv
 |last       = Dreyfus
 |first      = Hubert
 |authorlink = Hubert Dreyfus
 |year       = 1992
 |title      = What Computers ''Still'' Can't Do
 |url        = https://archive.org/details/whatcomputerssti0000drey
 |publisher  = MIT Press
 |location   = New York
 |isbn       = 0-262-54067-3
}}
* {{cite web
| ref = harv
| last = Edelman
| first = Gerald
| authorlink = Gerald Edelman
| date = 23 Nobyembre 2007
| title = Gerald Edelman - Neural Darwinism and Brain-based Devices
| url = http://lis.epfl.ch/resources/podcast/2007/11/gerald-edelman-neural-darwinism-and.html
| publisher = Talking Robots
| access-date = 2011-09-26
| archive-date = 2009-10-08
| archive-url = https://web.archive.org/web/20091008184132/http://lis.epfl.ch/resources/podcast/2007/11/gerald-edelman-neural-darwinism-and.html
| url-status = dead
}}
* {{cite book |ref=harv
| last=Fearn
| first = Nicholas
| year =2007
| title= The Latest Answers to the Oldest Questions: A Philosophical Adventure with the World's Greatest Thinkers
| publisher = Grove Press
| location=New York |isbn=0802118399
}}
* {{cite web
 |ref        = harv
 |last       = Forster
 |first      = Dion
 |authorlink = Dion Forster
 |year       = 2006
 |title      = Self validating consciousness in strong artificial intelligence: An African theological contribution
 |url        = http://www.spirituality.org.za/files/D%20Forster%20doctorate.pdf
 |publisher  = University of South Africa
 |location   = Pretoria
}}
* {{cite book |ref=harv
 | last = Gladwell | first =  Malcolm | authorlink= Malcolm Gladwell
 | year = 2005
 | title = [[Blink (book)|Blink]]
 | isbn = 0-316-17232-4
 | publisher = Little, Brown and Co. | location = New York
}}
* {{cite book
 |ref         = harv
 |last        = Haugeland
 |first       = John
 |author-link = John Haugeland
 |year        = 1985
 |title       = Artificial Intelligence: The Very Idea
 |url         = https://archive.org/details/artificialintell0000haug
 |publisher   = MIT Press
 |location    = Cambridge, Mass.
 |isbn        = 0-262-08153-9
}}
* {{cite book |ref=harv
| last=Hawkins | first=Jeff | author-link=Jeff Hawkins
| last2=Blakeslee | first2=Sandra
| year=2004
| title=[[On Intelligence]]
| publisher=Owl Books | location=New York, NY
| isbn=0-8050-7853-3
}}
* {{cite book |ref=harv
| last=Hofstadter | first = Douglas | author-link = Douglas Hofstadter
| year = 1979
| title = [[Gödel, Escher, Bach|Gödel, Escher, Bach: an Eternal Golden Braid]]
| isbn=0394745027
| publisher=Vintage Books
| location=New York, NY
}}
* {{cite web
 |ref        = harv
 |first        = J.
 |last        = Howe
 |date        = Nobyembre 1994
 |title        = Artificial Intelligence at Edinburgh University: a Perspective
 |url        = http://www.inf.ed.ac.uk/about/AIhistory.html
 |accessdate        = 30 Agosto 2007
 }}.
* {{cite book |ref=harv
| last=Kahneman | first=Daniel | author-link=Daniel Kahneman
| last2=Slovic | first2= D.
| last3=Tversky | first3=Amos | author3-link=Amos Tversky
| year=1982
| title=Judgment under uncertainty: Heuristics and biases
| publisher=Cambridge University Press | location=New York
| isbn=0521284147
}}
* {{Cite journal |ref=harv
| first = G. | last=Kolata
| year=1982
| title=How can computers get common sense?
|url=https://archive.org/details/sim_science_1982-09-24_217_4566/page/1236
| journal=Science | issue=  4566| pages=1237–1238
| doi = 10.1126/science.217.4566.1237
| volume = 217 |pmid=17837639
 }}
* {{cite book |ref=harv
| last=Kurzweil | first=Ray | author-link=Ray Kurzweil
| year=1999
| title=[[The Age of Spiritual Machines]]
| publisher=Penguin Books
| isbn=0-670-88217-8
}}
* {{cite book |ref=harv
| last=Kurzweil | first=Ray | author-link=Ray Kurzweil
| year=2005
| title=[[The Singularity is Near]]
| publisher=Penguin Books
| isbn=0-670-03384-7
}}
* {{cite book
|ref=harv
|first=George
|last=Lakoff
|author-link=George Lakoff
|year=1987
|title=Women, Fire, and Dangerous Things: What Categories Reveal About the Mind
|url=https://archive.org/details/womenfiredangero00lako
|publisher=University of Chicago Press
|isbn=0-226-46804-6
}}
* {{cite book |ref=harv
| last=Lakoff | first=George | author-link=George Lakoff
| last2=Núñez | first2=Rafael E. | author2-link=Rafael E. Núñez| year=2000
| title=[[Where Mathematics Comes From|Where Mathematics Comes From: How the Embodied Mind Brings Mathematics into Being]]
| publisher=Basic Books
| isbn= 0-465-03771-2
}}.
* {{cite book | ref=harv | last=Lenat | first=Douglas | author-link=Douglas Lenat | last2=Guha | first2=R. V. | year=1989 | title=Building Large Knowledge-Based Systems | url=https://archive.org/details/buildinglargekno0000lena | publisher=Addison-Wesley | isbn=0201517523 }}
* {{Cite journal |ref=harv
| last=Lighthill | first = Professor Sir James | author-link=James Lighthill
| year = 1973
| contribution= Artificial Intelligence: A General Survey
| title = Artificial Intelligence: a paper symposium
| publisher = Science Research Council
}}
* {{cite book
 |ref          = harv
 |last         = Lucas
 |first        = John
 |author-link  = John Lucas (philosopher)
 |year         = 1961
 |contribution = Minds, Machines and Gödel
 |editor-last  = Anderson
 |editor-first = A.R.
 |title        = Minds and Machines
 |url          = http://users.ox.ac.uk/~jrlucas/Godel/mmg.html
 |accessdate   = 30 Agosto 2007
 |archive-date = 19 Agosto 2007
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20070819165214/http://users.ox.ac.uk/~jrlucas/Godel/mmg.html
 |url-status   = dead
}}
* {{cite web | ref = harv | last = Maker | first = Meg Houston | year = 2006 | title = AI@50: AI Past, Present, Future | location = Dartmouth College | url = http://www.engagingexperience.com/2006/07/ai50_ai_past_pr.html | accessdate = 16 Oktubre 2008 | archive-date = 2008-10-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081008120238/http://www.engagingexperience.com/2006/07/ai50_ai_past_pr.html | url-status = dead }}
* {{cite web | ref = harv | last1 = McCarthy | first1 = John | authorlink1 = John McCarthy (computer scientist) | last2 = Minsky | first2 = Marvin | authorlink2 = Marvin Minsky | last3 = Rochester | first3 = Nathan | authorlink3 = Nathan Rochester | last4 = Shannon | first4 = Claude | authorlink4 = Claude Shannon | year = 1955 | title = A Proposal for the Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence | url = http://www-formal.stanford.edu/jmc/history/dartmouth/dartmouth.html | accessdate = 30 Agosto 2007 }}.
* {{cite journal | ref = harv | last1 = McCarthy | first1 = John | author-link = John McCarthy (computer scientist) | last2 = Hayes | first2 = P. J. | year = 1969 | title = Some philosophical problems from the standpoint of artificial intelligence | journal = Machine Intelligence | volume = 4 | pages = 463–502 | url = http://www-formal.stanford.edu/jmc/mcchay69.html | accessdate = 30 Agosto 2007 }}
* {{cite web
| ref=harv
| last=McCarthy
| first=John
| authorlink=John McCarthy (computer scientist)
| title=What Is Artificial Intelligence?
| date=12 Nobyembre 2007
| url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/whatisai.html
}}
* {{cite book
 |ref         = harv
 |last        = Minsky
 |first       = Marvin
 |author-link = Marvin Minsky
 |year        = 1967
 |title       = Computation: Finite and Infinite Machines
 |url         = https://archive.org/details/computationfinit0000mins
 |publisher   = Prentice-Hall
 |location    = Englewood Cliffs, N.J.
 |isbn        = 0131654497
}}
* {{cite book |ref=harv
| last=Minsky | first=Marvin | author-link=Marvin Minsky
| year = 2006
| title = [[The Emotion Machine]]
| publisher = Simon &amp; Schusterl | publication-place=New York, NY
| isbn=0-7432-7663-9
}}
* {{cite web | ref=harv | last=Moravec | first=Hans | authorlink=Hans Moravec | year=1976 | title=The Role of Raw Power in Intelligence | url=http://www.frc.ri.cmu.edu/users/hpm/project.archive/general.articles/1975/Raw.Power.html | accessdate=30 Agosto 2007 }}
* {{cite book
| ref = harv
| last = Moravec
| first = Hans
| author-link = Hans Moravec
| year = 1988
| title = Mind Children
| url = https://archive.org/details/mindchildren00hans
| publisher = Harvard University Press
| isbn = 0674576160
}}
* {{cite book |ref=harv
| last=NRC | first= (United States National Research Council) | author-link=United States National Research Council
| year=1999
| chapter=Developments in Artificial Intelligence
| title=Funding a Revolution: Government Support for Computing Research
| publisher=National Academy Press
}}
* {{cite book |ref=harv
| last=Needham | first=Joseph | authorlink = Joseph Needham
| year=1986
| title=[[Science and Civilization in China]]: Volume 2
| publisher=Caves Books Ltd.
}}
* {{cite book
 |ref               = harv
 |last              = Newell
 |first             = Allen
 |author-link       = Allen Newell
 |last2             = Simon
 |first2            = H. A.
 |year              = 1963
 |contribution      = GPS: A Program that Simulates Human Thought
 |editor-last       = Feigenbaum
 |editor-first      = E.A.
 |editor2-last      = Feldman
 |editor2-first     = J.
 |title             = Computers and Thought
 |url               = https://archive.org/details/computersthought00feig
 |publisher         = McGraw-Hill
 |authorlink2       = Herbert Simon
 |publication-place = New York
}}
* {{cite journal | ref = harv | last = Newell | first = Allen | author-link = Allen Newell | last2 = Simon | first2 = H. A. | year = 1976 | contribution = Computer Science as Empirical Inquiry: Symbols and Search | title = Communications of the ACM | volume = 19 | url = http://www.rci.rutgers.edu/~cfs/472_html/AI_SEARCH/PSS/PSSH4.html | authorlink2 = Herbert Simon | issue = 3 | access-date = 2011-09-26 | archive-date = 2008-10-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081007162810/http://www.rci.rutgers.edu/~cfs/472_html/AI_SEARCH/PSS/PSSH4.html | url-status = dead }}.
* {{Citation&lt;!-- using Citation template (rather than &quot;cite magazine&quot;) to avoid the final period --&gt;
| last = Nilsson | first = Nils | author-link = Nils Nilsson (researcher)
| year = 1983
| title = Artificial Intelligence Prepares for 2001
| journal = AI Magazine | volume = 1 | number = 1
| url = http://ai.stanford.edu/~nilsson/OnlinePubs-Nils/General%20Essays/AIMag04-04-002.pdf
}}, Presidential Address to the [[Association for the Advancement of Artificial Intelligence]].
* {{Cite journal | ref = harv | last = Searle | first = John | author-link = John Searle | year = 1980 | title = Minds, Brains and Programs | journal = Behavioral and Brain Sciences | volume = 3 | issue = 3 | pages = 417–457 | url = http://www.bbsonline.org/documents/a/00/00/04/84/bbs00000484-00/bbs.searle2.html | doi = 10.1017/S0140525X00005756 }}
* {{cite book |ref=harv
| last=Searle | first=John | author-link=John Searle
| year = 1999
| title = Mind, language and society
|url=https://archive.org/details/mindlanguagesoci00sear
| publisher = Basic Books | location = New York, NY
| isbn = 0465045219 | oclc = 231867665 43689264
}}
* {{Cite journal | ref = harv | last1 = Serenko | first1 = Alexander | last2 = Detlor | first2 = Brian | year = 2004 | title = Intelligent agents as innovations | journal = AI and Society | volume = 18 | issue = 4 | pages = 364–381 | url = http://foba.lakeheadu.ca/serenko/papers/Serenko_Detlor_AI_and_Society.pdf | doi = 10.1007/s00146-004-0310-5 | access-date = 2011-09-26 | archive-date = 2012-03-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120301110557/http://foba.lakeheadu.ca/serenko/papers/Serenko_Detlor_AI_and_Society.pdf | url-status = dead }}
* {{Cite journal | ref = harv | last1 = Serenko | first1 = Alexander | last2 = Ruhi | first2 = Umar | last3 = Cocosila | first3 = Mihail | year = 2007 | title = Unplanned effects of intelligent agents on Internet use: Social Informatics approach | journal = AI and Society | volume = 21 | issue = 1–2 | pages = 141–166 | url = http://foba.lakeheadu.ca/serenko/papers/AI_Society_Serenko_Social_Impacts_of_Agents.pdf | doi = 10.1007/s00146-006-0051-8 | access-date = 2011-09-26 | archive-date = 2012-06-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120620044024/http://foba.lakeheadu.ca/serenko/papers/AI_Society_Serenko_Social_Impacts_of_Agents.pdf | url-status = dead }}
* {{cite book
| ref=harv
| last=Shapiro
| first=Stuart C.
| editor-first=Stuart C.
| editor-last=Shapiro
| year=1992
| contribution=Artificial Intelligence
| title=Encyclopedia of Artificial Intelligence
| edition=2nd
| pages=54–57
| url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf
| publisher=John Wiley
| location=New York
| isbn=0471503061
}}
* {{cite book
 |ref               = harv
 |last              = Simon
 |first             = H. A.
 |author-link       = Herbert Simon
 |year              = 1965
 |title             = The Shape of Automation for Men and Management
 |url               = https://archive.org/details/shapeofautomatio00simo
 |publisher         = Harper &amp; Row
 |publication-place = New York
}}
* {{cite web
| ref=harv
| last=Skillings
| first=Jonathan
| url=http://news.cnet.com/Getting-machines-to-think-like-us/2008-11394_3-6090207.html
| title=Getting Machines to Think Like Us
| work=cnet
| date=3 Hulyo 2006
| accessdate=3 Pebrero 2011
}}
* {{Turing 1950}}.
* {{cite web
 |ref          = harv
 |last         = van der Walt
 |first        = Christiaan
 |last2        = Bernard
 |first2       = Etienne
 |year         = 2006&lt;!––year is presumed based on acknowledgements at the end of the article––&gt;
 |title        = Data characteristics that determine classifier performance
 |url          = http://www.patternrecognition.co.za/publications/cvdwalt_data_characteristics_classifiers.pdf
 |format       = PDF
 |accessdate   = 5 Agosto 2009
 |archive-date = 2009-03-25
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20090325194051/http://www.patternrecognition.co.za/publications/cvdwalt_data_characteristics_classifiers.pdf
 |url-status   = dead
}}
* {{cite book
| ref=harv
| last1=Wason
| first1=P. C.
| author-link=Peter Cathcart Wason
| last2=Shapiro
| first2=D.
| editor=Foss, B. M.
| year=1966
| title=New horizons in psychology
| url=https://archive.org/details/newhorizonsinpsy0000foss_f7d6
| location=Harmondsworth
| publisher=Penguin
| chapter=Reasoning
}}
* {{cite book |ref=harv
| last=Weizenbaum | first = Joseph | authorlink=Joseph Weizenbaum
| year = 1976
| title = [[Computer Power and Human Reason]]
| publisher = W.H. Freeman &amp; Company | location = San Francisco
| isbn = 0716704641
}}
{{refend}}

[[Kategorya:Intelihensiyang artipisyal]]
[[Kategorya:Agham]]</text>
      <sha1>p5t78ogsf8j5jplncq5go24t97mz51k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tropiko ng Kanser</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102766</id>
    <revision>
      <id>2213071</id>
      <parentid>2212403</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="857" sha1="b0jpjezf03enxfcxg4yc3csbhyzw6o6" xml:space="preserve">[[Talaksan:World map with tropic of cancer.svg|350px|thumb|Mapa ng mundo na pinapakita ang Tropiko ng Kanser]]
Ang '''Tropiko ng Kanser''', o '''Hilagang Tropiko''', ay isa sa limang pangunahing panukat ng digri o pangunahing mga bilog ng [[latitud]] na minamarkahan ang mga mapa ng [[Daigdig]]. Ito ang pinakahilagang latitud kung saan maaaring magpakita ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] ng diretso sa ibabaw sa tanghali.

==Heograpiya==
Ito ay nakapaloob sa [[Hilagang Emisperyo]] kung saan matatagpuan ang bahaging hilaga-itaas ng mundo ang mga kontinente ng [[Hilagang Amerika]], kalahati ng [[Mehiko]], [[Europa]], [[Rusya]], [[Kanlurang Asya]] at [[Silangang Asya]] na siyang dahilan mula sa [[Hilagang Polo]] sa [[Arktik]]. Ito ay kasalungat ng [[Tropiko ng Kaprikorn]] mula sa ibaba ng mundo.


{{stub|Heograpiya}}

[[Kategorya:Mga guhit ng latitud]]</text>
      <sha1>b0jpjezf03enxfcxg4yc3csbhyzw6o6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213095</id>
      <parentid>2213071</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T16:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>update information</comment>
      <origin>2213095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1175" sha1="svepmy3j4kcxgyl1nmjfyl2n2emd224" xml:space="preserve">[[Talaksan:World map with tropic of cancer.svg|350px|thumb|Mapa ng mundo na pinapakita ang Tropiko ng Kanser]]
Ang '''Tropiko ng Kanser''', o '''Hilagang Tropiko''', ay isa sa limang pangunahing panukat ng digri o pangunahing mga bilog ng [[latitud]] na minamarkahan ang mga mapa ng [[Daigdig]]. Ito ang pinakahilagang latitud kung saan maaaring magpakita ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] ng diretso sa ibabaw sa tanghali.

==Heograpiya==
Ito ay nakapaloob sa [[Hilagang Emisperyo]] kung saan matatagpuan ang bahaging hilaga-itaas ng mundo ang mga kontinente ng [[Hilagang Amerika]], kalahati ng [[Mehiko]], [[Europa]], [[Rusya]], [[Kanlurang Asya]] at [[Silangang Asya]] na siyang dahilan mula sa [[Hilagang Polo]] sa [[Arktik]]. Ito ay kasalungat ng [[Tropiko ng Kaprikorn]] mula sa ibaba ng mundo.

==Mga Bansa Tropiko Kancer clima==

*Asia 
*Hilaga Luzon Philippines
*Central Luzon Philippines
*Timog Luzon Philippines
Kanlungan Luzon Philippines 
*Hong kong
*China
*Japan
&quot;Hilaga Vietnam
*India 
*Bangladesh
*Amerika


==Mgs Tropiko na Releted sa Tropiko Kancer clima==

*Tropiko Moonson climate
*Tropiko Köppen


{{stub|Heograpiya}}

[[Kategorya:Mga guhit ng latitud]]</text>
      <sha1>svepmy3j4kcxgyl1nmjfyl2n2emd224</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213096</id>
      <parentid>2213095</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T16:22:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mgs Tropiko na Releted sa Tropiko Kancer clima */ Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1175" sha1="ksqk3mgvrqbpiyrmoceg13fbzm22aqc" xml:space="preserve">[[Talaksan:World map with tropic of cancer.svg|350px|thumb|Mapa ng mundo na pinapakita ang Tropiko ng Kanser]]
Ang '''Tropiko ng Kanser''', o '''Hilagang Tropiko''', ay isa sa limang pangunahing panukat ng digri o pangunahing mga bilog ng [[latitud]] na minamarkahan ang mga mapa ng [[Daigdig]]. Ito ang pinakahilagang latitud kung saan maaaring magpakita ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] ng diretso sa ibabaw sa tanghali.

==Heograpiya==
Ito ay nakapaloob sa [[Hilagang Emisperyo]] kung saan matatagpuan ang bahaging hilaga-itaas ng mundo ang mga kontinente ng [[Hilagang Amerika]], kalahati ng [[Mehiko]], [[Europa]], [[Rusya]], [[Kanlurang Asya]] at [[Silangang Asya]] na siyang dahilan mula sa [[Hilagang Polo]] sa [[Arktik]]. Ito ay kasalungat ng [[Tropiko ng Kaprikorn]] mula sa ibaba ng mundo.

==Mga Bansa Tropiko Kancer clima==

*Asia 
*Hilaga Luzon Philippines
*Central Luzon Philippines
*Timog Luzon Philippines
Kanlungan Luzon Philippines 
*Hong kong
*China
*Japan
&quot;Hilaga Vietnam
*India 
*Bangladesh
*Amerika


==Mga Tropiko na Releted sa Tropiko Kancer clima==

*Tropiko Moonson climate
*Tropiko Köppen


{{stub|Heograpiya}}

[[Kategorya:Mga guhit ng latitud]]</text>
      <sha1>ksqk3mgvrqbpiyrmoceg13fbzm22aqc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213097</id>
      <parentid>2213096</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T16:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga Bansa Tropiko Kancer clima */ Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1175" sha1="4j2ukd9okk5clbwu5a2d8oywntxpvk4" xml:space="preserve">[[Talaksan:World map with tropic of cancer.svg|350px|thumb|Mapa ng mundo na pinapakita ang Tropiko ng Kanser]]
Ang '''Tropiko ng Kanser''', o '''Hilagang Tropiko''', ay isa sa limang pangunahing panukat ng digri o pangunahing mga bilog ng [[latitud]] na minamarkahan ang mga mapa ng [[Daigdig]]. Ito ang pinakahilagang latitud kung saan maaaring magpakita ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] ng diretso sa ibabaw sa tanghali.

==Heograpiya==
Ito ay nakapaloob sa [[Hilagang Emisperyo]] kung saan matatagpuan ang bahaging hilaga-itaas ng mundo ang mga kontinente ng [[Hilagang Amerika]], kalahati ng [[Mehiko]], [[Europa]], [[Rusya]], [[Kanlurang Asya]] at [[Silangang Asya]] na siyang dahilan mula sa [[Hilagang Polo]] sa [[Arktik]]. Ito ay kasalungat ng [[Tropiko ng Kaprikorn]] mula sa ibaba ng mundo.

==Mga Bansa Tropiko Kancer clima==

*Asia 
*Hilaga Luzon Philippines
*Central Luzon Philippines
*Timog Luzon Philippines
*Kanluran  Luzon Philippines 
*Hong kong
*China
*Japan
&quot;Hilaga Vietnam
*India 
*Bangladesh
*Amerika

==Mga Tropiko na Releted sa Tropiko Kancer clima==

*Tropiko Moonson climate
*Tropiko Köppen


{{stub|Heograpiya}}

[[Kategorya:Mga guhit ng latitud]]</text>
      <sha1>4j2ukd9okk5clbwu5a2d8oywntxpvk4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213237</id>
      <parentid>2213097</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T04:35:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga Bansa Tropiko Kancer clima */ update more countries</comment>
      <origin>2213237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1215" sha1="mthhi6obyuilbg232w78m1v4rmre05j" xml:space="preserve">[[Talaksan:World map with tropic of cancer.svg|350px|thumb|Mapa ng mundo na pinapakita ang Tropiko ng Kanser]]
Ang '''Tropiko ng Kanser''', o '''Hilagang Tropiko''', ay isa sa limang pangunahing panukat ng digri o pangunahing mga bilog ng [[latitud]] na minamarkahan ang mga mapa ng [[Daigdig]]. Ito ang pinakahilagang latitud kung saan maaaring magpakita ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] ng diretso sa ibabaw sa tanghali.

==Heograpiya==
Ito ay nakapaloob sa [[Hilagang Emisperyo]] kung saan matatagpuan ang bahaging hilaga-itaas ng mundo ang mga kontinente ng [[Hilagang Amerika]], kalahati ng [[Mehiko]], [[Europa]], [[Rusya]], [[Kanlurang Asya]] at [[Silangang Asya]] na siyang dahilan mula sa [[Hilagang Polo]] sa [[Arktik]]. Ito ay kasalungat ng [[Tropiko ng Kaprikorn]] mula sa ibaba ng mundo.

==Mga Bansa Tropiko Kancer clima==

*Asia 
*Hilaga Luzon Philippines
*Central Luzon Philippines
*Timog Luzon Philippines
*Kanluran  Luzon Philippines 
*Hong kong
*China
*Japan
*Hilaga Vietnam
*India 
*Bangladesh
*Amerika
*Timog Taiwan 
*Hilagang Taiwan 
*Saudi

==Mga Tropiko na Releted sa Tropiko Kancer clima==

*Tropiko Moonson climate
*Tropiko Köppen


{{stub|Heograpiya}}

[[Kategorya:Mga guhit ng latitud]]</text>
      <sha1>mthhi6obyuilbg232w78m1v4rmre05j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kasaysayan ng Hilagang Korea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105819</id>
    <revision>
      <id>2213198</id>
      <parentid>2191647</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:37:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36898" sha1="lw5pl6nmzp16rssxe4x2ym0m4cmak7x" xml:space="preserve">[[Talaksan:North Korea Monument02.jpg|thumb|250px|right|Estatwa ng rebolusyonaryong sambayanang Koreano sa Grandeng Bantayog ng Burol Mansu.]]
Nagsimula ang '''kasaysayan ng [[Hilagang Korea]]''' sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] noong 1945. Humantong ang pagsuko ng [[Imperyong Hapones]] sa pagkakahati ng Korea sa pagitan ng [[Unyong Sobyetiko]] at [[Estados Unidos]]. Nang mabigo ang dalawang kapangyarihan na magkasundo sa pag-iisa ng bansa, nagtatag sila ng dalawang magkahiwalay na pamahalaan: isang [[estadong sosyalista]] sa hilagang bahagi ng tangway at estadong kapitalista sa timog.

Ang mga lumagong tensyon sa pagitan ng dalawaang pamahalaan ay naghudyat sa [[Digmaang Koreano]], na nagsiklab noong 25 Hunyo 1950 nang tumawid ang [[Hukbong Bayan ng Korea]] sa ika-38 hilera at sinalakay ang timog. Nakialam ang [[Estados Unidos|EUA]], [[Nasyones Unidas]], at [[Tsina]] at nagpatuloy ang labanan hanggang 27 Hulyo 1953 nang nilagdaan ng Komando ng Nasyones Unidas, Hukbong Bayan ng Korea, at Hukbong Bayan ng mga Boluntaryo ang [[Kasunduang Pang-armistisyo ng Korea]]. Pagkatapos ay naitatag ang [[Sonang Desmilitarisado ng Korea]] upang maglingkod bilang bagong hangganan sa pagitan ng dalawang bansa.

Itinitatag muli ang Hilagang Korea sa ilalim ng pamumuno ni [[Kim Il-sung]]. Sa panahon ng kanyang pangangasiwa ay itinaguyod niya ang [[Juche]] bilang ideolohiyang pampamahalaan ng kanyang estado, na iginiit ang kasarinlan sa politika, ekonomiya, at militar. Pinurga niya ang mga kasaping maka-Sobyetiko at maka-Tsino sa [[Partido ng mga Manggagawa ng Korea]] at tinutulan ang [[DeseStalinisasyon]] sa Unyong Sobyetiko at [[Himagsikang Pangkalinangan]] sa Tsina. Namahala siya sa Hilagang Korea hanggang sa kanyang kamatayan noong 1994, kung saan hinalinhan siya ng kanyang anak na si [[Kim Jong-il]], ginagawa ito bilang unang komunistang dinastikong paghahalili. Sa pagbuwag ng mga [[estadong komunista]] sa [[Silangang Bloke]] noong 1989 at [[Unyong Sobyetiko]] noong 1991 ay bumagsak ang ekonomiya ng bansa noong [[dekada 1990]], na humantong sa matinding [[taggutom]] (opisyal na kilala bilang [[#Martsa ng Pagdurusa|Martsa ng Pagdurusa]]) na nagganap noong 1994 hanggang 1998. Pumatay ito ng tinatayang 240 libo hanggang 3.5 milyong tao. Sa panahong ito ay itinaguyod ni Kim ang patakarang Songun, na binibigyang-diin ang kahalagahan ng militar sa politika at lipunan. Namahala siya hanggang sa kanyang pagkamatay noong 2011, kung saan sinundan siya ng kanyang anak na si [[Kim Jong-un]]. Pinabilis niya ang programang nukleyar ng bansa, na nagdulot ng kontrobersya sa madlang internasyonal, partikular na sa Estados Unidos na itinatagurian ng Hilagang Korea bilang pangunahing kaaway nito.
==Pagkakahati ng Korea (1945-1948)==
===Sobyetikong Pangasiwaang Sibil===
[[File:Welcome Celebration for Red Army in Pyongyang2.JPG|thumb|225px|right|Pagdiriwang sa pagdating ng [[Hukbong Pula]] sa [[Pyongyang]] noong 14 Oktubre  1945.]]
Nangako ang [[Unyong Sobyetiko]] sa [[Komperensya ng Tehran]] noong Nobyembre 1943 at [[Komperensya ng Yalta]] noong Pebrero 1945 na sasamahan nito ang kanyang mga kaalyado sa [[Digmaang Pasipiko]] sa loob ng tatlong buwan ng [[Araw ng Tagumpay sa Europa|tagumpay sa Europa]]. Noong 8 Agosto 1945, tatlong buwan matapos ang tagumpay, ay nagdeklara ang Unyong Sobyetiko ng digmaan laban sa [[Imperyo ng Hapon]].&lt;ref&gt;{{cite book | last = Walker | first =  J Samuel | title = Prompt and Utter Destruction: Truman and the Use of Atomic Bombs Against Japan | url = https://archive.org/details/promptutterdestr00walk | url-access = registration | publisher = The University of North Carolina Press | year = 1997 | location = Chapel Hill | isbn = 978-0-8078-2361-3}}&lt;/ref&gt;{{rp|82}} Mabilis na sumulong ang mga tropang Sobyetiko, at nabahala ang pamahalaang Amerikano na baka masakop nila ang buong Korea. Noong Agosto 10, nagpasya ang pamahalaan ng Amerika na imungkahi ang [[Ika-38 hilera sa hilaga|ika-38 hilera]] bilang linya ng paghahati sa pagitan ng sonang sasakupin ng URSS sa hilaga at ng sonang sasakupin ng EU sa timog. Tinanggap ng Unyong Sobyetiko ang paghahati, at ang kasunduan ay isinama sa Pangkalahatang Utos Blg. 1 para sa pagsuko ng Hapon.&lt;ref name=&quot;Hyung 2007&quot;&gt;{{cite book |author= Hyung Gu Lynn |date= 2007 |title= Bipolar Orders: The Two Koreas since 1989 |url= https://archive.org/details/bipolarorderstwo0000lynn |publisher= Zed Books}}&lt;/ref&gt;{{rp|18}} Inaprubahan ang utos noong 17 Agosto 1945, at nailagay ng labing anim na milyong Koreano sa sonang Amerikano at siyam na milyon sa sonang Sobyetiko.&lt;ref name=&quot;Buzo 2002&quot;/&gt;{{rp|53}}

[[File:Flag of the People's Committee of Korea.svg|thumb|left|175px|Watawat ng [[Republikang Bayan ng Korea]].]]
[[File:Flag of the Soviet Union (1936 – 1955).svg|thumb|right|200px|Watawat ng Sobyetikong Pangasiwaang Sibil. Ito rin ang naging watawat ng [[Unyong Sobyetiko]] noong 1924 hanggang 1955.]]
Sinimulan ng mga puwersang Sobyetiko ang kanilang mga paglapag sa Korea noong Agosto 14 at mabilis nilang naikuha ang hilagang-silangan, at noong Agosto 16 ay dumaong sila sa [[Wonsan]].&lt;ref name=&quot;Seth 2010&quot;&gt;{{cite book| last1 = Seth| first1 = Michael J.| title = A History of Korea: From Antiquity to the Present| url = https://books.google.com/books?id=WJtMGXyGlUEC| publisher = Rowman &amp; Littlefield Publishers| publication-date = 2010| isbn = 9780742567177| date = 16 October 2010}}&lt;/ref&gt;{{rp|86}} Nakarating ang [[Hukbong Pula]] sa [[Pyongyang]] noong Agosto 24 at itinatag nila ang Sobyetikong Pangasiwaang Sibil.&lt;ref name=&quot;Hyung 2007&quot;/&gt;{{rp|18}} Ito ang panahon noong umusbong ang iilang Komiteng Bayan sa Korea. Kaakibat ang mga ito sa Komite sa Paghahanda ng Kasarinlan ng Korea, na noong Setyembre ay nagtatag ng [[Republikang Bayan ng Korea]] sa ilalim ng pamamahala ni [[Lyuh Woon-hyung]]. Hindi tulad ng kanilang mga Amerikanong katapat, kinilala at nakipagtulungan ang mga Sobyetikong awtoridad sa mga Komiteng Bayan.&lt;ref name=&quot;Robinson 2007&quot;&gt;{{cite book | title = Korea's Twentieth-Century Odyssey | url = https://archive.org/details/koreastwentieth00robi/page/105 | url-access = registration | last = Robinson | first = Michael E | year = 2007 | publisher = University of Hawaii Press | location = Honolulu | isbn = 978-0-8248-3174-5}}&lt;/ref&gt;{{rp|105-107}} Nang pumasok ang mga tropang Sobyetiko sa Pyongyang, natagpuan nila ang isang Komiteng Bayang pampook na pinamunuan ng makabansang Kristiyanong beteranong [[Cho Man-sik]].{{fact}} Ayon sa ilang salaysay, si Cho Man-sik ang naging unang pili ng pamahalaang Sobyetiko na mamuno sa Hilagang Korea.&lt;ref name=&quot;Bluth 2008&quot;&gt;{{cite book | title = Korea| url = https://archive.org/details/korea0000blut| last = Bluth | first = Christoph | year = 2008| publisher = Polity Press| location = Cambridge| isbn = 978-07456-3357-2 }}&lt;/ref&gt;{{rp|12}}&lt;ref name=&quot;Jager 2013&quot;&gt;{{cite book | last = Jager | first = Sheila Miyoshi |author-link=Sheila Miyoshi Jager | title = Brothers at War – The Unending Conflict in Korea | year = 2013 | publisher = Profile Books | location = London | isbn = 978-1-84668-067-0}}&lt;/ref&gt;{{rp|23}}

Dumating si Kim Il-sung at 66 na iba pang opisyal ng Hukbong Pula ng Korea sa Wonsan noong Setyembre 19. Nakipaglaban sila sa mga Hapones sa [[Mantsurya]] noong dekadang 1930 ngunit nanirahan sa Unyong Sobyetiko at nagsanay sa Hukbong Pula mula noong 1941. Noong Oktubre 14, ipinakilala ng mga Sobyetikong awtoridad si Kim sa publiko ng Hilagang Korea bilang isang bayaning gerilya.{{fact}} Pinagsama-sama ang mga komiteng lokal ng Partido Komunista noong Disyembre 18, 1945 upang mabuo ang Partido Komunista ng Hilagang Korea. Sa parehong buwan naman sa Komperensya sa Mosku ng mga Ministrong Dayuhan ay sumang-ayon ang Unyong Sobyetiko sa isang panukala ng EU para sa isang pagkakatiwala sa Korea hanggang sa limang taon para sa kasarinlan. Humiling agad ang karamihan sa mga Koreano ng kalayaan, ngunit sinuportahan ni Kim at ng iba pang komunista ang pagkakatiwala sa ilalim ng panggipit ng pamahalaang Sobyetiko. Tinutulan ni Cho Man-sik ang panukala sa isang pampublikong pagpupulong noong 4 Enero 1946, at nawala siya sa publiko sa pamamagitan ng pag-arestong bahay.{{fact}}
===Komiteng Bayang Probisyonal ng Hilagang Korea===
[[File:Flag of the Provisional People's Committee for North Korea.svg|thumb|left|200px|Watawat ng Komiteng Bayang Probisyonal ng Hilagang Korea.]]
[[File:1946-02-08 북조선임시인민위원회 성립 경축 대회.jpg|thumb|right|225px|Pagdiriwang ng pagkatatag ng Komiteng Bayang Probisyonal ng Hilagang Korea noong 8 Pebrero 1946.]]
Nagkaroon ng pagpupulong ang mga partidong pampolitika, organisasyong panlipunan, komiteng bayan, at kawanihang pampangasiwaan noong 8-9 Pebrero 1946 sa Hilagang Korea na nagtatag ng Komiteng Bayang Probisyonal ng Hilagang Korea. Lumahok sa pulong ang 137 kinatawan na kinabibilangan ng dalawang kinatawan mula sa Partido Komunista ng Korea, dalawang kinatawan mula sa Partido Demokratiko ng Korea, dalawang kinatawan mula sa Alyansang Kasarinlan, dalawang kinatawan mula sa Pederasyong Pangkalahatan ng mga Unyong Paggawa, dalawang kinatawan mula sa Pederasyong Pangkalahatan ng mga Unyong Magbubukid, isang kinatawan mula sa Liga ng Kababaihan, isang kinatawan mula sa Liga ng Kabataang Demokratiko, isang kinatawan mula sa mga asosasyong relihiyoso, isang kinatawan mula sa Asosasyong Pangkalinangang Korea-Sobyetiko, 11 puno ng mga kawanihang pampangasiwaan at mga kinatawan mula sa mga komiteng bayan. Ang bagong komiteng pinangunahan ng mga komunista ay pinamunuan ni Kim Il-sung. Gumawa ng ulat si Kim tungkol sa sitwasyong pampolitika ng Hilagang Korea at ang isyu ng paglikha ng isang komiteng bayang probisyonal sa unang araw ng pulong. Muling inorganisa ang mga Komiteng Bayan bilang Interim Komiteng Bayan. Sinundan ito sa sumunod na araw ng halalan ng 23 kasapi ng Komiteng Bayang Probisyonal ng Hilagang Korea, kung saan naihalal si Kim Il-sung bilang tagapangulo, Kim Tu-bong bilang pangalawang tagapangulo at Kang Ryang-uk bilang kalihim-heneral.&lt;ref name=&quot;NIK-est 2019&quot;&gt;{{Cite web|url=http://contents.history.go.kr/front/nh/print.do?levelId=nh_052_0050_0020_0030_0020&amp;whereStr=|title=Establishment of the Provisional People's Committee of North Korea|website=National Institute of Korean History|access-date=11 January 2019}}&lt;/ref&gt; Binuo ang komite ng sampung kagawaran at tatlong kawanihan, na sa kalaunan ay nadagdagan ng isa. Si Han Hui-jin ay pinalitan ni Ho Nam-hui bilang puno ng kagawaran ng transportasyon, at si Han Tong-chan ay pinalitan ni Jang Si-u bilang puno ng kagawaran ng komersyo. Sa kalaunan ay naging pinuno ng kagawaran ng paggawa si O Ki-sop kasunod ng paglikha nito noong Setyembre 1946, kung saan si Ri Chong-won ang naging bagong puno ng kawanihan ng propaganda. Nanatiling gumana ang Sobyetikong Pangasiwaang Sibil kasabay nito ngunit naglingkod lamang bilang tagapayo. Sa kabuuan, naglingkod ang komite bilang [[de facto]]ng pamahalaang probisyonal sa lugar na nagsagawa ng mga reporma tulad ng repormang panlupa at pagsasabansa ng mga industriyang pangunahin alinsunod sa 20-Puntong Plataporma na inisyu ni Kim Il-sung noong Marso 1946.&lt;ref name=&quot;NIK-org 2019&quot;&gt;{{Cite web|url=http://db.history.go.kr/item/level.do?sort=levelId&amp;dir=ASC&amp;start=1&amp;limit=20&amp;page=1&amp;pre_page=1&amp;setId=-1&amp;prevPage=6&amp;prevLimit=&amp;itemId=kn&amp;types=&amp;synonym=off&amp;chinessChar=on&amp;brokerPagingInfo=&amp;levelId=kn_054_0080_0030&amp;position=-1|title=Organization and Role of the Provisional People's Committee of North Korea|website=National Institute of Korean History|access-date=11 January 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ournation-school.com/index.php?menu=term&amp;id=3714&amp;page=1#pos|title=20-Point Platform|website=Kim Il Sung Open University|access-date=11 January 2019}}&lt;/ref&gt; Ang mga punto sa programa at opisyal sa komite ay nakatala sa ibaba:
[[File:28.08.1946 Labour Party North Korea.jpg|thumb|225px|right|Sina [[Pak Chong-ae]] (ikalawa mula sa kaliwa), [[Kim Il-sung]] (gitna), at [[Kim Tu-bong]] (ikalawa mula sa kanan) sa magkasamang pagpupulong ng Bagong Partidong Bayan ng Korea at [[Partido ng mga Manggagawa ng Korea#Kasaysayan|Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea]] sa Pyongyang noong 28 Agosto 1946.]]
{| class=&quot;wikitable floatright&quot;
!Posisyon
!Pangalan
!Partidong Kinakasapian
|-
|Tagapangulo
|[[Kim Il-sung]]
|Partido Komunista
|-
|Pangalawang Tagapangulo
|[[Kim Tu-bong]]
|Alyansang May Kasarinlan
|-
|Kalihim-Heneral
|Kang Ryang-uk
|Partido Demokratiko ng Korea
|-
|Kagawaran ng Industriya 
|Ri Mun-hwan
|May Kasarinlan
|-
|Kagawaran ng Transportasyon
|Han Hui-jin
|May Kasarinlan
|-
|Kagawaran ng Agrikultura at Panggugubat
|Ri Sun-gun
|Partido Komunista
|-
|Kagawaran ng Komersyo
|Han Tong-chan
|May Kasarinlan
|-
|Kagawaran ng Serbisyong Pangkoreo
|Jo Yong-yol
|Partido Komunista ng Korea
|-
|Kagawaran ng Pananalapi
|Ri Pong-su
|Partido Komunista ng Korea
|-
|Kagawaran ng Edukasyon
|Jang Jong-sik
|Partido Komunista ng Korea
|-
|Kagawaran ng Kalusugan
|Yun Ki-yong
|Partido Demokratiko ng Korea
|-
|Kagawaran ng Katarungan
|Choe Yong-dal
|Partido Komunista ng Korea
|-
|Kagawaran ng Seguridad
|[[Choe Yong-gon (army commander)|Choe Yong-gon]]
|Partido Demokratiko ng Korea
|-
|Kawanihan ng Pagpaplano
|Jong Jin-tae
|Partido Komunista ng Korea
|-
|Kawanihan ng Propaganda 
|O Ki-sop
|Partido Komunista ng Korea
|-
|Kawanihan ng Ugnayang Pangkalahatan
|Ri Ju-yon
|Partido Komunista ng Korea
|}
#Linising ganap ang lahat ng labi ng dating imperyalistang paghaharing Hapones sa pampolitika at pang-ekonomiyang buhay sa Korea.
#Buksan ang walang-awang pakikibaka laban sa mga elementong reaksyonaryo at kontra-demokratiko sa loob ng bansa, at ganap na ipagbawal ang mga aktibidad ng mga partido, grupo at indibidwal na pasista at kontra-demokratikong.
#Igarantiya ang mga kalayaan sa pagsasalita, pamamahayag, pagpupulong at pananampalataya sa lahat ng tao. Igarantiya ang kondisyon para sa mga malayang aktibidad ng mga demokratikong partidong politikal, mga asosasyong manggagawa, mga asosasyon ng mga magbubukid, at iba pang mga demokratikong organisasyong panlipunang.
#Hayaan ang buong bayang Koreano na magkaroon ng tungkulin at karapatang mag-organisa ng mga komiteng bayan, ang mga pinag-isang institusyong pampangasiwaang lokal, sa pamamagitan ng mga halalang batay sa isang balotang panlahat, direkta, pantay at lihim.
#Igarantiya ang karapatang pantay sa lahat ng mamamayan anuman ang kasarian, pananampalataya at pagmamay-ari ng ari-arian.
#Ipilit ang hindi maaaring labagin ng paninirahan at tao, at ang garantiyang legal ng ari-arian at pag-aaring personal ng mga mamamayan.
#Buwagin ang lahat ng institusyong legal at hudisyal na ginamit noong panahon ng dating paghaharing imperyalistang Hapones at naimpluwensyahan din nito, at ihalal ang mga institusyong panghukumang bayan sa mga prinsipyong demokratiko at garantiya ng karapatang pantay sa ilalim ng batas para sa lahat ng mamamayan.
#Paunlarin ang mga industriya, sakahan, transportasyon at komersyo para sa pagtaas ng kapakanan ng bayan.
#Isabansa ang mga malalaking negosyo, institusyong pangtransportasyon, bangko, minahan at kagubatan.
#Payagan at hikayatin ang kalayaan sa pribadong gawaing kamay at komersyo.
#Kumpiskahin ang lupa mula sa mga taong Hapones, mamamayang Hapones, traydor, at mga may-ari ng lupa na nagsasagawa ng pagsasaka ng nangungupahan at ang pagbabasura sa sistema ng pagsasaka ng nangungupahan, at gawing mga ari-arian ng mga magsbubukid ang lahat ng nakumpiskang lupa nang walang bayad. Hayaang pangasiwaan ng estado ang lahat ng pasilidad ng patubig nang walang bayad.
#Makibaka laban sa mga espekulador at usurero sa pamamagitan ng pagsasabatas ng mga presyo sa pamilihan para sa pang-araw-araw na pangangailangan.
#Magpatupad ng iisa at patas na sistema ng buwis, at magpatupad ng progresibong sistemang buwis sa kita.
#Magpatupad ng 8-oras na sistema ng trabaho para sa mga manggagawa at klerk sa opisina, at iregulado ang minimong sahod. Ipagbawal ang trabaho para sa mga lalaking sa baba ng edad na 13, at ipatupad ang 6 na oras na sistema ng trabaho para sa mga lalaking may edad na 13 hanggang 16.
#Magpatupad ng segurong pambuhay para sa mga manggagawa at klerk sa opisina, at magpatupad ng sistema ng seguro para sa mga manggagawa at negosyo.
#Magpatupad ng unibersal na compulsory education system, at malawakang palawakin ang mga primaryang paaralan, gitnang paaralan, mataas na paaralan at unibersidad sa ilalim ng pamamahala ng estado. Repormahin ang sistema ng edukasyon ng mamamayan alinsunod sa demokratikong sistema ng estado.
#Aktibong paunlarin ang pambansang kalinangan, agham at sining, at palawakin ang bilang ng mga teatro, aklatan, radyong istasyong pangbrodkast at mga teatrong pangsinehan.
#Malawakang maglagay ng mga paaralang espesyal para sa paglinang ng talentong kinakailangan sa lahat ng sektor ng mga pampamahalaang institusyon at ekonomiyang bayan.
#Hikayatin ang mga tao't negosyong nakikibahagi sa agham at sining, at magbigay ng tulong sa kanila.
#Palawakin ang bilang ng mga pampamahalaang ospital, puksain ang mga nakakahawang sakit, at gamutin ang mga mahihirap nang libre.
[[File:Pyongyang Voters-local-elections 1946-11-03.jpg|thumb|right|200px|Mga botante ng Pyongyang na nakapila para sa mga halalang lokal ng Hilagang Korea noong ika-3 ng Nobyembre 1946.]]
Pagkatapos ay nagpasimula ng mga patakaran ang bagong pamahalaan tulad ng muling pamamahagi ng lupa, pagsasabansa ng industriya, reporma sa batas paggawa, at pagkakapantay-pantay para sa kababaihan. Noong 8 Marso 1946, ipinatupad ang repormang panlupa sa Hilagang Korea na nakita ang pagkumpiska ng lupa mula sa mga mamamayan at organisasyong Hapones, mga Koreanong katuwang, mga may-ari ng lupa, at mga organisasyong panrelihiyon. Ang lupang nakumpiska ay muling ipinamahagi sa 420,000 kabahayan. Kabuuang 52% ng lupain ng Hilagang Korea at 82% ng mga pagmamay-ari sa lupa ang muling ipinamahagi. Muling ipinamahagi ng repormang &quot;lupa sa nagsasaka&quot; ang bulto ng lupaing pang-agrikultura sa mahihirap at walang-lupang populasyong mambubukid na epektibong sinira ang kapangyarihan ng uring maylupa.&lt;ref&gt;Charles K. Armstrong, The North Korean Revolution, 1945–1950 (Ithaca, NY: Cornell University Press), 71–86.&lt;/ref&gt; Noong 24 Hunyo 1946, ipinatupad ang isang 8-oras na araw ng trabaho, kung saan ang mga manggagawang sangkot sa trabahong mapanganib ay itinalaga sa isang 7-oras na araw ng trabaho. Ipinagbawal ang trabaho para sa mga taong nasa ibaba ng 14 taong gulang. Ipinatupad ang suweldong pantay at segurong panlipunan para sa mga manggagawa. Noong 22 Hulyo 1946, isang batas sa pagkakapantay-pantay ng kasarian sa Hilagang Korea ang ipinatupad. Naisabansa noong 10 Agosto 1946 ang 1,034 na pangunahing pasilidad sa industriya, o 90% ng kabuuang industriya sa Hilagang Korea ang naisabansa. Noong 27 Disyembre 1946, napagpasyahan na ang mga magsasaka sa Hilagang Korea ay magbibigay ng 25% ng kanilang ani bilang buwis sa agrikultura.&lt;ref name=&quot;NIK-org 2019&quot;/&gt;
[[File:Flag of the National Council of Korean Trade Unions.svg|thumb|left|200px|Watawat ng Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea.]]
Sumibol ang iba't-ibang alyansa sa politika; noong Agosto 1946 ay nagsanib ang Partido Komunista ng Hilagang Korea at Bagong Partidong Bayan ng Korea upang mabuo ang Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea.{{fact}} Nabuo ang [[Demokratikong Hanay para sa Muling Pagkakaisa ng Amang Bayan]] noong Hulyo 1946. Nagkaroon ng mga halalan noong Nobyembre 3 para sa komiteng bayang munisipal ng Pyongyang, 6 na komiteng bayang panlalawigan, 12 komiteng bayang panlungsod, at 90 komiteng bayang pankondado.&lt;ref&gt;East Gate Book (2003) ''North Korea Handbook: Yonhap News Agency Seoul'', p930 {{ISBN|0765610043}}&lt;/ref&gt; Ang kabuuang bilang ng mga dumalo para sa halalan ay 99.6%, kung saan 97% ng kabuuang botante ang kalahok sa mga halalan ng mga komiteng bayang panlalawigan, 95.4% sa mga halalan ng mga komiteng bayang panlungsod, at 96.9% sa mga halalan ng mga komiteng bayang pankondado. Kabuuang 3,459 na diputado ang naihalal, kung saan may 1,102 diputadong kaanib sa Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea, 352 sa Partido Demokratiko ng Korea, 253 sa Partido Chondoista Chong-u, at 1,753 may kasarinlan. Sa mga naihalal, 510 ang manggagawa, 1,256 ang magsasaka, 1,056 ang na klerk sa opisina, 145 ang mangangalakal, 73 ang negosyante, 311 ang intelektwal, 94 ang relihiyoso, at 14 ay dating panginoong maylupa. Sa lahat ng diputado, 453 ay kababaihan.&lt;ref name=&quot;NIK-org 2019&quot;/&gt; Noong Disyembre ang demokratikong hanay na pinamumunuan ng Partido ng mga Manggagawa ang nangibabaw sa mga halalan sa Hilagang Korea.{{fact}}

===Komiteng Bayan ng Hilagang Korea===
[[File:Emblem of North Korea (July – September 1948).svg|thumb|150px|left|Sagisag ng Komiteng Bayan ng Hilagang Korea.]]
[[File:허헌 박헌영 홍명희.jpg|thumb|200px|right|Ginanap ang Kongresong Bayan noong Agosto 1948 sa [[Haeju]], [[Lalawigan ng Hwanghae]]. Ang mga tao sa litrato mula kaliwa hanggang kanan: [[Paek Nam-un]], [[Ho Hon]], [[Pak Hon-yong]], at Hong Myong-hui.]]
Nagsagawa ng pagpupulong noong 17-20 Pebrero 1947 ang mga kinatawan mula sa mga komiteng bayang panlalawigan, panlungsod at pankondado sa Hilagang Korea kasama ang mga kinatawan mula sa mga partidong pampolitika at organisasyong panlipunan, upang i-organisa ang Asembleyang Bayan ng Hilagang Korea sa pamamagitan ng pagpili ng 237 kinatawan. Ang asembleyang bayan ay nagdaos ng unang sesyon nito noong 21-22 Pebrero 1947, na nag-organisa at naglipat ng kapangyarihan ng komiteng bayang probisyonal sa Komiteng Bayan ng Hilagang Korea. Mayroong 1,159 na kinatawang dumalo sa pulong.&lt;ref name=&quot;NIK-est 2019&quot;/&gt; Ang mga kinatawan ng mga komiteng bayan sa lahat ng antas sa pulong ay pinili batay sa isang kinatawan sa bawat tatlong diputado ng komiteng bayan. Ang bawat partidong pampolitika at organisasyong panlipunan ay nagpadala ng limang kinatawan sa pulong. Pagkatapos, ang mga kinatawan ng pulong ay naghalal ng isang komite na susuriin ang mga nominasyon para sa kandidatura sa asembleyang bayan. Ito ay isang 15-kasaping komite na binuo ni Kim Il-sung (bilang tagapangulo ng komiteng bayan ng Pyongyang), anim na tagapangulo ng komiteng bayang panlalawigan, tatlong kinatawan ng mga partidong pampolitika, at apat na kinatawan ng mga organisasyong panlipunan. Ang komiteng ito ay pumili ng 237 kandidato batay sa 1 kandidato sa bawat limang kinatawan ng pulong.&lt;ref name=&quot;NIK-org 2019&quot;/&gt; Ang 237 kandidato ay inihalal noon ng lahat ng kinatawan na naroroon sa pulong. Si Kim Il-sung ang naihalal bilang tagapangulo batay sa panukala ng pinuno ng Demokratikong Pambansang Nagkakaisang Hanay na si Choe Yong-gon. Ang 237 diputadong inihalal ng asembleya ay binuo ng 86 na mula sa Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea, 30 mula sa Partido Demokratiko ng Korea, 30 mula sa Partido Chondoista Chong-u, at 91 may kasarinlan. Kabilang sa 237 diputadong halal ng asembleya ay 52 manggagawa, 62 magsasaka, 56 na klerk sa opisina, 36 na intelektwal, 7 negosyante, 10 mangangalakal, 4 na manggagawa, at 10 taong relihiyoso.&lt;ref name=&quot;EKC 2019&quot;&gt;{{cite encyclopedia| url =http://encykorea.aks.ac.kr/Contents/Item/E0066478|title=People's Assembly of North Korea| encyclopedia =Encyclopedia of Korean Culture| accessdate = 10 January 2019}}&lt;/ref&gt; Nagbigay ng awtorisasyon ang asembleya kay Kim Il-sung na ayusin ang komite. Nang nag-iral ang komite ay itinatag ni Kim ang [[Hukbong Bayan ng Korea]] noong 8 Pebrero 1948. Ang listahan ng mga opisyal at estraktura ng asembleya ay nakatala sa ibaba:
{{Infobox legislature|background_color=#D40000|name=Asembleyang Bayan ng Hilagang Korea|native_name=북조선인민회의|transcription_name=|coa_pic=|coa-pic=|house_type=|body=|session_room=|leader1_type=|leader1=|party1=|election1=|voting_system1=Halalang indirekta|members=237|structure1=NKPeoplesAssembly_1947.svg|structure1_res=285px|political_groups1={{legend|#D40000|Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea (86)}} {{legend|#FF6598|Partido Demokratiko ng Korea (30)}} {{legend|#F0001C|Partido Chondoista Chong-u (30)}} {{legend|#C0C0C0|May Kasarinlan (91)}}|last_election1=17-20 Pebrero 1947|next_election1=|meeting_place=[[Pyongyang]]}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Posisyon
!Pangalan
!Partidong Kinakasapian
|-
|Tagapangulo
|[[Kim Il-sung]]
|Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |Pangalawang Tagapangulo
|Kim Chaek
|Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea
|-
|Hong Ki-ju
|Partido Demokratiko
|-
|Kalihim-Heneral
|Han Pyong-ok
|Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea
|-
|Kagawaran ng Pagpaplano
|Jong Jun-taek
|Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea
|-
|Kagawaran ng Industriya
|Ri Mun-hwan
|May Kasarinlan
|-
|Kagawaran ng Ugnayang Panloob
|Pak Il-u
|Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea
|-
|Kagawaran ng Ugnayang Panlabas
|Ri Kang-guk
|Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea
|-
|Kagawaran ng Pananalapi
|Ri Pong-su
|Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea
|-
|Kagawaran ng Transportasyon
|Ho Nam-hui
|May Kasarinlan
|-
|Kagawaran ng Agrikultura at Panggugubat
|Ri Sun-gun
|Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea
|-
|Kagawaran ng Serbisyong Pangkoreo
|Ju Hwang-sop
|Partido Chondoista Chong-u
|-
|Kagawaran ng Komersyo
|Jang Si-u
|Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea
|-
|Kagawaran ng Kalusugan
|Ri Tong-yong
|Partido Demokratiko
|-
|Kagawaran ng Edukasyon
|Han Sol-ya
|Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea
|-
|Kagawaran ng Paggawa
|O Ki-sop
|Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea
|-
|Kagawaran ng Katarungan
|Choe Yong-dal
|Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea
|-
|Kagawaran ng Pagsesensurang Pampubliko
|Choe Chang-ik
|Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea
|-
|Kawanihang Tagapagpaganap
|Jang Jong-sik
|Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea
|-
|Kawanihan ng Propaganda
|Ho Jong-suk
|Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea
|-
|Kawanihan ng Patakaran sa Pagkain
|Song Pong-uk
|Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea
|-
|Kawanihan ng Ugnayang Pangkalahatan
|Kim Jong-ju
|Partido Chondoista Chong-u
|}

Ang asembleya ng komiteng bayan ay gumamit ng mga kapangyarihang pambatas at nagsilbing pinakamataas na institusyon ng kapangyarihan ng estado. Ginamit nito ang mga sumusunod na kapangyarihan sa panahon ng kanyang pag-iral: piliin ang tagapangulo ng Komiteng Bayan ng Hilagang Korea; ihalal ang pinuno ng Kataas-taasang Hukuman; ihalal ang pinuno ng Kataas-taasang Opisina ng Tagausig; magpasya sa kalakalang panlabas; protektahan ang pambansang seguridad; pagtibayin ang planong pang-ekonomiya; aprubahan ang badyet ng estado; lumikha at baguhin ang mga pampangasiwaang lugar; at maglabas ng mga desisyon sa pagpapatupad ng mga amnestiya. Kapag nasa reseso ang asembleya, ginagamit ang mga kapangyarihan nito sa kanyang ngalan ng Permanenteng Komite ng asembleya. Nagpulong ang asembleya sa mga sesyong regular ng isang beses bawat tatlong buwan. Kabuuang limang sesyong regular at isang sesyong pambihira ang ginanap nito.&lt;ref name=&quot;EKC 2019&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!style=&quot;width: 90px;&quot; | Sesyon
!style=&quot;width: 100px;&quot; | Tagal
!style=&quot;width: 1000px;&quot; | Mga Kapasiyahan
|-
|'''Ika-1'''
|21-22 Pebrero 1947
|
* Inaprubahan ang ulat na &quot;Sa pagrepaso sa gawain ng Komiteng Bayang Probisyonal ng Hilagang Korea.
* Nahalal si Kim Il-sung bilang tagapangulo ng Komiteng Bayan.
* Pinahintulutan si Kim Il-sung na ayusin ang Komiteng Bayan.
* Naihalal ang Permanenteng Komite ng Asembleyang Bayan.
* Inaprubahan ang &quot;Komiteng Bayan ng Hilagang Korea&quot;.
* Inaprubahan ang &quot;Mga Regulasyon sa Hukuman ng Hilagang Korea at ang Opisina ng Tagausig ng Hilagang Korea.
* Naihalal ang pinuno ng Kataas-taasang Hukuman.
* Itinalaga ang pinuno ng Kataas-taasang Opisina ng Tagausig.
* Napagtalakayan at nagpasya sa mga panukalang batas.
|-
|'''Ika-2'''
|15-16 Mayo 1947
|
* Tinalakay at nagpasya sa komprehensibong badyet ng Hilagang Korea.
* Nagpasya sa pag-apruba ng &quot;Ordinansa sa komprehensibong badyet ng Hilagang Korea para sa 1947&quot;.
* Nagpasya sa pag-apruba ng &quot;Ordinansa sa pagbabago ng mga pampangasiwaang lugar ng mga kondado sa Lalawigan ng Timog Pyongan.
* Pinagtibay ang desisyon sa halalang pandagdag ng mga hukom sa Kataas-taasang Hukuman ng Hilagang Korea.
* Naghalal ng mga hukom sa Kataas-taasang Hukuman.
|-
|'''Ika-3'''
|18-19 Nobyembre 1947
|
* Tinalakay at nagpasya sa pag-oorganisa ng isang komite para sa pagsasabatas ng konstitusyong probisyonal ng Korea.
* Tinalakay at nagpasya sa pagbalangkas ng isang konstitusyong probisyonal ng Korea.
* Inaprubahan ang panukala ng Permanenteng Komite ng Asembleyang Bayan sa paghahanda ng konstitusyong probisyonal ng Korea.
* Inorganisa ang komite para sa pagsasabatas ng konstitusyong probisyonal ng Korea.
* Pinagtibay ang desisyon sa pagtatalaga sa pagbalangkas ng konstitusyong probisyonal ng Korea sa sunod na Asembleyang Bayan.
* Pinagtibay ang mga naaprubahang desisyon ng Permanenteng Komite ng Asembleyang Bayan at Komiteng Bayan ng Hilagang Korea pagkatapos ng ika-2 sesyon ng Asembleyang Bayan.
|-
|'''Ika-4'''
|6-7 Pebrero 1948
|
* Inihatid ni Kim Il-sung ang ulat na &quot;Sa pagsusuri ng katuparan ng plano ng 1947 at ang plano ng pag-unlad ng ekonomiyang bayan ng 1948&quot;.
* Tinalakay at inaprubahan ang desisyon sa 1948 komprehensibong badyet.
* Tinalakay ang ulat ng komite para sa pagsasabatas ng konstitusyong probisyonal ng Korea.
|-
|'''Pambihira'''
|28-29 Abril 1948
|
* Nirepaso ang mga resulta ng gawain ng talakayan tanyag sa pagbalangkas ng konstitusyon ng Republikang Bayang Demokratiko ng Korea.
* Inaprubahan ang desisyon sa pag-endorso sa orihinal na burador ng konstitusyon.
|-
|'''Ika-4'''
|9-10 Hulyo 1948
|
* Inihatid ni Kim Il-sung ang ulat na &quot;Sa pagpapatupad ng konstitusyon ng Republikang Bayang Demokratiko Korea&quot;.
* Nagpasya sa pagdaraos ng halalan ng Kataas-taasang Asembleyang Bayan noong 25 Agosto 1948.
|}

===Pagtatatag ng Demokratikong Republikang Bayan ng Korea===
[[File:1948 김일성과 김구.jpg|thumb|200px|left|Sina Kim Il-sung (kaliwa) at [[Kim Gu]] (kanan) noong 1948.]]
Dahil nabigong umunlad ang mga negosasyon sa Unyong Sobyetiko ukol sa hinaharap ng Korea, dinala ng Estados Unidos ang isyu sa [[Nasyones Unidas]] noong Setyembre 1947. Bilang tugon, itinatag ng ONU ang Komisyong Pansamantala sa Korea ng Nasyones Unidas upang magdaos ng halalan sa Korea. Tinutulan ng Unyong Sobyetiko ang hakbang na ito. Sa kawalan ng kooperasyong Sobyetiko, napagpasyahan na idaos ang halalan na pinangangasiwaan ng ONU sa timog lamang.{{fact}} Noong Abril 1948, nagpulong sa Pyongyang ang komperensya ng mga organisasyon mula sa Hilaga at Timog, ngunit wala itong naging resulta. Ang mga politiko sa timog na sina [[Kim Gu]] at [[Kim Kyu-sik]] ay dumalo sa komperensya at binoykot ang mga halalan sa Timog.{{fact}} Dahil dito, postumong iginawad sa kanila ng Hilagang Korea ang Gantimpalang Pambansa ng Muling Pagkakaisa.&lt;ref&gt;{{citation|title=National Reunification Prize Winners |url=http://www.kcna.co.jp/item/1998/9805/news05/07.htm |date=7 May 1998 |periodical=Korean Central News Agency |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602043554/http://www.kcna.co.jp/item/1998/9805/news05/07.htm |archive-date=2 June 2013 }}&lt;/ref&gt; Ang mga halalan ay ginanap sa Timog Korea noong 10 Mayo 1948, at noong Agosto 15 ay pormal na umiral ang [[Republika ng Korea]].{{fact}} Isang prosesong parallel ang naganap sa Hilagang Korea. Isang bagong Kataas-taasang Asembleyang Bayan ang inihalal noong Agosto 1948, at noong ika-3&amp;nbsp;ng Setyembre isang konstitusyong bago ang ipinahayag. Ang Republikang Bayang Demokratiko ng Korea ay ipinahayag noong Setyembre 9, 1948. Si [[Terentiy Fomich Shtykov]] ang naging embahador ng Unyong Sobyetiko sa bansa habang sina [[Kim Il-sung]] at [[Kim Tu-bong]] ang naging tagapangulo at premiyer ayon sa pagkabanggit.{{fact}} Kinilala ng Unyong Sobyetiko ang pamahalaan ni Kim bilang ang pamahalaang soberano ng buong tangway, kabilang ang timog.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ncnk.org/resources/briefing-papers/all-briefing-papers/dprk-diplomatic-relations|archive-url=https://web.archive.org/web/20140419051757/http://www.ncnk.org/resources/briefing-papers/all-briefing-papers/dprk-diplomatic-relations|url-status=dead|title=DPRK Diplomatic Relations|date=11 April 2017|archive-date=19 April 2014|website=NCNK}}&lt;/ref&gt; Bilang tugon, tinanggap ng Asembleyang Pangkalahatan ng Nasyones Unidas noong 12 Disyembre 1948 ang ulat ng komisyong pansamantala nito at idineklara ang Republika ng Korea bilang &quot;tanging pamahalaang legal sa Korea&quot;.{{fact}}
[[File:Flag of the Workers' Party of Korea.svg|thumb|175px|right|Watawat ng [[Partido ng mga Manggagawa ng Korea]].]]
Naging absolutong estadong komunista ang Hilagang Korea noong 1949. Lahat ng partido at organisasyong masa ay sumali sa [[Demokratikong Hanay para sa Muling Pagkakaisa ng Amang Bayan]], na tila isang prenteng popular ngunit sa katotohanan ay pinangunahan ng mga komunista. Noong 24 Hunyo 1949 ay pinagsanib ang Partido ng mga Manggagawa ng Hilagang Korea sa katimugang katapat nito na Partido ng mga Manggagawa ng Timog Korea upang maging [[Partido ng mga Manggagawa ng Korea]], kasama si Kim bilang tagapangulo ng partido.&lt;ref name=&quot;Robinson 2007&quot;/&gt;{{rp|148}} Mabilis na kumilos ang pamahalaan upang magtatag ng isang sistemang pampolitika na bahagyang naka-istilo sa sistemang Sobyetiko, na may kapangyarihang pampolitikang monopolisado ng partido.
===Pamumuno ni Kim Il-sung (1948-1994)===
{{Main|Kim Il-sung#Pamamahala sa Hilagang Korea}}
====Digmaang Koreano====
{{Main|Digmaang Koreano}}
Ang konsolidasyon ng pamahalaan ni [[Rhee Syngman]] sa Timog na may suportang militar ng Amerika at ang pagsugpo sa insureksyon noong Oktubre 1948 ay nagwakas sa pag-asa ng Hilagang Korea na ang isang himagsikan sa Timog ay maaaring muling pagsama-samahin ang Korea, at mula sa unang bahagi ng 1949 ay humingi si Kim Il-sung ng suporta ng mga Sobyetiko at Tsino para sa isang kampanyang militar upang muling pag-isahin ang bansa sa pamamagitan ng puwersa. Ang pag-alis ng karamihan sa mga pwersa ng EU mula sa Timog Korea noong Hunyo 1949 ay nag-iwan sa katimugang pamahalaan na ipinagtatanggol ng hukbo nito na  mahina at walang karanasan. Kinailangan ding harapin ng rehimen ang mga mamamayan nitong hindi tapat. Sa kabaligtaran, ang hukbo ng Hilaga ay nakinabang mula sa kagamitan ng Unyong Sobyetiko na ginamit ng bansa noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], at mayroon ng mga beteranong sanay na nakipaglaban bilang mga gerilyang anti-Hapon o kasama ng mga komunistang Tsino.&lt;ref&gt;Bruce Cumings, ''The Origins of the Korean War, Vol. 1: Liberation and the Emergence of Separate Regimes, 1945–1947'', Princeton University Press&lt;/ref&gt; Noong 1949 at 1950, naglakbay si Kim Il-sung sa [[Mosku]] kasama ang Timog Koreanong pinunong komunista na si [[Pak Hon-yong]] upang itaas ang suporta sa mga Sobyetiko para sa isang digmaan ng muling pagsasanib.{{fact}} Noong una ay tinanggihan ni [[Iosif Stalin]] ang mga kahilingan ni Kim Il-sung para sa pahintulot na salakayin ang Timog, ngunit ginawa niyang muling isaalang-alang ang panukala ni Kim noong huling bahagi ng 1949 sa tagumpay ng himagsikang komunista sa Tsina at ang pagbuo ng mga sandatang nukleyar ng Unyong Sobyetiko. Pagkatapos ipahiwatig ni Mao Zedong noong Enero 1950 na magpapadala ang [[Republikang Bayan ng Tsina]] ng mga tropa at iba pang suporta kay Kim, inaprubahan ni Stalin ang pagsalakay.&lt;ref name=&quot;Martin 2007&quot;&gt;{{Cite book| last = Martin | first = Bradley K. | title = Under the Loving Care of the Fatherly Leader: North Korea and the Kim Dynasty | publisher = Macmillan | year = 2007  | url = https://books.google.com/books?id=qoZx6hOCNukC| isbn = 9781429906999}}&lt;/ref&gt;{{rp|66-67}} Ang mga Sobyetiko ay nagbigay ng suportang limitado sa pamamagitan ng mga tagapayo na tumulong sa mga Hilagang Koreano habang pinaplano nila ang operasyon at mga Sobyetikong instruktor ng militar upang sanayin ang ilan sa mga yunit ng Korea. Gayunpaman, sa simula pa lang ay nilinaw na ni Stalin na iiwasan ng Unyong Sobyetiko ang komprontasyong direkta sa EU sa Korea at hindi maglalagay ng mga puwersa sa lugar kahit magkaroon ng malaking krisis militar.&lt;ref name=&quot;Weathersby 2002&quot;&gt;{{Cite news |last= Weathersby |first = Kathryn |year=2002 |title=&quot;Should We Fear This?&quot; Stalin and the Danger of War with America |publisher= Cold War International History Project: Working Paper No. 39 |url=http://www.wilsoncenter.org/publication/should-we-fear-stalin-and-the-danger-war-america}}&lt;/ref&gt;{{rp|10}}
===Pagka-Digmang Muling Pagpapaunlad===
==Pamumuno ni Kim Jong-il (1994-2011)==
===Martsa ng Pagdurusa===
===Patakarang Arawan===
===Pagkalunod ng Cheonan at Pagbobomba ng Yeonpyeong===
==Pamumuno ni Kim Jong-un (2011-kasalukuyan)==
===Krisis sa Hilagang Korea===
===Pandemyang COVID-19===

== Sanggunian==
{{reflist}}

{{Uncategorized|date=Disyembre 2023}}</text>
      <sha1>lw5pl6nmzp16rssxe4x2ym0m4cmak7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ctenolepisma lineata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107909</id>
    <revision>
      <id>2213196</id>
      <parentid>2086005</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2454" sha1="1ukkl0h9q5efofdu01ksu1hv66i91e2" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ''Ctenolepisma lineata''
| image =Ctenolepisma_lineata_pae.jpg
| regnum = [[Animal]]ia
| phylum = [[Arthropod]]a
| classis = [[Insecta]]
| subclassis = [[Apterygota]]
| ordo = [[Thysanura]]
| familia = [[Lepismatidae]]
| genus = ''[[Ctenolepisma]]''
| species = '''''C. lineata'''''
| binomial = ''Ctenolepisma lineata''
| binomial_authority = [[Johan Christian Fabricius|Fabricius]], 1775
}}
Ang '''''Ctenolepisma lineata''''' (Ingles: ''Four-lined Silverfish'') ay isang primitibong [[kulisap]] na nasa ordeng [[Thysanura]].  Pangkalahatang kahawig ito ng malapit na kaugnay na [[isdang pilak (kulisap)|isdang pilak]] ngunit maaaring mapagkaiba dahil sa pagiging mas matataba at hindi gaanong makintab ng ''Ctenolepisma lineata'', at sa pagkakaroon nito ng kapansin-pansing mas mahahabang mga sanga (mga [[antena]] at 3 mga &quot;buntot&quot;).  Karaniwang may markang mga guhit na madirilim na mga linya ang tiyan, kaya't paminsan-minsang tinatawag ang uri bilang '''isdang pilak na may apat na mga guhit'''. 

Katutubo ang mga uring ito sa katimugang [[Europa]] ngunit kasalukuyang matatagpuan sa halos kabuoan ng mundo dahil sa hindi sinasadyang pagdadala bagaman hindi ito umiiral sa mga rehiyong may klimang polar at may mas maginaw na mga rehiyong hindi may banayad na kalamigan at kainitan, katulad ng [[British Isles|Mga Maliliit na Pulong Britaniko]]).  Natatagpuan ito sa loob at labas ng mga gusali o bahay at maaaring maging mga salot na hayop.

May kamakailang mga pag-aaral hinggil sa mga uri sa Europa na may sapat nang kasamu't-sariang heograpiko upang mabigyang katuwiran ang paghahati nito sa ilang mga uri.  May isang uring nagbigyan na ng tiyak na kalagayan, ito ang ''[[Ctenolepisma almeriensis]]'' ng timog-silangang [[Espanya]].

==Mga sanggunian==
*{{Cite book|author=Chinery, Michael| title=Collins Guide to the Insects of Britain and Western Europe |url=https://archive.org/details/collinsguidetoin0000chin|year=1986, muling nalimbag noong 1991|isbn=0-00-219170-9}}
*[http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=91578 Fauna Europaea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110526022935/http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=91578 |date=2011-05-26 }}
*[http://www.entomology.ksu.edu/DesktopDefault.aspx?tabid=450 Larawan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060901091855/http://www.entomology.ksu.edu/DesktopDefault.aspx?tabid=450 |date=2006-09-01 }}

{{usbong|Kulisap}}

[[Kaurian:Thysanura]]</text>
      <sha1>1ukkl0h9q5efofdu01ksu1hv66i91e2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Padron:Infobox company</title>
    <ns>10</ns>
    <id>117182</id>
    <revision>
      <id>2213267</id>
      <parentid>2213012</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T11:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>UndueMarmot</username>
        <id>127823</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>rm default {{{qid}}} value in auto-generated caption</comment>
      <origin>2213267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15476" sha1="ocvpme28o4refndldwpciexjalq4n4u" xml:space="preserve">{{Infobox
| bodyclass = vcard

| child = {{lc:{{{embed}}}}}
| decat = yes

| titleclass = fn org
| titlestyle = font-size: 125%;
| title = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}} | yes | '''Kumpanya''' | {{#if:{{{name|}}} | {{{name}}} | {{#if:{{{company_name|}}}|{{{company_name}}}|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}} }} }}

| imageclass = logo
| imagestyle =
| image = {{#invoke:InfoboxImage |InfoboxImage |image={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}} | yes | {{{logo|{{{company_logo|}}}}}} |{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P154 |name=logo |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |{{{logo|{{{company_logo|}}}}}} }} }} |size={{{logo_size|}}} |sizedefault=frameless |upright={{{logo_upright|1}}} |alt={{{logo_alt|{{{alt|}}}}}} }}
| caption = {{{logo_caption|}}}
| image2 = {{#invoke:InfoboxImage |InfoboxImage |image={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}} | yes | {{{image|}}} |{{Wdib |rank=best |P18 |name=image |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |{{{image|}}} }} }} |size={{{image_size|}}} |sizedefault=frameless |upright={{{image_upright|1}}} |alt={{{image_alt|}}} }}
| caption2 = {{{image_caption|{{Space separated entries|{{#invoke:String2|ucfirst|{{Wdib |rank=best |P18 |name=image |qid={{{qid|}}} |qual=P180 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |{{{image|}}} }}}}|ng|{{#if:{{{name|}}} | {{{name}}} | {{#if:{{{company_name|}}}|{{{company_name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}|sa|{{Wdib |rank=best |P18 |name=image |qid={{{qid|}}} |qual=P131 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |{{{image|}}} }}}}}}}

| labelstyle = padding-right: 0.5em;&lt;!-- to ensure gap between (long/unwrapped) label and subsequent data on same line --&gt;
| datastyle = line-height: 1.35em;

| label1  = {{longitem|[[Pangalang pangnegosyo]]}}
|  data1  = {{{trade_name|{{{trading_name|}}}}}}

| label2  = {{longitem|Pangalang lokal}}
|  data2  = {{#if:{{{native_name|}}} | {{#if:{{{native_name_lang|}}} | {{lang|{{{native_name_lang}}}|{{{native_name}}} }} | {{{native_name}}} }} }}

| label3  = {{longitem|[[Romanization|Romanisado]]}}
|  data3  = {{{romanized_name|}}}

| label4  = Kilala dati
| class4  = nickname
|  data4  = {{{former_names|{{{former_name|}}}}}}

| label5  = Uri
| class5  = category
|  data5  = {{{type|{{{company_type|}}}}}}

| label6  = {{longitem|[[Ticker symbol|Nagnenegosyo bilang]]}}
|  data6  = {{{traded_as|}}}

| label7  = [[International Securities Identification Number|ISIN]]
|  data7  = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P946 |name=ISIN |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{if empty|{{{noicon|}}}|no}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{ISIN|}}} }}

| label8  = Industriya
| class8  = category
|  data8  = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P452 |name=industry |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{industry|}}} }}

| label9  = Dyanra
| class9  = category
|  data9  = {{{genre|}}}

| label10 = Ninuno{{#if:{{{predecessors|}}}|s}}
|  data10 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P155 |name=predecessor |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{predecessors|{{{predecessor|}}}}}} }}

| label11 = Itinatag
|  data11 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P571 |name=founded |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{founded|{{{foundation|}}}}}} }}

| label12 = {{#if:{{{founders|}}}|Mga tagapagtatag|Tagapagtatag}}
| class12 = agent
|  data12 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P112 |name=founder |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{founders|{{{founder|}}}}}} }}

| label13 = Na-defunct
|  data13 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P576 |name=defunct |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{defunct|{{{dissolved|}}}}}} }}

| label14 = Tadhana
|  data14 = {{{fate|}}}

| label15 = Humalili{{#if:{{{successors|}}}|s}}
|  data15 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P156 |name=successor |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{successors|{{{successor|}}}}}} }}

| label16 = Punong-tanggapan
| class16 = {{#if:{{{hq_location|{{{location|}}}}}} | label | adr}}
|  data16 = {{#if:{{{hq_location|{{{location|}}}}}}{{{hq_location_city|{{{location_city|}}}}}}{{{hq_location_country|{{{location_country|}}}}}}
            | {{Comma separated entries
                | 1 = {{{hq_location|{{{location|}}}}}}
                | 2 = {{#if:{{{hq_location_city|}}}{{{location_city|}}} |&lt;div style=&quot;display: inline;&quot; class=&quot;locality&quot;&gt;{{#if:{{{hq_location_city|}}}{{{location_city|}}} | {{{hq_location_city|{{{location_city|}}}}}} | }}&lt;/div&gt;}}
                | 3 = {{#if:{{{hq_location_country|}}}{{{location_country|}}} |&lt;div style=&quot;display: inline;&quot; class=&quot;country-name&quot;&gt;{{#if:{{{hq_location_country|}}}{{{location_country|}}} | {{{hq_location_country|{{{location_country|}}}}}} | }}&lt;/div&gt;}}
              }}
            | {{#if:{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P159 |name=hq_location_city |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }}{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P17 |name=hq_location_country |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }}
              | {{Comma separated entries
                | 1 = {{#if:{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P6375 |name=hq_location |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }} |&lt;div style=&quot;display: inline;&quot; class=&quot;locality&quot;&gt;{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P6375 |name=hq_location |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }}&lt;/div&gt;}}
                | 2 = {{#if:{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P159 |name=hq_location_district |qid={{{qid|}}} |qual=P131 |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |qualsonly=true }} |&lt;div style=&quot;display: inline;&quot; class=&quot;locality&quot;&gt;{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P159 |name=hq_location_district |qid={{{qid|}}} |qual=P131 |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |qualsonly=true }}&lt;/div&gt;}}
                | 3 = {{#if:{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P159 |name=hq_location_city |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }} |&lt;div style=&quot;display: inline;&quot; class=&quot;locality&quot;&gt;{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P159 |name=headquarters location |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }}&lt;/div&gt;}}
                | 4 = {{#if:{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P17 |name=country |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }} |&lt;div style=&quot;display: inline;&quot; class=&quot;country-name&quot;&gt;{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P17 |name=hq_location_country |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }}&lt;/div&gt;}}
                }}
              }}
            }}

| label18 = {{longitem|Dami ng lokasyon}}
|  data18 = {{#if:{{{num_locations|{{{locations|}}}}}} | {{{num_locations|{{{locations|}}}}}}{{#if:{{{num_locations_year|}}} | &amp;nbsp;({{{num_locations_year}}}) }} | {{Wdib |rank=best |P8368 |name=num_locations |qid={{{qid|}}} |qual=P585 |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |{{{num_locations|{{{locations|}}}}}} }} }}

| label19 = {{longitem|Pinaglilingkuran}}
|  data19 = {{{areas_served|{{{area_served|}}}}}}

| label20 = {{longitem|Pangunahing tauhan}}
| class20 = agent
|  data20 = {{{key_people|}}}

| label21 = Produkto
|  data21 = {{{products|}}}

| label22 = {{longitem|Output ng produksyon}}
|  data22 = {{#if:{{{production|}}} | {{{production|}}}{{#if:{{{production_year|}}} | &amp;nbsp;({{{production_year}}}) }} }}

| label23 = Tatak
|  data23 = {{{brands|}}}

| label24 = Serbisyo 
| class24 = category
|  data24 = {{{services|}}}

| label25 = Kita
|  data25 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P2139 |name=revenue |qual=P585 |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |{{{revenue|}}}{{#if:{{{revenue_year|}}} | &amp;nbsp;({{{revenue_year}}}) }} }}

| label26 = {{longitem|Kita sa operasyon}}
|  data26 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P3362 |name=operating_income |qual=P585 |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |{{{operating_income|}}}{{#if:{{{income_year|}}} | &amp;nbsp;({{{income_year}}}) }} }}

| label27 = {{longitem|[[Netong kita]]}}
|  data27 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P2295 |name=net_income |qual=P585 |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |{{{net_income|{{{profit|}}}}}}{{#if:{{{net_income_year|{{{profit_year|}}}}}} | &amp;nbsp;({{{net_income_year|{{{profit_year|}}}}}}) }} }}

| label28 = [[Assets under management|AUM]]
|  data28 = {{{aum|}}}

| label29 = {{nowrap|[[Pag-aari|Kabuuang pag-aari]]}}
|  data29 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P2403 |name=assets |qual=P585 |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |{{{assets|}}}{{#if:{{{assets_year|}}} | &amp;nbsp;({{{assets_year}}}) }} }}

| label30 = {{nowrap|[[Equity|Kabuuang equity]]}}
|  data30 = {{#if:{{{equity|}}} | {{{equity}}}{{#if:{{{equity_year|}}} | &amp;nbsp;({{{equity_year}}})}} }}

| label31 = May-ari
|  data31 = {{{owners|{{{owner|}}}}}}

| label32 = Kasapi
|  data32 = {{#if:{{{members|}}} | {{{members}}}{{#if:{{{members_year|}}} | &amp;nbsp;({{{members_year}}})}} }}

| label33 = {{longitem|Dami ng empleyado}}
|  data33 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P1128 |name=num_employees |qual=P585 |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |{{{num_employees|}}}{{#if:{{{num_employees_year|}}} | &amp;nbsp;({{{num_employees_year}}}) }} }}

| label34 = [[Kumpanyang magulang|Magulang]]
|  data34 = {{#ifeq:{{{owners|}}}{{{owner|}}}{{{parent|}}} || {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P749 |name=parent |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes }} | {{{parent|}}} }}

| label35 = [[Dibisyon (negosyo)|Dibisyon]]
|  data35 = {{{divisions|}}}

| label36 = [[Subsidiyariyo]]
|  data36 = {{{subsid|}}}

|  data38 = {{{module|}}}

| label39 = [[Basel III|Ratio ng kapital]]
|  data39 = {{{ratio|}}}

| label40 = Grado
|  data40 = {{{rating|}}}

| label41 = Websayt
|  data41 = {{#if:{{{website|{{{homepage|}}}}}} |{{{website|{{{homepage|}}}}}} |{{#invoke:WikidataIB |url2 |url={{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P856 |name=website |qid={{{qid|}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |onlysourced=yes |maxvals=1}} }} }}

| belowstyle = line-height: 1.35em;
| below = {{#if:{{{footnotes|}}} | '''Talababa{{\}}Sanggunian'''{{break}}{{{footnotes}}} }}

}}&lt;!-- Tracking categories:

--&gt;{{main other|{{#if:{{{trading_name|}}}|[[Kategorya:Pahinang may infobox company na gumagamit ng pangalang pangnegosyo]]
}}{{#ifeq:{{{logo|{{{company_logo|{{wikidata|property|raw|P154}}}}}}}}|{{{logo|{{{company_logo|}}}}}}||[[Kategorya:Pahinang may infobox company na may logo mula wikidata]]
}}{{#if:{{{image|}}}|{{#ifeq:{{#invoke:string|replace|{{{image|}}}| |_}}|{{#invoke:string|replace|{{{logo|{{{company_logo|{{wikidata|property|raw|P154}}}}}}}}| |_}}|[[Kategorya:Pahinang may infobox company na may dobleng larawan]]|}}|}}
}}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for clobbered parameters|check|nested=1|template=Infobox company|cat={{main other|Category:Pages using infobox company with ignored parameters}}
|name; company_name|logo; company_logo|logo_alt; alt|trade_name; trading_name|former_names; former_name|type; company_type|predecessors; predecessor|successors; successor|foundation; founded|founders; founder|defunct; dissolved|hq_location; location|hq_location_city; location_city|hq_location_country; location_country|num_locations; locations|areas_served; area_served|net_income; profit|net_income_year; profit_year|owners; owner |homepage; website
}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox company with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Pahinang may [[Padron:Infobox company]] na may di alam na parameter na &quot;_VALUE_&quot; | ignoreblank=y | alt | area_served | areas_served | assets | assets_year | aum | brands | company_logo | company_name | company_type | defunct | dissolved | divisions | embed | equity | equity_year | fate | footnotes | former_name | former_names | foundation | founded | founder | founders | genre | homepage | hq_location | hq_location_city | hq_location_country | image | image_alt | image_caption | image_size | image_upright | income_year | industry | ISIN | ISIN2 | ISIN3 | key_people | location | location_city | location_country | locations | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | members | members_year | module | name | native_name | native_name_lang | net_income | net_income_year | num_employees | num_employees_year | num_locations | num_locations_year | operating_income | owner | owners | parent | predecessor | predecessors | production | production_year | products | profit | profit_year | rating | ratio | revenue | revenue_year | romanized_name | services | subsid | successor | successors | traded_as | trade_name | trading_name | type | website| qid | fetchwikidata | suppressfields | noicon | nocat | demo | categories }}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ocvpme28o4refndldwpciexjalq4n4u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213269</id>
      <parentid>2213267</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T11:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>UndueMarmot</username>
        <id>127823</id>
      </contributor>
      <comment>dinagdag ang P1448 (official name) para lumitaw ang pormal na pangalan ng [[Uniqlo]] sa transclusion nito ng [[Template:Infobox company]]</comment>
      <origin>2213269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15646" sha1="4koykeqnuf807l2rp1md4pbyhjjsulo" xml:space="preserve">{{Infobox
| bodyclass = vcard

| child = {{lc:{{{embed}}}}}
| decat = yes

| titleclass = fn org
| titlestyle = font-size: 125%;
| title = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}} | yes | '''Kumpanya''' | {{#if:{{{name|}}} | {{{name}}} | {{#if:{{{company_name|}}}|{{{company_name}}}|&lt;includeonly&gt;{{Wdib |rank=best |P1448 |name=name |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |list=ubl |{{PAGENAMEBASE}}}}&lt;/includeonly&gt;}} }} }}

| imageclass = logo
| imagestyle =
| image = {{#invoke:InfoboxImage |InfoboxImage |image={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}} | yes | {{{logo|{{{company_logo|}}}}}} |{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P154 |name=logo |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |{{{logo|{{{company_logo|}}}}}} }} }} |size={{{logo_size|}}} |sizedefault=frameless |upright={{{logo_upright|1}}} |alt={{{logo_alt|{{{alt|}}}}}} }}
| caption = {{{logo_caption|}}}
| image2 = {{#invoke:InfoboxImage |InfoboxImage |image={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}} | yes | {{{image|}}} |{{Wdib |rank=best |P18 |name=image |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |{{{image|}}} }} }} |size={{{image_size|}}} |sizedefault=frameless |upright={{{image_upright|1}}} |alt={{{image_alt|}}} }}
| caption2 = {{{image_caption|{{Space separated entries|{{#invoke:String2|ucfirst|{{Wdib |rank=best |P18 |name=image |qid={{{qid|}}} |qual=P180 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |{{{image|}}} }}}}|ng|{{#if:{{{name|}}} | {{{name}}} | {{#if:{{{company_name|}}}|{{{company_name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}|sa|{{Wdib |rank=best |P18 |name=image |qid={{{qid|}}} |qual=P131 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |{{{image|}}} }}}}}}}

| labelstyle = padding-right: 0.5em;&lt;!-- to ensure gap between (long/unwrapped) label and subsequent data on same line --&gt;
| datastyle = line-height: 1.35em;

| label1  = {{longitem|[[Pangalang pangnegosyo]]}}
|  data1  = {{{trade_name|{{{trading_name|}}}}}}

| label2  = {{longitem|Pangalang lokal}}
|  data2  = {{#if:{{{native_name|}}} | {{#if:{{{native_name_lang|}}} | {{lang|{{{native_name_lang}}}|{{{native_name}}} }} | {{{native_name}}} }} }}

| label3  = {{longitem|[[Romanization|Romanisado]]}}
|  data3  = {{{romanized_name|}}}

| label4  = Kilala dati
| class4  = nickname
|  data4  = {{{former_names|{{{former_name|}}}}}}

| label5  = Uri
| class5  = category
|  data5  = {{{type|{{{company_type|}}}}}}

| label6  = {{longitem|[[Ticker symbol|Nagnenegosyo bilang]]}}
|  data6  = {{{traded_as|}}}

| label7  = [[International Securities Identification Number|ISIN]]
|  data7  = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P946 |name=ISIN |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{if empty|{{{noicon|}}}|no}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{ISIN|}}} }}

| label8  = Industriya
| class8  = category
|  data8  = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P452 |name=industry |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{industry|}}} }}

| label9  = Dyanra
| class9  = category
|  data9  = {{{genre|}}}

| label10 = Ninuno{{#if:{{{predecessors|}}}|s}}
|  data10 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P155 |name=predecessor |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{predecessors|{{{predecessor|}}}}}} }}

| label11 = Itinatag
|  data11 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P571 |name=founded |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{founded|{{{foundation|}}}}}} }}

| label12 = {{#if:{{{founders|}}}|Mga tagapagtatag|Tagapagtatag}}
| class12 = agent
|  data12 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P112 |name=founder |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{founders|{{{founder|}}}}}} }}

| label13 = Na-defunct
|  data13 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P576 |name=defunct |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{defunct|{{{dissolved|}}}}}} }}

| label14 = Tadhana
|  data14 = {{{fate|}}}

| label15 = Humalili{{#if:{{{successors|}}}|s}}
|  data15 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P156 |name=successor |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{successors|{{{successor|}}}}}} }}

| label16 = Punong-tanggapan
| class16 = {{#if:{{{hq_location|{{{location|}}}}}} | label | adr}}
|  data16 = {{#if:{{{hq_location|{{{location|}}}}}}{{{hq_location_city|{{{location_city|}}}}}}{{{hq_location_country|{{{location_country|}}}}}}
            | {{Comma separated entries
                | 1 = {{{hq_location|{{{location|}}}}}}
                | 2 = {{#if:{{{hq_location_city|}}}{{{location_city|}}} |&lt;div style=&quot;display: inline;&quot; class=&quot;locality&quot;&gt;{{#if:{{{hq_location_city|}}}{{{location_city|}}} | {{{hq_location_city|{{{location_city|}}}}}} | }}&lt;/div&gt;}}
                | 3 = {{#if:{{{hq_location_country|}}}{{{location_country|}}} |&lt;div style=&quot;display: inline;&quot; class=&quot;country-name&quot;&gt;{{#if:{{{hq_location_country|}}}{{{location_country|}}} | {{{hq_location_country|{{{location_country|}}}}}} | }}&lt;/div&gt;}}
              }}
            | {{#if:{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P159 |name=hq_location_city |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }}{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P17 |name=hq_location_country |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }}
              | {{Comma separated entries
                | 1 = {{#if:{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P6375 |name=hq_location |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }} |&lt;div style=&quot;display: inline;&quot; class=&quot;locality&quot;&gt;{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P6375 |name=hq_location |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }}&lt;/div&gt;}}
                | 2 = {{#if:{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P159 |name=hq_location_district |qid={{{qid|}}} |qual=P131 |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |qualsonly=true }} |&lt;div style=&quot;display: inline;&quot; class=&quot;locality&quot;&gt;{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P159 |name=hq_location_district |qid={{{qid|}}} |qual=P131 |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |qualsonly=true }}&lt;/div&gt;}}
                | 3 = {{#if:{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P159 |name=hq_location_city |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }} |&lt;div style=&quot;display: inline;&quot; class=&quot;locality&quot;&gt;{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P159 |name=headquarters location |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }}&lt;/div&gt;}}
                | 4 = {{#if:{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P17 |name=country |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }} |&lt;div style=&quot;display: inline;&quot; class=&quot;country-name&quot;&gt;{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P17 |name=hq_location_country |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }}&lt;/div&gt;}}
                }}
              }}
            }}

| label18 = {{longitem|Dami ng lokasyon}}
|  data18 = {{#if:{{{num_locations|{{{locations|}}}}}} | {{{num_locations|{{{locations|}}}}}}{{#if:{{{num_locations_year|}}} | &amp;nbsp;({{{num_locations_year}}}) }} | {{Wdib |rank=best |P8368 |name=num_locations |qid={{{qid|}}} |qual=P585 |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |{{{num_locations|{{{locations|}}}}}} }} }}

| label19 = {{longitem|Pinaglilingkuran}}
|  data19 = {{{areas_served|{{{area_served|}}}}}}

| label20 = {{longitem|Pangunahing tauhan}}
| class20 = agent
|  data20 = {{{key_people|}}}

| label21 = Produkto
|  data21 = {{{products|}}}

| label22 = {{longitem|Output ng produksyon}}
|  data22 = {{#if:{{{production|}}} | {{{production|}}}{{#if:{{{production_year|}}} | &amp;nbsp;({{{production_year}}}) }} }}

| label23 = Tatak
|  data23 = {{{brands|}}}

| label24 = Serbisyo 
| class24 = category
|  data24 = {{{services|}}}

| label25 = Kita
|  data25 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P2139 |name=revenue |qual=P585 |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |{{{revenue|}}}{{#if:{{{revenue_year|}}} | &amp;nbsp;({{{revenue_year}}}) }} }}

| label26 = {{longitem|Kita sa operasyon}}
|  data26 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P3362 |name=operating_income |qual=P585 |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |{{{operating_income|}}}{{#if:{{{income_year|}}} | &amp;nbsp;({{{income_year}}}) }} }}

| label27 = {{longitem|[[Netong kita]]}}
|  data27 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P2295 |name=net_income |qual=P585 |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |{{{net_income|{{{profit|}}}}}}{{#if:{{{net_income_year|{{{profit_year|}}}}}} | &amp;nbsp;({{{net_income_year|{{{profit_year|}}}}}}) }} }}

| label28 = [[Assets under management|AUM]]
|  data28 = {{{aum|}}}

| label29 = {{nowrap|[[Pag-aari|Kabuuang pag-aari]]}}
|  data29 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P2403 |name=assets |qual=P585 |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |{{{assets|}}}{{#if:{{{assets_year|}}} | &amp;nbsp;({{{assets_year}}}) }} }}

| label30 = {{nowrap|[[Equity|Kabuuang equity]]}}
|  data30 = {{#if:{{{equity|}}} | {{{equity}}}{{#if:{{{equity_year|}}} | &amp;nbsp;({{{equity_year}}})}} }}

| label31 = May-ari
|  data31 = {{{owners|{{{owner|}}}}}}

| label32 = Kasapi
|  data32 = {{#if:{{{members|}}} | {{{members}}}{{#if:{{{members_year|}}} | &amp;nbsp;({{{members_year}}})}} }}

| label33 = {{longitem|Dami ng empleyado}}
|  data33 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P1128 |name=num_employees |qual=P585 |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |{{{num_employees|}}}{{#if:{{{num_employees_year|}}} | &amp;nbsp;({{{num_employees_year}}}) }} }}

| label34 = [[Kumpanyang magulang|Magulang]]
|  data34 = {{#ifeq:{{{owners|}}}{{{owner|}}}{{{parent|}}} || {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P749 |name=parent |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes }} | {{{parent|}}} }}

| label35 = [[Dibisyon (negosyo)|Dibisyon]]
|  data35 = {{{divisions|}}}

| label36 = [[Subsidiyariyo]]
|  data36 = {{{subsid|}}}

|  data38 = {{{module|}}}

| label39 = [[Basel III|Ratio ng kapital]]
|  data39 = {{{ratio|}}}

| label40 = Grado
|  data40 = {{{rating|}}}

| label41 = Websayt
|  data41 = {{#if:{{{website|{{{homepage|}}}}}} |{{{website|{{{homepage|}}}}}} |{{#invoke:WikidataIB |url2 |url={{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P856 |name=website |qid={{{qid|}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |onlysourced=yes |maxvals=1}} }} }}

| belowstyle = line-height: 1.35em;
| below = {{#if:{{{footnotes|}}} | '''Talababa{{\}}Sanggunian'''{{break}}{{{footnotes}}} }}

}}&lt;!-- Tracking categories:

--&gt;{{main other|{{#if:{{{trading_name|}}}|[[Kategorya:Pahinang may infobox company na gumagamit ng pangalang pangnegosyo]]
}}{{#ifeq:{{{logo|{{{company_logo|{{wikidata|property|raw|P154}}}}}}}}|{{{logo|{{{company_logo|}}}}}}||[[Kategorya:Pahinang may infobox company na may logo mula wikidata]]
}}{{#if:{{{image|}}}|{{#ifeq:{{#invoke:string|replace|{{{image|}}}| |_}}|{{#invoke:string|replace|{{{logo|{{{company_logo|{{wikidata|property|raw|P154}}}}}}}}| |_}}|[[Kategorya:Pahinang may infobox company na may dobleng larawan]]|}}|}}
}}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for clobbered parameters|check|nested=1|template=Infobox company|cat={{main other|Category:Pages using infobox company with ignored parameters}}
|name; company_name|logo; company_logo|logo_alt; alt|trade_name; trading_name|former_names; former_name|type; company_type|predecessors; predecessor|successors; successor|foundation; founded|founders; founder|defunct; dissolved|hq_location; location|hq_location_city; location_city|hq_location_country; location_country|num_locations; locations|areas_served; area_served|net_income; profit|net_income_year; profit_year|owners; owner |homepage; website
}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox company with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Pahinang may [[Padron:Infobox company]] na may di alam na parameter na &quot;_VALUE_&quot; | ignoreblank=y | alt | area_served | areas_served | assets | assets_year | aum | brands | company_logo | company_name | company_type | defunct | dissolved | divisions | embed | equity | equity_year | fate | footnotes | former_name | former_names | foundation | founded | founder | founders | genre | homepage | hq_location | hq_location_city | hq_location_country | image | image_alt | image_caption | image_size | image_upright | income_year | industry | ISIN | ISIN2 | ISIN3 | key_people | location | location_city | location_country | locations | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | members | members_year | module | name | native_name | native_name_lang | net_income | net_income_year | num_employees | num_employees_year | num_locations | num_locations_year | operating_income | owner | owners | parent | predecessor | predecessors | production | production_year | products | profit | profit_year | rating | ratio | revenue | revenue_year | romanized_name | services | subsid | successor | successors | traded_as | trade_name | trading_name | type | website| qid | fetchwikidata | suppressfields | noicon | nocat | demo | categories }}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4koykeqnuf807l2rp1md4pbyhjjsulo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213272</id>
      <parentid>2213269</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T11:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>UndueMarmot</username>
        <id>127823</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ayusin ang logic ng pagkuha ng caption sa image na nakalagay sa wikidata item, base sa P5961 (depicted part) + P180 (depicts) + P131 (located in the admin territorial entity)</comment>
      <origin>2213272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17323" sha1="115535c7195a7ontu91ls781veuij2i" xml:space="preserve">{{Infobox
| bodyclass = vcard

| child = {{lc:{{{embed}}}}}
| decat = yes

| titleclass = fn org
| titlestyle = font-size: 125%;
| title = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}} | yes | '''Kumpanya''' | {{#if:{{{name|}}} | {{{name}}} | {{#if:{{{company_name|}}}|{{{company_name}}}|&lt;includeonly&gt;{{Wdib |rank=best |P1448 |name=name |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |list=ubl |{{PAGENAMEBASE}}}}&lt;/includeonly&gt;}} }} }}

| imageclass = logo
| imagestyle =
| image = {{#invoke:InfoboxImage |InfoboxImage |image={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}} | yes | {{{logo|{{{company_logo|}}}}}} |{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P154 |name=logo |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |{{{logo|{{{company_logo|}}}}}} }} }} |size={{{logo_size|}}} |sizedefault=frameless |upright={{{logo_upright|1}}} |alt={{{logo_alt|{{{alt|}}}}}} }}
| caption = {{{logo_caption|}}}
| image2 = {{#invoke:InfoboxImage |InfoboxImage |image={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}} | yes | {{{image|}}} |{{Wdib |rank=best |P18 |name=image |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |{{{image|}}} }} }} |size={{{image_size|}}} |sizedefault=frameless |upright={{{image_upright|1}}} |alt={{{image_alt|}}} }}
| caption2 = {{{image_caption|{{#invoke:String2|ucfirst|{{Space separated entries
    | {{Wdib |rank=best |P18 |name=image_caption |qid={{{qid|}}} |qual=P5961 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |linked=no |{{{image_caption|}}} }}
    | {{#if:{{Wdib |rank=best |P18 |name=image_caption |qid={{{qid|}}} |qual=P5961 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |linked=no |{{{image_caption|}}} }}|ng}}
    | {{#if:{{Wdib |rank=best |P18 |name=name |qid={{{qid|}}} |qual=P180 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |linked=no |{{{name|}}} }}
        | {{Wdib |rank=best |P18 |name=name |qid={{{qid|}}} |qual=P180 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |linked=no |{{{name|}}} }}
        | {{#if:{{{name|}}} | {{{name}}} | {{#if:{{{company_name|}}}|{{{company_name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}
      }}
    | {{#if:{{Wdib |rank=best |P18 |name=image_caption |qid={{{qid|}}} |qual=P5961 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |linked=no |{{{image_caption|}}} }}||ng }}
    | {{#if:{{Wdib |rank=best |P18 |name=image_caption |qid={{{qid|}}} |qual=P5961 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |linked=no |{{{image_caption|}}} }}
        || {{#if:{{{name|}}} | {{{name}}} | {{#if:{{{company_name|}}}|{{{company_name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}
      }}
    | {{#if:{{Wdib |rank=best |P18 |name=ic_location_city |qid={{{qid|}}} |qual=P131 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |{{{hq_location_city|}}} }}|sa}}
    | {{Wdib |rank=best |P18 |name=ic_location_city |qid={{{qid|}}} |qual=P131 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |{{{hq_location_city|}}} }}
    }}}}}}}

| labelstyle = padding-right: 0.5em;&lt;!-- to ensure gap between (long/unwrapped) label and subsequent data on same line --&gt;
| datastyle = line-height: 1.35em;

| label1  = {{longitem|[[Pangalang pangnegosyo]]}}
|  data1  = {{{trade_name|{{{trading_name|}}}}}}

| label2  = {{longitem|Pangalang lokal}}
|  data2  = {{#if:{{{native_name|}}} | {{#if:{{{native_name_lang|}}} | {{lang|{{{native_name_lang}}}|{{{native_name}}} }} | {{{native_name}}} }} }}

| label3  = {{longitem|[[Romanization|Romanisado]]}}
|  data3  = {{{romanized_name|}}}

| label4  = Kilala dati
| class4  = nickname
|  data4  = {{{former_names|{{{former_name|}}}}}}

| label5  = Uri
| class5  = category
|  data5  = {{{type|{{{company_type|}}}}}}

| label6  = {{longitem|[[Ticker symbol|Nagnenegosyo bilang]]}}
|  data6  = {{{traded_as|}}}

| label7  = [[International Securities Identification Number|ISIN]]
|  data7  = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P946 |name=ISIN |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{if empty|{{{noicon|}}}|no}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{ISIN|}}} }}

| label8  = Industriya
| class8  = category
|  data8  = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P452 |name=industry |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{industry|}}} }}

| label9  = Dyanra
| class9  = category
|  data9  = {{{genre|}}}

| label10 = Ninuno{{#if:{{{predecessors|}}}|s}}
|  data10 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P155 |name=predecessor |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{predecessors|{{{predecessor|}}}}}} }}

| label11 = Itinatag
|  data11 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P571 |name=founded |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{founded|{{{foundation|}}}}}} }}

| label12 = {{#if:{{{founders|}}}|Mga tagapagtatag|Tagapagtatag}}
| class12 = agent
|  data12 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P112 |name=founder |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{founders|{{{founder|}}}}}} }}

| label13 = Na-defunct
|  data13 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P576 |name=defunct |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{defunct|{{{dissolved|}}}}}} }}

| label14 = Tadhana
|  data14 = {{{fate|}}}

| label15 = Humalili{{#if:{{{successors|}}}|s}}
|  data15 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P156 |name=successor |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes |{{{successors|{{{successor|}}}}}} }}

| label16 = Punong-tanggapan
| class16 = {{#if:{{{hq_location|{{{location|}}}}}} | label | adr}}
|  data16 = {{#if:{{{hq_location|{{{location|}}}}}}{{{hq_location_city|{{{location_city|}}}}}}{{{hq_location_country|{{{location_country|}}}}}}
            | {{Comma separated entries
                | 1 = {{{hq_location|{{{location|}}}}}}
                | 2 = {{#if:{{{hq_location_city|}}}{{{location_city|}}} |&lt;div style=&quot;display: inline;&quot; class=&quot;locality&quot;&gt;{{#if:{{{hq_location_city|}}}{{{location_city|}}} | {{{hq_location_city|{{{location_city|}}}}}} | }}&lt;/div&gt;}}
                | 3 = {{#if:{{{hq_location_country|}}}{{{location_country|}}} |&lt;div style=&quot;display: inline;&quot; class=&quot;country-name&quot;&gt;{{#if:{{{hq_location_country|}}}{{{location_country|}}} | {{{hq_location_country|{{{location_country|}}}}}} | }}&lt;/div&gt;}}
              }}
            | {{#if:{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P159 |name=hq_location_city |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }}{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P17 |name=hq_location_country |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }}
              | {{Comma separated entries
                | 1 = {{#if:{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P6375 |name=hq_location |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }} |&lt;div style=&quot;display: inline;&quot; class=&quot;locality&quot;&gt;{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P6375 |name=hq_location |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }}&lt;/div&gt;}}
                | 2 = {{#if:{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P159 |name=hq_location_district |qid={{{qid|}}} |qual=P131 |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |qualsonly=true }} |&lt;div style=&quot;display: inline;&quot; class=&quot;locality&quot;&gt;{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P159 |name=hq_location_district |qid={{{qid|}}} |qual=P131 |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |qualsonly=true }}&lt;/div&gt;}}
                | 3 = {{#if:{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P159 |name=hq_location_city |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }} |&lt;div style=&quot;display: inline;&quot; class=&quot;locality&quot;&gt;{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P159 |name=headquarters location |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }}&lt;/div&gt;}}
                | 4 = {{#if:{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P17 |name=country |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }} |&lt;div style=&quot;display: inline;&quot; class=&quot;country-name&quot;&gt;{{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P17 |name=hq_location_country |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 }}&lt;/div&gt;}}
                }}
              }}
            }}

| label18 = {{longitem|Dami ng lokasyon}}
|  data18 = {{#if:{{{num_locations|{{{locations|}}}}}} | {{{num_locations|{{{locations|}}}}}}{{#if:{{{num_locations_year|}}} | &amp;nbsp;({{{num_locations_year}}}) }} | {{Wdib |rank=best |P8368 |name=num_locations |qid={{{qid|}}} |qual=P585 |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |{{{num_locations|{{{locations|}}}}}} }} }}

| label19 = {{longitem|Pinaglilingkuran}}
|  data19 = {{{areas_served|{{{area_served|}}}}}}

| label20 = {{longitem|Pangunahing tauhan}}
| class20 = agent
|  data20 = {{{key_people|}}}

| label21 = Produkto
|  data21 = {{{products|}}}

| label22 = {{longitem|Output ng produksyon}}
|  data22 = {{#if:{{{production|}}} | {{{production|}}}{{#if:{{{production_year|}}} | &amp;nbsp;({{{production_year}}}) }} }}

| label23 = Tatak
|  data23 = {{{brands|}}}

| label24 = Serbisyo 
| class24 = category
|  data24 = {{{services|}}}

| label25 = Kita
|  data25 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P2139 |name=revenue |qual=P585 |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |{{{revenue|}}}{{#if:{{{revenue_year|}}} | &amp;nbsp;({{{revenue_year}}}) }} }}

| label26 = {{longitem|Kita sa operasyon}}
|  data26 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P3362 |name=operating_income |qual=P585 |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |{{{operating_income|}}}{{#if:{{{income_year|}}} | &amp;nbsp;({{{income_year}}}) }} }}

| label27 = {{longitem|[[Netong kita]]}}
|  data27 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P2295 |name=net_income |qual=P585 |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |{{{net_income|{{{profit|}}}}}}{{#if:{{{net_income_year|{{{profit_year|}}}}}} | &amp;nbsp;({{{net_income_year|{{{profit_year|}}}}}}) }} }}

| label28 = [[Assets under management|AUM]]
|  data28 = {{{aum|}}}

| label29 = {{nowrap|[[Pag-aari|Kabuuang pag-aari]]}}
|  data29 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P2403 |name=assets |qual=P585 |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |{{{assets|}}}{{#if:{{{assets_year|}}} | &amp;nbsp;({{{assets_year}}}) }} }}

| label30 = {{nowrap|[[Equity|Kabuuang equity]]}}
|  data30 = {{#if:{{{equity|}}} | {{{equity}}}{{#if:{{{equity_year|}}} | &amp;nbsp;({{{equity_year}}})}} }}

| label31 = May-ari
|  data31 = {{{owners|{{{owner|}}}}}}

| label32 = Kasapi
|  data32 = {{#if:{{{members|}}} | {{{members}}}{{#if:{{{members_year|}}} | &amp;nbsp;({{{members_year}}})}} }}

| label33 = {{longitem|Dami ng empleyado}}
|  data33 = {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P1128 |name=num_employees |qual=P585 |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |maxvals=1 |{{{num_employees|}}}{{#if:{{{num_employees_year|}}} | &amp;nbsp;({{{num_employees_year}}}) }} }}

| label34 = [[Kumpanyang magulang|Magulang]]
|  data34 = {{#ifeq:{{{owners|}}}{{{owner|}}}{{{parent|}}} || {{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P749 |name=parent |qid={{{qid|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=yes |noicon={{{noicon|no}}} |sep=&quot;&lt;br /&gt;&quot; |sorted=yes }} | {{{parent|}}} }}

| label35 = [[Dibisyon (negosyo)|Dibisyon]]
|  data35 = {{{divisions|}}}

| label36 = [[Subsidiyariyo]]
|  data36 = {{{subsid|}}}

|  data38 = {{{module|}}}

| label39 = [[Basel III|Ratio ng kapital]]
|  data39 = {{{ratio|}}}

| label40 = Grado
|  data40 = {{{rating|}}}

| label41 = Websayt
|  data41 = {{#if:{{{website|{{{homepage|}}}}}} |{{{website|{{{homepage|}}}}}} |{{#invoke:WikidataIB |url2 |url={{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P856 |name=website |qid={{{qid|}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |onlysourced=yes |maxvals=1}} }} }}

| belowstyle = line-height: 1.35em;
| below = {{#if:{{{footnotes|}}} | '''Talababa{{\}}Sanggunian'''{{break}}{{{footnotes}}} }}

}}&lt;!-- Tracking categories:

--&gt;{{main other|{{#if:{{{trading_name|}}}|[[Kategorya:Pahinang may infobox company na gumagamit ng pangalang pangnegosyo]]
}}{{#ifeq:{{{logo|{{{company_logo|{{wikidata|property|raw|P154}}}}}}}}|{{{logo|{{{company_logo|}}}}}}||[[Kategorya:Pahinang may infobox company na may logo mula wikidata]]
}}{{#if:{{{image|}}}|{{#ifeq:{{#invoke:string|replace|{{{image|}}}| |_}}|{{#invoke:string|replace|{{{logo|{{{company_logo|{{wikidata|property|raw|P154}}}}}}}}| |_}}|[[Kategorya:Pahinang may infobox company na may dobleng larawan]]|}}|}}
}}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for clobbered parameters|check|nested=1|template=Infobox company|cat={{main other|Category:Pages using infobox company with ignored parameters}}
|name; company_name|logo; company_logo|logo_alt; alt|trade_name; trading_name|former_names; former_name|type; company_type|predecessors; predecessor|successors; successor|foundation; founded|founders; founder|defunct; dissolved|hq_location; location|hq_location_city; location_city|hq_location_country; location_country|num_locations; locations|areas_served; area_served|net_income; profit|net_income_year; profit_year|owners; owner |homepage; website
}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox company with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Pahinang may [[Padron:Infobox company]] na may di alam na parameter na &quot;_VALUE_&quot; | ignoreblank=y | alt | area_served | areas_served | assets | assets_year | aum | brands | company_logo | company_name | company_type | defunct | dissolved | divisions | embed | equity | equity_year | fate | footnotes | former_name | former_names | foundation | founded | founder | founders | genre | homepage | hq_location | hq_location_city | hq_location_country | image | image_alt | image_caption | image_size | image_upright | income_year | industry | ISIN | ISIN2 | ISIN3 | key_people | location | location_city | location_country | locations | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | members | members_year | module | name | native_name | native_name_lang | net_income | net_income_year | num_employees | num_employees_year | num_locations | num_locations_year | operating_income | owner | owners | parent | predecessor | predecessors | production | production_year | products | profit | profit_year | rating | ratio | revenue | revenue_year | romanized_name | services | subsid | successor | successors | traded_as | trade_name | trading_name | type | website| qid | fetchwikidata | suppressfields | noicon | nocat | demo | categories }}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>115535c7195a7ontu91ls781veuij2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagliliwaliw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128008</id>
    <revision>
      <id>2213130</id>
      <parentid>2148949</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8923" sha1="qhn2z78ytyo5lvmh6j9kyjqfnrixogk" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=Hulyo 2024}}
[[File:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|Mga nagliliwaliw sa isang [[oasis]] sa [[Tsile]].]]
&lt;!-- Panatilihin ang paggamit sa tuldik sa unang banggit ng paksa. --&gt;&lt;!-- Oras po ang ginagamit sa karaniwang diskurso, hindi panahon&gt; --&gt;
'''Pagliliwalíw''' ([[salitang-ugat|ugat]]: '''liwalíw''') ang pagpapahinga ng [[isip]] at [[katawan]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=liwaliw - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/liwaliw |access-date=2024-07-07 |website=diksiyonaryo.ph}}&lt;/ref&gt; Binibigyang-kahulugan din ito bilang ang kalidad ng karanasan o bilang '''líbreng óras'''.&lt;ref name=&quot;Kelly 1996 17–27&quot;&gt;{{Cite book |last=Kelly |first=John |title=Leisure |url=https://archive.org/details/leisure0000kell_i3t9 |publisher=Allyn and Bacon |year=1996 |isbn=978-0-13-110561-4 |edition=3 |location= |pages=[https://archive.org/details/leisure0000kell_i3t9/page/17 17]–27 |language=en |trans-title=Pagliliwaliw}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=[[Ann Arbor]], [[Michigan]] |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |language=en |trans-title=Ukol sa Pagliliwaliw: Panimula |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; Libreng oras ang tawag sa [[oras]] na ginagamit ng mga tao na labas sa kanilang pang-araw-araw na gawain, tulad ng [[negosyo]], [[trabaho]], [[gawaing pambahay]], at [[edukasyon]], gayundin ang mga mahahalagang gawain tulad ng [[pagkain (gawain)|pagkain]] at [[pagtulog]]. Madalas na itinuturing na pagliliwaliw ang isang gawain kung ito ay malayang piniling gawin ng isang tao. Kumbaga, ginawa niya ito kasi &quot;gusto niya lang&quot;.&lt;ref name=&quot;Kelly 1996 17–27&quot; /&gt; Binigyang-kahulugan ito ng Amerikanong ekonomistang si [[Thorstein Veblen]] bilang &quot;ang hindi produktibong paggamit ng oras&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |url=https://archive.org/details/theoryofleisurec0000thor |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/theoryofleisurec0000thor/page/46 46] |language=en |trans-title=Ang Teorya ng Klase ng Pagliliwaliw}}&lt;/ref&gt; Mahirap bigyang-kahulugan ang libreng oras dahil sa daming paraan upang malaman ang [[esensiya]] nito. Halimbawa, sa [[sosyolohiya]], isa itong puwersang panlipunan; sa [[sikolohiya]] naman, ito ay isang estado at kondisyon ng kaisipan at emosyon. Mula sa pananaw ng [[pananaliksik]], parehong masusukat at makukumpara ang mga ito sa paglipas ng panahon at lugar.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Turcot |first=Laurent |date=2016-04-13 |title=The Origins of Leisure |trans-title=Ang mga Pinagmulan ng Pagliliwaliw |url=https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure |journal=International Innovation |language=en}}&lt;/ref&gt;

Saklaw ng [[araling panliwaliw]] at [[sosyolohiya ng pagliliwaliw]] ang pag-aaral at pagsusuri sa gawaing ito. Iba ang [[pag-aaliw]] sa pagliliwaliw dahil sadyang ginagawa ang pag-aaliw na kinabibilangan din ng pagliliwaliw. Kinokonsidera ng mga ekonomista ang pagliliwaliw bilang kapantay sa sahod sa mga kinokonsiderang mahalaga ng mga nagtatrabaho. Gayunpaman, madalas ay naghahalo ang ibig sabihin ng liwaliw sa trabaho, dahil posibleng ikonsidera ng ilang tao na [[tuwa|nakakatuwang]] magtrabaho.&lt;ref&gt;{{cite journal|authors=Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; &amp; Saunders, Peter|year=2005|title=The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time|journal=Social Indicators Research|volume=73|issue=1|pp=43–70|url=http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf|format=PDF}}&lt;/ref&gt; Kaugnay na konsepto nila ang pagliliwaliw na may kasama, tulad ng mga gawaing ekstrakurikular tulad ng [[palakasan]].

Isang [[karapatang pantao]] ang [[karapatang magliwaliw]]. Nakasulat ito sa ika-24 na artikulo ng [[Pandaigdig na Pagpapahayag ng mga Karapatan ng Tao]].
&lt;!-- TODO: Yung kasaysayan na bahagi, i-restructure upang maging focus muna yung sa Pilipinas bago ang ibang mga bansa. --&gt;
== Uri ==
Nakadepende sa antas ng pormalidad ang mga gawaing panliwaliw, mula sa mga kaswal na mga gawain hanggang sa mga organisadong gawain tulad ng palakasan. Marami sa mga ito ay maituturing na mga libangan na isinasagawa dahil sa personal na kaligayahan, madalas nang regular, at madalas ding humahantong sa kasiyahang dulot ng pagdebelop sa kakayahan o sa pagkilala sa mga nagawa. Pabago-bago ang mga libangan palagi sa bawat pagpalit ng mga lipunan.

Ginagamit ng mga sosyologo ang pananaw ng seryosong pagliliwaliw ({{Lang-en|serious leisure perspective}}) na unang ipinanukala ni Robert Stebbins. Ayon dito, may tatlong kategorya ang panliliwaliw: kaswal, seryoso, at proyekto.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Stebbins |first=Robert |title=Serious Leisure – A Perspective for Out Time |url=https://archive.org/details/seriousleisurepe0000steb |publisher=Transaction Publishers |year=2015 |isbn=978-0-7658-0363-4 |location=[[New Brunswick, New Jersey|New Brunswick]], [[New Jersey]] |language=en |trans-title=Seryosong Pagliliwaliw – Pananaw sa Libreng Oras}}&lt;/ref&gt;

=== Seryosong panliliwaliw ===
Seryosong panliliwaliw ang sistematikong paghahanap ng mga tao sa isang gawaing may silbi, interesante, at nakakatupad sa mga pangarap, na maituturing minsan na isang karera. Halimbawa nito ay ang [[Pangongolekta ng selyo|pangongolekta]] ng mga [[selyo]] o pagpapanatili sa isang pampublikong [[liwasan]].

Maikakategorya sa tatlo ang mga táong nagsasagawa ng seryosong panliliwaliw: [[baguhan]], [[boluntaryo]], o [[Libangan (gawain)|nanlilibang]]. Iba sila sa mga kaswal na nagliliwaliw dahil sa kanilang mas mataas na antas ng pagpupursige, kaalaman, at ensayong kinakailangan upang magawa ang mga ito.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Kaswal na panliliwaliw ===
Kaswal na panliliwaliw ang mga gawain kung saan natatangap agad ng mga tao ang kasiyahan mula sa pagsasagawa nito. Madalas itong maiksi at nangangailangan ng konti o walang pag-eensayo upang magawa ang mga ito.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Halimbawa nito ay ang panonood ng [[telebisyon]] o ng [[Sinehan|sine]], o lumangoy-langoy sa tabing-dagat.

=== Proyektong panliliwaliw ===
Proyektong panliliwaliw ang mga gawain na mabilisan pero medyo komplikado. Madalas itong isahan lang o paminsan-minsang isinasagawa sa libreng oras.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Halimbawa nito ay ang pagsasaayos sa mga sirang [[muwebles]] o [[hardin]].

== Pagkakaiba sa kultura ==
[[File:Snake charmers2.jpg|thumb|Mga [[nang-aakit ng ahas]] sa [[Morocco]] noong ika-19 na siglo.]]
Magkakaiba ang oras na nagagamit ng mga tao para sa pagliliwaliw sa bawat lipunan, pero napansin sa mga pag-aaral sa [[antropolohiya]] na mas maraming oras sa pagliliwaliw ang mga táong kabilang sa mga lipunang [[nangangaso]] kesa sa mga katulad nilang nasa mas komplikadong mga lipunan.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Just|first=Peter|date=1980|title=Time and Leisure in the Elaboration of Culture|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-anthropological-research_spring-1980_36_1/page/105|trans-title=Oras Pagliliwaliw sa Elaborasyon ng Kultura|lang=en|journal=Journal of Anthropological Research|volume=36|issue=1|pages=105–115|jstor=3629555|doi=10.1086/jar.36.1.3629555|s2cid=152360790}}&lt;/ref&gt; Dahil dito, minsan ay napagkakamalan ang mga ito ng ibang mga lipunan bilang mga [[tamad]], kagaya ng kaso ng tribong [[Shoshone]] sa [[Hilagang Amerika]] nung dumating ang mga Europeo.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Farb |first=Peter |author-link=Peter Farb |title= Man's Rise to Civilization As Shown by the Indians of North America from Primeval Times to the Coming of the Industrial State|lang=en|trans-title=Ang Pag-angat ng Tao sa Sibilisasyon na Ipinapakita ng mga Indiyano ng Hilagang Amerika mula sa Sinaunang Panahon papunta sa Pagsisimula ng Estadong Industriyal |url=https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich/page/28 28] |year=1968 |publisher=[[E.P. Dutton]] |location=[[Lungsod ng New York]] |id={{LCC|E77.F36}}}}&lt;/ref&gt;

Mas maraming oras sa pagliliwaliw ang mga lalaking Europeo at Amerikano kumpara sa mga babae, dahil sa mga responsibilidad sa bahay gayundin ang pagdami ng mga babaeng nagtatrabaho. Tinatayang nasa isa hanggang siyam na oras ang haba ng magagamit na oras sa pagliliwaliw ng mga lalaki kesa sa mga babae kada linggo.&lt;ref&gt;{{cite book| publisher = OECD Organisation for Economic Co-operation and Development| title = Society at a Glance 2009|trans-title=Isang Sulyap sa Lipunan 2009|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
* [[Aliwan]]
* [[Ekonomika ng paggawa]]
* [[Libangan (gawain)|Hilig]]
* [[Libangan]]
* [[Pag-aaliw]]

==Sanggunian==
{{Reflist}}

{{Authority control}}

[[Kategorya:Paglilibang]]
[[Kategorya:Pansariling buhay]]
[[Kategorya:Pagliliwaliw|*]]</text>
      <sha1>qhn2z78ytyo5lvmh6j9kyjqfnrixogk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Judi Dench</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141514</id>
    <revision>
      <id>2213140</id>
      <parentid>2108803</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:42:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78275" sha1="62s1mx10viyfnrvoet4xdz727a81c9m" xml:space="preserve">{{Infobox person
 | honorific_prefix = [[Dama]]
 | name             = Judi Dench
 | honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|sep=|CH|DBE|FRSA|size=100%}}
 | image            = Judi_Dench_at_the_BAFTAs_2007.jpg
 | caption          = Dench sa [[60th British Academy Film Awards]] noong 2007
 | birth_name       = Judith Olivia Dench
 | birth_date       = {{Birth date and age|df=yes|1934|12|9}}
 | birth_place      = [[Heworth, York|Heworth]], [[North Riding of Yorkshire]], England
 | occupation       = {{Hlist|Aktres|Artista|May-Akda}}
 | years_active     = 1957–kasalukuyan| spouse           = {{marriage|[[Michael Williams (aktor)|Michael Williams]]|5 February 1971|11 January 2001|end=died}}
 | children         = [[Finty Williams]]
 | relatives        = {{Plainlist|
* [[Jeffery Dench]] (kapatid)
* [[Emma Dench]] (pamangkin)
* [[Rebekah Elmaloglou]] (pinsan)
* [[Sebastian Elmaloglou]] (pinsan)
}}
}}
'''Dame Judith Olivia Dench''' {{Post-nominals|CH|DBE|FRSA}} (ipinanganak noong ika-9 Disyembre 1934)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1839300.stm|title= Entertainment: Hollywood's premier Dame|work=BBC News |date=24 February 2002|accessdate= 13 January 2012}}&lt;/ref&gt; isang Ingles na aktres, artista at may-akda. Ginawa ni Denchang kanyang propesyonal na debut noong 1957 kasama ang [[Matandang Vic|Old Vic Company]]. Sa mga sumunod na taon, gumanap siya sa iba-ibang [[Nagpe-play ang Shakespeare|Shakespeare's plays]], bilang si [[Ophelia]] sa ''[[Hamlet]]'', [[Juliet]] sa ''[[Romeo at Julieta|Romeo and Juliet]]'', at [[Lady Macbeth]] sa ''[[Macbeth]]''. Kahit halos lahat ng kanyang gawa ay nasa loob ng teatro, nagawa pa rin niyang kumuha ng papel sa mga pelikula at nanalo ng [[BAFTA Film Award para sa Newcomer sa Nangungunang Film Roles|BAFTA Award as Most Promising Newcomer]]. Nakakuha siya ng magagandang mga reviews para sa kanyang pangunahing pagganap sa musikal na''[[Cabaret (musikal)|Cabaret]]'' noong 1968.

Sa sumunod na dalawang dekada, itinatag ni Dench ang sarili bilang isa sa mga pinaka makabuluhang performer sa teatro ng British, nagtatrabaho para sa [[Royal National Theatre|National Theatre Company]] at ang [[Royal Shakespeare Company]] . Nakatanggap siya ng kritikal na pagpapahalaga sa kanyang trabaho sa telebisyon sa panahong ito, sa seryeng ''[[Isang Maayong Romansa (1981 TV series)|A Fine Romance]]'' (1981–1984) at ''[[As Time Goes By]]'' (1992-2005), sa kapwa niya gaganapin ang mga naka-star na mga tungkulin. Ang kanyang mga paglitaw sa pelikula ay madalang, at may kasamang mga papel na sumusuporta sa mga pangunahing pelikula, tulad ng ''[[Isang silid na may Tingnan (1985 film)|A Room with a View]]'' (1986), bago siya tumaas sa international fame bilang [[M (James Bond)|M]] sa ''[[Gintong mata|GoldenEye]]'' (1995), isang papel na ipinagpatuloy niya sa paglalaro sa mga [[James Bond (serye ng pelikula)|pelikulang ''James Bond'']] hanggang sa ''[[Skyfall]]'' (2012).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cinemablend.com/news/1759799/judi-dench-always-has-to-correct-one-fact-about-her-time-on-the-james-bond-movies|title=Judi Dench Always Has To Correct One Fact About Her Time On The James Bond Movies|publisher=Cinema Blend|date=5 January 2018|accessdate=25 December 2018}}&lt;/ref&gt;

Bilang maka-pitong beses na nominado ng [[Gawad Academy|Award ng Academy]], si Dench ay nanalo ng [[Academy Award para sa Pinakamahusay na Pagsuporta sa Aktres|Academy Award para sa Best Supporting Actress]] para sa kanyang pagganap bilang [[Elizabeth I ng Inglatera|Queen Elizabeth I]] sa ''[[Shakespeare sa Pag-ibig|Shakespeare in Love]]'' (1998); ang kanyang iba pang mga tungkulin na hinirang na Oscar ay sa ''[[ginang brown|Mrs Brown]]'' (1997), ''[[Chocolat (2000 na pelikula)|Chocolat]]'' (2000), ''[[Iris (2001 na pelikula)|Iris]]'' (2001), ''[[Kasama ni Mrs Henderson|Mrs Henderson Presents]]'' (2005), Mga ''[[Mga tala sa isang iskandalo (pelikula)|Tala sa isang Scandal]]'' (2006) at ''[[Philomena (pelikula)|Philomena]]'' (2013). Nakatanggap din siya ng maraming iba pang mga pag- [[Listahan ng mga parangal at nominasyon na natanggap ni Judi Dench|accolade]] para sa kanyang pagkilos sa teatro, pelikula, at telebisyon; kasama ang iba pang mga parangal na parangal kabilang ang anim na [[British Academy Film Awards]], apat na [[BAFTA TV Awards]], pitong [[Olivier Award]]s, dalawang [[Mga Gawad ng Guild ng Screen Actors|Screen Actors Guild Awards]], dalawang [[Golden Globe Awards]], at isang [[Gawad Tony|Tony Award]] . Tumanggap din siya ng [[BAFTA Academy Fellowship Award|BAFTA Fellowship]] noong 2001, at ang [[Lipunan ng Espesyal na Award ng Lipunan ng London Theatre|Special Olivier Award]] noong 2004. Noong Hunyo 2011, nakatanggap siya ng isang [[Pagsasama-sama ng British Film Institute|pakikisama]] mula sa [[British Film Institute]] (BFI).&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-13886478 &quot;Dame Judi Dench receives BFI fellowship&quot;] 23 June 2011, BBC News&lt;/ref&gt; Ang Dench ay isang Fellow din ng [[Royal Lipunan ng Sining|Royal Society of Arts]] ( [[Listahan ng mga Fellows ng Royal Society of Arts|FRSA]] ).

== Maagang buhay ==
Ipinanganak si Dench sa [[Heworth, York]] . Ang kanyang ina, si Eleanora Olive ( [[Mga pangalan sa kasal at dalaga|''née'']] Jones), ay ipinanganak sa [[Dublin]], Ireland. Ang kanyang ama na si Reginald Arthur Dench (1897-1964), isang doktor, ay ipinanganak sa [[Dorset]], England, at kalaunan ay lumipat sa Dublin, kung saan siya pinalaki.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/11/22/dame-judi-dench-on-playing-the-inspiring-philomena.html |title=Dame Judi Dench on Playing the Inspiring Philomena |work=The Daily Beast |date= |accessdate=11 February 2014}}&lt;/ref&gt; Nakilala niya ang ina ni Dench habang nag-aaral siya ng gamot sa [[Kolehiyong Trinity, Dublin|Trinity College, Dublin]] .&lt;ref&gt;{{cite news | title=The Importance of Dame Judi | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/uk/2000/newsmakers/2241129.stm |work=BBC News | date=6 September 2002| accessdate=16 February 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/judi-dench/philomena-lee-film_b_4222611.html |title=The Extraordinary Story of an Extraordinary Woman &amp;#124; Judi Dench |work=The Huffington Post |date= 6 November 2013|accessdate=11 February 2014}}&lt;/ref&gt;

Si Dench ay nag [[Ang Mount School, York|-]] aral [[Ang Mount School, York|sa Mount School]], isang [[Relasyong Panrelihiyon ng mga Kaibigan|Quaker]] independiyenteng sekundaryong paaralan sa [[York]], at naging isang Quaker.&lt;ref name=&quot;retirement&quot;&gt;{{cite news |author=Michael Billington |title=Please God, not retirement |url=http://film.guardian.co.uk/oscars2006/story/0,,1699880,00.html |work=The Guardian |location=UK |date=12 September 2005 |accessdate=16 February 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dame&quot;&gt;{{cite news |author=Michael Billington |title=Judi Dench: Nothing like the Dame |url=http://film.guardian.co.uk/Feature_Story/Guardian/0,,44053,00.html |work=The Guardian |location=UK |date=23 March 1998| accessdate=16 February 2009}}&lt;/ref&gt; Ang kanyang mga kapatid, na isa sa mga aktor na si [[Jeffery Dench]], ay ipinanganak sa [[Tyldesley|Tyldesley, Lancashire]] . .&lt;ref name=&quot;retirement&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dame&quot;/&gt; Ang kanyang pamangkin na si [[Emma Dench]], ay isang istoryador ng [[sinaunang Roma]] .&lt;ref&gt;{{cite news|title=Emma Dench|url=http://harvardmagazine.com/2010/03/emma-dench|accessdate=11 September 2010|newspaper=[[Harvard Magazine]]|date=March–April 2010}}&lt;/ref&gt;

== Karera ==
Sa Britanya, si Dench ay nakabuo ng isang reputasyon bilang isa sa mga pinakadakilang aktres sa panahon ng digmaan pagkatapos ng digmaan, lalo na sa pamamagitan ng kanyang trabaho sa teatro, na naging kalakasan niya sa buong kanyang karera. Mahigit isang beses siyang pinangalanang numero uno sa botohan para sa pinakamahusay na aktor ng Britain.&lt;ref name=gfame&gt;{{cite news | title=Hopkins and Dench named best British actors | date=18 August 2005 | url=http://film.guardian.co.uk/news/story/0,12589,1551503,00.html |work=The Guardian |location=UK | accessdate=29 December 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=tfame&gt;{{cite news | title=Connery and Dench Top Legend Poll | date=25 February 2005 | url=http://www.timeout.com/film/news/303/connery-and-dench-top-legend-poll.html | publisher=Time Out Group | accessdate=29 December 2006 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071106003837/http://www.timeout.com/film/news/303/connery-and-dench-top-legend-poll.html | archivedate=6 November 2007 | df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

=== Mga unang trabaho ===
Sa pamamagitan ng kanyang mga magulang, si Dench ay regular na nakikipag-ugnay sa teatro. Ang kanyang ama, isang manggagamot, ay din ang [[Pangkalahatang practitioner|GP]] para sa teatro sa York, at ang kanyang ina ay ang tagaayos ng mga damit nito.&lt;ref name=&quot;Talk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.talktalk.co.uk/entertainment/film/biography/artist/judi-dench/biography/61?page=1|title=Judi Dench – biography|publisher=TalkTalk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924113330/http://www.talktalk.co.uk/entertainment/film/biography/artist/judi-dench/biography/61?page=1|archivedate=24 September 2015}}&lt;/ref&gt; Ang mga aktor ay madalas na nanatili sa sambahayan ng Dench. Sa mga panahong ito, si Judi Dench ay kasangkot sa isang di-propesyonal na batayan sa unang tatlong mga pagbubunga ng modernong pagbabagong-buhay ng [[Nagpe-play ang Misteryo ng York|York Mystery Plays]] noong 1951, 1954 at 1957.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mystery Plays Archive|url = http://www.yorkmysteryplays.org|publisher=National Centre for Early Music|accessdate=11 March 2018}}&lt;/ref&gt; Sa ikatlong produksiyon ay ginampanan niya ang papel ng [[Maria|Birheng Maria]], na gumanap sa isang nakapirming yugto sa Mga [[Mga Museo ng York Museum|Museo]] ng [[Mga Museo ng York Museum|Museo]] .&lt;ref name=mysteries&gt;{{cite news | title = Dame Judi speaks up for Mystery Plays | date = 18 September 2003 | url = http://www.holdthefrontpage.co.uk/CAMPAIGNS/2003/09sep/030918judi.shtml | work = HoldTheFrontPage.co.uk | accessdate = 29 December 2006 | url-status=dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061209124215/http://www.holdthefrontpage.co.uk/campaigns/2003/09sep/030918judi.shtml | archivedate = 9 December 2006 | df = dmy-all }}&lt;/ref&gt; Bagaman sa una ay nagsanay siya bilang isang set designer, naging interesado siya sa paaralan ng drama habang ang kanyang kapatid na si Jeff ay nag-aral sa [[Central School of Speech and Drama|Central School of Speech at Drama]] .&lt;ref name=&quot;Talk&quot;/&gt; Nag-apply siya at tinanggap ng School, pagkatapos ay batay sa [[Royal Albert Hall]], London, kung saan siya ay isang kaklase ni [[Vanessa Redgrave]], nagtapos at iginawad ng apat na mga gantimpala sa pag-arte, kasama ang Gold Medal bilang Outstanding Student.&lt;ref name=&quot;Talk&quot;/&gt;

Noong Setyembre 1957, ginawa niya ang kanyang unang propesyonal na paglabas ng entablado kasama ang [[Matandang Vic|Old Vic Company]], sa [[Royal Court Theatre, Liverpool|Royal Court Theatre]], Liverpool, bilang [[Ophelia (character)|Ophelia]] sa ''[[Hamlet]]'' . Ayon sa reviewer para sa ''[[Pamantayang Gabi ng London|London Evening Standard]]'', si Dench ay may &quot;talento na ipapakita upang mas mahusay na kalamangan kapag nakuha niya ang ilang pamamaraan upang sumabay dito.&quot; &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Judi Dench: With A Crack In Her Voice|last=Miller|first=John|publisher=[[Hachette UK]]|year=2013|isbn=9781780226446|page=30}}&lt;/ref&gt;  Pagkatapos ay ginawa ni Dench ang kanyang debut sa London sa parehong produksiyon sa Old Vic. Nanatili siyang miyembro ng kumpanya sa loob ng apat na mga panahon, 1957–1961, ang kanyang mga tungkulin kasama si Katherine sa ''[[Henry V (maglaro)|Henry V]]'' noong 1958, (na siyang dinaluhan din ng New York City), at ayon sa direksyon at dinisenyo ni [[Franco Zeffirelli]] . Sa panahong ito, nilibot niya ang Estados Unidos at Canada at lumitaw sa [[Yugoslavia]] at sa [[Edinburgh Festival]] . Sumali siya sa [[Royal Shakespeare Company]] noong Disyembre 1961, nilalaro ang Anya sa ''[[Ang Cherry Orchard|The Cherry Orchard]]'' sa [[Aldwych Theatre]] sa London at ginawang debut niya ang [[Stratford-upon-Avon]] noong Abril 1962 bilang Isabella sa ''[[Sukatin para sa Panukala|Panukala para sa Panukala]]'' . Kasunod niya ay ginugol ang mga panahon sa repertory kapwa kasama ang [[Nottingham Playhouse|Playhouse]] sa [[Nottingham]] mula Enero 1963, (kasama ang isang West Africa na paglalakbay bilang [[Lady Macbeth]] para sa [[Konseho ng British|British Council]] ) at kasama ang [[Oxford Playhouse|Playhouse Company]] sa [[Oxford]] mula Abril 1964.

Noong 1964, lumitaw si Dench sa telebisyon bilang Valentine Wannop sa [[Teatro 625|Theatre 625]] 's adaptation ng [[Pagtatapos ng Parade|Parade's End]], na ipinakita sa tatlong yugto. Sa parehong taon, ginawa niya ang kanyang debut sa pelikula sa ''[[Ang Ikatlong Lihim (pelikula)|The Three Secret]]'', bago itampok sa isang maliit na papel sa [[Sherlock Holmes]] thriller ''[[Isang Pag-aaral sa Terror|A Study in Terror]]'' (1965) kasama ang kanyang kasamahan sa Nottingham Playhouse na si [[John Neville (artista)|John Neville]] .&lt;ref&gt;{{Cite book|title=And Furthermore|url=https://archive.org/details/andfurthermore0000denc_k6v1|last=Dench|first=Judi|publisher=[[Weidenfeld &amp; Nicolson|W&amp;N]]|year=2012|isbn=9781780224404|location=|page=[https://archive.org/details/andfurthermore0000denc_k6v1/page/157 157]}}&lt;/ref&gt;  Nagsagawa ulit siya sa Theatre ng BBC 365 noong 1966, bilang Terry sa apat na bahagi na serye na [[Nakikipag-usap sa isang estranghero|pakikipag-usap sa isang estranghero]], kung saan nanalo siya ng isang BAFTA Television para sa Pinakamagaling na Aktres.&lt;ref name=debrett&gt;{{cite web |url=http://www.debretts.com/people-of-today-profile?person=12682 |title=Judith Olivia (Judi) Dench |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140221085438/http://www.debretts.com/people-of-today-profile?person=12682 |archivedate=21 February 2014 |accessdate=29 January 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://awards.bafta.org/keyword-search?keywords=judi+dench |title=BAFTA Awards Search: Judi Dench |publisher=British Academy of Film and Television Arts |access-date=9 September 2018 }}&lt;/ref&gt;

=== Kasikatan ===
Ang 1966 [[BAFTA Award for Most Promising Newcomer sa Nangungunang Mga Pelikulang Pelikula|BAFTA Award for Most Promising Newcomer to Leading Film Roles ay]] nagbigay daan kay Dench para sa kanyang pagganap sa ''[[Four in the Morning]]'' at ito ay sinundan noong 1968&amp;nbsp;ng isang BAFTA [[British Academy Television Award para sa Pinakamahusay na Aktres|Television Best Actress Award]] para sa kanyang papel sa [[John Hopkins (manunulat)|John Hopkins]] '1966 BBC drama ''[[Talk to a Stranger]]'' .&lt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Judith Olivia (Judi) Dench |url=http://www.debretts.com/people-of-today-profile?person=12682 |work=People of Today |publisher=Debrett's |accessdate=29 January 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140221085438/http://www.debretts.com/people-of-today-profile?person=12682 |archivedate=21 February 2014}}&lt;/ref&gt;

Noong 1968, siya ay inalok ng papel ni Sally Bowles sa musikal na ''[[Cabaret (musikal)|Cabaret]]'' . Tulad ng iniulat ni [[Sheridan Morley]] : &quot;Sa una ay naisip niyang nagbibiro. Hindi pa siya nagawa ng isang musikal at mayroon siyang isang hindi pangkaraniwang masiglang tinig na parang may permanenteng lamig. Kaya't natakot siya sa pag-awit sa publiko na siya ay nag-audition mula sa mga pakpak, na iniwan ang mga pianista sa entablado &quot;.&lt;ref&gt;{{cite book | title=The great stage stars: distinguished theatrical careers of the past and present | author=Sheridan Morley | publisher=Angus &amp; Robertson | location=London | year=1986 | isbn=978-0-207-14970-2}}&lt;/ref&gt; Ngunit nang mabuksan ito sa [[Palace Theatre, London|Palasyo ng Theatre]] noong Pebrero 1968, si [[Frank Marcus]], na nagrerepaso para sa Mga ''Plays at Player'', ay nagkomento na: &quot;Kumanta siya nang maayos. Ang pamagat ng kanta, lalo na, ay inaasahan na may mahusay na pakiramdam. &quot;

Matapos ang isang mahabang takbo ng ''Cabaret'', muli siyang sumama sa [[Royal Shakespeare Company|RSC na]] gumawa ng maraming mga pagpapakita sa kumpanya sa Stratford at London sa halos dalawampung taon, na nanalo ng maraming &quot;pinakamahusay na aktres&quot; na mga parangal. Kabilang sa kanyang mga tungkulin sa RSC, siya ang Duchess sa ''[[Ang Duchess ng Malfi|The Duchess ng Malfi ni]]'' [[John Webster]] noong 1971. Sa panahon ng Stratford 1976, at pagkatapos sa Aldwych noong 1977, nagbigay siya ng dalawang palabas sa komedya, una sa pagtatanghal ni [[Trevor Nunn]] ng ''[[Ang Komedya ng Mga Mali|The Comedy of Errors]]'' bilang Adriana, pagkatapos ay nakipagtulungan kay [[Donald Sinden]] bilang Beatrice at Benedick sa [[John Barton (director)|John Barton]] Muling nabuhay ang &quot;British Raj&quot; ng ''[[Karamihan sa Ado Tungkol sa Wala]]'' . Tulad ng isinulat ni [[Bernard Levin]] sa ''[[Ang Linggo ng Panahon|The Sunday Times]]'' : &quot;... &amp;nbsp; pagpapakita nang higit pa na siya ay isang komiks na aktres ng kasanayan ng katunggali, marahil ang pinakamainam na mayroon tayo. &quot; &lt;ref&gt;{{cite book | title=London stage in the 20th century | url=https://archive.org/details/londonstagein20t0000tani | author=Robert Tanitch | publisher=Haus Publishing | location=London | year=2007 | isbn=978-1-904950-74-5}}&lt;/ref&gt; Ang isa sa mga pinaka kilalang mga nagawa niya sa RSC ay ang kanyang pagganap bilang Lady Macbeth noong 1976. Ang inihayag na produksiyon ni Nunn ng ''[[Macbeth|Macbeth ay]]'' unang itinanghal na may disenyo ng [[Minimalism|minimalist]] sa teatro ng [[Ang Iba pang Lugar (teatro)|The Other Place]] sa Stratford. Ang maliit na yugto ng pag-ikot na ito ay nakatuon ng pansin sa [[Sikolohiya|sikolohikal na]] dinamika ng mga character, at kapwa [[Ian McKellen]] sa papel na pamagat, at Dench, ay natanggap ng napakahusay na mga abiso. &quot;Kung hindi ito mahusay na pagkilos hindi ko alam kung ano ang&quot;, sumulat kay [[Michael Billington (kritiko)|Michael Billington]] sa ''[[Ang tagapag-bantay|The Guardian]]'' . &quot;Nakapagtataka sa akin kung ang pagganap ay naitugma sa anuman sa henerasyon ng artista na ito&quot;, komento ni [[John Courtenay Trewin|JC Trewin]] sa ''[[Ang Ginang (magazine)|The Lady]]'' . Inilipat ang produksiyon sa London, pagbubukas sa [[Warehouse ng Donmar|Donmar Warehouse]] noong Setyembre 1977, at inangkop para sa telebisyon, kalaunan ay inilabas sa VHS at DVD. Nanalo si Dench sa [[Ang Lipunan ng West End Theatre|SWET]] Best Actress Award noong 1977.

Hinirang si Dench para sa isang [[British Academy of Film at Telebisyon Sining|BAFTA]] para sa kanyang tungkulin bilang Hazel Wiles sa 1979 drama ng [[BBC]] ''[[Sa Mga Daga ng Giant|On Giant's Shoulders]]'' .&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.bafta.org/search.html?pageNo=38&amp;q=actress&amp;w=true | title=Dench's nomination for ''On Giant's Shoulders''| work=[[British Academy of Film and Television Arts|BAFTA]] website| accessdate=23 April 2012}}&lt;/ref&gt; Noong 1989, siya ay itinapon bilang Pru Forrest, ang matagal nang tahimik na asawa ni Tom Forrest, sa opera ng sabon ng [[BBC|BBC na]] ''[[Ang mga Archer|The Archers]]'' sa ika-10,000 edisyon nito.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/radio4/archers/backstage/14000.shtml|title=The Archers Backstage|work=[[BBC Online]]|accessdate=6 August 2010}}&lt;/ref&gt; Siya ay nagkaroon ng isang romantikong papel sa pelikula ng telebisyon sa telebisyon ng BBC na ''[[Langrishe, Go Down (pelikula)|Langrishe, Go Down]]'' (1978), kasama si [[Jeremy Irons]] at isang screenshot ng [[Harold Pinter]] mula sa nobelang [[Aidan Higgins]], sa direksyon ni [[David Jones (director)|David Jones]], kung saan nilalaro niya ang isa sa tatlong magkapatid na spinster na nakatira sa isang pagkalanta sa mansyon ng Irish sa kanayunan ng [[County Waterford|Waterford]] . Ginawa ni Dench ang kanyang pasinaya bilang isang direktor noong 1988 kasama ang [[Renaissance Theatre Company|Renaissance Theatre Company Company]] 's touring season, ''Renaissance Shakespeare on the Road'', kasama ng [[Sinabi ni Birmingham Rep|Birmingham Rep]], at nagtatapos sa isang tatlong buwang repertory program sa [[Phoenix Theatre (London)|Phoenix Theatre]] sa London. Ang kontribusyon ni Dench ay isang dula ng ''[[Karamihan sa Ado Tungkol sa Wala|Karamihan sa Ado About Wala]]'', na itinakda sa [[Panahon ng Napoleoniko|panahon ng Napoleonic]], na pinagbidahan nina [[Kenneth Branagh]] at [[Emma Thompson]] bilang Benedick at Beatrice. Gumawa siya ng maraming mga pagpapakita sa West End kasama na ang papel ng Miss Trant sa 1974 na bersyon ng musikal ng ''[[Ang Mabuting Kasamahan|The Magandang Kasamahan]]'' sa [[Her Majesty's Theatre|The Majesty's Theatre]] . Noong 1981, si Dench ay dahil sa paglalaro ng [[Grizabella]] sa orihinal na produksiyon ng mga ''[[Pusa (musikal)|Pusa]]'', ngunit pinilit na bunutin dahil sa isang napunit na litid na Achilles, na iniwan si [[Elaine Paige]] upang gampanan ang papel.&lt;ref name=&quot;cats&quot;&gt;{{cite news|author=Staff writers| title=Record-breaking Cats bows out|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/showbiz/1761508.stm|work=BBC News|date=15 January 2002|accessdate=16 February 2009}}&lt;/ref&gt; Siya ay kumilos sa [[Royal National Theatre|National Theatre]] sa London kung saan nilalaro niya ang isang di malilimutang Cleopatra sa Antony at Cleopatra (1987). Noong Setyembre 1995, ginampanan niya si Desiree Armfeldt sa isang pangunahing muling pagbuhay ng [[Stephen Sondheim]] 's ''[[Isang Little Night Music|A Little Night Music]]'', kung saan nanalo siya ng Olivier Award.

Noong 1989, si Judi Dench ay lumabas sa David Tucker na [[Pag-alis ng Malas (TV serial)|Behaving Badly]] para sa Channel 4, batay sa nobela ni Catherine Heath ng parehong pangalan.

=== Tanyag na tagumpay ===
Matapos ang mahabang panahon sa pagitan ng mga [[Mga pelikulang James Bond|pelikulang James Bond na]] ''[[Lisensya upang Patayin]]'' (1989) at ''[[Gintong mata|GoldenEye]]'' (1995), dinala ng mga prodyuser sa Dench upang gampanan bilang papel ni [[M (James Bond)|M]], ang boss ni [[James Bond (character na pampanitikan)|James Bond]] . Ang karakter ay naiulat na modelo sa Dame [[Stella Rimington]], ang tunay na buhay ng ulo ng MI5 sa pagitan ng 1992 at 1996;&lt;ref&gt;{{cite book |last=West |first=Nigel |authorlink=Nigel West |title=Historical dictionary of Ian Fleming's world of intelligence: fact and fiction |year=2010 |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield|Scarecrow Press]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-0-7524-2896-3 |p=[https://archive.org/details/mmi5sfirstspymas00cook/page/45 45] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/mmi5sfirstspymas00cook/page/45 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rimington |authorlink=Stella Rimington |first=Stella |title=Open secret: the autobiography of the former Director-General of MI5 |url=https://archive.org/details/opensecretautobi0000rimi_k5l7 |year=2008 |publisher=[[Arrow Books]] |location=London |isbn=978-0-09-943672-0 |p=[https://archive.org/details/opensecretautobi0000rimi_k5l7/page/244 244]}}&lt;/ref&gt; Dench ay naging unang babae na naglalarawan sa M, na humalili kay [[Robert Brown (artista sa Britanya)|Robert Brown]] .&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bookpage.com/0502bp/stella_rimington.html |publisher=BookPage |title=Her majesty's not-so-secret service |accessdate=14 November 2006 |author=Jay MacDonald |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060826194750/http://www.bookpage.com/0502bp/stella_rimington.html |archivedate=26 August 2006 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20020430/ai_n12622913 |title=Woman tipped to head MI5 in footsteps of Stella Rimington |work=The Independent (London) |accessdate=14 November 2006 |author=Nigel Morris |date=30 April 2002 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071013210329/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20020430/ai_n12622913 |archivedate=13 October 2007 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang ikalabing [[Spy film|siyam na film na spy]] sa [[Si James Bond sa pelikula|serye]] at ang una sa bituin na si [[Pierce Brosnan]] bilang kathang-isip na opisyal ng [[Lihim na Serbisyo ng Intelligence|MI6]], si ''GoldenEye ay'' minarkahan ang unang pelikula ng ''Bond na'' ginawa pagkatapos ng [[Pagbuwag ng Unyong Sobyet|paglusaw ng Unyong Sobyet]] at pagtatapos ng [[Cold War|Digmaang Malamig]], na nagbigay kwento sa likuran ng balangkas. Ang pelikula ay kumita ng isang buong mundo ng US $ 350.7 &amp;nbsp; milyon,&lt;ref name=&quot;nos&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.the-numbers.com/movies/series/JamesBond.php|title=Box Office History for James Bond Movies|accessdate=18 October 2007|work=The Numbers|publisher=Nash Information Service}}&lt;/ref&gt; kasama ang mga kritiko na tinitingnan ang pelikula bilang isang modernisasyon ng serye.&lt;ref name=&quot;QNetwork&quot;&gt;{{cite web|title=GoldenEye|publisher=Qnetwork|url=http://www.qnetwork.com/?page=review&amp;id=348|accessdate=27 April 2007|author=James Kendrick|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120218211646/http://www.qnetwork.com/index.php?page=review&amp;id=348|archivedate=18 February 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;variety&quot;&gt;{{cite news|title=GoldenEye|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|author=Todd McCarthy|url=http://www.variety.com/review/VE1117904690.html?categoryid=31&amp;cs=1|date= 15 November 1995|accessdate=18 November 2006}}&lt;/ref&gt;

Noong 1997, lumitaw si Dench sa kanyang unang papel sa pelikula bilang [[Victoria ng Nagkakaisang Kaharian|Queen Victoria]] sa teleplay na si ''[[ginang brown|Mrs Brown na]]'' [[John Madden (director)|John Madden]], na naglalarawan sa relasyon ni Victoria sa kanyang personal na lingkod at [[paboritong]] [[John Brown (lingkod)|John Brown]], na ginampanan ni [[Billy Connolly]] . Na-file na may hangarin na maipakita sa [[BBC Isa|BBC One]] at sa ''[[Teatro ng obra maestra|obra ng]]'' [[WGBH-TV|WGBH]] 's ''[[Teatro ng obra maestra|Masterpiece Theatre]]'', sa kalaunan ay nakuha ito sa pamamagitan ng [[Miramax Films|Miramax]] mogul [[Harvey Weinstein]], na naramdaman na ang drama film ay dapat makatanggap ng isang theatrical release matapos itong makita at kinuha ito mula sa BBC hanggang sa mga sinehan sa US. .&lt;ref name=&quot;nypost2011&quot;&gt;{{cite news|title=Favorite backer|url=http://www.nypost.com/p/pagesix/favorite_backer_5fPEgAwgoN8ShYF03tW6PI|work=[[New York Post]]|date=8 July 2011|accessdate=17 December 2012|archive-date=7 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907193120/http://www.nypost.com/p/pagesix/favorite_backer_5fPEgAwgoN8ShYF03tW6PI|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Released to generally positive reviews and unexpected commercial success, going on to earn more than $13&amp;nbsp;million worldwide,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mrs Brown (1997)|url=http://www.rottentomatoes.com/m/mrs_brown|website=[[Rotten Tomatoes]]|accessdate=17 December 2012}}&lt;/ref&gt; Inilabas sa pangkalahatang positibong pagsusuri at hindi inaasahang komersyal na tagumpay, na kumita ng higit sa $ 13 &amp;nbsp; milyon sa buong mundo,{{fact}} ang pelikula ay na-screen sa seksyong [[Un tiyak Regard|Un tertentu Regard]] sa [[1997 Festival ng Pelikula ng Cannes|1997 Cannes Film Festival]] .&lt;ref name=&quot;festival-cannes.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/4836/year/1997.html|title=Festival de Cannes: Mrs Brown|accessdate=27 September 2009|work=festival-cannes.com|archive-date=6 Oktubre 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121006194042/http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/4836/year/1997.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Para sa kanyang pagganap, si Dench ay garnered universal acclaim ng mga kritiko at iginawad sa kanyang ika-apat na [[BAFTA Award para sa Pinakamahusay na Aktres sa isang Nangungunang Papel|BAFTA]] at unang nominasyon ng [[Academy Award para sa Pinakamahusay na Aktres|Best Actress]] sa [[70th Academy Awards|ika]] - [[70th Academy Awards]] .&lt;ref name=&quot;awards&quot;&gt;{{cite web |title=Awards for Judi Dench|url=https://www.imdb.com/name/nm0001132/awards|publisher=[[Internet Movie Database]]|accessdate=9 November 2012}}&lt;/ref&gt; Noong 2011, habang tinatanggap ang isang [[British Film Institute|British Film Institute Award]] sa London, nagkomento si Dench na inilunsad ng proyekto ang kanyang karera sa Hollywood at nagbiro na &quot;ito ay salamat kay Harvey, na ang pangalan ko ay may tattoo sa aking likuran&quot;.&lt;ref name=&quot;nypost2011&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://uk.businessinsider.com/judi-dench-got-fake-tattoo-of-harvey-weinsteins-name-on-her-bum-2017-10|title=Here's the actual story about Judi Dench getting a fake 'tattoo' of Harvey Weinstein's name on her 'bum'|publisher=Business Insider UK|date=9 October 2017|accessdate=22 December 2017|archive-date=17 Enero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117133055/http://uk.businessinsider.com/judi-dench-got-fake-tattoo-of-harvey-weinsteins-name-on-her-bum-2017-10|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-36673739|title=Judi Dench gets first tattoo for her 81st birthday|work=BBC News|date=30 June 2016|accessdate=22 December 2017}}&lt;/ref&gt;

Ang iba pang pelikula ni Dench noong 1997 ay ang [[Roger Spottiswoode]]  na  ''[[Tomorrow Never Dies]]'', ang kanyang pangalawang pelikula sa [[Si James Bond sa pelikula|serye]] ng [[Si James Bond sa pelikula|''James Bond'']] .&lt;ref&gt;{{cite news|title=China Resists Western Efforts to Bond|url=http://www.klast.net/bond/tndnews1.html#yeoh|work=[[Daily News (New York)|Daily News]]|date=10 March 1997|accessdate=6 January 2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004225636/http://www.klast.net/bond/tndnews1.html#yeoh|archivedate=4 October 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=main&amp;id=goldeneye.htm|title=GoldenEye|accessdate=14 January 2007|website=[[Box Office Mojo]]}}&lt;/ref&gt; Sa parehong taon, si Dench ay muling nakipag-ugnay sa direktor na si John Madden sa pelikula na ''[[Shakespeare sa Pag-ibig|Shakespeare in Love]]'' (1998), isang romantikong komedya-drama na naglalarawan ng isang pag-ibig na kinasasangkutan ng kalaro ni [[William Shakespeare]], na ginampanan ni [[Joseph Fiennes]], habang isinusulat niya ang dula na ''[[Romeo at Julieta|Romeo at Juliet]]'' . Sa kanyang pagganap bilang [[Elizabeth I ng Inglatera|Queen Elizabeth I]], nagkomento ang ''[[Ang New York Times|The New York Times]]'' na &quot;matalino, Daunting Elizabeth ay isa sa pinakamagandang pagtrato sa pelikula&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9B05E4D9103AF932A25751C1A96E958260|title=FILM REVIEW: Shakespeare Saw a Therapist|date=11 December 1998|accessdate=7 October 2013|newspaper=The New York Times}}&lt;/ref&gt; Nang sumunod na taon, siya ay hinirang para sa karamihan ng mga parangal na may mataas na profile, na nanalong pareho ng [[Academy Award para sa Pinakamahusay na Pagsuporta sa Aktres|Academy Award]] at ang [[BAFTA Award para sa Pinakamahusay na Aktres sa isang Suporta na Papel|BAFTA Award para sa Pinakamagandang Aktres sa isang Pagsuporta sa Papel]] .&lt;ref name=&quot;awards&quot;/&gt; Sa kanyang panalo sa Oscar, nagbibiro si Dench sa entablado, &quot;Pakiramdam ko ng walong minuto sa screen, dapat ko lang siya makuha ng kaunti.&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://aaspeechesdb.oscars.org/link/071-4|title=1998 (71st) Academy Awards|accessdate= 14 October 2013|publisher=[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]]}}&lt;/ref&gt;

Gayundin noong 1999, nanalo si Dench sa [[Gawad Tony|Tony Award]] para sa kanyang 1999 Broadway pagganap sa papel ni Esme Allen sa ''[[Tingnan ni Amy|View ni Amy]]'' [[David Hare (dramatista)|David Hare]].{{fact}} Ang parehong taon, siya ang co-starred kasama [[Cher]], [[Joan Plowright]], [[Maggie Smith]], at [[Lily Tomlin]] sa [[Franco Zeffirelli]] ni semi-autobiographical tagal drama ''[[Ang tsaa na may Mussolini|Tea sa Mussolini]]'' na nagsasabi ang kuwento ng mga batang Italyano batang lalaki Luca pagpapalaki ng isang lupon ng mga British at Mga babaeng Amerikano, bago at sa panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|World War II]] . Nakita rin noong 1999 ang pagpapalabas ng pangatlong pelikula ng Pierce Brosnan, ''[[Ang mundo ay hindi sapat|Ang Mundo ay Hindi Sapat]]'' . Ang pelikulang ito ay naglarawan ng M sa isang mas malaking papel sa pangunahing kontrabida, si Renard, na bumalik sa paghimok sa kanya nang inhinyero niya ang pagpatay sa kanyang matandang kaibigan na si Sir Robert King at tila tinatangkang patayin ang kanyang anak na si Electra.

== Personal na buhay ==
Ang Dench ay isang matagal nang residente ng [[Outwood, Surrey]] .&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.getsurrey.co.uk/news/surrey-news/dame-judi-dench-been-filming-14045308|title=Dame Judi Dench has been filming new BBC documentary on trees in Leatherhead woodland|accessdate= 26 January 2018|date=17 December 2017}}&lt;/ref&gt;

Nakasal si Dench sa huli {{Fact|date=February 2020}}   aktor ng British na si [[Michael Williams (artista)|Michael Williams]] .&lt;ref name = JardineTelegraph19970823&gt;{{Cite news |author = Jardine, Cassandra |date = 23 August 1997 |url = https://www.telegraph.co.uk/culture/4710259/My-grandson-was-a-big-surprise.html |title = My Grandson Was a Big Surprise |work = Telegraph.co.uk |accessdate = 9 February 2020 |archive-date = 14 June 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180614014041/https://www.telegraph.co.uk/culture/4710259/My-grandson-was-a-big-surprise.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Nagpakasal sila noong 5 Pebrero 1971. {{Fact|date=February 2020}}   Mayroon silang isang anak, na kilalang propesyonal bilang [[Finty Williams]] &lt;ref name = JardineTelegraph19970823/&gt; (ipinanganak si Tara Cressida Frances Williams noong 24 Setyembre 1972 {{Fact|date=February 2020}}   ), at sa pamamagitan ng kanyang kasal, isang apo.&lt;ref name = JardineTelegraph19970823/&gt; Si Dench at ang kanyang asawa ay nag-star star nang magkasama sa maraming mga paggawa sa entablado at sa [[Esmonde at Larbey|sitbasyong]] telebisyon ng [[Esmonde at Larbey|Bob Larbey]] British, ''[[Isang Maayong Romansa (1981 TV series)|A Fine Romance]]'' (1981–84). {{Fact|date=February 2020}}   Michael Williams ay namatay mula sa cancer sa baga noong 2001, may edad na 65. {{Fact|date=February 2020}}   

Si Dench ay nagkaroon ng relasyon sa conservationist na si David Mills mula noong 2010. Sa isang panayam sa 2014 sa magazine na ''[[Ang Panahon|The Times]]'', tinalakay niya kung paano hindi niya inaasahan na muling makahanap ng pag-ibig pagkatapos ng kamatayan ng kanyang asawa, &quot;Hindi man ako handa na maging handa para dito. Ito ay napaka, napakabagal at lumaki. . . Napakaganda lang. &quot; &lt;ref&gt;{{cite web|last1=Carpenter|first1=Louise|title=Judi Dench: in love again|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/magazine/article4284826.ece|website=The Times}}&lt;/ref&gt;

Noong unang bahagi ng 2012, tinalakay ni Dench ang kanyang [[Pagkabulok sa Macular|macular pagkabulok]], na may isang mata na &quot;tuyo&quot; at ang iba pang &quot;basa&quot;, kung saan siya ay ginagamot ng mga iniksyon sa mata. Sinabi niya na kailangan niya ng isang tao na magbasa ng mga script sa kanya.&lt;ref&gt;[http://www.abc.net.au/news/2012-02-21/judi-dench-says-she-isn27t-going-blind/3841484 Judi Dench says she isn't going blind], [[Reuters]] per [[ABC Online]], 21 February 2012&lt;/ref&gt; Sumailalim din siya sa operasyon ng tuhod noong 2013, ngunit sinabi na nakuhang muli niya ang pamamaraan, at: &quot;Hindi ito isang isyu para sa akin.&quot; &lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.hollywoodreporter.com/race/judi-dench-beating-failing-eyesight-682164 | work=The Hollywood Reporter | title=Judi Dench on Beating Failing Eyesight, Bad Knees and Retirement | date=21 February 2014}}&lt;/ref&gt;

==Mga Mayor na Gantimpala==
===[[Academy Awards]]===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resultaa
|-
| [[70th Academy Awards|1997]]
| ''[[Mrs Brown]]''
| [[Academy Award for Best Actress|Best Actress]]
| {{nom}}
|-
| [[71st Academy Awards|1998]]
| ''[[Shakespeare in Love]]''
| rowspan=2| [[Academy Award for Best Supporting Actress|Best Supporting Actress]]
| {{won}}
|-
| [[73rd Academy Awards|2000]]
| ''[[Chocolat (2000 film)|Chocolat]]''
| {{nom}}
|-
| [[74th Academy Awards|2001]]
| ''[[Iris (2001 film)|Iris]]''
| rowspan=4| Best Actress
| {{nom}}
|-
| [[78th Academy Awards|2005]]
| ''[[Mrs Henderson Presents]]''
| {{nom}}
|-
| [[79th Academy Awards|2006]]
| ''[[Notes on a Scandal (film)|Notes on a Scandal]]''
| {{nom}}
|-
| [[86th Academy Awards|2013]]
| ''[[Philomena (film)|Philomena]]''
| {{nom}}
|}

===BAFTA Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
! colspan=4| [[British Academy Film Awards|Film]]
|-
| [[19th British Academy Film Awards|1965]]
| ''[[Four in the Morning (film)|Four in the Morning]]''
| [[BAFTA Award for Most Promising Newcomer to Leading Film Roles|Most Promising Newcomer to Leading Film Roles]]
| {{won}}
|-
| [[39th British Academy Film Awards|1985]]
| ''[[Wetherby (film)|Wetherby]]''
| rowspan=4| [[BAFTA Award for Best Actress in a Supporting Role|Best Actress in a Supporting Role]]
| {{nom}}
|-
| [[40th British Academy Film Awards|1986]]
| ''[[A Room with a View (1985 film)|A Room with a View]]''
| {{won}}
|-
| [[41st British Academy Film Awards|1987]]
| ''[[84 Charing Cross Road (film)|84 Charing Cross Road]]''
| {{nom}}
|-
| [[42nd British Academy Film Awards|1988]]
| ''[[A Handful of Dust (film)|A Handful of Dust]]''
| {{won}}
|-
| [[51st British Academy Film Awards|1997]]
| ''Mrs Brown''
| [[BAFTA Award for Best Actress in a Leading Role|Best Actress in a Leading Role]]
| {{won}}
|-
| [[52nd British Academy Film Awards|1998]]
| ''Shakespeare in Love''
| rowspan=3| Best Actress in a Supporting Role
| {{won}}
|-
| [[54th British Academy Film Awards|2000]]
| ''Chocolat''
| {{nom}}
|-
| rowspan=2| [[55th British Academy Film Awards|2001]]
| ''[[The Shipping News (film)|The Shipping News]]''
| {{nom}}
|-
| ''Iris''
| Best Actress in a Leading Role
| {{won}}
|-
| [[59th British Academy Film Awards|2005]]
| ''Mrs Henderson Presents''
| rowspan=2| Best Actress in a Leading Role
| {{nom}}
|-
| [[60th British Academy Film Awards|2006]]
| ''Notes on a Scandal''
| {{nom}}
|-
| [[65th British Academy Film Awards|2011]]
| ''[[My Week with Marilyn]]''
| rowspan=2| Best Actress in a Supporting Role
| {{nom}}
|-
| [[66th British Academy Film Awards|2012]]
| ''Skyfall''
| {{nom}}
|-
| [[67th British Academy Film Awards|2013]]
| ''Philomena''
| Best Actress in a Leading Role
| {{nom}}
|-
! colspan=4| [[British Academy Television Awards|Television]]
|-
| 1968
| ''[[Talking to a Stranger]]''
| rowspan=3| [[British Academy Television Award for Best Actress|Best Actress]]
| {{won}}
|-
| 1980
| ''[[On Giant's Shoulders]]''
| {{nom}}
|-
| 1982
| ''Going Gently'' / ''[[A Fine Romance (1981 TV series)|A Fine Romance (Series 1)]]'' / ''[[The Cherry Orchard]]''
| {{won}}
|-
| 1983
| ''A Fine Romance (Series 2)''
| rowspan=2| [[British Academy Television Award for Best Entertainment Performance|Best Entertainment Performance]]
| {{nom}}
|-
| rowspan=2| 1984
| ''A Fine Romance (Series 3)''
| {{nom}}
|-
| ''[[Saigon: Year of the Cat|Saigon: Taon of the Cat]]''
| Best Actress
| {{nom}}
|-
| 1985
| ''A Fine Romance (Series 4)''
| Best Entertainment Performance
| {{won}}
|-
| 1990
| ''[[Behaving Badly (TV serial)|Behaving Badly]]''
| Best Actress
| {{nom}}
|-
| [[British Academy Television Awards 1996|1996]]
| rowspan=2| ''[[As Time Goes By (TV series)|As Time Goes By (Series 5-6)]]''
| rowspan=2| [[British Academy Television Award for Best Comedy Performance|Best Comedy Performance]]
| {{nom}}
|-
| [[British Academy Television Awards 1998|1998]]
| {{nom}}
|-
| [[British Academy Television Awards 2001|2001]]
| ''The Last of the Blonde Bombshells''
| rowspan=2| Best Actress
| {{won}}
|-
| [[British Academy Television Awards 2008|2008]]
| ''[[Cranford (TV series)|Cranford]]''
| {{nom}}
|}

===[[Emmy Awards]]===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
! colspan=4| [[Primetime Emmy Award]]s 
|-
| [[53rd Primetime Emmy Awards|2001]]
| ''The Last of the Blonde Bombshells''
| rowspan=3| [[Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actress in a Limited Series or Movie|Outstanding Lead Actress in a Miniseries or Movie]]
| {{nom}}
|-
| [[60th Primetime Emmy Awards|2008]]
| ''Cranford''
| {{nom}}
|-
| [[62nd Primetime Emmy Awards|2010]]
| ''[[Return to Cranford]]''
| {{nom}}
|-
! colspan=4| [[International Emmy Award]]s
|-
| 2016
| ''[[Roald Dahl's Esio Trot]]''
| [[International Emmy Award for Best Actress|Best Performance by an Actress]]
| {{nom}}
|}

===Golden Globe Awards===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[55th Golden Globe Awards|1997]]
| ''Mrs Brown''
| [[Golden Globe Award for Best Actress in a Motion Picture – Drama|Best Performance by an Actress in a Motion Picture – Drama]]
| {{won}}
|-
| [[56th Golden Globe Awards|1998]]
| ''Shakespeare in Love''
| rowspan=2| [[Golden Globe Award for Best Supporting Actress – Motion Picture|Best Performance by an Actress in a Supporting Role in a Motion Picture]]
| {{nom}}
|-
| rowspan=2| [[58th Golden Globe Awards|2000]]
| ''Chocolat''
| {{nom}}
|-
| ''The Last of the Blonde Bombshells''
| [[Golden Globe Award for Best Actress – Miniseries or Television Film|Best Performance by an Actress in a Mini-Series or Motion Picture Made for TV]]
| {{won}}
|-
| [[59th Golden Globe Awards|2001]]
| ''Iris''
| Best Performance by an Actress in a Motion Picture – Drama
| {{nom}}
|-
| [[63rd Golden Globe Awards|2005]]
| ''Mrs Henderson Presents''
| [[Golden Globe Award for Best Actress – Motion Picture Comedy or Musical|Best Performance by an Actress in a Motion Picture – Comedy or Musical]]
| {{nom}}
|-
| [[64th Golden Globe Awards|2006]]
| ''Notes on a Scandal''
| Best Performance by an Actress in a Motion Picture – Drama
| {{nom}}
|-
| [[66th Golden Globe Awards|2008]]
| ''Cranford''
| rowspan=2| Best Performance by an Actress in a Mini-Series or Motion Picture Made for TV
| {{nom}}
|-
| [[68th Golden Globe Awards|2010]]
| ''Return to Cranford''
| {{nom}}
|-
| [[70th Golden Globe Awards|2012]]
| ''The Best Exotic Marigold Hotel''
| Best Performance by an Actress in a Motion Picture – Comedy or Musical
| {{nom}}
|-
| [[71st Golden Globe Awards|2013]]
| ''Philomena''
| Best Performance by an Actress in a Motion Picture – Drama
| {{nom}}
|-
| [[75th Golden Globe Awards|2017]]
| ''[[Victoria &amp; Abdul]]''
| Best Actress – Motion Picture Comedy or Musical
| {{nom}}
|}

===Screen Actors Guild Awards===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[4th Screen Actors Guild Awards|1997]]
| ''Mrs Brown''
| [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Leading Role|Outstanding Performance by a Female Actor in a Leading Role]]
| {{nom}}
|-
| rowspan=2| [[5th Screen Actors Guild Awards|1998]]
| rowspan=2| ''Shakespeare in Love''
| [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Supporting Role|Outstanding Performance by a Female Actor in a Supporting Role]]
| {{nom}}
|-
| rowspan=2| [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Cast in a Motion Picture|Outstanding Performance by a Cast in a Motion Picture]] {{Ref label|note_j1|J}}
| {{won}}
|-
| rowspan=2| [[7th Screen Actors Guild Awards|2000]]
| rowspan=2| ''Chocolat''
| {{nom}}
|-
| rowspan=2| Outstanding Performance by a Female Actor in a Supporting Role
| {{won}}
|-
| rowspan=3| [[8th Screen Actors Guild Awards|2001]]
| ''The Shipping News''
| {{nom}}
|-
| ''Iris''
| Outstanding Performance by a Female Actor in a Leading Role
| {{nom}}
|-
| ''The Last of the Blonde Bombshells''
| [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Miniseries or Television Movie|Best Actress in a Miniseries or Television Movie]]
| {{nom}}
|-
| [[12th Screen Actors Guild Awards|2005]]
| ''Mrs Henderson Presents''
| rowspan=2| Outstanding Performance by a Female Actor in a Leading Role
| {{nom}}
|-
| [[13th Screen Actors Guild Awards|2006]]
| ''Notes on a Scandal''
| {{nom}}
|-
| [[16th Screen Actors Guild Awards|2009]]
| ''Nine''
| rowspan=2| Outstanding Performance by a Cast in a Motion Picture {{Ref label|note_j1|J}}
| {{nom}}
|-
| [[19th Screen Actors Guild Awards|2012]]
| ''The Best Exotic Marigold Hotel''
| {{nom}}
|-
| [[20th Screen Actors Guild Awards|2013]]
| ''Philomena''
| Outstanding Performance by a Female Actor in a Leading Role
| {{nom}}
|-
| [[24th Screen Actors Guild Awards|2017]]
| ''Victoria &amp; Abdul''
| Outstanding Performance by a Female Actor in a Leading Role
| {{nom }}
|}

===[[Tony Awards]]===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[53rd Tony Awards|1999]]
| ''Amy's View''
| [[Tony Award for Best Actress in a Play|Best Actress in a Play]]
| {{won}}
|}

==Theatre Awards==
===Laurence Olivier Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[1977 Laurence Olivier Awards|1977]]
| ''[[Macbeth]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Olivier Awards 1977 |url=http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98511/olivier-winners-1977/ |publisher=OlivierAwards.com |accessdate=19 November 2013 |year=1977 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140310010515/http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98511/olivier-winners-1977 |archivedate=10 March 2014 }}&lt;/ref&gt;
| rowspan=3| [[Laurence Olivier Award for Actress of the Year in a Revival|Actress of the Taon in a Revival]]
| {{won}}
|-
| [[1980 Laurence Olivier Awards|1980]]
| ''Juno and the Paycock''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Olivier Awards 1980|url=http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98514/olivier-winners-1980/|publisher=OlivierAwards.com|accessdate=19 November 2013|year=1980|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140227153518/http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98514/olivier-winners-1980/|archivedate=27 February 2014}}&lt;/ref&gt;
| {{won}}
|-
| rowspan=2| [[1982 Laurence Olivier Awards|1982]]
| ''The Importance of Being Earnest''&lt;ref name=OlivierAwards1982 /&gt;
| {{nom}}
|-
| ''Other Places''&lt;ref name=OlivierAwards1982&gt;{{cite web|title=Olivier Awards 1982 |url=http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98516/olivier-winners-1982/ |publisher=OlivierAwards.com |accessdate=19 November 2013 |year=1982 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130524030543/http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98516/Olivier-Winners-1982/ |archivedate=24 May 2013 }}&lt;/ref&gt;
| rowspan=2| [[Laurence Olivier Award for Actress of the Year in a New Play|Actress of the Taon in a New Play]]
| {{nom}}
|-
| [[1983 Laurence Olivier Awards|1983]]
| ''[[Pack of Lies]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Olivier Awards 1983 |url=http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98517/olivier-winners-1983/ |publisher=OlivierAwards.com |accessdate=19 November 2013 |year=1983 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140311012735/http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98517/olivier-winners-1983 |archivedate=11 March 2014 }}&lt;/ref&gt;
| {{won}}
|-
| [[1987 Laurence Olivier Awards|1987]]
| ''Antony and Cleopatra''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Olivier Awards 1987|url=http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98522/olivier-winners-1987/|publisher=OlivierAwards.com|accessdate=19 November 2013|year=1987|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140106040923/http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98522/olivier-winners-1987/|archivedate=6 January 2014}}&lt;/ref&gt;
| [[Laurence Olivier Award for Best Actress|Actress of the Taon]] (aka Best Actress)
| {{won}}
|-
| [[1992 Laurence Olivier Awards|1992]]
| ''[[The Boys from Syracuse]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Olivier Awards 1992 |url=http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98526/olivier-winners-1992/ |publisher=OlivierAwards.com |accessdate=19 November 2013 |year=1992 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140329080722/http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98526/olivier-winners-1992/ |archivedate=29 March 2014 }}&lt;/ref&gt;
| [[Laurence Olivier Award for Best Director of a Musical|Best Director of a Musical]]
| {{nom}}
|-
| [[1993 Laurence Olivier Awards|1993]]
| ''The Gift of the Gorgon''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Olivier Awards 1993 |url=http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98527/olivier-winners-1993/ |publisher=OlivierAwards.com |accessdate=19 November 2013 |year=1993 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202233805/http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98527/olivier-winners-1993/ |archivedate=2 December 2013 }}&lt;/ref&gt;
| rowspan=2| Best Actress
| {{nom}}
|-
| rowspan=2| [[1996 Laurence Olivier Awards|1996]]
| ''Absolute Hell''&lt;ref name=OlivierAwards1996 /&gt;
| {{won}}
|-
| ''[[A Little Night Music]]''&lt;ref name=OlivierAwards1996&gt;{{cite web|title=Olivier Awards 1996 |url=http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98530/olivier-winners-1996/ |publisher=OlivierAwards.com |accessdate=19 November 2013 |year=1996 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528181222/http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98530/olivier-winners-1996/ |archivedate=28 May 2014 }}&lt;/ref&gt;
| [[Laurence Olivier Award for Best Actress in a Musical|Best Actress in a Musical]]
| {{won}}
|-
| [[1998 Laurence Olivier Awards|1998]]
| ''Amy's View''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Olivier Awards 1998 |url=http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98532/olivier-winners-1998/ |publisher=OlivierAwards.com |accessdate=19 November 2013 |year=1998 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202233803/http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98532/olivier-winners-1998/ |archivedate=2 December 2013 }}&lt;/ref&gt;
| rowspan=2| Best Actress
| {{nom}}
|-
| [[1999 Laurence Olivier Awards|1999]]
| ''[[Filumena Marturano|Filumena]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Olivier Awards 1999 |url=http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98534/olivier-winners-1999/ |publisher=OlivierAwards.com |accessdate=19 November 2013 |year=1999 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117002400/http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98534/Olivier-Winners-1999/ |archivedate=17 January 2012 }}&lt;/ref&gt;
| {{nom}}
|-
| [[2005 Laurence Olivier Awards|2005]]
| ''[[All's Well That Ends Well]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Olivier Awards 2005 |url=http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98372/olivier-winners-2005/ |publisher=OlivierAwards.com |accessdate=19 November 2013 |year=2005 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226173359/http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/view/item98372/olivier-winners-2005/ |archivedate=26 February 2014 }}&lt;/ref&gt;
| [[Laurence Olivier Award for Best Performance in a Supporting Role|Best Performance in a Supporting Role]]
| {{nom}}
|-
| [[2014 Laurence Olivier Awards|2014]]
| ''[[Peter and Alice]]''
| Best Actress
| {{nom}}
|-
| [[2016 Laurence Olivier Awards|2016]]
| ''[[The Winter's Tale]]''
| [[Laurence Olivier Award for Best Actress in a Supporting Role|Best Actress in a Supporting Role]]
| {{won}}
|}

===[[Drama Desk Awards]]===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 1999
| ''[[Amy's View]]''
| [[Drama Desk Award for Outstanding Actress in a Play|Outstanding Actress in a Play]]
| {{nom}}
|}

===[[Evening Standard Theatre Awards]]===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 1980
| ''[[Juno and the Paycock]]'' {{Ref label|note_e1|E}}
| rowspan=3| Best Actress
| {{won}}
|-
| 1982
| ''[[A Kind of Alaska]]'' / ''[[The Importance of Being Earnest]]''
| {{won}}
|-
| 1987
| ''[[Antony and Cleopatra]]''
| {{won}}
|}

==Honorary Awards==
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30% | Organisation
! width=56% | Award
! width=10% | Resulta
|-
| rowspan=2| 1997
| [[Evening Standard Theatre Awards]]
| [[Patricia Harmsworth, Viscountess Rothermere|Patricia Rothermere]] Award for Outstanding Services to the Theatre
| {{won|Honored}}
|-
| [[London Film Critics' Circle]]
| Circle Annual Award for Services to the Arts Award
| {{won|Honored}}
|-
| 2001
| [[British Academy Film Awards]]
| [[BAFTA Fellowship]]
| {{won|Honored}}
|-
| rowspan=2| 2004
| [[Evening Standard Theatre Awards]]
| 50th Anniversary Special Award
| {{won|Honored}}
|-
| [[Laurence Olivier Award]]s
| [[Society of London Theatre Special Award]]
| {{won|Honored}}
|-
| rowspan=2| 2008
| [[European Film Awards]]
| [[European Film Academy Lifetime Achievement Award|Lifetime Achievement Award]]
| {{won|Honored}}
|-
| [[London Film Critics' Circle]]
| Dilys Powell Award for Excellence in Film Award
| {{won|Honored}}
|-
| rowspan=2| 2011
| [[British Film Institute]]
| [[British Film Institute Fellowship|BFI Fellowship]]
| {{won|Honored}}
|-
| [[Karlovy Vary International Film Festival]]
| [[Crystal Globe]] for Outstanding Artistic Contribution to World Cinema Award
| {{won|Honored}}
|-
| 2012
| [[Evening Standard Theatre Awards]]
| [[Moscow Art Theatre]] Golden Seagull Award
| {{won|Honored}}
|}

==Critics Awards==
===[[Alliance of Women Film Journalists Award]]s===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 2008
| Herself
| Lifetime Achievement Award
| {{nom}}
|-
| 2011
| ''[[J. Edgar]]''
| rowspan=2| Actress Defying Age and Ageism
| {{nom}}
|-
| rowspan=2| 2012
| rowspan=2| ''[[Skyfall]]''
| {{won}}
|-
| Female Icon Award for Humanitarian Activism
| {{nom}}
|-
| rowspan=2| 2013
| rowspan=2| ''Philomena''
| EDA Award for Best Actress
| {{nom}}
|-
| Actress Defying Age and Ageism
| {{nom}}
|}

===[[Boston Society of Film Critics Awards]]===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[Boston Society of Film Critics Awards 2006|2006]]
| ''Notes on a Scandal''
| rowspan=2| [[Boston Society of Film Critics Award for Best Actress|Best Actress]]
| {{draw|Runner-up}}
|-
| [[Boston Society of Film Critics Awards 2013|2013]]
| ''Philomena''
| {{draw|Runner-up}}
|}

===[[Chicago Film Critics Association Awards]]===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[Chicago Film Critics Association Awards 1997|1997]]
| ''Mrs Brown''
| rowspan=2| [[Chicago Film Critics Association Award for Best Actress|Best Actress]]
| {{won}}
|-
| [[Chicago Film Critics Association Awards 2006|2006]]
| ''Notes on a Scandal''
| {{nom}}
|-
| [[Chicago Film Critics Association Awards 2012|2012]]
| ''Skyfall''
| [[Chicago Film Critics Association Award for Best Supporting Actress|Best Supporting Actress]]
| {{nom}}
|}

===[[Critics' Choice Awards]]===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[11th Critics' Choice Awards|2005]]
| ''Mrs Henderson Presents''
| rowspan=2| [[Critics' Choice Movie Award for Best Actress|Best Actress in a Movie]]
| {{nom}}
|-
| [[12th Critics' Choice Awards|2006]]
| ''Notes on a Scandal''
| {{nom}}
|-
| [[15th Critics' Choice Awards|2009]]
| ''[[Nine (2009 live-action film)|Nine]]'' {{Ref label|note_c1|C}}
| [[Critics' Choice Movie Award for Best Acting Ensemble|Best Acting Ensemble in a Movie]]
| {{nom}}
|-
| rowspan=2| [[18th Critics' Choice Awards|2012]]
| rowspan=2| ''Skyfall''
| [[Critics' Choice Movie Award for Best Actress in an Action Movie|Best Actress in an Action Movie]]
| {{nom}}
|-
| [[Critics' Choice Movie Award for Best Supporting Actress|Best Supporting Actress in a Movie]]
| {{nom}}
|-
| [[19th Critics' Choice Awards|2013]]
| ''Philomena''
| Best Actress in a Movie
| {{nom}}
|}

===[[Dallas–Fort Worth Film Critics Association Awards]]===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[Dallas–Fort Worth Film Critics Association Awards 2000|2000]]
| ''Chocolat''
| rowspan=2| [[Dallas–Fort Worth Film Critics Association Award for Best Supporting Actress|Best Supporting Actress]]
| {{nom}}
|-
| [[Dallas–Fort Worth Film Critics Association Awards 2001|2001]]
| ''The Shipping News''
| {{nom}}
|-
| [[Dallas–Fort Worth Film Critics Association Awards 2006|2006]]
| ''Notes on a Scandal''
| rowspan=2| [[Dallas–Fort Worth Film Critics Association Award for Best Actress|Best Actress]]
| {{draw|Runner-up}}
|-
| [[Dallas–Fort Worth Film Critics Association Awards 2013|2013]]
| ''Philomena''
| {{nom|3rd Place}}
|}

===[[Dublin Film Critics' Circle Awards]]===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 2013
| ''Philomena''
| Best Actress
| {{nom}}
|}

===Florida Film Critics Circle Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 2013
| ''Philomena''
| [[Florida Film Critics Circle Award for Best Actress|Best Actress]]
| {{draw|Runner-up}}
|}

===Georgia Film Critics Association Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 2012
| ''Skyfall''
| Best Supporting Actress
| {{won}}
|-
| 2013
| ''Philomena''
| Best Actress
| {{nom}}
|}

===Houston Film Critics Society Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[Houston Film Critics Society Awards 2013|2013]]
| ''Philomena''
| Best Performance by an Actress in a Leading Role
| {{nom}}
|}

===Kansas City Film Critics Circle Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 1998
| ''Shakespeare in Love''
| Best Supporting Actress
| {{won}}
|}

===Las Vegas Film Critics Society Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 2001
| ''Iris''
| Best Actress
| {{nom}}
|}

===London Film Critics' Circle Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[London Film Critics Circle Awards 1997|1997]]
| ''Mrs Brown''
| rowspan=5| British Actress of the Taon
| {{won}}
|-
| [[London Film Critics Circle Awards 2001|2001]]
| ''Iris''
| {{won}}
|-
| [[London Film Critics Circle Awards 2004|2004]]
| ''Ladies in Lavender''
| {{nom}}
|-
| [[London Film Critics Circle Awards 2005|2005]]
| ''Mrs Henderson Presents''
| {{nom}}
|-
| rowspan=2| [[London Film Critics Circle Awards 2006|2006]]
| rowspan=2| ''Notes on a Scandal''
| {{nom}}
|-
| Actress of the Taon
| {{nom}}
|-
| rowspan=2| [[London Film Critics Circle Awards 2012|2012]]
| ''Skyfall''
| Supporting Actress of the Taon
| {{nom}}
|-
| ''The Best Exotic Marigold Hotel'' / ''Skyfall''
| rowspan=2| British Actress of the Taon
| {{nom}}
|-
| rowspan=2| [[London Film Critics Circle Awards 2013|2013]]
| rowspan=2| ''Philomena''
| {{won}}
|-
| Actress of the Taon
| {{nom}}
|-
|}

===Los Angeles Film Critics Association Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[Los Angeles Film Critics Association Awards 2005|2005]]
| ''Mrs Henderson Presents''
| [[Los Angeles Film Critics Association Award for Best Actress]]
| {{draw|Runner-up}}
|}

===National Board of Review Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[National Board of Review Awards 2005|2005]]
| ''Mrs Henderson Presents'' {{Ref label|note_f1|F}}
| [[National Board of Review Award for Best Cast|Best Acting by an Ensemble]]
| {{won}}
|}

===National Society of Film Critics Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[1997 National Society of Film Critics Awards|1997]]
| ''Mrs Brown''
| [[National Society of Film Critics Award for Best Actress|Best Actress]]
| {{nom|3rd Place}}
|-
| [[1998 National Society of Film Critics Awards|1998]]
| ''Shakespeare in Love''
| [[National Society of Film Critics Award for Best Supporting Actress|Best Supporting Actress]]
| {{won}}
|-
| [[2006 National Society of Film Critics Awards|2006]]
| ''Notes on a Scandal''
| Best Actress
| {{nom|3rd Place}}
|}

===National Society of Film Critics Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[1997 National Society of Film Critics Awards|1997]]
| ''Mrs Brown''
| [[National Society of Film Critics Award for Best Actress|Best Actress]]
| {{nom|3rd Place}}
|-
| [[1998 National Society of Film Critics Awards|1998]]
| ''Shakespeare in Love''
| [[National Society of Film Critics Award for Best Supporting Actress|Best Supporting Actress]]
| {{won}}
|-
| [[2006 National Society of Film Critics Awards|2006]]
| ''Notes on a Scandal''
| Best Actress
| {{nom|3rd Place}}
|}

===New York Film Critics Circle Awards===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[1997 New York Film Critics Circle Awards|1997]]
| ''Mrs Brown''
| [[New York Film Critics Circle Award for Best Actress|Best Actress]]
| {{nom|3rd Place}}
|-
| [[1998 New York Film Critics Circle Awards|1998]]
| ''Shakespeare in Love''
| [[New York Film Critics Circle Award for Best Supporting Actress|Best Supporting Actress]]
| {{nom}}
|-
| [[2005 New York Film Critics Circle Awards|2005]]
| ''Mrs Henderson Presents''
| rowspan=2| Best Actress
| {{nom|5th Place}}
|-
| [[2006 New York Film Critics Circle Awards|2006]]
| ''Notes on a Scandal''
| {{draw|Runner-up}}
|}

===Phoenix Film Critics Society Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 2001
| ''Iris''
| Best Actress
| {{nom}}
|-
| 2012
| ''Skyfall''
| Best Supporting Actress
| {{nom}}
|-
| 2013
| ''Philomena''
| Best Actress
| {{nom}}
|}

===Russian Guild of Film Critics Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 2001
| ''Iris''
| Best Foreign Actress
| {{nom}}
|}

===San Diego Film Critics Society Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[San Diego Film Critics Society Awards 2000|2000]]
| ''Chocolat''
| [[San Diego Film Critics Society Award for Best Supporting Actress|Best Supporting Actress]]
| {{draw|Runner-up}}
|}

===San Francisco Film Critics Circle Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[San Francisco Film Critics Circle Awards 2013|2013]]
| ''Philomena''
| [[San Francisco Film Critics Circle Award for Best Actress|Best Actress]]
| {{nom}}
|}

===Society of Texas Film Critics Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[Society of Texas Film Critics Awards 1997|1997]]
| ''Mrs Brown''
| Best Actress
| {{draw|Runner-up}}
|}

===Southeastern Film Critics Association Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 1997
| ''Mrs Brown''
| Best Actress
| {{draw|Runner-up}}
|-
| 1998
| ''Shakespeare in Love''
| Best Supporting Actress {{Ref label|note_k1|K}}
| {{draw|Runner-up}}
|-
| 2013
| ''Philomena''
| Best Actress
| {{draw|Runner-up}}
|}

;Notes
*'''K''' {{Note|note_k1}} Shared with [[Kathy Bates]] for her role of Libby Holden in ''[[Primary Colors (film)|Primary Colors]]''

===St. Louis Gateway Film Critics Association Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[St. Louis Gateway Film Critics Association Awards 2005|2005]]
| ''Mrs Henderson Presents''
| rowspan=3| [[St. Louis Gateway Film Critics Association Award for Best Actress|Best Actress]]
| {{won}}
|-
| [[St. Louis Gateway Film Critics Association Awards 2006|2006]]
| ''Notes on a Scandal''
| {{nom}}
|-
| [[St. Louis Gateway Film Critics Association Awards 2013|2013]]
| ''Philomena''
| {{nom}}
|}

===Toronto Film Critics Association Award===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[Toronto Film Critics Association Awards 2006|2006]]
| ''Notes on a Scandal''
| [[Toronto Film Critics Association Award for Best Actress|Best Actress]]
| {{nom}}
|}

===Utah Film Critics Association Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 1997
| ''Mrs Brown''
| Best Actress
| {{nom}}
|-
| 1998
| ''Shakespeare in Love''
| Best Supporting Actress
| {{draw|Runner-up}}
|-
| 2001
| ''Iris''
| Best Actress
| {{nom}}
|}

===Vancouver Film Critics Circle Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[Vancouver Film Critics Circle Awards 2006|2006]]
| ''Notes on a Scandal''
| [[Vancouver Film Critics Circle Award for Best Actress|Best Actress]]
| {{nom}}
|}

===Washington D.C. Area Film Critics Association Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[Washington D.C. Area Film Critics Association Awards 2009|2009]]
| ''Nine'' {{Ref label|note_l1|L}}
| [[Washington D.C. Area Film Critics Association Award for Best Ensemble|Best Ensemble]]
| {{nom}}
|-
| [[Washington D.C. Area Film Critics Association Awards 2013|2013]]
| ''Philomena''
| [[Washington D.C. Area Film Critics Association Award for Best Actress|Best Actress]]
| {{nom}}
|}

===Women Film Critics Circle Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 2013
| ''Philomena''
| Best Actress
| {{won}}
|}

==Iba pang Gantimpala==
===[[Film awards|Academy of Interactive Arts &amp; Sciences Awards]]===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 2004
| ''[[GoldenEye: Rogue Agent]]''
| Outstanding Achievement in Character Performance – Female
| {{won}}
|}

===[[American Comedy Awards]]===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[American Comedy Awards#2001 awards|2001]]
| ''[[The Last of the Blonde Bombshells]]''
| Funniest Female Performer in a TV Special – Network, Cable, or Syndication
| {{nom}}
|}

===[[AACTA Awards|Australian Academy of Cinema and Television Arts Awards]]===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[3rd AACTA International Awards|2013]]
| ''Philomena''
|rowspan=2| [[AACTA International Award for Best Actress|Best Actress – International]]
| {{nom}}
|-
| [[7th AACTA International Awards|2017]]
| ''[[Victoria and Abdul]]''
| {{nom}}
|}

===[[Film awards|Awards Circuit Community]]===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 1997
| ''Mrs Brown''
| Best Actress
| {{nom}}
|}

===[[British Academy Scotland Awards]]===

{| class=wikitable
! width=4%| Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 1997
| ''Mrs Brown''
| Best Actress – Film
| {{won}}
|}

===[[British Independent Film Awards]]===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[British Independent Film Awards 2005|2005]]
| ''Mrs Henderson Presents''
| rowspan=4| [[BIFA Award for Best Performance by an Actress in a British Independent Film|Best Performance by an Actress in a British Independent Film]]
| {{nom}}
|-
| [[British Independent Film Awards 2007|2007]]
| ''Notes on a Scandal''
| {{won}}
|-
| [[British Independent Film Awards 2012|2012]]
| ''[[The Best Exotic Marigold Hotel]]''
| {{nom}}
|-
| [[British Independent Film Awards 2013|2013]]
| ''Philomena''
| {{nom}}
|}

===[[Film awards|Broadcasting Press Guild Award]]s===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 1982
| ''A Fine Romance''
| rowspan=2| Best Actress
| {{won}}
|-
| 2008
| ''Cranford''
| {{nom}}
|}

===[[CableACE Awards]]===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 1988
| ''[[The Browning Version (play)|The Browning Version]]''
| Actress in a Theatrical or Dramatic special
| {{won}}
|-
| 1994
| ''[[Look Back in Anger (1989 film)|Look Back in Anger]]'' {{Ref label|note_a1|A}}
| International Theatrical Special or Series
| {{won}}
|}

;Notes
*'''A''' {{Note|note_a1}} Shared with [[Ian Martin (writer)|Ian Martin]], Al Mitchell, [[Humphrey Barclay]], [[David Parfitt]], Moira Williams, [[David Jones (director)|David Jones]], and [[John Guare]]

===[[Film awards|Capri, Hollywood International Film Festival Awards]]===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 2011
| ''My Week with Marilyn'' {{Ref label|note_b1|B}}
| Ensemble Cast
| {{won}}
|}

;Notes
*'''B''' {{Note|note_b1}} Shared with [[Michelle Williams (actress)|Michelle Williams]], [[Eddie Redmayne]], [[Julia Ormond]], [[Kenneth Branagh]], [[Emma Watson]], [[Dominic Cooper]], [[Dougray Scott]], and [[Zoë Wanamaker]]

===[[Dorian Awards]]===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[Dorian Awards#Dorian winners 2013|2013]]
| ''Philomena''
| Film Performance of the Taon – Actress
| {{nom}}
|}

===[[Empire Awards]]===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[18th Empire Awards|2012]]
| ''Skyfall''
| [[Empire Award for Best Actress|Best Actress]]
| {{nom}}
|}

===European Film Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[15th European Film Awards|2002]]
| ''Iris''
| rowspan=2| [[European Film Award for Best Actress|Best Actress]]
| {{nom}}
|-
| [[18th European Film Awards|2005]]
| ''[[Ladies in Lavender]]'' {{Ref label|note_d1|D}}
| {{nom}}
|}

===Evening Standard Film Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 2006
| ''Notes on a Scandal ''
| Best Actress
| {{won}}
|-
|}

===[[Golden Raspberry Awards]]===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[40th Golden Raspberry Awards|2020]]
| ''[[Cats (2019 film)|Cats]]''&lt;ref name=&quot;Razzies&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.razzies.com/razz-newz.html|title=RAZZ NEWZ - The Razzies!|website=razzies.com}}&lt;/ref&gt;
| [[Golden Raspberry Award for Worst Supporting Actress|Worst Supporting Actress]]
| {{nom}}
|-
|}

===Irish Film &amp; Television Academy Awards===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[11th Irish Film &amp; Television Awards|2013]]
| ''Philomena''
| Best International Actress
| {{won}}
|}

===National Movie Awards===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[National Movie Awards#1st NMA (2007)|2007]]
| ''[[Casino Royale (2006 film)|Casino Royale]]''
| Best Performance by a Female
| {{nom}}
|}

===New York Film Critics Online Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 2001
| ''Iris''
| Best Actress
| {{won}}
|}

===Online Film &amp; Television Association Awards===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| rowspan=2| 1997
| rowspan=2| ''Mrs Brown''
| Best Actress
| {{nom}}
|-
| Best Drama Actress
| {{nom}}
|-
| rowspan=2| 1998
| rowspan=2| ''Shakespeare in Love''
| Best Ensemble {{Ref label|note_g1|G}}
| {{won}}
|-
| rowspan=2| Best Supporting Actress
| {{nom}}
|-
| 2000
| ''Chocolat''
| {{nom}}
|-
| 2001
| ''Last of the Blonde Bombshells''
| Best Actress in a Motion Picture or Miniseries
| {{nom}}
|-
| 2005
| ''Mrs Henderson Presents''
| rowspan=2| Best Actress
| {{nom}}
|-
| 2006
| ''Notes on a Scandal''
| {{nom}}
|-
| 2009
| ''Return to Cranford''
| Best Actress in a Motion Picture or Miniseries
| {{nom}}
|-
| 2012
| ''Skyfall''
| Best Supporting Actress
| {{nom}}
|-
| 2013
| ''Philomena''
| Best Actress
| {{nom}}
|}

;Notes
*'''G''' {{Note|note_g1}} Shared with the respective ensembles of the films

===Online Film Critics Society Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[Online Film Critics Society Awards 1997|1997]]
| ''Mrs Brown''
| rowspan=2| [[Online Film Critics Society Award for Best Actress|Best Actress]]
| {{won}}
|-
| [[Online Film Critics Society Awards 2006|2006]]
| ''Notes on a Scandal''
| {{nom}}
|}

===Palm Springs International Film Festival Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 2013
| ''Skyfall''
| International Star
| {{won}}
|}

===Rembrandt Awards===

{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 2013
| ''Skyfall''
| Best Foreign Actress
| {{nom}}
|}

===Satellite Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[2nd Golden Satellite Awards|1997]]
| ''Mrs Brown''
| [[Satellite Award for Best Actress – Motion Picture|Best Actress in a Motion Picture – Drama]]
| {{won}}
|-
| [[5th Golden Satellite Awards|2000]]
| ''Chocolat''
| [[Satellite Award for Best Supporting Actress – Motion Picture|Best Supporting Actress in a Motion Picture – Drama]]
| {{nom}}
|-
| [[6th Golden Satellite Awards|2001]]
| ''Iris''
| Best Actress in a Motion Picture – Drama
| {{nom}}
|-
| [[10th Satellite Awards|2005]]
| ''Mrs Henderson Presents''
| [[Satellite Award for Best Actress – Motion Picture Musical or Comedy|Best Actress in a Motion Picture – Comedy or Musical]]
| {{nom}}
|-
| [[11th Satellite Awards|2006]]
| ''Notes on a Scandal''
| Best Actress in a Motion Picture – Drama
| {{nom}}
|-
| [[13th Satellite Awards|2008]]
| ''Cranford''
| [[Satellite Award for Best Actress – Miniseries or Television Film|Best Actress in a Miniseries or a Motion Picture Made for Television]]
| {{won}}
|-
| [[14th Satellite Awards|2009]]
| ''Nine'' {{Ref label|note_h1|H}}
| [[Satellite Award for Best Cast – Motion Picture|Best Ensemble in a Motion Picture]]
| {{won}}
|-
| [[15th Satellite Awards|2010]]
| ''Return to Cranford''
| Best Actress in a Miniseries or a Motion Picture Made for Television
| {{nom}}
|-
| [[17th Satellite Awards|2012]]
| ''Skyfall''
| [[Satellite Award for Best Supporting Actress – Motion Picture|Best Supporting Actress in a Motion Picture]]
| {{nom}}
|-
| [[18th Satellite Awards|2013]]
| ''Philomena''
| [[Satellite Award for Best Actress – Motion Picture|Best Actress in a Motion Picture]]
| {{nom}}
|-
| [[22nd Satellite Awards|2017]]
| ''[[Victoria &amp; Abdul]]''
| Best Actress in a Motion Picture
| {{nom }}
|}

;Notes
*'''H''' {{Note|note_h1}} Shared with Marion Cotillard, Daniel Day-Lewis, Sophia Loren, Kate Hudson, Nicole Kidman, Fergie, and Penélope Cruz

===Saturn Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| [[33rd Saturn Awards|2006]]
| ''Notes on a Scandal''
| [[Saturn Award for Best Actress|Best Actress]]
| {{nom}}
|-
| [[35th Saturn Awards|2008]]
| ''[[Quantum of Solace]]''
| rowspan=2| [[Saturn Award for Best Supporting Actress|Best Supporting Actress]]
| {{nom}}
|-
| [[39th Saturn Awards|2012]]
| ''Skyfall''
| {{nom}}
|}

===SESC Film Festival Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 1999
| ''Mrs Brown'' {{Ref label|note_i1|I}}
| Best Foreign Actress
| {{won}}
|}

;Notes
*'''I''' {{Note|note_i1}} Shared with [[Robin Wright]] for her role of Maureen Murphy Quinn in ''[[She's So Lovely]]''

===ShoWest Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 2001
| Herself
| Supporting Actress of the Taon
| {{won}}
|}

===Taormina Film Fest Awards===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 2004
| Herself
| [[Taormina Film Fest|Taormina Arte Award]]
| {{won|Honored}}
|}

===TV Quick Award===
{| class=wikitable
! width=4% | Taon
! width=30%| Nominadong Gawa
! width=56%| Kategoriya
! width=10%| Resulta
|-
| 2008
| ''Cranford''
| Best Actress
| {{nom}}
|}

* {{cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0001132/awards|title=Judi Dench – Awards and nominations|work=[[IMDb|Internet Movie Database]]|at=imdb.com|publisher=[[IMDb]]|accessdate=September 13, 2014}}
* {{cite web|url=http://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/judi-dench-37830|title=Judi Dench – Awards and nominations|work=[[Internet Broadway Database]]|at=ibdb.com|publisher=[[Internet Broadway Database|IBDB]]|accessdate=September 13, 2014}}

== Mga Sanggunian ==

[[Kategorya:Stub]]
[[Kategorya:Mga lathalaing dapat palawigin]]</text>
      <sha1>62s1mx10viyfnrvoet4xdz727a81c9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Katsudō Shashin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154997</id>
    <revision>
      <id>2213187</id>
      <parentid>2165437</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:27:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4843" sha1="qs53jmc1m2hgem16j5614l86iwd8pj0" xml:space="preserve">{{Orphan|date=Disyembre 2021}}

{{Infobox film
|name     = Katsudō Shashin
|image    = Katsudō Shashin.jpg
|alt      = 
|caption  = 
|director = Hindi alam
|runtime  = 3 segundo
|country  = Hapon
}}

[[File:Katsudō Shashin (1907).webm|thumb|alt=Maikling pelikulang animasyon ng isang batang lalaki na tinatanggal ang kanyang sumbrero at kumakaway.|''Katsudō Shashin'' ({{circa|1907}})]]
Ang {{nihongo|'''''Katsudō Shashin'''''|活動写真||lit. &quot;Gumagalaw na Larawan&quot;}} ay isang [[Hapon]]es na [[anime]] na ipinalabas noong 1907, na naging pinakamatandang kilalang anime{{Citation needed|date=Agosto 2011}}, hindi naman kilala ang lumikha.

Naglalaman ito ng limangpung ''frame'' na direktang nakalagay sa ''celluloid'' na may tagal na 3 segundo at nagpapakilala sa isang batang lalaki sa nakasuot ng marinero na isinusulat sa [[kanji]] ang &quot;活動写真&quot; (katsudō shashin, para sa &quot;gumagalaw na larawan&quot;) sa palabas, at tumatagilid kaagad sa mga manonood, tinatanggal ang kanyang sumbrero, at nagbibigay ng saludo.

Nakita ang anime na Katsudō Shashin sa [[Kyoto]] noong 31 Hulyo 2005.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://j.peopledaily.com.cn/2005/08/01/jp20050801_52250.html|title=China People's Daily Online (Japanese Edition): 日本最古？明治時代のアニメフィルム、京都で発見|accessdate=19 November 2009|archive-date=7 Enero 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107011306/http://j.people.com.cn/2005/08/01/jp20050801_52250.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
== Katulad na pelikula ==
[[File:Pauvre Pierrot (Emile Reynaud, 1892).mp4.webm|thumb|French children's film mula 1892, Poor Pierrot, na sikat sa Pilipinas ng pananakop ng mga Espanyol (ang 1890s)]]
Ang '''Poor Pierrot''' ay isang children's cartoon na ginawa ni Émile Reynaud noong 1891 at unang ipinakita noong Oktubre 28, 1892.

==Mga sanggunian==
{{reflist}}
{{Refbegin|colwidth=40em}}
* {{cite web
 |url        = http://www.animenewsnetwork.com/news/2005-08-07/oldest-anime-found
 |title      = Oldest Anime Found
 |work       = [[Anime News Network]]
 |author     = Anime News Network staff
 |date       = 2005-08-07
 |accessdate = 2014-02-12
 |ref        = harv
}}
* {{cite web
 |author       = Asahi Shimbun staff
 |title        = 日本最古？明治時代のアニメフィルム、京都で発見
 |url          = http://j.peopledaily.com.cn/2005/08/01/jp20050801_52250.html
 |trans-title  = Oldest in Japan? Meiji-period Animated Film Discovered in Kyoto
 |work         = China People's Daily Online (Japanese Edition)
 |date         = 2005-08-01
 |accessdate   = 2014-06-11
 |ref          = harv
 |archive-date = 2019-01-07
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20190107011306/http://j.people.com.cn/2005/08/01/jp20050801_52250.html
 |url-status   = dead
}}
* {{cite book
|last1       = Clements
|first1      = Jonathan
|authorlink1 = Jonathan Clements
|last2       = McCarthy
|first2      = Helen
|authorlink2 = Helen McCarthy
|title       = The Anime Encyclopedia: A Guide to Japanese Animation Since 1917
|url       = https://archive.org/details/animeencyclopedi00clem_0
|year        = 2006
|publisher   = [[Stone Bridge Press]]
|isbn        = 978-1-84576-500-2
|ref         = harv}}
* {{cite journal
|last        = Litten
|first       = Frederick S.
|title       = 招待研究ノート：日本の映画館で上映された最初の（海外）アニメーション映画について
|language    = Japanese
|trans-title = On the Earliest (Foreign) Animation Shown in Japanese Cinemas
|journal     = The Japanese Journal of Animation Studies
|volume      = 15
|issue       = 1A
|date        = 2013
|pages       = 27–32
|ref         = harv}}
* {{cite journal
 |last       = Litten
 |first      = Frederick S.
 |title      = Japanese color animation from ca.&amp;nbsp;1907 to 1945
 |url        = http://litten.de/fulltext/color.pdf
 |date       = 17 June 2014
 |accessdate = 18 June 2014
 |format     = PDF
 |ref        = harv
}}
* {{cite book
|last      = López
|first     = Antonio
|title     = A New Perspective on the First Japanese Animation
|pages     = 579–586
|title     = Published proceedings‚ Confia‚  (International Conference on Illustration and Animation)‚ 29–30th Nov 2012
|date      = 2012
|isbn      = 978-989-97567-6-2
|publisher = IPCA
|ref       = harv}}
* {{cite book
|last         = Matsumoto
|first        = Natsuki
|chapter      = 映画渡来前後の家庭用映像機器
|pages        = 95–128
|editor-first = Kenji
|editor-last  = Iwamoto
|title        = 日本映画の誕生
|trans-title  = Birth of Japanese Film
|year         = 2011
|publisher    = Shinwa-sha
|isbn         = 978-4-86405-029-6
|ref          = harv}}
{{Refend}}

{{DEFAULTSORT:Katsudo Shashin}}
[[Kategorya:Pelikulang Anime]]
[[Kategorya:Mga pelikula ng 1907]]
[[Kategorya:Mga pelikula mula sa Hapon]]


{{stub|Pelikula}}</text>
      <sha1>qs53jmc1m2hgem16j5614l86iwd8pj0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>DZME</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155127</id>
    <revision>
      <id>2213233</id>
      <parentid>2207644</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T02:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35234-81</username>
        <id>163322</id>
      </contributor>
      <origin>2213233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3747" sha1="1amyqu53j3lq4wwg9p1u7npz84ki5s1" xml:space="preserve">{{Infobox radio station
| name                = ME Radio
| callsign            = DZME
| logo                =
| city                = [[Pasig]]
| area                = [[Malawakang Maynila]] at mga karatig na lugar
| branding            = DZME 1530 Radyo Uno
| airdate             = {{Start date|1968|6|15}}
| frequency           = 1530 kHz
| former_frequencies  = 1540 kHz (1968–1978)
| format              = [[News radio|News]], [[:en:Public affairs programming|Public Affairs]], [[Talk radio|Talk]]
| language            = [[Filipino language|Filipino]]
| licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]]
| power               = 25,000 watts
| class               = 
| callsign_meaning    = 
| owner               = [[Capitol Broadcasting Center]]
| licensee            = Jose M. Luison and Sons, Inc.
| website             = {{URL|https://www.dzme1530.ph}}
| webcast             =  https://www.amfmph.com/dzme-1530-am-1482.html
}}

Ang '''DZME''' (1530 [[:en:AM broadcasting|AM]]) '''ME Radio''' ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-aari at pinamamahalaan ng [[Capitol Broadcasting Center]]. Ang estudyo nito ay matatagpuan sa Unit 1802, 18/F, OMM-Citra Building, San Miguel Ave., Ortigas Center, [[Pasig]], at ang transmiter nito ay matatagpuan sa #78 Flamengco St., Brgy. Panghulo, [[Obando, Bulacan]].&lt;ref&gt;[https://www.philstar.com/pilipino-star-ngayon/bansa/2014/09/06/1365860/bagong-opisyal-ng-manila-city-hall-press-club-hinirang Bagong opisyal ng Manila City Hall Press Club hinirang]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.seapa.org/seapa-alert-broadcaster-shot-dead-in-philippine-capital/ |title=Broadcaster shot dead in capital |access-date=January 14, 2020 |archive-date=January 14, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114123623/https://www.seapa.org/seapa-alert-broadcaster-shot-dead-in-philippine-capital/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://businessmirror.com.ph/2016/01/21/the-navara-lives-up-to-expectations/ The Navara lives up to expectations]&lt;/ref&gt;

Mapapanood ang himpilang ito bilang '''DZME Radyo-TV''' sa Channel 5 ng Cablelink at Sinag Cable.

==Ksaysayan==
[[File:State_of_the_Nation_Address_Philippines_(2023-07-24)_E911a_33.jpg |thumb|Kotse ng DZME sa Batasan Hills, Lungsod Quezon]]
Itinatag ang DZME noong June 15, 1968 sa pagmamay-ari nina Atty. Joey Luison, Jr. at ang kanyang pamilya. Noong Nobyembre 1978, lumipat ang talapihitang ito mula sa 1540 kHz sa 1530 kHz.

Noong Oktubre 1987, kabilang ang himpilang ito sa pinasara ng NTC dahil sa pag-ere ng right-wing propaganda at komentaryo na tumutol sa administrasyong Aquino. Ngungit noong Enero 1, 1988, bumalik ito sa ere.&lt;ref&gt;[https://apnews.com/801a8ecf1a10c7092f04b7223b49685d Enrile Challenges Government On Coup Charge, Station Closed – AP News Archives. Retrieved on Mar. 15, 2015]&lt;/ref&gt;

Noong 1996, binili ng isang grupo, kabilang dito si [[Prospero Pichay Jr.]], ang kumpanya ng himpilang ito mula sa pamilya Luison.

Noong 2004, inangkan ng DZME ang '''Radyo Uno''', kasabay nito ang pagbili ng bagong Harris transmitter.

Noong 2009, bilang bahagi ng pagpalaiwg sa operasyon nito, lumipat ang DZME mula sa matagal nitong tahanan sa Roosevelt Ave. sa [[Lungsod Quezon]] (na ngayo'y isang branch ng BPI) sa Victory Central Mall sa Monumento, [[Caloocan]]. Mula dito, nagpatayo din sila ng iba't ibang himpilan sa Kabisayahan at Mindanao bilang Like Radio.

Noong Enero 2014, lumipat muli ito sa OMM-Citra Building sa Ortigas Center, [[Pasig]].

Pagkatapos ng Semana Santa noong 2015, binitiw ng himpilang ito ang pangalang Radyo Uno. Ngungit, noong Mayo 2023, muli ito binalik.

==Mga Sanggunian==
{{Reflist}}

{{Metro Manila Radio}}

[[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Kalakhang Maynila]]</text>
      <sha1>1amyqu53j3lq4wwg9p1u7npz84ki5s1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pac-Man (laro)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163841</id>
    <revision>
      <id>2213122</id>
      <parentid>2207541</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7909" sha1="njs70wa2mfjxl54ga1i9s7as7f61np4" xml:space="preserve">{{Infobox VG
|title=Pac-Man
|image=Pac flyer.png
|caption=North American Flyer
|width=300px
|developer=[[Namco]]
|publisher=Namco, [[Midway Games|Midway]]
|distributor=
|designer=[[Tōru Iwatani]]&amp;nbsp;– Game designer&lt;br&gt;Shigeo Funaki ({{lang|ja|舟木茂雄}})&amp;nbsp;– Programmer&lt;br&gt;Toshio Kai ({{lang|ja|甲斐敏夫}})&amp;nbsp;– Sound &amp; Music
|composer=Toshio Kai
|version=
|released={{vgrelease|JP= 22 Mayo 1980&lt;ref name=&quot;bandainamco&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wired_namcodispute&quot; /&gt;}}{{vgrelease|NA= October, 1980&lt;ref name=&quot;pacmanromdate&quot;&gt;Year 1980 shown on North American ''Pac-Man'' title screen.&lt;/ref&gt;}}
|genre=[[List of maze video games|Maze]]
|modes=Up to two players, alternating turns
|ratings= [[Entertainment Software Rating Board|ESRB]]: E&lt;br&gt;[[Office of Film and Literature Classification (Australia)|OFLC]]: G
|platforms=[[Arcade game|Arcade]]
|input=4-way [[joystick]]
|cabinet=Standard upright, mini-upright and cocktail
|arcade system=[[Namco Pac-Man]]
|cpu={{Z80|1|3.072}}&lt;ref&gt;{{cite book
 |title        = Midway Pac-Man Parts and Operating Manual
 |url          = http://www.arcadedocs.com/vidmanuals/P/Pac-Man.pdf
 |format       = PDF
 |accessdate   = 20 Hulyo 2009
 |year         = 1980
 |month        = December
 |publisher    = [[Midway Games]]
 |location     = [[Chicago, Illinois]]
 |chapter      = Game Board Schematic
 |archive-date = 2008-07-24
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20080724180540/http://www.arcadedocs.com/vidmanuals/P/Pac-Man.pdf
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
| last        = Nitsche
| first       = Michael
| title       = Video Game Spaces: Image, Play, and Structure in 3D Worlds
| url        = https://archive.org/details/videogamespacesi0000nits
| date        = 31 Marso 2009
| publisher=[[MIT Press]]
| location    = [[Cambridge, Massachusetts]]
| isbn        = 0-262-14101-9
| page        = [https://archive.org/details/videogamespacesi0000nits/page/26 26]
| chapter     = Games and Rules
| quote       = [...] they would not realize the fundamental logical difference between a version of Pac-Man (Iwatani 1980) running on the original Z80 [...]
}}&lt;/ref&gt;
|sound=1× Namco WSG (3-channel mono) @ 3.072&amp;nbsp;[[Hertz|MHz]]
|display=Vertically oriented, 224&amp;nbsp;×&amp;nbsp;288, 16 [[palette (computing)|palette]] colors}}

Ang '''Pac-Man''' (Wikang Hapon: パックマン, '''''Pakkuman''''') ay isang laro na ginawa ng isang kompanyang nagngangalang Namco. Ang pinaka-unang produkto nito ay nilabas sa bansang Japan noong 22 Mayo 1980.&lt;ref name=&quot;bandainamco&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.bandainamcogames.co.jp/bnours/hotnews/index.php?id=21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071230012914/http://www.bandainamcogames.co.jp/bnours/hotnews/index.php?id=21 | archivedate = December 30, 2007 | title = Bandai Namco press release for 25th Anniversary Edition | language = Japanese | quote = {{lang|ja|2005年5月22日で生誕25周年を迎えた『パックマン』。}} (&quot;Pac-Man celebrates his 25th anniversary on 22 Mayo 2005&quot;, seen in image caption) | author = Namco Bandai Games Inc. | publisher = bandainamcogames.co.jp/ | date = June 2, 2005 | accessdate = 10 Oktubre 2007 | url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230012914/http://www.bandainamcogames.co.jp/bnours/hotnews/index.php?id=21 |date=30 Disyembre 2007 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wired_namcodispute&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.wired.com/science/discoveries/news/2007/10/dayintech_1010 | title = Oct. 10, 1979: Pac-Man Brings Gaming Into Pleistocene Era | quote = [Bandai Namco] puts the date at 22 Mayo 1980 and is planning an official 25th anniversary celebration next year. | author = Tony Long | publisher = Wired.com | date = 10 Oktubre 2007 (questionable) | accessdate = 10 Oktubre 2007 | archiveurl = https://archive.today/20121205085626/http://www.wired.com/science/discoveries/news/2007/10/dayintech_1010 | archivedate = 2012-12-05 | url-status = live }}&lt;/ref&gt; Ito ay nagging isang tanyag na “icon” sa Pop Culture sa Japan. Simula noong nailabas ang larong Pacman ay naging uso na ito;  maging ang mga produktong may kinalaman dito,gayang mga laruan at maging ang mga “animated series” nito. Ang Pac-Man ay ang video game na may pinakamalaking kita (2.5 million) at isa mga pinakamatagal at pinakamatandang video game sa mundo.
Contents

==Paraan ng laro==

Ang manlalaro ang nag papagalaw kay Pac-Man sa loob ng isang maze para makain ang mga pac-dots. Pag lahat ng pac-dots ay nakain na, makakapunta na si Pac-man sasusunod na stage. May apat nakalaban (Blinky, Pinky, Inky at si Clyde) napalabuy-laboysa maze. Kapag nahawakan o nahabol ng kalaban si Pac-man, mawawalan ito ng buhay. Matatapos ang laro kapag naubos ang buhay mo. Sa apat nasulok ng maze ay mga mas malaking dots na tinatawag na power pellets, ito ay nagbibigay ng kapangyarihan kay Pac-Man na kainin ang mga kalaban nito. Tuwing nakakain niya ang kalaban, babalik ito sa gitna ng parisukat upang bumalik ang kanyang kulay at muli siyang mabuhay.

===Mga kaaway===
 
Ang mga kalaban ni Pac-Man ay tinatawag na Ghost at Monster. Kahit mukhang walang direksiyon ang galaw ng mga kalaban, ang mga galaw nila ay madaling hulaan. Maraming manlalaro ang gumagamitsa kaalaman na ito upang di madaling matalo sa laro. Sa isang panayam kay Toru Iwatani, gumawa ng Pac-Man, sinabi niya na bawat kalaban ay may kanya-kanyang personalidad upang di mabagot ang mga manlalaro at di ito maging imposibleng laruan.

===Perpektong laro===

Ang isang perpektong laro ay nangyayari kapag ang isang manlalaro ay makakakuha ng pinakamataas na puntos sa unang 255 na lebel na hindi nawawalan ng buhay. Si Billy Mitchell ng Hollywood, Florida ang pinaka-unang unang nakakamit ng pinakamataas na posibleng puntos sa Pac-Man (3,333,360) noong 3 Hulyo 1999. Si David Race ng Beavercreek, Ohio ang naitalang pinakamabilis na oras sa pagkamit ng pinakamataas na posibleng puntos sa Pac-Man, sa oras na 3 oras, 41 minuto at 22 segundo.

==Talababa==
{{reflist}}

==Malayuang pagbabasa==
*Trueman, Doug (10 Nobyembre 1999). &quot;[http://www.gamespot.com/features/vgs/universal/hist_pacman/ The History of Pac-Man] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20090626030309/http://www.gamespot.com/features/vgs/universal/hist_pacman/ |date=2009-06-26 }}&quot;. ''[[GameSpot]]''. Comprehensive coverage on the history of the entire series up through 1999.
*Müller, Martijn (June 3, 2010). &quot;[http://www.ng-gamer.nl/game-nieuws/11117_pacman-wereldrecord-beklonken-en-het-hele-verhaal/ Tōru Iwatani on how Pac-Man came to be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723013453/http://www.ng-gamer.nl/game-nieuws/11117_pacman-wereldrecord-beklonken-en-het-hele-verhaal/ |date=2011-07-23 }}&quot;. ''[[NG-Gamer]]''.
*Morris, Chris (10 Mayo 2005). &quot;[http://money.cnn.com/2005/05/10/commentary/game_over/column_gaming/ Pac Man Turns 25] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515011833/http://money.cnn.com/2005/05/10/commentary/game_over/column_gaming/ |date=2011-05-15 }}&quot;. ''[[CNN Money]]''.
*Vargas, Jose Antonio (June 22, 2005). &quot;[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/21/AR2005062101747.html Still Love at First Bite: At 25, Pac-Man Remains a Hot Pursuit]&quot;. ''[[The Washington Post]]''.
*Hirschfeld, Tom. ''How to Master the Video Games'', Bantam Books, 1981. ISBN 0-553-20164-6 Arcade strategy guide to several games including incarnations of Pac-Man. Includes hand drawings of some of the common patterns for use in the arcade Pac-Man. 1982 edition ISBN 0-553-20195 covers home versions.

==Mga kawing panlabas==
*[http://pacman.com/ Pac-man 30th Anniversary website]
*{{KLOV game|id=10816}}
*{{moby game|id=/pac-man}}
*{{StrategyWiki}}
*[http://www.twingalaxies.com/index.aspx?c=22&amp;pi=2&amp;gi=3229&amp;vi=3365 Twin Galaxies' High-Score Rankings for Pac-Man]
*{{IMDb title|id=0260264|title=Pac-Man}}

[[Kategorya:Larong bidyo noong 1980]]
[[Kategorya:Arcade game]]</text>
      <sha1>njs70wa2mfjxl54ga1i9s7as7f61np4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oksipital na lobo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170045</id>
    <revision>
      <id>2213188</id>
      <parentid>2089209</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7228" sha1="jkvlgulsqdu95hlo4i7rn46b6voraj7" xml:space="preserve">{{Infobox Brain|
  Name            = Occipital lobe |
  Latin           = lobus occipitalis |
  GraySubject     = 189 |
  GrayPage        = 823 |
  Map          = Cerebrum map|
  MapPos       = |
  MapCaption   = Lobes of the human brain (the occipital lobe is shown in red)|
  Image2          = Gray727 occipital lobe.png |
  Caption2        = Medial surface of left cerebral hemisphere. ([[cuneus]] and [[lingual gyrus]] are at left.) |
  IsPartOf        = cerebrum|
  Components      = |
  Artery          = posterior cerebral artery|
  Vein            = |
  BrainInfoType   = hier |
  BrainInfoNumber = 122 |
  MeshName        = Occipital+Lobe |
  MeshNumber      = A08.186.211.730.885.213.571 |
 NeuroLex = Occipital lobe
| NeuroLexID = birnlex_1136 |
}}

Ang '''oksipital na lobo''' (Ingles: '''occipital lobe''') ang sentro ng pagpoprosesong biswal(paninging) na naglalaman ng karamihan sa mga rehiyong anatomikal ng [[biswal na cortex]]. Ang pangunahing biswal na cortex ang Brodmann area 17 na karaniwang tinatawag na(visual one). Ang V1 sa tao ay matatagpuan sa medial na panig ng oksipital na loob sa loob ng calcarine sulcus; ang kabuuang sakop ng V1 ay kalimitang tumutuloy hanggang sa polong posterior ng oksipital na lobo. Ang VI ay kalimitan ring tinatawag na striate cortex dahil ito ay maaaring matukoy sa pamamagitan ng isang malaking guhit ng [[myelin]] na Stria ng Gennari. Ang pinapatakbo ng biswal na mga rehiyon sa labas ng Vi ay tinatawag na extrastriate cortex. Maraming mga rehiyong extrastriate at ang mga ito ay naging ginawang espesyal par sa iba't ibang gawaing biswal, gaya ng pagpoproseong visuoespasyal, pagbubukod ng kulay at pagtanto ng galaw. 

==Anatomiya==
[[File:Occipital lobe animation small.gif|thumb|left|Animasyon. Oksipital na lobo(pula) ng kaliwang cerebral na hemispero.]]
Ang dalawang oksipital na mga lobo ang pinakamaliit sa apat na magkakapares ng mga loob ng 
[[cerebral cortex]] sa tao. Ito ay matatagpuan sa pinakalikurang bahagi ng [[bungo]] at bahagi ng [[harapangutak]]. Ang mga cortical na lobo ay hindi nilalarawan ng anumang panloob ng mga katangiang istraktural kundi bagkus ay sa pamamagitan ng [[buto]] ng bungo na nakapatong sa mga ito. Kaya ang oksipital na lobo ay inilalarawan bilang bahagi ng [[cerebral cortex]] na nakahimlay sa ilalim ng [[butong oksipital]]. 

Ang mga lobo ay nakahimlay sa [[tentorium cerebelli]] na isang proeso ng [[materyang dura]] na humihiwalay sa [[cerebrum]] mula sa [[cerebellum]]. Ang mga ito ay istrakturral na nakahiwalay sa kanilang mga respektibong [[cerebral na hemispero]] sa pamamagitan ng seperasyon ng [[biyak na cerebral]]. sa harapang gilid ng oksipital ay mga ilang lateral [[oksipital na gyri]], na pinaghihiwalay ng lateral na [[oksipital sulcus]]. 

Ang mga aspetong oksipital sa kabaan ng panloob na mukha ng bawat hemispero ay nahahati ng [[calcarine sulcus]]. Sa itaas ng media, ang may hugis na Y na sulcus ay nakahimlay sa [[cuneus]] at ang area sa ilalim ng sulcus ang [[lingual gyrus]].

==Tungkulin==
Ang mahalagang pantungkuling mga aspeto ng oksipital na lobo ay ito ay naglalaman ng pangunahing biswal na cortex at bahagi ng utak kung saan ang mga [[panaginip]] ay nagmumula. Ang [[Retina]]l na [[selulang photoreseptor|sensor]] ay nagpapadala ng stimuli sa pamamagitan ng optikong trakto patungo sa mga [[lateral na katawang henikulado]] kung saan ang mga [[radiasyon]]g optiko ay nagpapatuloy sa biswal na cortex. Ang bawat biswal na cortex ay tumatanggap ng hilaw na pandamang impormasyon mula sa labas ng kalahati ng [[retina]] sa parehong panig ng ulo at mula sa panloob na kalahati ng retina sa kabilang panig ng ulo. Ang cuneus (Brodmann's area 17) ay tumatanggap ng biswal(paningin) na impormasyon mula sa superior retina na kumakatawan sa inferior na biswal na field. Ang lingula ay tumatanggap ng impormasyon mula sa contralateral inferior retina na kumakatawan sa superior biswal na field. Ang mga retinal na input ay dumadaan sa pamamagitan ng &quot;daanang estasyon&quot; sa [[lateral na henikuladong nucleus]] ng [[thalamus]] bago ang pag-ungos sa cortex. Ang mga [[selula]] sa posterior na aspeto ng mga [[gray na materya]] ng mga oksipital na loob ay isinaayos bilang mga mapang espasyal ng retinal field. Ang pantungkulin neuroimaging ay naghahayag ng mga parehong pateno ng tugon sa cortical na tisyu ng mga lobo kung ang retinal field ay nalalantad sa isang malakas na paterno(pattern).

Kung ang isang oksipital na lobo ay napinsala, ang resulta ay maaaring [[homonymous hemianopsia|homonomous]] na [[pagkawala ng paningin]] mula sa katulad na nakaposisyong &quot;mga putol ng field&quot; sa bawat [[mata]]. Ang [[lesyon]]g oksipital ay maaaring magsanhi ng biswal na [[halusinasyon]]. Ang mga lesyon sa parietal-temporal-oksipital na [[asosiasyong area]] ay nauugnay sa [[agnosia ng kulay]], [[akinetopsia]] at [[agraphia]]. Ang pinsala sa lobong oksipital na naglalaman ng pangunahing biswal na cortex ay maaaring magsanhi ng [[pagkabulag]] sanhi ng mga butas sa biswal na mapa sa surpasiyo(ibabaw) ng biswal na cortex na nagresulta mula sa mga lesyon. &lt;ref&gt;{{cite book|last=Carlson|first=Neil R.|title=Psychology : the science of behaviour|url=https://archive.org/details/psychologyscienc0000carl_c4p5|year=2007|publisher=Pearson Education|location=New Jersey, USA|isbn=978-0-205-64524-4|pages=[https://archive.org/details/psychologyscienc0000carl_c4p5/page/115 115]}}&lt;/ref&gt;

==Pantungkuling anatomiya==
Ang oksipital na lobo ay nahahati sa ilang mga pantungkuling biswal na area. Ang bawat biswal na area ay naglalaman ng buong mapat ng daigdig na biswal(paningin). Bagaman walang mga tandang anatomikal na bumubukod sa mga area na ito(maliban sa prominenteng striasyon sa [[striate cortex]]), ang mga pisiolhista ay gumagamit ng mga rekording ng elektrodo upang hatiin ang cortex sa ibaèt ibang mga rehiyong pantungkulin. Ang unang pantungkuling are ang [[pangunahing biswal na cortex]]. Ito ay naglalaman ng mababang lebel na paglalarawn ng lokal na orientasyon, prekwensiyang espasyal at mga katangian ng kulay sa loob ng maliit na [[tumatanggap na mga field]]. Ang [[pangunahing biswal na cortex]] ay umuungos(projects) sa oksipital na mga area ng [[ventral stream]] ([[biswal na area V2]] at [[biswal na V4]]), at mga oksipital na area ng [[dorsal stream]]—[[biswal na V3]], [[biswal na MT]] (V5), at  [[dorsomedial area]] (DM).
==Epilepsy==
Ang mga pangingisay(seizures) sa oksipital na lobo ay pinupukaw ng isang kislap(flash) o isang larawang biswal na naglalaman ng maraming mga kulay. Ang mga ito ay tinatawag na stimulasyong kisap(na karaniwan ay sa pamamagitan ng TV) na photo-sensitibong mga pangingisay. Ang mga pasyente na nakaranas ng mga pangingisay na oksipital ay naglarawan ng kanilang mga pangingisay bilang pagkita sa mga makikinang na kulay at pagkaroon ng labis na madilim na panginin. Ang pagsusuka ay maliwanag rin sa ilang mga pasyente. Ang pangingisay na oksipital ay pangunahing napupukaw sa araw(day), sa pamamagitan ng telebisyon, mga video game o anupamang sistemang kumikisap na nakapupukaw. &lt;ref&gt;Destina Yalçin, A., Kaymaz, A., &amp; Forta, H. (2000). Reflex occipital lobe epilepsy. Seizure, 9(6), 436-441.&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Utak]]</text>
      <sha1>jkvlgulsqdu95hlo4i7rn46b6voraj7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170284</id>
    <revision>
      <id>2213121</id>
      <parentid>2212692</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:24:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91770" sha1="19unuahc9fliv25pdi3w5sxfzvx5n82" xml:space="preserve">{{Infobox disease
| Name            = Hika
| Image           = Two Peak Flow Meters.jpg
| Alt             = Two white plastic tubes with movable dials on the front
| Caption         = Ang mga peak flow meter ay ginagamit para sukatin ang [[pinakamataas na bilis ng paghinga nang palabas (peak expiratory flow)]], na mahalaga sa parehong pagsubaybay at pagsusuri ng hika.&lt;ref name=GINA_2011_page18&gt;{{harvnb|GINA|2011|p=18}}&lt;/ref&gt;
| DiseasesDB      = 1006
| ICD10           = {{ICD10|J|45||j|40}}
| ICD9            = {{ICD9|493}}
| ICDO            =
|  OMIM           = 600807
|  MedlinePlus    = 000141
|  eMedicineSubj  = article
|  eMedicineTopic = 806890
| MeshID          = D001249
| GeneReviewsID   =
| GeneReviewsName =
}}

Ang '''Asthma o Hika'''' (mula sa salitang Giyego na  ἅσθμα, ''ásthma'', &quot;paghingal&quot;) ay isang karaniwang [[chronic (medicine)|matagal at pabalik-balik]] na [[sakit]] ng pamamaga ng [[bronchi|daanan ng hangin]] na nakikilala sa pamamagitan ng naiiba at pabalik-balik na mga sintomas, nagagamot na pagkakabara ng daluyan ng hangin, at [[bronchospasm]].&lt;ref name=NHLBI07p11-12&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|pp=11–12}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga karaniwang sintomas ang [[sumisipol na paghinga]], [[pag-ubo]], paninikip ng dibdib, at [[kapos na paghinga]].&lt;ref name=bts2009p4&gt;{{harvnb|British Guideline|2009|p=4}}&lt;/ref&gt;

Inaakalang ang hika ay sanhi ng magkasamang [[Genetics|henetiko]] at mga bagay sa kalikasan.&lt;ref name=Martinez_geneenvir&gt;{{cite journal |author=Martinez FD |title=Genes, environments, development and asthma: a reappraisal |url=https://archive.org/details/european-respiratory-journal_2007-01_29_1/page/179 |journal=Eur Respir J |volume=29|issue=1 |pages=179–84 |year=2007 |pmid=17197483 |doi=10.1183/09031936.00087906}}&lt;/ref&gt; Ang pagkilala dito ay karaniwang batay sa pattern ng mga sintomas, pagtugon sa therapy sa pagtagal nito, at ng [[spirometry]].&lt;ref name=lemanske&gt;{{cite journal |author=Lemanske RF, Busse WW|title=Asthma: clinical expression and molecular mechanisms|journal=J. Allergy Clin. Immunol. |volume=125 |issue=2 Suppl 2 |pages=S95–102 |year=2010|month=February|pmid=20176271 |pmc=2853245 |doi=10.1016/j.jaci.2009.10.047 }}&lt;/ref&gt; Inuuri ito ng klinika ayon sa dalas ng mga sintomas, dami ng hangin na sapilitang ihinihinga palabas sa isang segundo ([[Spirometry|FEV1]]), at [[pinakamataas na bilis ng paghinga nang palabas (peak expiratory flow rate)]] .&lt;ref name=Yawn2008/&gt; Ang hika ay maaari ring uriin bilang [[Atopy|atopic]] o minanang kalamangang magkaroon ng labis na sensitibong reaksiyon (extrinsic o nagmumula sa labas) o hindi atopic (intrinsic o nagmumula sa loob)&lt;ref name=RobbinsCotran2010/&gt; kung saan ang atopy ay tumutukoy sa predisposisyon tungo sa pagkakaroon ng [[type 1 hypersensitivity o labis na pagiging sensitibo]] na mga reaksiyon.&lt;ref&gt;{{cite book | title=Stedman's Medical Dictionary | url=https://archive.org/details/stedmansmedicald0000sted_u1n5 | publisher=Lippincott Williams and Wilkins | edition=28 | year=2005 |isbn=0-7817-3390-1 }}&lt;/ref&gt;

Ang paggamot sa mga malubhang sintomas ay karaniwan ginagamitan ng nilalanghap na [[Beta2-adrenergic agonist|beta-2 agonist]] na maikli ang bisa (tulad ng [[salbutamol]]) at ng iniinom na [[mga corticosteroid]].&lt;ref name=NHLBI07p214&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=214}}&lt;/ref&gt; Sa mga napaka-malubhang kaso maaaring kailanganin ang iniiniksyon na mga corticosteroid, [[magnesium sulfate]] at pagpapa-ospital.&lt;ref&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|pp=373–375}}&lt;/ref&gt; Ang mga sintomas ay maaaring mapigilan sa pamamagitan ng pag-iwas sa mga nakakapagsimula nito, tulad ng [[mga nagdudulot ng alerhiya]]&lt;ref name=&quot;NHLBI07p169&quot;&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|pp=169–172}}&lt;/ref&gt; at [[irritation|nakakapag-irita]], at sa pamamagitan ng paggamit ng nilalalanghap na mga corticosteroid. Ang&lt;ref name=GINA_2011_page71&gt;{{harvnb|GINA|2011|p=71}}&lt;/ref&gt; Ang [[Long-acting beta-adrenoceptor agonist|mga beta agonist na matagal ang bisa]] (Long-acting beta agonists o LABA) o mga [[leukotriene antagonist]] ay maaaring gamitin bilang karagdagan sa mga nilalanghap na corticosteroid kung ang mga sintomas ng hika ay mananatiling hindi makontrol.&lt;ref name=GINA_2011_page33&gt;{{harvnb|GINA|2011|p=33}}&lt;/ref&gt; Ang paglaganap ng hika lumaki simula noong 1970s. Simula noong 2011, 235–300 milyong tao ang naapektuhan sa buong mundo,&lt;ref name=WHO2011/&gt;&lt;ref name=GINA_2011_page3/&gt; kabilang rito ang 250,000 na pagkamatay.&lt;ref name=GINA_2011_page3&gt;{{harvnb|GINA|2011|p=3}}&lt;/ref&gt;
{{TOC limit|limit=3}}

== Mga Palatandaan at Sintomas ==
{{listen
 | filename     =
Wheeze2O noise reduced.ogg   | title        = Sumisipol na paghinga
 | description  = Ang tunog ng sumisipol na paghinga na naririnig gamit ang stethoscope.
 | format       = [[Ogg]]
}}

Ang hika ay inilalarawan nang may paulit-ulit na pagkakaroon ng [[sumisipol na paghinga]], [[kakapusan ng paghinga]], pananakip ng dibdib, at [[pag-ubo]].&lt;ref name=GINA2011p2&gt;{{harvnb|GINA|2011|pp=2–5}}&lt;/ref&gt; Ang [[plema]] ay maaaring mabuo sa baga sa pag-ubo nguni’t kadalasan ito ay mahirap ilabas.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jindal|first=editor-in-chief SK|title=Textbook of pulmonary and critical care medicine|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers|location=New Delhi|isbn=978-93-5025-073-0|page=242|url=http://books.google.ca/books?id=EvGTw3wn-zEC&amp;pg=PA242}}&lt;/ref&gt; Sa panahon ng paggaling mula sa isang pag-atake, ito ay maaaring magkaroon ng [[pus|mala-nana]] na hitsura dahil sa mataas na antas ng puting selula ng dugo na tinatawag na [[eosinophils]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=George|first=Ronald B.|title=Chest medicine : essentials of pulmonary and critical care medicine|year=2005|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|location=Philadelphia, PA|isbn=978-0-7817-5273-2|page=62|url=http://books.google.ca/books?id=ZzlX2zJMbdgC&amp;pg=PA62|edition=5th ed.}}&lt;/ref&gt; Ang mga sintomas ay karaniwang malala sa gabi at sa madaling araw o bilang pagtugon sa pag-eehersisyo o malamig na hangin.&lt;ref name=bts2009p14&gt;{{harvnb|British Guideline|2009|p=14}}&lt;/ref&gt; Ang ilang mga taong may hika ay bihirang makaranas ng mga sintomas, karaniwan ay pagtugon sa mga nakakapagsimula nito, habang ang iba naman ay may kapansin-pansin at patuloy na mga sintomas.&lt;ref name=GINA2011_p8-9&gt;{{harvnb|GINA|2011|pp=8–9}}&lt;/ref&gt;

=== Mga nauugnay na kondisyon ===
Maraming ibang kondisyon sa kalusugan ang nagaganap nang mas madalas sa mga may hika, kabilang dito ang:[[gastro-esophageal reflux disease]] (GERD), [[rhinosinusitis]], at [[obstructive sleep apnea]].&lt;ref name=Boulet2009&gt;{{cite journal |author=Boulet LP |title=Influence of comorbid conditions on asthma |url=https://archive.org/details/european-respiratory-journal_2009-04_33_4/page/897 |journal=Eur Respir J |volume=33 |issue=4 |pages=897–906 |year=2009|month=April |pmid=19336592 |doi=10.1183/09031936.00121308 }}&lt;/ref&gt; Mas karaniwan rin ang mga sakit sa pag-iisip&lt;ref name=Boulay2011&gt;{{cite journal|last=Boulet|first=LP|author2=Boulay, MÈ|title=Asthma-related comorbidities.|journal=Expert review of respiratory medicine|date=2011 Jun|volume=5|issue=3|pages=377–93|pmid=21702660}}&lt;/ref&gt; na may [[sakit ng pagkabalisa]] na nangyayari sa pagitan ng 16–52% at mga [[mood disorder]] sa 14–41%.&lt;ref name=Andrew2010&gt;{{cite book|last=editors|first=Andrew Harver, Harry Kotses,|title=Asthma, health and society a public health perspective|year=2010|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-78285-0|page=315|url=http://books.google.ca/books?id=nkP8_h_ewLMC&amp;pg=PA315}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman hindi alam kung ang hika ay nakakapagdulot ng mga problema sa pag-iisip, o kung ang mga problema sa pag-iisip ay humahantong sa hika.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Thomas|first=M|author2=Bruton, A; Moffat, M; Cleland, J|title=Asthma and psychological dysfunction.|journal=Primary care respiratory journal : journal of the General Practice Airways Group|date=2011 Sep|volume=20|issue=3|pages=250–6|pmid=21674122}}&lt;/ref&gt;

== Mga Sanhi ==
Ang hika ay sanhi ng magkasamang komplikado at hindi ganap na nauunawaang mga pang-kapaligiran at henetikong interaksiyon.&lt;ref name=Martinez_geneenvir/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Miller |first=RL | author2=Ho SM|title=Environmental epigenetics and asthma: current concepts and call for studies | journal=American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine| volume=177 | issue=6 | pages=567–573 | year=2008 | month=March | pmid=18187692|doi=10.1164/rccm.200710-1511PP | pmc=2267336 }}&lt;/ref&gt; Ang mga salik na ito ay nakakaimpluwensiya sa kalubhaan at pagtugon nito sa paggamot.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Choudhry S, Seibold MA, Borrell LN &quot;et al.&quot; |title=Dissecting complex diseases in complex populations: asthma in latino americans |journal=Proc Am Thorac Soc |volume=4 |issue=3 |pages=226–33|year=2007 |pmid=17607004 |doi=10.1513/pats.200701-029AW |pmc=2647623}}&lt;/ref&gt; Pinaniniwalaan na ang kamakailang pagtaas ng bilang ng hika ay sanhi ng pagbabago sa mga [[epigenetic]] na ([[namamanang]] salik maliban sa mga may kinalaman sa [[DNA sequence]]) at nagbabagong  kapaligiran na tinitirhan.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Dietert|first=RR|title=Maternal and childhood asthma: risk factors, interactions, and ramifications.|journal=Reproductive toxicology (Elmsford, N.Y.)|date=2011 Sep|volume=32|issue=2|pages=198–204|pmid=21575714}}&lt;/ref&gt;

=== Ukol sa Kapaligiran ===
Marami sa mga salik sa kapaligiran ang naiugnay sa pagkakaroon at paglala ng hika, kabilang ang: mga nagdudulot ng alerhiya, polusyon sa hangin, at iba pang mga kemikal sa kalikasan.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Kelly|first=FJ|author2=Fussell, JC|title=Air pollution and airway disease.|journal=Clinical and experimental allergy : journal of the British Society for Allergy and Clinical Immunology|date=2011 Aug|volume=41|issue=8|pages=1059–71|pmid=21623970}}&lt;/ref&gt; Ang [[Smoking and pregnancy|paninigarilyo sa panahon ng pagbubuntis]] at pagkapanganak ay inuugnay sa pagkakaroon ng mas malaking panganib ng mga mala-sintomas ng hika.&lt;ref name=GINA2011_p6&gt;{{harvnb|GINA|2011|p=6}}&lt;/ref&gt; Nai-uugnay ang mababang [[air Quality Index|kalidad ng hangin]], na nagmumula sa polusyong dulot ng trapiko o mataas na mga antas ng [[ozone]],&lt;ref name=GINA2011_p61&gt;{{harvnb|GINA|2011|p=61}}&lt;/ref&gt; sa pagkakaroon at tumaas na paglala ng hika.&lt;ref name=Gold&gt;{{cite journal |author=Gold DR, Wright R |title=Population disparities in asthma |journal=Annu Rev Public Health|volume=26 |pages=89–113|year=2005 |pmid=15760282|doi=10.1146/annurev.publhealth.26.021304.144528 }}&lt;/ref&gt; Maaari ring magpasimula ng hika ang pagkakalantad sa [[volatile o madaling sumingaw na mga organikong bagay]]; halimbawa ang pagkakalantad sa [[pormalin]] ay may positibong kaugnayan dito.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=McGwin|first=G|author2=Lienert, J; Kennedy, JI|title=Formaldehyde exposure and asthma in children: a systematic review.|journal=Environmental health perspectives|date=2010 Mar|volume=118|issue=3|pages=313–7|pmid=20064771}}&lt;/ref&gt; At saka, nai-uugnay rin ang [[phthalates]] sa [[PVC]] sa hika sa mga bata at mga nasa hustong gulang&lt;ref&gt;{{cite journal |author= Jaakkola JJ, Knight TL. |title= The role of exposure to phthalates from polyvinyl chloride products in the development of asthma and allergies: a systematic review and meta-analysis|journal= Environ Health Perspect |volume=116 |issue=7 |pages=845–53 |year=2008 |month=July |pmid= 18629304 |pmc= 2453150 |doi= 10.1289/ehp.10846 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Bornehag|first=CG|author2=Nanberg, E|title=Phthalate exposure and asthma in children.|journal=International journal of andrology|date=2010 Apr|volume=33|issue=2|pages=333–45|pmid=20059582}}&lt;/ref&gt; na tulad din ng mataas na antas ng pagkakalantad sa [[endotoxin]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Liu AH|title=Something old, something new: indoor endotoxin, allergens and asthma |journal=Paediatr Respir Rev|volume=5|issue=Suppl A |pages=S65–71 |year=2004 |pmid=14980246|doi=10.1016/S1526-0542(04)90013-9 }}&lt;/ref&gt;

&lt;!--Mga Nagdudulot ng Alerhiya  --&gt;
Nai-uugnay ang hika sa pagkakalantad sa mga nagdudulot ng alerhiya sa loob ng bahay.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ahluwalia|first=SK|author2=Matsui, EC|title=The indoor environment and its effects on childhood asthma.|journal=Current opinion in allergy and clinical immunology|date=2011 Apr|volume=11|issue=2|pages=137–43|pmid=21301330}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga karaniwang nagdudulot ng alerhiya sa loob ng bahay ang mga: [[dust mite]], [[ipis]], nalalaglag na parang balakubak mula sa mga hayop, at amag.&lt;ref name=Arshad&gt;{{cite journal|last=Arshad|first=SH|title=Does exposure to indoor allergens contribute to the development of asthma and allergy?|journal=Current allergy and asthma reports|date=2010 Jan|volume=10|issue=1|pages=49–55|pmid=20425514}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Custovic|first=A|author2=Simpson, A|title=The role of inhalant allergens in allergic airways disease.|journal=Journal of investigational allergology &amp; clinical immunology : official organ of the International Association of Asthmology (INTERASMA) and Sociedad Latinoamericana de Alergia e Inmunologia|year=2012|volume=22|issue=6|pages=393–401; qiuz follow 401|pmid=23101182}}&lt;/ref&gt; Hindi naging matagumpay ang mga pagsusumikap sa pagbawas ng mga dust mite.&lt;ref name=Gotzsche2008/&gt; Ang ilan sa mga impeksiyon sa paghinga na sanhi ng virus ay maaaring magpataas sa panganib ng pagkakaroon ng hika kapag nakuha habang bata pa tulad ng:&lt;ref name=NHLBI07p11&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=11}}&lt;/ref&gt; ''[[respiratory syncytial virus]]'' at ''[[rhinovirus]]''.&lt;ref name=M38/&gt; Gayunpaman, ang ilang ibang mga impeksiyon ay maaaring makapagpabawas ng panganib.&lt;ref name=M38/&gt;

==== Teorya ng kalinisan ====
Ang [[teorya ng kalinisan]] ay isang teorya na sinusubukang ipaliwanag ang pagtaas ng bilang ng hika sa buong mundo bilang isang direkta at hindi sinasadyang resulta ng nabawasang pagkakalantad, sa panahon ng pagkabata, sa isang hindi nakakapagdulot ng impeksiyon na bakteriya at mga virus.&lt;ref&gt;{{cite journal| last=Ramsey | first=CD |author2=Celedón JC | title=The hygiene hypothesis and asthma | journal=Current Opinion in Pulmonary Medicine| volume=11 | issue=1 | pages=14–20 | month=January | year=2005 |pmid=15591883 | doi=10.1097/01.mcp.0000145791.13714.ae }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bufford | first=JD | author2=Gern JE | title=The hygiene hypothesis revisited |url=https://archive.org/details/sim_immunology-and-allergy-clinics-of-north-america_2005-05_25_2/page/247 |journal=Immunology and Allergy Clinics of North America | volume=25 | issue=2 |pages=247–262 | month=May |year=2005 | pmid=15878454 | doi=10.1016/j.iac.2005.03.005}}&lt;/ref&gt; Iminungkahi na ang bawas na pagkakalantad sa bakteriya at mga virus ay sanhi ng, sa bahagi lamang, mas pinaigting na kalinisan at maliit na bilang ng pamilya sa mga makabagong lipunan.&lt;ref name=Brook2013&gt;{{cite journal|last=Brooks|first=C|author2=Pearce, N; Douwes, J|title=The hygiene hypothesis in allergy and asthma: an update.|journal=Current opinion in allergy and clinical immunology|date=2013 Feb|volume=13|issue=1|pages=70–7|pmid=23103806}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga ebidensiyang sumusuporta sa teorya ng kalinisan ang mas mababang bilang ng hika sa mga bukid at sa mga bahay na may mga alagang hayop.&lt;ref name=Brook2013/&gt;

Inuugnay ang maagang paggamit ng [[antibiyotiko]] sa buhay sa pagkakaroon ng hika.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Murk|first=W|author2=Risnes, KR, Bracken, MB|title=Prenatal or early-life exposure to antibiotics and risk of childhood asthma: a systematic review.|journal=Pediatrics|date=2011 Jun|volume=127|issue=6|pages=1125–38|pmid=21606151|doi=10.1542/peds.2010-2092}}&lt;/ref&gt; At saka, inuugnay ang pagnganganak ng [[caesarean section]]  sa nadagdagang panganib (tinatantiyang nasa 20–80%) ng hika—inuugnay ang nadagdagang panganib na ito sa kakulangan ng malulusog na kolonisasyon ng bakteriya na nakuha sana ng bagong panganak na sanggol mula sa daanan tungo sa birth canal.&lt;ref&gt;{{harvnb|British Guideline|2009|p=72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Neu|first=J|author2=Rushing, J|title=Cesarean versus vaginal delivery: long-term infant outcomes and the hygiene hypothesis.|url=https://archive.org/details/sim_clinics-in-perinatology_2011-06_38_2/page/321|journal=Clinics in perinatology|date=2011 Jun|volume=38|issue=2|pages=321–31|pmid=21645799}}&lt;/ref&gt; May kaugnayan ang hika at ang antas ng pagiging masagana.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Von Hertzen|first=LC|author2=Haahtela, T|title=Asthma and atopy -the price of affluence?|journal=Allergy|date=2004 Feb|volume=59|issue=2|pages=124–37|pmid=14763924}}&lt;/ref&gt;

=== Henetiko ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style = &quot;float: right; margin-left:15px; text-align:center&quot;
|+ Interaksiyon ng CD14-endotoxin batay sa CD14 SNP C-159T&lt;ref name=Martinez_CD14 /&gt;
|-
! Antas ng Endotoxin !! CC genotype !! TT genotype
|-
! Mataas na pagkakalantad
| Mababa ang panganib || Mataas ang panganib
|-
! Mababa ang pagkakalantad
|Mataas ang panganib || Mababa ang panganib
|}
Isang panganib na salik para sa hika ang kasaysayan ng pamilya dahil sa maraming iba’t-ibang mga gene ang nasasangkot.&lt;ref name=El2010&gt;{{cite book|last=Elward|first=Graham Douglas, Kurtis S.|title=Asthma|year=2010|publisher=Manson Pub.|location=London|isbn=978-1-84076-513-7|pages=27–29|url=http://books.google.ca/books?id=gS4BsugTBvoC&amp;pg=PA27}}&lt;/ref&gt; Kung ang isa sa magkakambal ay naapektuhan nito, ang posibilidad na ang isa ay magkakaroon ng sakit ay humigit-kumulang 25%.&lt;ref name=El2010/&gt; Sa huling bahagi ng 2005, 25 genes ang naiugnay sa hika sa anim o sa mahigit pang magkakahiwalay na populasyon, kabilang ang:''[[Glutathione S-transferase Mu 1|GSTM1]]'', ''[[Interleukin 10|IL10]]'',''[[CTLA-4]]'', ''[[SPINK5]]'',''[[Leukotriene C4 synthase|LTC4S]]'', ''[[Interleukin-4 receptor|IL4R]]'' at ''[[ADAM33]]'' ang kabilang pa dito.&lt;ref name=Hoffjan/&gt; Marami sa mga gene na ito ay may kaugnayan sa resistensiya ng katawan o sa pagkontrol ng pamamaga. Kahit na ang mga nasa listahang ito ng mga gene na sinusuportahan ng mga labis na napakaraming beses nang inulit na pag-aaral, ang mga resulta ay hindi nagkakatugma sa lahat ng mga populasyong sinuri.&lt;ref name=Hoffjan /&gt; Noong 2006, mahigit sa 100 [[gene]] ang inugnay sa hika sa isa lamang na pag-aaral ng [[pag-uugnay sa gene]];&lt;ref name=Hoffjan&gt;{{cite journal|author=Ober C, Hoffjan S |title=Asthma genetics 2006: the long and winding road to gene discovery |journal=Genes Immun |volume=7 |issue=2 |pages=95–100 |year=2006 |pmid=16395390|doi=10.1038/sj.gene.6364284 }}&lt;/ref&gt; marami pa ang patuloy na natutuklasan.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Halapi|first=E|author2=Bjornsdottir, US|title=Overview on the current status of asthma genetics.|journal=The clinical respiratory journal|date=2009 Jan|volume=3|issue=1|pages=2–7|pmid=20298365}}&lt;/ref&gt;

Ang ilan sa mga uri ng gene ay maaari lamang maging sanhi ng hika kapag naisasama ang mga ito sa mga partikular na pagkakalantad sa kapaligiran.&lt;ref name=Martinez_geneenvir /&gt; Isang halimbawa rito ang partikular na [[pagkakaroon ng iba’t-ibang anyo ng iisang nucleotide]] sa [[CD14]] na bahagi at ang pagkakalantad sa [[endotoxin]] (isang produkto ng bakterya). Maaaring magmula ang pagkakalantad sa endotoxin sa ilang panggagalingan sa kapaligiran, kabilang ang usok ng tabako, aso, at  mga kabukiran. Ang panganib para sa hika, kung gayon, ay natutukoy sa pamamagitan ng kapwa mga henetiko ng tao at ang antas ng pagkakalantad niya sa endotoxin.&lt;ref name=Martinez_CD14&gt;{{cite journal |author=Martinez FD |title=CD14, endotoxin, and asthma risk: actions and interactions |journal=Proc Am Thorac Soc |volume=4 |issue=3 |pages=221–5 |year=2007|pmid=17607003 |doi=10.1513/pats.200702-035AW |pmc=2647622}}&lt;/ref&gt;

=== Mga medikal na kondisyon ===
Ang tatlong [[namamanang eksema]], [[allergic rhinitis]] at hika ay tinatawag na atopy (namamanang alerhiya).&lt;ref name=&quot;Bolognia&quot;/&gt; Ang pinakamatinding salik ng panganib na magkaroon ng hika ay ang kasaysayan ng [[atopy|namamanang sakit]];&lt;ref name=NHLBI07p11/&gt; kung saan ang hika ay nagaganap nang mas maraming beses sa mga may [[eksema]] o [[rhinitis|hay fever]].&lt;ref name=GINA2011_p4&gt;{{harvnb|GINA|2011|p=4}}&lt;/ref&gt; Inuugnay sa hika ang [[Churg–Strauss syndrome]], isang autoimmune disease (sakit kung saan ang sariling resistensiya ay inaatake ang katawan) at ang [[vasculitis]]. Maaari ring makaranas ng mga sintomas ng hika ang mga indibiduwal na may ilang uri ng [[urticaria]].&lt;ref name=&quot;Bolognia&quot;&gt;{{cite book |author=Rapini, Ronald P.; Bolognia, Jean L.; Jorizzo, Joseph L.|title=Dermatology: 2-Volume Set |publisher=Mosby |location=St. Louis |year=2007|isbn=1-4160-2999-0 }}&lt;/ref&gt;

Mayroong kaugnayan ang [[labis na katabaan]] at ang panganib na magkaroon ng hika na parehong dumami sa mga nakaraang taon.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Beuther DA |title=Recent insight into obesity and asthma |journal=Curr Opin Pulm Med|volume=16 |issue=1 |pages=64–70|year=2010 |month=January |pmid=19844182 |doi=10.1097/MCP.0b013e3283338fa7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=holguin&gt;{{cite journal |author=Holguin F, Fitzpatrick A |title=Obesity, asthma, and oxidative stress|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_2010-03_108_3/page/754 |journal=J. Appl. Physiol. |volume=108 |issue=3 |pages=754–9 |year=2010|month=March |pmid=19926826|doi=10.1152/japplphysiol.00702.2009 }}&lt;/ref&gt; Maaaring papel na ginagampanan ang ilang mga salik, kabilang ang huminang paggana ng paghinga dahil sa pagkakaipon ng taba at ang katotohanan na ang adipose na tisyu ay humantong sa pamamaga.&lt;ref name=&quot;Woods 2009&quot;&gt;{{cite journal |author=Wood LG, Gibson PG |title=Dietary factors lead to innate immune activation in asthma |journal=Pharmacol. Ther.|volume=123 |issue=1 |pages=37–53 |year=2009|month=July |pmid=19375453|doi=10.1016/j.pharmthera.2009.03.015 }}&lt;/ref&gt;

Ang mga [[beta blocker]] na gamot na tulad ng [[propranolol]] ay maaaring makapagpasimula ng hika sa mga madaling magkasakit.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=O'Rourke ST |title=Antianginal actions of beta-adrenoceptor antagonists |journal=Am J Pharm Educ |volume=71|issue=5 |pages=95|year=2007 |month=October |pmid=17998992 |pmc=2064893 }}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, ang mga [[cardioselective beta-blockers]] ay parang ligtas sa mga may bahagya o katamtamang sakit.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Salpeter|first=S|author2=Ormiston, T; Salpeter, E|title=Cardioselective beta-blocker use in patients with reversible airway disease.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|year=2001|issue=2|pages=CD002992|pmid=11406056}}&lt;/ref&gt; Ang ibang mga gamot na maaaring magdulot ng mga problema ay ang [[ASA]], [[NSAID]], at [[mga angiotensin-converting enzyme inhibitor]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Covar|first=RA|author2=Macomber, BA; Szefler, SJ|title=Medications as asthma trigers.|url=https://archive.org/details/sim_immunology-and-allergy-clinics-of-north-america_2005-02_25_1/page/169|journal=Immunology and allergy clinics of North America|date=2005 Feb|volume=25|issue=1|pages=169–90|pmid=15579370}}&lt;/ref&gt;

=== Paglala ===
Ang ilan sa mga tao ay magkakaroon ng hindi nagbabagong hika nang ilang linggo o buwan at pagkatapos ay biglaang magkakaroon ng biglaang malubhang hika. Ang iba’t-ibang mga indibiduwal ay nagkakaroon ng iba’t-ibang reaksiyon sa maraming salik.&lt;ref name=Baxi2010&gt;{{cite journal |author=Baxi SN, Phipatanakul W |title=The role of allergen exposure and avoidance in asthma |journal=Adolesc Med State Art Rev |volume=21 |issue=1|pages=57–71, viii–ix |year=2010 |month=April |pmid=20568555 |pmc=2975603 }}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga indibiduwal ay maaaring magkaroon ng malubhang paglala mula sa maraming mga bagay na nakapagsisimula nito.&lt;ref name=Baxi2010/&gt;

Ang mga bagay sa bahay na maaaring humantong sa paglala ng hika ay kinabibilangan ng [[alikabok]], [[mga nahuhulog]] mula sa hayop, lalung-lalo na ang balahibo ng pusa at aso), mga [[nagdudulot ng alerhiya]] mula sa ipis at [[amag]].&lt;ref name=Baxi2010/&gt; Ang mga [[pabango]] ay karaniwang sanhi ng mga malubhang pag-atake sa mga kababaihan at bata. Ang kapwa [[virus|sanhi ng virus]] at [[impeksiyon]] na sanhi ng bakterya sa itaas na bahagi ng respiratory tract ay maaaring mapalala ang sakit.&lt;ref name=Baxi2010/&gt; Maaaring mapalala ng psychological [[stress (biological)|stress]] ang mga sintomas—pinaniniwalaan na binabago ng stress ang resistensiya ng katawan at kaya dinadagdagan nito ang pagtugon sa pamamaga sa daanan ng hangin sa mga nagdudulot ng alerhiya at nakaka-iritang bagay.&lt;ref name=Gold/&gt;&lt;ref name=&quot;Chen2007&quot;&gt;{{cite journal |author=Chen E, Miller GE |title=Stress and inflammation in exacerbations of asthma|journal=Brain Behav Immun. |volume=21 |issue=8 |pages=993–9|year=2007 |pmid=17493786|doi=10.1016/j.bbi.2007.03.009|pmc=2077080}}&lt;/ref&gt;

== Pagbabago sa paggana ng katawan ==
[[Talaksan:Asthma .jpg|thumb|alt= A tissue cross section of the airway showing a kulay-rosas na batik sa gilid wall and an inside full of white mucous|Pagbara sa lumen ng [[bronchiole]] sa pamamagitan ng pag-agos ng plema, [[goblet cell]] [[metaplasia]], at pagkapal ng epithelial [[basement membrane]] sa taong may hika.]]
Ang hika ay resulta ng matagal nang [[pamamaga]] ng mga daanan ng hangin na kasunod nito ay nagdudulot ng tumaas na kakayahang humilab ng mga nakapaligid na [[malambot na kalamnan]].&lt;!-- &lt;ref name=GINA2011p2/&gt; --&gt; Ito at ang mga iba pang bagay ang nagpapakipot ng daanan ng hangin at ang karaniwang sintomas ng sumisipol na [[paghinga]].&lt;!-- &lt;ref name=GINA2011p2/&gt; --&gt; Ang pagkipot ay kadalasan nagagamot nang may gamot o nang walang paggamot.&lt;!-- &lt;ref name=GINA2011p2/&gt; --&gt;Paminsan-minsan ang mga daan ng hangin mismo ang nagbabago.&lt;ref name=GINA2011p2/&gt; Kabilang sa mga karaniwang pagbabago sa mga daanan ng hangin ay ang pagdami ng [[mga eosinophil]] at pagkapal ng [[lamina reticularis]].&lt;!-- &lt;ref name=M38/&gt; --&gt; Maaaring patuloy na lumaki ang malalambot na kalamnan ng daanan ng hangin na may pagdamit ng mga mucous gland.&lt;!-- &lt;ref name=M38/&gt; --&gt;Ang iba pang mga uri ng nauugnay na selula ay ang: [[T lymphocytes]], [[macrophages]], at [[neutrophils]].&lt;!-- &lt;ref name=M38/&gt; --&gt; Maaaring sangkot din ang ibang mga bahagi ng [[resistensiya ng katawan]] kabilang ang: [[cytokines]], [[chemokines]], [[histamine]], at [[leukotrienes]] ang ilan lang sa mga ito.&lt;ref name=M38/&gt;

== Pagkilala sa sakit ==
Habang ang hika ay isang kilalang kondisyon, walang napagkasunduang pangkalahatang kahulugan para dito.&lt;ref name=M38/&gt; Binigyang-kahulugan ito ng [[Global Initiative for Asthma]] bilang &quot;isang matagal ang pabalik-balik na pagmaga ng mga daanan ng hangin kung saan may kinalaman dito ang maraming selula at mga bahagi ng selula. Inuugnay ang matagal at pabalik-balik na pamamaga sa labis na pagkasensitibo ng daanan ng hangin na humahantong sa paulit-ulit na pag-atake ng sumisipol na paghinga, kapos na paghinga, paninikip ng dibdib at pag-ubo lalung-lalo na sa gabi o sa madaling araw. Ang mga pag-atakeng ito ay kadalasang inuugnay sa malawakan nguni’t iba’t-ibang pagkabara ng daloy ng hangin sa baga na madalas ay nagagamot nang kusa o sa pagpapagamot&quot;.&lt;ref name=GINA2011p2 /&gt;

Sa ngayon wala pang eksaktong pagsusuri sa pagkilala sa sakit na karaniwang ibinabatay sa pattern ng mga sintomas at pagtugon ng katawan sa paggamot sa paglipas ng panahon.&lt;ref name=lemanske/&gt;&lt;ref name=M38/&gt; Ang pagtukoy sa hika ay dapat paghinalaan kung mayroong kasaysayan ng: paulit-ulit na sumisipol na paghinga, pag-ubo o kahirapan sa paghinga at ang mga sintomas na ito ay nagaganap o lumalala dahil sa pag-eehersisyo, impeksiyong sanhi ng virus, mga nagdudulot ng alerhiya o polusyon ng hangin.&lt;ref name=NAEPP42&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=42}}&lt;/ref&gt; Kung gayon ang [[spirometry]] ay ginagamit para kumpirmahin ang pagtukoy sa sakit na ito.&lt;ref name=NAEPP42/&gt; Mas mahirap sa mga bata na mas bata sa anim na taong gulang dahil sila ay napakabata para sa spirometry.&lt;ref name=GINA2011p20&gt;{{harvnb|GINA|2011|p=20}}&lt;/ref&gt;

=== Spirometry ===
Ang [[spirometry]] ay inirerekomenda para makatulong sa pagtukoy at pangangasiwa.&lt;ref name=&quot;AAAAIfive&quot;&gt;{{Citation |author1=American Academy of Allergy, Asthma, and Immunology |author1-link=American Academy of Allergy, Asthma, and Immunology |date= |title=Five things physicians and patients should question |publisher=[[American Academy of Allergy, Asthma, and Immunology]] |work=Choosing wisely: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |page= |url=http://choosingwisely.org/wp-content/uploads/2012/04/5things_12_factsheet_AAAAI.pdf |accessdate=August 14, 2012 |archive-date=Nobiyembre 3, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103151124/http://choosingwisely.org/wp-content/uploads/2012/04/5things_12_factsheet_AAAAI.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NIHasthmaguide&quot;&gt;{{cite book |author=Third Expert Panel on the Diagnosis and Management of Asthma |title=Guidelines for the diagnosis and management of asthma |year=2007 |publisher=National Heart, Lung, and Blood Institute (US) |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK7232/ }}&lt;/ref&gt; Ito ang kaisa-isang pinakamagandang pagsusuri sa hika.&lt;!-- &lt;ref name=M38/&gt; --&gt; Kung ang [[FEV1]] na sinusukat sa pamamagitan ng paraang ito ay bumuti ng mahigit sa 12% kasunod ng pagbibigay ng isang bronchodilator (nagpapalapad sa bronchi) tulad ng [[salbutamol]], ito ay tumutulong sa pagtukoy ng sakit.&lt;!-- &lt;ref name=M38/&gt; --&gt; Gayunpaman, maaaring maging normal ito sa mga may kasaysayan ng bahagyang hika, na kasalukuyang hindi umaatake.&lt;!-- &lt;ref name=M38/&gt; --&gt;Ang [[single-breath diffusing capacity]] ay makakatulong sa pagtukoy sa kaibhan ng hika sa [[COPD]].&lt;ref name=M38/&gt; Makatwiran na magsagawa ng spirometry tuwing isa o dalawang taon para masubaybayan kung gaano kabuti nakokokntrol ang hika ng isang tao.&lt;ref name=NHLBI07p58&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=58}}&lt;/ref&gt;

=== Iba pa ===
Ang [[methacholine challenge test|methacholine challenge]] ay kinasasangkutan ng paglanghap ng tumataas ng konsentrasyon ng isang substansiya na nagdudulot ng pagsikip ng daanan ng hangin sa mga nalalantad.&lt;!-- &lt;ref name=M38/&gt; --&gt; Kung negatibo, nangangahulugan itong ang tao ay walang hika; gayunpaman, kung positibo, hindi ito partikular sa sakit.&lt;ref name=M38/&gt;

Ang iba pang sumusuportang ebidensiya ay kinabibilangan ng: isang ≥20% na kaibhan sa [[pinakamataas na bilis ng paghinga nang palabas (peak expiratory flow rate)]] sa hindi bababa sa tatlong araw sa isang linggo nang hindi bababa sa dalawang linggo, isang ≥20% pagbuti sa peak flow kasunod ng paggamot gamit ang salbutamol, nilalanghap na mga corticosteroid o prednisone, o isang ≥20% na pagbaba sa peak flow kasunod ng pagkakalantad sa bagay na nakakapagsimula ng pag-atake.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Pinnock H, Shah R |title=Asthma |journal=BMJ |volume=334 |issue=7598 |pages=847–50|year=2007 |pmid=17446617 |doi=10.1136/bmj.39140.634896.BE |pmc=1853223}}&lt;/ref&gt; Ang pagsubok sa peak expiratory flow (pinakamataas na bilis ng paghinga nang palabas) ay mas nag-iiba kaysa sa spirometry, gayunpaman, at kaya naman hindi inirerekomenda para sa karaniwan pagtukoy ng sakit.&lt;!-- &lt;ref name=NAEPP2007p59/&gt; --&gt; Maaaring mas kapaki-pakinabang para sa sariling pagsusubaybay sa mga may katamtaman hanggang sa malubhang karamdaman at para sa pag-check sa bisa ng mga bagong gamot.&lt;!-- &lt;ref name=NAEPP2007p59/&gt; --&gt; Maaari ring makakatulong ito para sa paggabay ng paggamot sa mga may biglaang paglala.&lt;ref name=NAEPP2007p59&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=59}}&lt;/ref&gt;

=== Pag-uuri ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style = &quot;float: right; margin-left:1em; text-align:center&quot;
|+ Klinikal na pag-uuri (≥ 12 taong gulang)&lt;ref name=Yawn2008/&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:6em;&quot; | Kalubhaan
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:4em;&quot; | Dalas ng sintomas
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:4em;&quot; | Mga sintomas sa gabi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:4em;&quot; | %FEV&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ng nahulaan
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:4em;&quot; | Pag-iiba ng FEV&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:4em;&quot; | Paggamit ng SABA
|-
! scope=&quot;row&quot; | Pasumpung-sumpong
| ≤2/linggo
| ≤2/buwan
| ≥80%
| &lt;20%
| ≤2 araw/linggo
|-
! scope=&quot;row&quot; | Banayad at patuloy
| &gt;2/linggo
| 3–4/buwan
| ≥80%
| 20–30%
| &gt;2 araw/linggo
|-
! scope=&quot;row&quot; | Katamtaman at patuloy
| Araw-araw
| &gt;1/linggo
| 60–80%
| &gt;30%
| araw-araw
|-
! scope=&quot;row&quot; | Malubha at patuloy
| Tuluy-tuloy
| Madalas (7 beses kada linggo)
| &lt;60%
| &gt;30%
| ≥dalawang beses sa isang araw
|}

Ang hika ay kinakategorya sa klinika ayon sa dalas ng mga sintomas, dami ng pilit na paghinga nang palabas sa isang segundo ([[spirometry|FEV&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;]]), at [[pinakamataas na bilis ng paghinga nang palabas (peak expiratory flow rate)]].&lt;ref name=Yawn2008&gt;{{cite journal |author=Yawn BP |title=Factors accounting for asthma variability: achieving optimal symptom control for individual patients |journal=Primary Care Respiratory Journal |volume=17 |issue=3 |pages=138–147 |month=September |year=2008 |url=http://www.thepcrj.org/journ/vol17/17_3_138_147.pdf |archiveurl=https://www.webcitation.org/5nySCf5x8?url=http://www.thepcrj.org/journ/vol17/17_3_138_147.pdf |archivedate=2010-03-04 |pmid=18264646 |doi=10.3132/pcrj.2008.00004 |access-date=2011-12-24 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ang hika ay maaari ring mauri bilang atopic (sa labas) o hindi atopic (sa loob), ayon sa mga sintomas kung ang mga ito ay may namuong mga nagdudulot ng alerhiya (atopic) o hindi (hindi atopic).&lt;ref name=&quot;RobbinsCotran2010&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Kumar|editor1-first=Vinay |editor2-last=Abbas |editor2-first=Abul K |editor3-last=Fausto|editor3-first=Nelson |editor4-last=Aster |editor4-first=Jon |title=Robbins and Cotran pathologic basis of disease |publisher=Saunders |edition=8th |year=2010|isbn=978-1-4160-3121-5 |page=688 |oclc=643462931 }}&lt;/ref&gt; Kahit na ang hika ay inuri batay sa kalubhaan, sa ngayon walang malinaw na paraan sa pag-uri ng iba’t-ibang kabahagi sa grupo ng hika sa labas ng sistemang ito.&lt;ref name=Moore2010&gt;{{cite journal |author=Moore WC, Pascual RM |title=Update in asthma 2009 |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-respiratory-critical-care-medicine_2010-06-01_181_11/page/1181 |journal=American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine |volume=181 |issue=11 |pages=1181–7 |year=2010 |month=June|pmid=20516492 |doi=10.1164/rccm.201003-0321UP}}&lt;/ref&gt; Ang paghanap ng mga paraan sa pagtukoy ng mga kabahagi sa grupo na tutugong mabuti sa iba’t-ibang uri ng paggamot ay kasalukuyang kritikal na layunin ng pananaliksik sa hika.&lt;ref name=Moore2010/&gt;

Kahit na ang hika ay matagal at pabalik-balik na [[obstructive lung disease|nagdudulot ng bara]] na kondisyon, hindi ito itinuturing bilang bahagi ng [[chronic obstructive pulmonary disease]] dahil ang katawagang ito ay partikular na tumutukoy sa mga magkasamang sakit na di nagagamot tulad ng [[bronchiectasis]],[[chronic bronchitis]], at [[emphysema]].&lt;ref name=&quot;Self, Timothy 2009&quot;&gt;{{cite book|editor=Mary Anne Koda-Kimble, Brian K Alldredge, et al. |author1=Self, Timothy|author2=Chrisman, Cary |author3=Finch, Christopher |title=Applied therapeutics: the clinical use of drugs |edition=9th |location=Philadelphia |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |year=2009 |chapter=22. Asthma |oclc=230848069 }}&lt;/ref&gt; Hindi tulad ng mga sakit na ito, ang pagbara sa daanan ng hangin sa hika ay karaniwang nagagamot; gayunpaman, kung hindi gagamutin, ang matagal at pabalik-balik na pamamaga dulot ng hika ay maaaring humantong sa pagiging hindi magagamot na bara sa baga sanhi ng pag-iiba ng hitsura ng daluyan ng hangin.&lt;ref name=Delacourt2004&gt;{{cite journal |last=Delacourt |first=C|title=Conséquences bronchiques de l'asthme non traité |trans_title=Bronchial changes in untreated asthma |journal=Archives de Pédiatrie |volume=11 |issue=Suppl. 2 |pages=71s–73s|month=June |year=2004 |pmid=15301800}}&lt;/ref&gt; Salungat sa [[emphysema]], nakakaapekto ang hika sa bronchi, hindi sa [[alveoli]].&lt;ref name=Schiffman2009&gt;{{cite web |url=http://www.medicinenet.com/chronic_obstructive_pulmonary_disease_copd/article.htm |title=Chronic obstructive pulmonary disease |first=George |last=Schiffman |date=18 December 2009 |publisher=MedicineNet |accessdate=2 September 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100828011049/http://www.medicinenet.com/chronic_obstructive_pulmonary_disease_copd/article.htm |archivedate=28 August 2010 |deadurl=no |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== Paglala ng hika ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style = &quot;float: right; margin-left:15px; text-align:center&quot;
|+ Kalubhaan ng malubhang paglala&lt;ref name=BTS58/&gt;
|-
! style=&quot;border-top: 3px solid darkgray;&quot; | Halos mamatay
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-top: 3px solid darkgray;&quot; | Mataas na [[Arterial blood gas|PaCO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] at/o nangangailangan ng mekanikal na bentilasyon
|-
! rowspan=&quot;9&quot; style=&quot;border-top: 3px solid darkgray;&quot; | Nakamamatay&lt;br /&gt;(alinman sa isa ng)
|-
! Mga palatandaan ayon sa klinika
! Sukat
|-
| Nabagong [[antas ng kamalayan]]
| [[Peak flow]] &lt; 33%
|-
| Pagkapagod
| [[Dami ng oxygen]] &lt; 92%
|-
| [[Arrhythmia]]
| [[Arterial blood gas|PaO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] &lt; 8 kPa
|-
| Mababang [[presyon ng dugo]]
| &quot;Normal&quot; na PaCO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|-
| [[Cyanosis]]
|
|-
| Pagkawala ng sumisipol na tunog sa dibdib (silent chest)

|
|-
| Mahinang paghinga

|
|-
! rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;border-top: 3px solid darkgray;&quot; | Malubha&lt;br /&gt;(alinman sa isa ng)
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Peak flow 33–50%
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Bilis ng paghinga ≥ 25 paghinga kada minuto
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Bilis ng tibok ng puso ≥ 110 pagtibok kada minuto
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Hindi makakumpleto ng mga pangungusap sa isang hingahan
|-
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;border-top: 3px solid darkgray; border-bottom: 3 px solid darkgray;&quot;| Katamtaman
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-top: 3px solid darkgray;&quot; | Lumalalang mga sintomas
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Peak flow 50–80% ang pinakamagana o nahuhulaan
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 3 px solid darkgray;&quot; | Walang nakikitang tampok sa malubhang hika
|}
Ang biglaang paglala ng hika ay karaniwang tinatawag na ''pag-atake ng hika”. Ang mga karaniwang sintomas ay [[kapos na paghinga]], [[wheeze|sumisipol na paghinga]], at [[paninikip ng dibdib]].&lt;ref name=M38/&gt; Kahit na ang mga ito ang mga pangunahing sintomas ng hika,&lt;ref name=Barnes2008&gt;{{cite book|last=Barnes |first=PJ |chapter=Asthma |title=Harrison's Principles of Internal Medicine|editor1-last=Fauci|editor1-first=Anthony S |editor2-last=Braunwald|editor2-first=E, |editor3-last=Kasper|editor3-first=DL |location=New York|publisher=McGraw-Hill |year=2008 |edition=17th|isbn=978-0-07-146633-2|pages=1596–1607}}&lt;/ref&gt; ang ilan sa mga tao ay [[umuubo]], at sa malalalang mga kaso, ang paggalaw ng hangin ay maaaring malaki ang pinsala kaya walang naririnig na pagsipol.&lt;ref name=BTS58/&gt;

Ang mga palatandaan sa panahon ng pag-atake ng hika ay kinabibilangan ng paggamit ng mga karagdagang [[kalamnan]] ng paghinga na ([[sternocleidomastoid]] at [[scalene na kalamnan]] ng leeg), maaaring mayroong [[pulsus paradoxus|paradoxical pulse]] (pulsong mas mahina kapag humihinga papasok at mas malakas kapag humihinga palabas), at labis na paglaki ng dibdib.&lt;ref name=Maitre1995&gt;{{cite journal |author=Maitre B, Similowski T, Derenne JP |title=Physical examination of the adult patient with respiratory diseases: inspection and palpation |journal=Eur. Respir. J. |volume=8 |issue=9 |pages=1584–93 |year=1995 |month=September |pmid=8575588 |url=http://erj.ersjournals.com/content/8/9/1584.long |access-date=2014-01-31 |archive-date=2015-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429223309/http://erj.ersjournals.com/content/8/9/1584.long |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang [[cyanosis|kulay asul]] ng balat at mga kuko ay maaaring maganap dahil sa kakulangan ng oxygen.&lt;ref name=Werner2001&gt;{{cite journal|last=Werner |first=HA |title=Status asthmaticus in children: a review|url=https://archive.org/details/sim_chest_2001-06_119_6/page/n47 |journal=Chest |volume=119 |issue=6|pages=1596–1607 |year=2001|month=June|pmid=11399724|doi=10.1378/chest.119.6.1913 }}&lt;/ref&gt;

Sa bahagyang paglala ang [[peak expiratory flow rate]] (PEFR) ay ≥200&amp;nbsp;L/minuto o ≥50% ng pinakamabuting nahulaan.&lt;ref name=Shiber2006&gt;{{cite journal |author=Shiber JR, Santana J|title=Dyspnea |url=https://archive.org/details/sim_medical-clinics-of-north-america_2006-05_90_3/page/453|journal=Med. Clin. North Am. |volume=90|issue=3 |pages=453–79 |year=2006|month=May|pmid=16473100 |doi=10.1016/j.mcna.2005.11.006 }}&lt;/ref&gt; Ang katamtaman ay binigyang-kahulugan bilang 80 at 200&amp;nbsp;L/minuto o 25% at 50% pinakamabuting nahulaan habang ang malala ay binigyang-kahulugan bilang ≤&amp;nbsp;80 L/minuto o ≤25% ng pinakamabuting nahulaan.&lt;ref name=Shiber2006/&gt;

Ang [[malubhang paglala ng hika]], na dating kilala bilang asthmaticus, ay isang malubhang paglala ng hika na hindi tumutugon sa karaniwang paggamot ng mga bronchodilator (pampalapad ng bronchi) at corticosteroid.&lt;ref name=Shah2012/&gt; Ang kalahati sa mga kaso ay sanhi ng mga impeksiyon at ang iba ay sanhi ng nagdudulot ng alerhiya, polusyon sa hangin, o kakulangan o hindi naaangkop na paggamit ng gamot.&lt;ref name=Shah2012&gt;{{cite journal|last=Shah|first=R|author2=Saltoun, CA|title=Chapter 14: Acute severe asthma (status asthmaticus).|journal=Allergy and asthma proceedings : the official journal of regional and state allergy societies|date=2012 May–Jun|volume=33 Suppl 1|pages=S47-50|pmid=22794687}}&lt;/ref&gt;

Ang [[brittle asthma]] ay isang uri ng hika na natutukoy sa mga paulit-ulit at malalang mga pag-atake.&lt;ref name=BTS58&gt;{{harvnb|British Guideline|2009|p=54}}&lt;/ref&gt; Ang type 1 na brittle asthma ay isang sakit na may malawak na pag-iiba ng peak flow, kahit na sa matinding paggamot. Ang type 2 na brittle asthma ay nakokontrol mabuti na background ng hika na may mga biglaang malubhang paglala.&lt;ref name=BTS58/&gt;

==== Sanhi ng ehersisyo ====
Maaaring simulan ng pag-ehersisyo ang [[bronchoconstriction (pasikip ng daanan ng hangin sa baga)]] sa parehong mga taong mayroong hika at wala.&lt;ref name=EIB2012&gt;{{cite journal|last=Khan|first=DA|title=Exercise-induced bronchoconstriction: burden and prevalence.|journal=Allergy and asthma proceedings : the official journal of regional and state allergy societies|date=2012 Jan–Feb|volume=33|issue=1|pages=1–6|pmid=22370526}}&lt;/ref&gt; Nangyayari ito sa karamihan ng mga taong may hika at hanggang sa 20% ng mga taong walang hika.&lt;ref name=EIB2012/&gt; Sa mga atleta ito ay mas madalas mangyari sa mga   piling atleta, na may mga bilang na nag-iiba mula 3% para sa mga mangangarera ng [[bobsled]] hanggang sa 50% para sa [[pamimisikleta]] at 60% para sa [[skiing sa ibang bansa]].&lt;ref name=EIB2012/&gt; Habang maaari itong mangyari sa anumang panahon ito ay mas karaniwan kapag tuyo at malamig.&lt;ref name=GINA_2011_page17&gt;{{harvnb|GINA|2011|p=17}}&lt;/ref&gt; Ang nalanghap na beta2-agonists ay mukhang hindi pinapabuti ang atletikong pagganap sa mga may hika &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Carlsen|first=KH|author2=Anderson, SD; Bjermer, L; Bonini, S; Brusasco, V; Canonica, W; Cummiskey, J; Delgado, L; Del Giacco, SR; Drobnic, F; Haahtela, T; Larsson, K; Palange, P; Popov, T; van Cauwenberge, P; European Respiratory, Society; European Academy of Allergy and Clinical, Immunology; GA(2)LEN,|title=Treatment of exercise-induced asthma, respiratory and allergic disorders in sports and the relationship to doping: Part II of the report from the Joint Task Force of European Respiratory Society (ERS) and European Academy of Allergy and Clinical Immunology (EAACI) in cooperation with GA(2)LEN.|journal=Allergy|date=2008 May|volume=63|issue=5|pages=492–505|pmid=18394123}}&lt;/ref&gt; gayunpaman, ang mga iniinom na dosis ay maaaring pabutihin ang tatag at lakas.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Kindermann|first=W|title=Do inhaled beta(2)-agonists have an ergogenic potential in non-asthmatic competitive athletes?|journal=Sports medicine (Auckland, N.Z.)|year=2007|volume=37|issue=2|pages=95–102|pmid=17241101}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Pluim|first=BM|author2=de Hon, O; Staal, JB; Limpens, J; Kuipers, H; Overbeek, SE; Zwinderman, AH; Scholten, RJ|title=β₂-Agonists and physical performance: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials.|journal=Sports medicine (Auckland, N.Z.)|date=2011 Jan 1|volume=41|issue=1|pages=39–57|pmid=21142283}}&lt;/ref&gt;

==== May kaugnayan sa trabaho ====
Ang hika bilang resulta ng (o pinalala ng) pagkakalantad sa lugar ng trabaho, ay isang karaniwang iniuulat na [[sakit sa trabaho]].&lt;ref name=Baur2012/&gt; Gayunpaman, maraming mga kaso ang hindi iniuulat o kinikilala bilang ganito.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kunnamo|first=ed.-in-chief: Ilkka|title=Evidence-based medicine guidelines|year=2005|publisher=Wiley|location=Chichester|isbn=978-0-470-01184-3|page=214|url=http://books.google.ca/books?id=frYEiHYtOv0C&amp;pg=PA214}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kraft|first=editors, Mario Castro, Monica|title=Clinical asthma|year=2008|publisher=Mosby / Elsevier|location=Philadelphia|isbn=978-0-323-07081-2|pages=Chapter 42|url=http://books.google.ca/books?id=y9WYwLVn7pgC&amp;pg=PT1185}}&lt;/ref&gt; Tinatayang 5–25% ng mga kaso ng hika sa mga nasa hustong gulang ay may kaugnayan sa trabaho.&lt;!-- &lt;ref name=Baur2012/&gt; --&gt; Ang ilang daang iba’t-ibang mga bagay na nagdudulot nito ay isinangkot sa pinaka-karaniwan bilang: [[isocyanates]], butil at wood dust, [[colophony]], [[soldering flux]], [[latex]], mga hayop, at [[aldehydes]].&lt;!-- &lt;ref name=Baur2012/&gt; --&gt; Ang trabahong iniuugnay na may pinakamataas na panganib ng mga problema ay kinabibilangan ng: mga [[nag-i-spray ng pintura]], panadero at mga nagpoproseso ng mga pagkain, nars, mga manggagawa sa kemikal, mga nagtatrabaho sa mga hayop, [[mga manghihinang]], mga nag-aayos ng buhok at mga manggagawa sa kahuyan.&lt;ref name=Baur2012&gt;{{cite journal|last=Baur|first=X|author2=Aasen, TB; Burge, PS; Heederik, D; Henneberger, PK; Maestrelli, P; Schlünssen, V; Vandenplas, O; Wilken, D; ERS Task Force on the Management of Work-related, Asthma|title=The management of work-related asthma guidelines: a broader perspective.|journal=European respiratory review : an official journal of the European Respiratory Society|date=2012 Jun 1|volume=21|issue=124|pages=125–39|pmid=22654084}}&lt;/ref&gt;

=== Sistematikong pagsusuri ===
Maraming ibang mga kondisyon ang maaaring magdulot ng mga sintomas na kapareho ng sa hika.&lt;!-- &lt;ref name=NAEPP46/&gt; --&gt; Sa mga bata, ang ibang mga sakit sa upper airway tulad ng [[allergic rhinitis]] at [[sinusitis]] ay dapat ring isaalang-alang gayundin ang ibang mga sanhi ng pagsikip ng daanan ng hangin kabilang ang: [[Foreign body#Airways|panglanghap ng bagay mula sa labas ng katawan]], [[pagkipot ng trachea (tracheal stenosis)]] o [[laryngotracheomalacia]], mga[[vascular ring]], lumaking mga [[kulani]] o mga laman sa leeg.&lt;!-- &lt;ref name=NAEPP46&gt; --&gt; Sa mga nasa hustong gulang, ang [[COPD]], [[paghina ng puso (congestive heart failure)]], mga laman sa daanan ng hangin, gayundin ang ubong dulot ng gamot dahil sa mga ACE inhibitor ay dapat isaalang-alang.&lt;!-- &lt;ref name=NAEPP46&gt; --&gt; Sa parehong mga populasyon maaaring magkaroon ng kapaerhong [[hindi paggana ng vocal cord]].&lt;ref name=NAEPP46&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=46}}&lt;/ref&gt;

Maaaring magkaroon din ng [[chronic obstructive pulmonary disease]] kasama ang hika at maaaring mangyari bilang isang komplikasyon ng matagal na at pabalik-balik na hika.  Pagkatapos ng edad na 65 karamihan sa mga tao na may sakit na baradong daanan ng hangin (obstructive airway disease) ay magkakaroon ng hika at COPD.  Sa pangyayaring ito, ang COPD ay maaaring makilala sa pamamagitan ng dumaming mga neutrophil sa daanan ng hangin, hindi normal na pagkapal ng gilid ng daanan ng hangin, at nadagdagang smooth muscle sa bronchi.  Gayunpaman, ang antas ng pagsisiyasat na ito ay hindi isinasagawa dahil ang COPD at hika ay magkapareho ang mga tuntunin sa pamamahala: mga corticosteroid, mga beta agonist na matagal ang bisa, at pagtigil sa paninigarilyo.&lt;ref name=Gibson&gt;{{cite journal |author=Gibson PG, McDonald VM, Marks GB |title=Asthma in older adults |journal=Lancet |volume=376|issue=9743 |pages=803–13 |year=2010 |month=September |pmid=20816547|doi=10.1016/S0140-6736(10)61087-2 }}&lt;/ref&gt; Malapit na katulad nito ang hika sa mga sintomas, may kaugnayan sa higit pang pagkakalantad sa usok ng sigarilyo, mas maedad, mas kaunti ang posibilidad na maalis ang sintomas pagkatapos ibigay ang pampalawak sa bronchi (bronchodilator), at bumabang posibilidad ng kasaysayan ng kagyat na alerhiya (atopy) sa pamilya.&lt;ref name=Hargreave&gt;{{cite journal |author1=Hargreave FE |author2=Parameswaran K |title=Asthma, COPD and bronchitis are just components of airway disease |journal=European Respiratory Journal |volume=28 |issue=2 |pages=264–267 |month=August |year=2006 |url=http://erj.ersjournals.com/content/28/2/264.full |pmid=16880365 |doi=10.1183/09031936.06.00056106 |access-date=2014-01-31 |archive-date=2016-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160113080726/http://erj.ersjournals.com/content/28/2/264.full |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Applied Therapeutics 2009&quot;&gt;{{cite book|author=Diaz, P. Knoell |title=Applied therapeutics: the clinical use of drugs|edition=9th |location=Philadelphia |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |year=2009|chapter=23. Chronic obstructive pulmonary disease }}&lt;/ref&gt;

== Pag-iwas ==
Ang ebidensiya para sa bisa ng mga pamamaraan para iwasan ang pagbuo ng hika ay mahina.&lt;ref name=&quot;NHLBI07p184&quot;/&gt; Ang ilan ay nagpapakita ng pag-asa kabilang ang: paglimita sa pagkakalantad sa usok sa kapwa [[sinapupunan]] at pagkatapos manganak, [[pagpapasuso]], at nadagdagang pagkakalantad sa daycare o mga malalaking pamilya nguni’t walang sapat na suportado para irekomenda sa indikasyon na ito.&lt;ref name=&quot;NHLBI07p184&quot;&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|pp=184–5}}&lt;/ref&gt; Ang maagang pagkakalantad sa alagang hayop ay maaaring kapaki-pakinabang.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Lodge|first=CJ|author2=Allen, KJ; Lowe, AJ; Hill, DJ; Hosking, CS; Abramson, MJ; Dharmage, SC|title=Perinatal cat and dog exposure and the risk of asthma and allergy in the urban environment: a systematic review of longitudinal studies.|journal=Clinical &amp; developmental immunology|year=2012|volume=2012|pages=176484|pmid=22235226}}&lt;/ref&gt; Ang mga resulta mula sa pagkakalantad sa mga alagang hayop sa ibang mga pagkakataon ay mahina &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Chen|first=CM|author2=Tischer, C; Schnappinger, M; Heinrich, J|title=The role of cats and dogs in asthma and allergy—a systematic review.|journal=International journal of hygiene and environmental health|date=2010 Jan|volume=213|issue=1|pages=1–31|pmid=20053584}}&lt;/ref&gt; at inirerekomenda lamang na ang mga alagang hayop ay alisin sa bahay kung ang isang tao ay may alerhiya sa nasabing alagang hayop.&lt;ref name=Au2005/&gt; Ang mga limitasyon sa pagkain sa panahon ng pagbubuntis o kapag nagpapasuso ay hindi nakitang mabisa at kaya hindi ito inirerekomenda.&lt;ref name=Au2005&gt;{{cite journal|last=Prescott|first=SL|author2=Tang, ML; Australasian Society of Clinical Immunology and, Allergy|title=The Australasian Society of Clinical Immunology and Allergy position statement: Summary of allergy prevention in children.|url=https://archive.org/details/sim_medical-journal-of-australia_2005-05-02_182_9/page/464|journal=The Medical journal of Australia|date=2005 May 2|volume=182|issue=9|pages=464–7|pmid=15865590}}&lt;/ref&gt; Ang pagbawas o pag-alis sa mga bagay na kilalang sensitibo sa mga tao mula sa lugar ng trabaho ay maaaring mabisa.&lt;ref name=Baur2012/&gt;

== Pamamahala ==
Habang walang lunas para sa hika, ang mga sintomas ay karaniwang mapapabuti.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ripoll|first=Brian C. Leutholtz, Ignacio|title=Exercise and disease management|publisher=CRC Press|location=Boca Raton|isbn=978-1-4398-2759-8|page=100|url=http://books.google.ch/books?id=eAn9-bm_pi8C&amp;pg=PA100|edition=2nd ed.}}&lt;/ref&gt; Ang isang partikular, sariling-gawa na plano para maagap na masubaybayan at mapamahalaan ang mga sintomas ay kailangang gawin. Ang planong ito ay dapat kabilangan ng pagbawas sa pagkakalantas sa mga nagdudulot ng alerhiya, pagsusuri para matasa ang kalubhaan ng mga sintomas, at ang paggamit ng mga gamot. Ang plano sa paggamot ay dapat isulat at magpayo ng mga pag-aakma sa paggamot alinsunod sa mga pagbabago sa mga sintomas.&lt;ref name=GINA_2011_page56&gt;{{harvnb|GINA|2011|p=56}}&lt;/ref&gt;

Ang pinaka-mabisang paggamot para sa hika ay ang pagtukoy sa mga nagpapasimula nito, tulad ng [[Health effects of tobacco smoking|paninigarilyo]], mga alagang hayop, o [[aspirin]], at pagbawas sa pagkakalantad sa mga ito. Kung hindi sapat ang pag-iwas sa nagpapasimula nito, inirerekomendang gumamit ng gamot.  Ang mga gamot sa botika ay pinipili batay sa, higit sa ibang bagay, kalubhaan ng karamdaman at ang dalas ng mga sintomas. Ang mga partikular na gamot para sa hika ay malawakang inuuri sa mga kategorya ng mabilis ang bisa at matagal ang bisa.&lt;ref&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=213}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=BGMA08&gt;{{cite web|url=http://www.sign.ac.uk/pdf/sign101.pdf|title=British Guideline on the Management of Asthma|format=PDF|publisher=Scottish Intercollegiate Guidelines Network|year=2008|accessdate=2008-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080819203455/http://www.sign.ac.uk/pdf/sign101.pdf|archivedate=2008-08-19|deadurl=no|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Ang [[mga bronchodilator (pampalapad ng bronchi)]] ay inirerekomenda para pansamantalang mapaginhawa ang mga sintomas.&lt;!-- &lt;ref name=NAEPP/&gt; --&gt; Sa mga paminsan-minsang pag-atake, walang ibang gamot na kailangan.&lt;!-- &lt;ref name=NAEPP/&gt; --&gt; Kung mayroong patuloy na bahagyang sakit (mahigit sa dalawang pag-atake sa isang linggo), ang mababang dosis ng nilalanghap na mga corticosteroid o bilang alternatibo, isang iniinom na [[leukotriene antagonist]] o  isang [[mast cell stabilizer]] ay inirerekomenda.&lt;!-- &lt;ref name=NAEPP/&gt; --&gt; Para sa mga may araw-araw na pag-atake, ang mas mataas na dosis ng nilalanghap na mga corticosteroid ang ginagamit. Sa bahagya o malubhang paglala, ang mga iniinom na corticosteroid ay idinadagdag sa mga paggamot na ito.&lt;ref name=&quot;NHLBI07p214&quot;&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=214}}&lt;/ref&gt;

=== Pagbabago sa pamumuhay ===
Ang pag-iwas sa mga nagpapasimula nito ay isang mahalagang sangkap ng pagpapahusay sa pagkontrol at pag-iwas sa mga pag-atake. Ang pinaka-karaniwang mga nagpapasimula nito ay kinabibilangan ng mga [[nagdudulot ng alerhiya]], paninigarilyo (tabako o iba pa), polusyon sa hangin, [[Beta blocker#Nonselective agents|mga non selective beta-blocker]], at mga pagkaing may sulfite.&lt;ref name=NAEPP2007p69&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=69}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=thomson&gt;{{cite journal |author=Thomson NC, Spears M |title=The influence of smoking on the treatment response in patients with asthma |journal=Curr Opin Allergy Clin Immunol|volume=5 |issue=1 |pages=57–63 |year=2005 |pmid=15643345|doi=10.1097/00130832-200502000-00011}}&lt;/ref&gt; Ang paninigarilyo at [[second-hand smoke]](nakakalanghap ng sigarilyo) ay maaaring bawasan ang bisa ng mga gamot tulad ng mga corticosteroid.&lt;ref name=Stap2011&gt;{{cite journal| author=Stapleton M, Howard-Thompson A, George C, Hoover RM, Self TH| title=Smoking and asthma. | journal=J Am Board Fam Med | year= 2011 | volume= 24| issue= 3 | pages= 313–22 | pmid=21551404 | doi=10.3122/jabfm.2011.03.100180}}&lt;/ref&gt; Ang mga pamamaraan ng pagkontrol sa mga dust mite, kabilang ang pagsala sa hangin, mga kemikal para patayin ang mga mites, pag-vaccuum, mga takip ng kutson at ibang mga paraan ay walang naging epekto sa mga sintomas ng hika.&lt;ref name=Gotzsche2008&gt;{{cite journal |author=[[Peter C. Gøtzsche|PC Gøtzsche]], HK Johansen|title=House dust mite control measures for asthma|journal=Cochrane Database Syst Rev|issue=2 |pages=CD001187 |year=2008 |doi=10.1002/14651858.CD001187.pub3 |pmid=18425868|editor1-last=Gøtzsche |editor1-first=Peter C}}&lt;/ref&gt;

=== Mga gamot ===
Ang mga gamot na ginagamit para gamutin ang hika ay nahahati sa dalawang pangkalahatang uri: mga gamot na mabilis makapagpaginhawa na ginagamit para gamutin ang malalang mga sintomas; at mga gamot para sa pangmatagalang pagkontrol na ginagamit para iwasan ang higit na paglala.&lt;ref&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=560}}&lt;/ref&gt;

;Mabilis ang bisa
[[Talaksan:Salbutamol2.JPG|thumb|alt=A round canister above a blue plastic holder|May sukat na dosis ng [[Salbutamol]] na inhaler na karaniwang ginagamit para gamutin ang mga pag-atake ng hika.]]
* Ang [[beta2-adrenergic agonist|mga beta&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-adrenoceptor agonist]] (SABA) na maikli ang bisa (short-acting), tulad ng [[salbutamol]] (''albuterol'' [[United States Adopted Name|USAN]]) ay ang unang pinanggagamot para sa mga sintomas ng hika.&lt;ref name=&quot;NHLBI07p214&quot; /&gt;
* Ang [[Anticholinergic]] na mga gamot, tulad ng [[ipratropium|ipratropium bromide]], ay nagbibigay ng karagdagang benepisyo kapag ginagamit kasama ng SABA sa mga may katamtaman o malubhang mga sintomas.&lt;ref name=&quot;NHLBI07p214&quot; /&gt; Ang mga anticholinergic bronchodilator ay maaari ring gamitin kung hindi matiis ng isang tao ang SABA.&lt;ref name=&quot;Self, Timothy 2009&quot;/&gt;
* Ang mas luma, at mapiling [[adrenergic receptor|mga adrenergic agonist]], tulad ng nilalanghap na [[epinephrine]], ay mayroong kaparehong bisa sa mga SABA.&lt;ref name=Rodrigo&gt;{{cite journal|author=Rodrigo GJ, Nannini LJ |title=Comparison between nebulized adrenaline and beta2 agonists for the treatment of acute asthma. A meta-analysis of randomized trials|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-emergency-medicine_2006-03_24_2/page/217 |journal=Am J Emerg Med |volume=24 |issue=2 |pages=217–22 |year=2006 |pmid=16490653|doi=10.1016/j.ajem.2005.10.008}}&lt;/ref&gt; Ang mga ito gayunpaman ay hindi inirerekomenda dahil sa mga problema hinggil sa labis na pagpapabilis ng pagtibok ng puso.&lt;ref name=&quot;NHLBI07p351&quot;&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=351}}&lt;/ref&gt;

;Pangmatagalang pagkontrol
[[Talaksan:Fluticasone.JPG|thumb|alt=A round canister above an orange plastic holder|May sukat na dosis ng [[Fluticasone propionate]] na inhaler na karaniwang ginagamit para sa pangmatagalang pagkontrol.]]
* Ang mga corticosteroid ay pangkaraniwang itinuturing na pinakamabisang paggamot na magagamit para sa pangmatagalang pagkontrol.{{fact}} Ang mga nilalanghap na anyo ay karaniwang ginagamit maliban sa kaso ng malubhang patuloy na sakit, kung saan ang mga iniinom na corticosteroid ay maaaring kailanganin.{{fact}} Karaniwang inirerekomenda na ang mga nilalanghap na pormula ay gagamitin ng isa o dalawang beses araw-araw, depende sa kalubhaan ng mga sintomas.&lt;ref name=&quot;NHLBI07p218&quot;&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=218}}&lt;/ref&gt;
* Ang mga [[matagal ang bisa (long-acting) na beta-adrenoceptor agonist]] (LABA) tulad ng [[salmeterol]] at [[formoterol]] ay maaaring mapabuti ang pagkontrol sa hika, kahit papaano sa mga nasa hustong gulang, kapag ibinibigay kasama ang nilalanghap na mga corticosteroid.&lt;ref name=Ducharme2010&gt;{{cite journal|last=Ducharme|first=FM|author2=Ni Chroinin, M; Greenstone, I; Lasserson, TJ|title=Addition of long-acting beta2-agonists to inhaled corticosteroids versus same dose inhaled corticosteroids for chronic asthma in adults and children.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2010 May 12|issue=5|pages=CD005535|pmid=20464739}}&lt;/ref&gt; Sa mga bata ang benepisyong ito ay hindi tiyak.&lt;ref name=Ducharme2010/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ducharme|first=FM|author2=Ni Chroinin, M; Greenstone, I; Lasserson, TJ|title=Addition of long-acting beta2-agonists to inhaled steroids versus higher dose inhaled corticosteroids in adults and children with persistent asthma.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2010 Apr 14|issue=4|pages=CD005533|pmid=20393943}}&lt;/ref&gt; Kapag ginagamit nang walang mga steroid pinapataas ng mga ito ang panganib ng malubhang mga [[masamang epekto (side-effect)]]&lt;ref name=Fanta2009&gt;{{cite journal |author=Fanta CH|title=Asthma |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2009-03-05_360_10/page/1002|journal=New England Journal of Medicine |volume=360|issue=10|pages=1002–14 |year=2009|month=March |pmid=19264689 |doi=10.1056/NEJMra0804579 }}&lt;/ref&gt; at kahit na may mga corticosteroid maaari nitong pataasin nang bahagya ang panganib.&lt;ref name=Cates2012&gt;{{cite journal|last=Cates|first=CJ|author2=Cates, MJ|title=Regular treatment with formoterol for chronic asthma: serious adverse events.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2012 Apr 18|volume=4|pages=CD006923|pmid=22513944}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Cates|first=CJ|author2=Cates, MJ|title=Regular treatment with salmeterol for chronic asthma: serious adverse events.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2008 Jul 16|issue=3|pages=CD006363|pmid=18646149}}&lt;/ref&gt;
* Ang mga [[Leukotriene antagonist]] (tulad ng [[montelukast]] at [[zafirlukast]]) ay maaaring gamitin bilang karagdagan sa nilalanghap na mga corticosteroid, na karaniwang kasabay ng LABA.{{fact}} Walang sapat na ebidensiya para suporahan ang paggamit nito sa mga malubhang paglala.&lt;ref name=GINA_2011_page74&gt;{{harvnb|GINA|2011|p=74}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Watts|first=K|author2=Chavasse, RJ|title=Leukotriene receptor antagonists in addition to usual care for acute asthma in adults and children.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2012 May 16|volume=5|pages=CD006100|pmid=22592708}}&lt;/ref&gt; Sa mga bata na mas bata sa limang taong gulang, ang mga ito ay hindi mas gugustuhing karagdagang therapy pagkatapos ng mga nilalanghap na corticosteroid.&lt;ref name=bts2009p43&gt;{{harvnb|British Guideline|2009|p=43}}&lt;/ref&gt;
* Ang mga [[mast cell stabilizer]] (tulad ng [[cromolyn sodium]]) ay isa pang hindi mas gugustuhing alternatibo para sa mga corticosteroid.{{fact}}

;Mga paraan ng paghahatid
Ang mga gamot ay karaniwang ibinibigay bilang mga [[may sukat na dosis na inhaler (metered-dose inhaler)]] (mga MDI) kasama ng isang [[asthma spacer]] o bilang isang [[inhaler na may tuyong pulbos]]. Ang spacer ay isang plastic na silindro na hinahalo ang gamot sa hangin, na nagpapadali sa pagtanggap ng buong dosis ng gamot.  Ang isang [[nebulizer]] ay maaari ring gamitin.  Ang mga nebulizer at spacer ay magkatumbas ang bisa sa mga may bahagya hanggang sa katamtamang mga sintomas gayunpaman walang sapat na ebidensiya na magagamit para matukoy kung mayroonng pagkakaiba o wala sa  malubhang pangkat ng mga sintomas (symptomatology).&lt;ref name=&quot;NHLBI07p250&quot;&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=250}}&lt;/ref&gt;

;Mga masamang epekto
Ang pangmatagalang paggamit ng mga nilalanghap na corticosteroid sa mga karaniwang dosis ay nagdadala ng maliit na panganib ng mga masamang epekto.&lt;ref name=Safe09&gt;{{cite journal|last=Rachelefsky|first=G|title=Inhaled corticosteroids and asthma control in children: assessing impairment and risk.|journal=Pediatrics|date=2009 Jan|volume=123|issue=1|pages=353–66|pmid=19117903|doi=10.1542/peds.2007-3273}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga panganib ang pagkakaroon ng mga [[katarata]] at isang bahagyang pagliit.&lt;ref name=Safe09/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Dahl R |title=Systemic side effects of inhaled corticosteroids in patients with asthma |journal=Respir Med |volume=100 |issue=8|pages=1307–17 |year=2006 |month=August|pmid=16412623|doi=10.1016/j.rmed.2005.11.020}}&lt;/ref&gt;

=== Iba pa ===
Kapag hindi tumutugon ang hika sa mga karaniwang gamot, ang ibang mga opsyon ay magagamit para sa parehong pamamahala ng emerhensiya at pag-iwas sa mga biglaang pagkakaroon at paglala ng mga sintomas. Para sa pamamahala ng emerhensiya kabilang sa ibang mga opsyon ang:
* [[Oxygen]] para mapaginhawa ang [[hypoxia (medical)|kakulangan ng oxygen (hypoxia)]] kung ang [[oxygen saturation|dami]] ay babagsak ng mababa sa 92%.&lt;ref name=rodrigo&gt;{{cite journal |author=Rodrigo GJ, Rodrigo C, Hall JB |title=Acute asthma in adults: a review |url=https://archive.org/details/sim_chest_2004-03_125_3/page/1081 |journal=Chest |volume=125|issue=3 |pages=1081–102 |year=2004 |pmid=15006973| doi = 10.1378/chest.125.3.1081}}&lt;/ref&gt;
* Ang paggamot gamit ang [[Magnesium sulfate]] na iniiniksyon ay nagpakita ng epekto na paglapad ng bronchi kapag ginagamit bilang karagdagan sa ibang paggamot sa mga malubhang pag-atake ng hika.&lt;ref&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=373}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=Chest |volume=122 |issue=2 |pages=396–8 |date = August 2002|doi=10.1378/chest.122.2.396 |title=Magnesium Treatment for Asthma : Where Do We Stand? |url=https://archive.org/details/sim_chest_2002-08_122_2/page/396 |last1=Noppen |first1=M. |pmid=12171805 }}&lt;/ref&gt;
* Ang [[Heliox]], isang pinaghalong helium at oxygen, ay maaari ring gamitin sa mga malubhang kaso ng hindi pagtugon sa gamot.{{fact}}
* Ang Salbutamol na iniiniksyon ay hindi sinusuportahan ng magagamit na ebidensiya at kaya ito ay ginagamit lamang sa mga sukdulang kaso.&lt;ref name=rodrigo/&gt;
* Ang [[mga methylxanthines]] (tulad ng [[theophylline]]) ay minsang malawakang ginamit, nguni’t hindi dumadagdag nang malaki sa mga epekto ng nilalanghap na mga beta-agonist.&lt;ref name=rodrigo/&gt; Ang paggamit nito sa mga malubhang paglala ay kontrobersiyal.&lt;ref name=GINA_2011_page37&gt;{{harvnb|GINA|2011|p=37}}&lt;/ref&gt;
* Ang anestetikong [[ketamine]] na may banayad na epekto ay kapaki-pakinabang ayon sa teorya kung kakailanganin ang [[pagpapasok ng maliit na tubo (intubation)]] at [[mekanikal na bentilasyon]] sa mga taong malapit nang mawalan ng hininga; gayunpaman, walang ebidensiya mula sa mga pagsubok sa klinika para suportahan ito.&lt;ref name=&quot;NHLBI07p399&quot;&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=399}}&lt;/ref&gt;
Para sa mga may malubhang patuloy na hika na hindi nakokontrol ng mga nilalanghap na corticosteroid at mga LABA, ang [[thermoplasty ng bronchi]] ay maaaring maging isang opsyon.&lt;ref name=Bronch10&gt;{{cite journal|last=Castro|first=M|author2=Musani, AI, Mayse, ML, Shargill, NS|title=Bronchial thermoplasty: a novel technique in the treatment of severe asthma.|journal=Therapeutic advances in respiratory disease|date=2010 Apr|volume=4|issue=2|pages=101–16|pmid=20435668|doi=10.1177/1753465810367505}}&lt;/ref&gt; Kinasasangkutan ito ng paghahatid ng kontroladong erenhiya mula sa init papunta sa gilid ng daanan ng hangin sa panhon ng sunud-sunod na [[bronchoscopy|mga bronchoscopy]].&lt;ref name=Bronch10/&gt; Habang maaaring dagdagan nito ang dalas ng paglala sa unang ilang mga buwan mukhang binabawasan nito ang bilang ng kasunod.&lt;!-- &lt;ref name=GINA_2011_page70&gt; --&gt; Ang mga epekto na lampas sa isang taon ay hindi alam.&lt;ref name=GINA_2011_page70&gt;{{harvnb|GINA|2011|p=70}}&lt;/ref&gt;

=== Alternatibong gamot ===
Karamihan sa mga taong may hika, katulad ng mga may ibang matagal na at pabalik-pablik na mga karamdaman, ay gumagamit ng [[alternative medicine|mga alternatibong paggamot]]; ipinapakita ng mga survey na halos 50% ang gumagamit ng ilang anyo ng di-karaniwang therapy.&lt;ref name=blanc&gt;{{cite journal |author=Blanc PD, Trupin L, Earnest G, Katz PP, Yelin EH, Eisner MD |title=Alternative therapies among adults with a reported diagnosis of asthma or rhinosinusitis : data from a population-based survey |url=https://archive.org/details/sim_chest_2001-11_120_5/page/n94 |journal=Chest|volume=120 |issue=5 |pages=1461–7 |year=2001 |pmid=11713120| doi = 10.1378/chest.120.5.1461}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shenfield&gt;{{cite journal |author=Shenfield G, Lim E, Allen H |title=Survey of the use of complementary medicines and therapies in children with asthma |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-paediatrics-and-child-health_2002-06_38_3/page/252 |journal=J Paediatr Child Health |volume=38 |issue=3 |pages=252–7|year=2002 |pmid=12047692| doi = 10.1046/j.1440-1754.2002.00770.x}}&lt;/ref&gt; Kaunti ang data para suportahan ang bisa ng karamihan sa mga therapy na ito.  Hindi sapat ang ebidensiya para suportahan ang paggamit ng Bitamina C.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Kaur | first=B | title=Vitamin C supplementation for asthma | journal=Cochrane Database Syst Rev | issue=1 | pages=CD000993| year=2009 | pmid=19160185 | doi=10.1002/14651858.CD000993.pub3 | author2=Rowe BH, Arnold E | editor1-last=Arnold | editor1-first=Elizabeth | unused_data=coauthorsRowe BH, Arnold E }}&lt;/ref&gt; Hindi inirerekomenda ang [[Acupuncture]] para sa paggamot dahil walang sapat na ebidensiya para suportahan ang paggamit nito.&lt;ref name=&quot;NHLBI07p240&quot;/&gt;&lt;ref name=mccartney&gt;{{cite journal |author=McCarney RW, Brinkhaus B, Lasserson TJ, Linde K|title=Acupuncture for chronic asthma |journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=1|pages=CD000008 |year=2004 |pmid=14973944 |doi=10.1002/14651858.CD000008.pub2|editor1-last=McCarney |editor1-first=Robert W}}&lt;/ref&gt; Walang ipinapakitang ebidensiya ang mga [[Air ioniser]] na mapapabuti nito ang mga sintomas ng hika o makikinabang dito ang paggana ng baga; ito ay parehong inilalagay sa positibo at negatibong mga tagagawa ng ion.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Blackhall|first=K|author2=Appleton, S; Cates, CJ|title=Ionisers for chronic asthma.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2012 Sep 12|volume=9|pages=CD002986|pmid=22972060}}&lt;/ref&gt;

Ang mga &quot;mano-manong therapy&quot;, kabilang ang [[osteopathy|osteopathic (sa buto at kalamnan)]], [[chiropractic (sa gulugod at kasukasuan)]], [[physical therapy|physiotherapeutic (sa katawan)]] at [[respiratory therapy|therapy para sa paghinga]] na mga pamamaraan, ay walang sapat na ebidensiya para suportahan ang kanilang paggamit sa paggamot ng hika.&lt;ref name=hondras&gt;{{cite journal |author=Hondras MA, Linde K, Jones AP |title=Manual therapy for asthma |journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=2 |pages=CD001002 |year=2005|pmid=15846609 |doi=10.1002/14651858.CD001002.pub2 |editor1-last=Hondras|editor1-first=Maria A}}&lt;/ref&gt;  Ang [[Buteyko na pamamaraan sa paghinga]] para kontrolin ang mabilis na paghinga (hyperventilation) ay maaaring magresulta sa pagbawas sa paggamit ng mga gamot gayunpaman wala itong anumang epekto sa paggana ng baga.&lt;ref name=BGMA08/&gt;  Kaya pakiramdam ng panel ng eksperto  na ang ebidensiya ay hindi sapat para suportahan ang paggamit nito.&lt;ref name=&quot;NHLBI07p240&quot;&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=240}}&lt;/ref&gt;

== Prognosis ==
[[Talaksan:Asthma world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|alt=A map of the world with Europe shaded yellow, most of North and South America orange and Southern Africa a dark red|[[Kabuuang bilang ng nawawalang buhay dahil sa pagkamatay at pagkabalda (Disability-adjusted life year)]] para sa hika kada 100,000&amp;nbsp;mga naninirahan noong 2004.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|title=WHO Disease and injury country estimates|year=2009|work=World Health Organization|accessdate=November 11, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|archivedate=11 November 2009|deadurl=no|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{{Multicol}}
{{legend|#b3b3b3|walang data}}
{{legend|#ffff65|&lt;100}}
{{legend|#fff200|100–150}}
{{legend|#ffdc00|150–200}}
{{legend|#ffc600|200–250}}
{{legend|#ffb000|250–300}}
{{legend|#ff9a00|300–350}}
{{Multicol-break}}
{{legend|#ff8400|350–400}}
{{legend|#ff6e00|400–450}}
{{legend|#ff5800|450–500}}
{{legend|#ff4200|500–550}}
{{legend|#ff2c00|550–600}}
{{legend|#cb0000|&gt;600}}
{{Multicol-end}} ]]
Ang prognosis para sa hika ay talagang maganda, lalo na para sa mga batang may banayad na sakit.&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-first=Allan B. |editor1-last=Wolfson |editor2-first=Ann|editor2-last=Harwood-Nuss |title=Harwood-Nuss' Clinical Practice of Emergency Medicine|chapterurl=http://books.google.com/books?id=Idb0Z658lFQC&amp;pg=PT465 |date=September 2009|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |isbn=978-0-7817-8943-1 |pages=432–|first1=Michelle J. |last1=Sergel |first2=Rita K. |last2=Cydulka |chapter=Ch. 75: Asthma|edition=5th}}&lt;/ref&gt;  Nabawasan ang dami ng namamatay sa nakalipas na huling ilang mga dekada dahil sa mas mabuting pagkilala at pagpapabuti sa pangangalaga.&lt;ref name=NHLBI07p1&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=1}}&lt;/ref&gt; Sa buong daigdig, ito ay nagdudulot ng katamtaman o malubhang pagkabalda sa 19.4&amp;nbsp;milyong tao mula noong 2004 (16&amp;nbsp;milyon sa mga ito ay nasa mga bansang may mababa at katamtamang kita).&lt;ref&gt;{{cite book|last=Organization|first=World Health|title=The global burden of disease : 2004 update.|url=https://archive.org/details/globalburdenofdi0000unse_i1e5|year=2008|publisher=World Health Organization|location=Geneva, Switzerland|isbn=978-92-4-156371-0|page=[https://archive.org/details/globalburdenofdi0000unse_i1e5/page/35 35]|edition=[Online-Ausg.]}}&lt;/ref&gt; Sa hika na nasuri sa panahon ng pagkabata, kalahati sa mga kaso ay wala nang dalang nasuring sakit pagkatapos ng isang dekada.&lt;ref name=El2010/&gt; Ang pagbabago sa daanan ng hangin ay isinasagawa, nguni’t hindi alam kung ang mga ito ay nagpapakita ng masama o kapaki-pakinabang na mga pagbabago.&lt;ref name=Maddox&gt;{{cite journal |author=Maddox L, Schwartz DA |title=The pathophysiology of asthma |journal=Annu. Rev. Med. |volume=53|pages=477–98 |year=2002 |pmid=11818486 |doi=10.1146/annurev.med.53.082901.103921}}&lt;/ref&gt; Ang maagang paggamot gamit ang mga corticosteroid ay tila iniiwasan o pinapabuti ang paghina ng paggana ng baga.&lt;ref name=beckett&gt;{{cite journal |author=Beckett PA, Howarth PH|title=Pharmacotherapy and airway remodelling in asthma? |journal=Thorax |volume=58|issue=2 |pages=163–74 |year=2003 |pmid=12554904| doi = 10.1136/thorax.58.2.163|pmc=1746582}}&lt;/ref&gt;

== Epidemiyolohiya ==
[[Image:Prevalence of Clinical Asthma world map - GINA2004.svg|thumb|left|alt=A map of the world with Europe, North America, Australia and much of South America shaded red, much of Asia is yellow, and most of Africa is grey|Bilang ng hika sa iba’t-ibang mga bansa sa mundo mula noong 2004.
{{Multicol}}
{{legend|#e0e0e0|no data}}
{{legend|#ffff65|&lt;1%}}
{{legend|#fff200|1-2%}}
{{legend|#ffdc00|2-3%}}
{{legend|#ffc600|3-4%}}
{{legend|#ffb000|4-5%}}
{{legend|#ff9a00|5-6%}}
{{Multicol-break}}
{{legend|#ff8400|6-7%}}
{{legend|#ff6e00|7-8%}}
{{legend|#ff5800|8-10%}}
{{legend|#ff4200|10-12.5%}}
{{legend|#ff2c00|12.5–15%}}
{{legend|#cb0000|&gt;15%}}
{{Multicol-end}}]]
Mula noong 2011, 235–300 milyong tao sa buong mundo ang apektado ng hika,&lt;ref name=WHO2011&gt;{{cite web|title=World Health Organization Fact Sheet Fact sheet No 307: Asthma|year=2011|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs307/en/|accessdate=Jan 17th,2013|archive-date=2011-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629035454/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs307/en/|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=GINA_2011_page3/&gt; at humigit-kumulang 250,000 tao ang namamatay kada taon mula sa sakit.&lt;ref name=GINA2011p2/&gt; Ang biang ay naiiba sa pagitan ng mga bansa na may paglaganap na nasa pagitan ng 1 at 18%.&lt;ref name=GINA2011p2/&gt; Mas karaniwan ito sa [[developed country|maunlad]] kaysa sa [[mga mahihirap na bansa]].&lt;ref name=GINA2011p2/&gt; Kaya nakikita ang mas mababang bilang sa Asya, Silangang Europa at Aprika.&lt;ref name=M38/&gt; Sa mga maunlad na bansa ito ay mas karaniwan sa mahihirap samantala sa mga maunlad na bansa ito ay mas karaniwan sa mayaman.&lt;ref name=GINA2011p2/&gt; Ang dahilan para sa mga pagkakaibang ito ay hindi gaano alam.&lt;ref name=GINA2011p2/&gt; Ang mga bansang may mababa at katamtamang kita ang bumubuo sa mahigit sa 80% ng bilang ng namamatay.&lt;ref&gt;{{cite web|author=World Health Organization|authorlink=World Health Organization|title=WHO: Asthma|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs307/en/|accessdate=2007-12-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071215181927/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs307/en/|archivedate=2007-12-15|deadurl=no|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Habang ang hika ay dalawang beses na karaniwan sa mga lalaki kaysa sa mga babae,&lt;ref name=GINA2011p2/&gt; ang malubhang hika ay nangyayari sa magkatumbas na bilang.&lt;ref name=Bush2009&gt;{{cite journal|author=Bush A, Menzies-Gow A|title=Phenotypic differences between pediatric and adult asthma |journal=Proc Am Thorac Soc |volume=6|issue=8 |pages=712–9 |year=2009 |month=December |pmid=20008882|doi=10.1513/pats.200906-046DP }}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda ang mga kababaihang nasa hustong gulang ay may mas mataas na bilang ng hika kaysa sa mga kalalakihan &lt;ref name=GINA2011p2/&gt; and ito ay mas karaniwan sa bata kaysa sa matanda.&lt;ref name=M38/&gt;

Ang bilang ng hika sa buong mundo ay malaki ang itinaas sa pagitan ng 1960s at 2008&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Grant EN, Wagner R, Weiss KB |title=Observations on emerging patterns of asthma in our society |journal=[[J Allergy Clin Immunol]] |year=1999 |month=August|volume=104 |pages=S1–S9 |pmid=10452783 |doi=10.1016/S0091-6749(99)70268-X |issue=2 Pt 2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Anandan C, Nurmatov U, van Schayck OC, Sheikh A|title=Is the prevalence of asthma declining? Systematic review of epidemiological studies|journal=Allergy |volume=65 |issue=2 |pages=152–67 |year=2010 |month=February|pmid=19912154 |doi=10.1111/j.1398-9995.2009.02244.x }}&lt;/ref&gt; ito ay kinilala bilang isang malaking problema ng kalusugan ng publiko simula noong 1970s.&lt;ref name=M38&gt;{{cite book|first=John F. Murray|title=Murray and Nadel's textbook of respiratory medicine.|url=https://archive.org/details/murraynadelstext0002unse|year=2010|publisher=Saunders/Elsevier|location=Philadelphia, PA|isbn=1-4160-4710-7|pages=Chapter 38|edition=5th ed.}}&lt;/ref&gt; Ang bilang ng hika ay umaabot sa antas na hindi ito nagbabago sa maunlad na bansa simula ng kalagitnaan ng 1990s na nagkaroon ng mga kamakailan na pagtaas sa mahirap na bansa.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Bousquet|first=J|author2=Bousquet, PJ; Godard, P; Daures, JP|title=The public health implications of asthma.|journal=Bulletin of the World Health Organization|date=2005 Jul|volume=83|issue=7|pages=548–54|pmid=16175830}}&lt;/ref&gt; Ang hika ay nakakaapekto sa humigit-kumulang na  7% ng populasyon ng Estados Unidos &lt;ref name=Fanta2009/&gt; at 5% ng tao sa  United Kingdom.&lt;ref name=Anderson2007&gt;{{cite journal | last=Anderson | first=HR | author2=Gupta R, Strachan DP, Limb ES | title=50 years of asthma: UK trends from 1955 to 2004 |journal=Thorax | volume=62 | issue=1 | pages=85–90 |month=January |year=2007 |pmid=17189533 | doi=10.1136/thx.2006.066407 | pmc=2111282 }}&lt;/ref&gt; Ang bilang sa Canada, Australia at New Zealand ay mayroong humigit-kumulang na 14–15%.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Masoli|first=Matthew|title=Global Burden of Asthma|year=2004|page=9|url=http://www.ginasthma.org/pdf/GINABurdenReport.pdf|access-date=2014-01-31|archive-date=2013-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502065938/http://www.ginasthma.org/pdf/GINABurdenReport.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==
Ang hika ay kilala sa [[Sinaunang Ehipto]] at ginamot sa pamamagitan ng pag-inom ng isang halo ng [[insenso]] na kilala bilang [[kyphi]].&lt;ref name=&quot;Manniche1999&quot;&gt;{{cite book | author = Manniche L |title = Sacred luxuries: fragrance, aromatherapy, and cosmetics in ancient Egypt | pages =[http://books.google.com/books?id=ZCgVdm7UKhIC&amp;pg=PA49 49] | year = 1999 | publisher =[[Cornell University Press]] | isbn=978-0-8014-3720-5 }}&lt;/ref&gt; Ito ay opisiyal na binigyan ng pangalan bilang isang partikular na problema sa paghinga ni [[Hippocrates]] humigit-kumulang 450 BC, na may salitang Griyego para sa &quot;paghingal&quot; na bumubuo sa batayan n gating makabagong pangalan.&lt;ref name=M38/&gt; Noong 200 BC ito ay pinaniwalaang may kaugnayan nang bahagya sa mga damdamin.&lt;ref name=Andrew2010/&gt;

Noong 1873, isa sa unang mga papel sa makabagong medisina na pinag-uusapan ay sinubukang ipaliwanag ang [[pagbabago sa paggana ng katawan]]  na dulot ng sakit habang ang isa noong 1872, ay ipinagpalagay na ang hika ay maaaring magamot sa pamamagitan ng pagpahid sa dibdib ng [[A.B.C. Liniment|chloroform liniment (nagpapaginhawa ng pananakit o paninigas)]].&lt;ref name=&quot;pmid20747287&quot;&gt;{{cite journal | author = Thorowgood JC | title = On bronchial asthma| journal =[[British Medical Journal]] | volume = 2 | issue = 673 | pages = 600 | year = 1873 | month = November | pmid = 20747287| pmc = 2294647 |doi = 10.1136/bmj.2.673.600}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid20746575&quot;&gt;{{cite journal | author = Gaskoin G | title = On the treatment of asthma | journal = [[British Medical Journal]] | volume = 1 | issue = 587 |pages = 339 | year = 1872 |month = March | pmid = 20746575 | pmc = 2297349 | doi = 10.1136/bmj.1.587.339 }}&lt;/ref&gt; Ang [[Pharmaceutical drug|Medikal na paggamot]] noong 1880, ay kinabilangan ng paggamit ng [[Intravenous therapy|iniiniksyon]] na mga dosis ng gamot na tinatawag na [[pilocarpin]].&lt;ref name=&quot;pmid20749537&quot;&gt;{{cite journal | author = Berkart JB | title = The treatment of asthma| journal = [[British Medical Journal]] | volume = 1 | issue = 1016 | pages = 917–8 | year = 1880 | month = June| pmid = 20749537 | pmc = 2240555 | doi = 10.1136/bmj.1.1016.917}}&lt;br /&gt;{{cite journal | author = Berkart JB | title = The treatment of asthma | journal =[[British Medical Journal]] | volume = 1 | issue = 1017 | pages = 960–2 | year = 1880 |month = June | pmid = 20749546 | pmc = 2240530 | doi = 10.1136/bmj.1.1017.960 }}&lt;/ref&gt; Noong 1886, nag-teorya si F.H. Bosworth sa koneksiyon sa pagitan ng hika at [[hay fever]].&lt;ref name=&quot;pmid21407325&quot;&gt;{{cite journal | author = Bosworth FH| title = Hay fever, asthma, and allied affections | journal = Transactions of the Annual Meeting of the American Climatological Association | volume = 2 | pages = 151–70 | year = 1886 | pmid = 21407325 |pmc = 2526599}}&lt;/ref&gt; Ang [[Epinephrine]] ay unang sinanggunian sa paggamot ng hika noong 1905.&lt;ref name=&quot;pmid18733372&quot;&gt;{{cite journal |author = Doig RL | title = Epinephrin; especially in asthma | journal = California State Journal of Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 54–5 | year = 1905 | month = February | pmid = 18733372 | pmc = 1650334}}&lt;/ref&gt; Oral corticosteroids began to be used for this condition in the 1950s while inhaled corticosteroids and selective short acting beta agonist came into wide use in the 1960s.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=von Mutius|first=E|author2=Drazen, JM|title=A patient with asthma seeks medical advice in 1828, 1928, and 2012.|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2012-03-01_366_9/page/827|journal=New England Journal of Medicine|date=2012 Mar 1|volume=366|issue=9|pages=827–34|pmid=22375974}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Crompton G |title=A brief history of inhaled asthma therapy over the last fifty years |journal=Primary care respiratory journal : journal of the General Practice Airways Group|date=2006 Dec|volume=15|issue=6|pages=326–31|pmid=17092772}}&lt;/ref&gt;

Sa panahon ng 1930s–50s, ang hika ay naging kilala bilang isa sa &quot;pitong banal&quot; na mga [[sakit na kinasasangkutan ng isip at katawan (psychosomatic illness)]]. Ang dahilan nito ay itinuturing na sikolohikal, kung saan ang paggamot ay kadalasang batay sa pagsusuri ng isipan at ibang mga [[paglunas gamit ang pakikipag-usap]].&lt;ref name=&quot;pmid16185365&quot;/&gt; Habang binibigyang-kahulugan ng mga nagsusuri sa isipan na ito ang pagpito dahil sa hika bilang pigil na pag-iyak ng anak para sa nanay nito, itinuturing nila ang paggamot ng depresyon bilang higit na mahalaga para sa mga indibiduwal na may hika.&lt;ref name=&quot;pmid16185365&quot;&gt;{{cite journal |author=Opolski M, Wilson I |title=Asthma and depression: a pragmatic review of the literature and recommendations for future research |journal=Clin Pract Epidemol Ment Health |volume=1 |page=18 |year=2005|month=September |pmid=16185365 |pmc=1253523 |doi=10.1186/1745-0179-1-18 }}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Asthma before-after-en.svg|thumb|right|350px|Ang anyo ng mga daanan ng hangin (''bronchiole'') sa baga bago at pagkatapos ng sumpong ng hika.]]

Ang '''hika''', kilala sa Ingles bilang ''asthma'' o ''asthma bronchiale'', ay isang pangkaraniwang [[karamdaman]] ng [[baga (anatomiya)|baga]].  Dahil sa hika, nahihirapang huminga ang mga taong mayroon ng sakit na ito.  Maaaring hindi na gumaling mula sa hika ang mga tao kapag nagkaroon nito, isa itong panghabang-buhay na kalagayan.  Ang mga baga at [[lalamunan]] (daanan ng hininga) ay palagiang namamaga. Ang mga taong hikain ay mayroong mas maraming [[uhog]] kaysa normal na mga tao at ang mga masel na nakabalot sa paligid ng mga baga ay napakamaselan o sensitibo.  Ang atake ng hika ay kapag may isang bagay na nakapag-uumpisa o nakapagsasanhi sa maselang mga baga na humigpit at gumawa ng marami pang uhog kasya pangkaraniwan.  Kapag mas namamaga ang mga baga nagiging mas mahigpit ang mga baga.  Na lumalaong sumasapit sa kamatayan.  Ang mga sumpong ng hika ay itinuturing ng mga [[manggagamot]] bilang malalang emerhensiya.

== Paglalarawan ==
[[Talaksan:Asthma attack-airway (bronchiole) constriction-animated.gif|thumb|right]]
Ang katawagan sa Ingles ng hika na ''asthma'' ay nanggaling sa wikang Griyegong άσθμα, ''ásthma'', na may kahulugang &quot;hinihingal&quot; o &quot;humahagok&quot;.  Sa mas pangmedisinang paglalarawan, ang hika ay isang pangkaraniwang pangmatagalan at paulit-ulit na sakit ng pamamaga ng mga ''[[bronchus]]'' o daanan ng hangin na may katangiang pabagu-bago at pabalik-balik na mga sintomas, naipapanumbalik sa dati na harang sa daloy ng hininga, at &quot;pulikat ng daanan ng hangin&quot; o ''[[bronchospasm]]''.&lt;ref name=&quot;NHLBI07p11-12&quot;&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|pp=11–12}}&lt;/ref&gt; Kasama sa mga sintomas ng hika ang [[wheezing|paghingang may huni]], [[pag-ubo]], kahigpitan sa dibdib, at [[shortness of breath|kahirapan sa paghinga]].&lt;ref name=&quot;bts2009p3&quot;&gt;{{harvnb|British Guideline|2009|p=3}}&lt;/ref&gt; Sa pangklinikang pag-uuri ang hika ay maikakategorya ayon sa dalas ng sintomas, pinuwersang bolyum ng inilabas na hininga sa loob ng isang segundo (''forced expiratory volume in 1 second'', [[Espirometriya|FEV1]]), at [[peak expiratory flow rate|sagsag na antas ng dalos ng palabas na hininga]].&lt;ref name=&quot;Yawn2008&quot;/&gt;  Ang hika ay maaari ring iklasipika bilang [[Atopy|atopiko]] (ekstrinsiko) o hindi-atopiko (intrinsiko).&lt;ref name=&quot;RobbinsCotran2010&quot;/&gt;

== Sanhi ng hika ==
Pinaniniwalaan na ang hika ay dulot ng isang kumbinasyon ng mga bagay-bagay na [[panghenetika]] at pangkapiligiran.&lt;ref name=Martinez_geneenvir/&gt; Ang pagbibigay ng lunas sa malubhang mga sintomas ay pangkaraniwang sa pamamagitan ng isang pagsinghot ng may pandaliang talab na [[Beta2-adrenergic agonist|agonistang beta-2]] (tulad ng [[salbutamol]]).&lt;ref name=&quot;NHLBI07p214&quot;&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=214}}&lt;/ref&gt; Ang mga sintomas ay maaaring maiwasan sa pamamagitan ng pag-iwas ng mga pampahika, katulad ng mga ''[[allergen]]'', mga bagay na nakapagpapahika&lt;ref name=&quot;NHLBI07p169&quot;&gt;{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|pp=169–172}}&lt;/ref&gt; at mga  [[iritasyon|pampayamot]] (mga iritante), mga bagay na nakapagpapa-irita at sa pamamagitan ng paglanghap ng mga ''[[corticosteroid]]''.&lt;ref name=&quot;gina2009p69&quot;&gt;{{harvnb|GINA|2009|p=69}}&lt;/ref&gt; Ang mga [[Leukotriene antagonist|antagonista ng leukotriene]] ay hindi gaanong mabisa kaysa sa mga corticosteroid kung kaya't hindi gaanong ninanais gamitin.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Fanta CH |title=Asthma |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2009-03-05_360_10/page/1002 |journal=N Engl J Med |volume=360 |issue=10 |pages=1002–14 |year=2009 |month=March |pmid=19264689 |doi=10.1056/NEJMra0804579}}&lt;/ref&gt;

== Diyagnosis ==
Ang diyagnosis ng hika ay pangkaraniwang ginagagawa batay sa gawi ng mga sintomas at/o sa tugon sa terapiya sa pagdaan ng panahon.&lt;ref name=lemanske/&gt; Ang paglaganap ng hika ay tumaas magmula noong dekada 1970.  Mula noong 2010, 300 milyong mga tao ang naapektuhan sa buong mundo.&lt;ref&gt;{{harvnb|GINA|2010|p=3}}&lt;/ref&gt;  Noong 2009, nagdulot ang hika ng 250,000 mga kamatayan sa buong daigdig.&lt;ref name=&quot;gina2009p2&quot;&gt;{{harvnb|GINA|2009|p=2}}&lt;/ref&gt; Sa kabila nito, kung may angkop na pagkontrol ng hika na mayroon ng tinatawag na terapiyang &quot;''step down''&quot; (literal na humakbang paibaba), ang [[prognosis]] (tantiyang kalalabasan ng sakit matapos gamutin) sa pangkalahatan ay mabuti.&lt;ref name=&quot;Tippets1&quot;&gt;{{cite journal |author=Tippets B, Guilbert TW |title=Managing Asthma in Children: Part 1: Making the Diagnosis, Assessing Severity |journal=Consultant for Pediatricians |volume=8 |issue=5 |year=2009 |url=http://www.consultantlive.com/asthma/article/10162/1414747 |access-date=2011-12-24 |archive-date=2009-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091204122559/http://www.consultantlive.com/asthma/article/10162/1414747 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Sumpong ng hika ==
Ang mga sumpong ng hika ay nilulunasan sa pamamagitan ng mga aparatong panglanghap na may gamot na pangsagip (tinatawag na mga ''inhaler'' o ''nebulizer'') na sinisinghot ng isang tao papunta sa kanyang mga baga.  Hindi palaging madaling malaman kung ang tao ay hinihika o sinusumpong ng hika; natatanging may kahirapang malaman kung gaano kasama ang atake ng hika sa mga bata.  Ang mga bagay na dapat pagtuunan ay ang mga katulad ng:
 
* Nahihirapan sa paghinga.
* Paggamit ng tiyan, mga masel ng dibdib o mga masel na nasa ibaba ng dibdib, upang makatulong sa paghinga.
* Ayaw kumain ng bata. Ayaw sumuso ng sanggol.
* Ang bata ay kailangang suminghap upang makatapos ng isang pangungusap. 
* Ang gamot na pangsagip ay hindi nakapagpapainam ng kalagayan.

Ang mga sumpong ng hika ay maaaring idulot ng ehersisyo, mga alagang hayop, mga alerhiya, o marami pang ibang mga pampahika.  Maaaring maging mapanganib ang mga atake ng hika. Tinatawag ng mga manggagamot ang pinakamalubhang mga sumpong ng hika bilang ''[[status asthmaticus]]'', at pangkaraniwang ipinapasok sa ospital ang tao, papunta sa loob ng isang natatanging silid na kung tawagin ay ''[[intensive care unit]]''.

== Mga pampahika ==
Ang isang pampahika, nagpapahika, o nakapagpapahika ay anumang bagay na nagsasanhi ng paglala ng hika. Ang hika ay hindi isang bagay na naaalis kung kaya't ang mga baga ay laging naiirita at sensitibo.  Ang mga pampahika ay nakapagdurulot ng paghihigpit ng mga baga.  Ang karaniwang mga nakapagpapahika ay mga bagay na katulad ng:

* Usok ng sigarilyo (kahit na amoy lamang)
* Alagang hayop (mga pusa at mga aso)
* Mga kulisap
* Mga amag
* Panlabas na kapaligiran
* Ehersisyo

Ang paraan upang maiwasan ang mga pampahika ay tanggalin ang mga ito kung maaari.

== Paglulunas ==

Sa mas kadalasan ang hika ay maaaring kontrolin sa pamamagitan ng pag-iwas sa pagdikit sa mga bagay na nakapagpapahika at sa pamamagitan ng paggamit ng ilang partikular na mga [[gamot]].  Karamihan sa mga may hika ang nagdadala ng natatanging mga gamot sa tuwi-tuwina kahit saan man sila magpunta. Tinatawag ang mga tiong mga [[panglanghap]] o [[pangsinghot]] (mga ''[[inhaler]]''). Ang gamot na nasa loob ng panglanghap ang nagbubukas ng mga tubong papunta sa mga baga.  Ang panglanghap ay pangkaraniwang ginagamit upang maiwasan ang sumpong ng hika, o pahintuin ang isang sumpong na nagaganap na.

'''Gamot na pangsagip''' — Ang gamot na pangsagip o ''rescue medicine'' ay isang panglanghap o panghitit na ginagamit kapag ang isang tao ay nakaisip o nakadama na nagkakaroon siya ng sumpong ng hika.

'''Gamot na pangkontrol''' — Ang gamot na pangkontrol ay isang gamot na maaaring isang pildora na iniinom o isang panglanghap na ginagamit araw-araw upang maiwasan ang mga sumpong ng hika.

=== Pangkariwang lunas sa ospital ===
Ang mga ospital ay mayroon mga mapagpipiliang mga panlunas na maaari nilang gamitin sa isang emerhensiya kapag ang regular na panglunas ay hindi naging mabisa:
* [[Oksiheno]]
* Ang ilang partikular na mga gamot na gumaganap na katulad ng isang pangwisik na panghika, subalit mas malakas.
* Ang ilang partikular na mga gamot na maibibigay sa pamamagitan ng pagdaan sa lloob ng ugat na daluyuan ng dugo (iyong papasok sa suwero).
* Mga ''[[steroid]]''
* Mga pantulong sa paghinga (kasama ang mga tubo, at mga [[barbula]] para sa napakalubhang mga kaso).

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

[[Kategorya:Sakit]]
[[Kategorya:Pulmonolohiya]]
[[Kategorya:Pangangalagang panghininga]]</text>
      <sha1>19unuahc9fliv25pdi3w5sxfzvx5n82</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>69 (posisyong pangpagtatalik)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171592</id>
    <revision>
      <id>2213182</id>
      <parentid>2123847</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:23:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3295" sha1="hx6uxl55n43y99jxswb343s8fa1hsdv" xml:space="preserve">[[Talaksan:Wiki-sixtynine.png|thumb|right|Isang lalaki at isang babae na nagsasagawa ng nagbibigayang pagtatalik na pambibig na nasa posisyong 69.]]
[[Talaksan:1883 smut photograph.png|thumb|right|Dalawang babae na nasa posisyong 69.]]

Ang '''Animnapu't siyam''', na mas kilala sa katawagang Ingles na '''''Sixty-nine''''' o '''69''', na nakikilala rin sa tawag sa [[wikang Pranses]] na '''''soixante-neuf''''' (bigkas: /swa-sangt-nuf/), ay isang pangkat ng mga [[posisyon sa pakikipagtalik]] kung saan ang dalawang tao ay ipinuporma o inihahanay ang kanilang mga sarili upang ang bibig ng bawat isa'ng tao ay malapit sa mga [[organong pangkasarian]] ng kanilang [[katalik]], na sabayang nagsasagawa ng [[pagtatalik na pambibig]].&lt;ref name=&quot;little&quot;&gt;{{cite book|last=Rojiere|first=Jean|title=The Little Book of Sex|url=https://archive.org/details/littlebitnaughty0000jean|publisher=Ulysses Press|year=2001|isbn=1-56975-305-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Julie Coleman, &quot;Love, sex, and marriage: a historical thesaurus&quot;, Rodopi, 1999, ISBN 9042004339, p.214&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aggrawal&gt;{{cite book |last=Aggrawal |first=Anil|authorlink=Anil Aggrawal|title=[[Forensic and Medico-legal Aspects of Sexual Crimes and Unusual Sexual Practices]] |year=2009 |publisher=CRC Press |location=Boca Raton |isbn=1420043080|page=380}}&lt;/ref&gt; Kung gayon, ang mga nakikilahok ay nagpapalitan o nagtuturingan na nakabaligtad sa isa't isa, na katulad ng mga nasusulat na mga bilang na 6 at 9 upang tila bumubuo ng [[69 (bilang)|bilang na 69]], na napagkunan ng pangalan ng posisyon.&lt;ref name=aggrawal/&gt;&lt;ref&gt;René James Hérail, Edwin A. Lovatt, &quot;Dictionary of Modern Colloquial French&quot;, Routledge, 1990, ISBN 0415058937, p.484&lt;/ref&gt; Ang posisyong ito ay maaaring kasangkutan ng anumang tambalan o kumbinasyon ng mga [[kasarian]].  Ang 69 ay maaari ring isagawa na ang magkapareha ay nakatagilid, o kaya ay nasa mas maginhawang posisyon.

==Pamamaraan==
Kasama sa mga baryasyon ng posisyong 69 ang nagbibigayang [[pagtatalik na pagdidilaan ng butas ng puwit]] (kilala sa Ingles bilang ''anal-oral sex'', ''anilingus'', o ''double-rimming''), at nagbibigayang [[pagdadaliri ng puki]] (kilala sa Ingles bilang ''digital penetration'' o ''fingering'', sa diwang ito ang ''digit'' ay tumutukoy sa mga [[daliri ng kamay]]) o [[pagdadaliri ng butas ng puwit]].  Sa ganitong mga posisyon, ang mga nagtatalik ay sinasabing nakakaranas ng nagkakasabayang [[estimulasyong seksuwal]], subalit maaari ring mabaling ang pansin ng mga sumusubok na tumuon lamang sa pagpapaligaya ng sarili.  Ang posisyon ay alangan o nakakaasiwa para sa mga nagtatalik na hindi magkatulad ang taas o haba ng katawan.&lt;ref&gt;{{Cite book
| last1 = Rathus | first1 = Spencer A.
| last2 = Nevid | first2 = Jeffrey S.
| last3 = Fichner-Rathus | first3 = Lois
| last4 = Herold | first4 = Edward S.
| last5 = McKenzie | first5 = Sue Wicks
| title = Human sexuality in a world of diversity
| url = https://archive.org/details/humansexualityin0000rath_d3o3 | publisher = Pearson Education
| year = 2005
| location = New Jersey, USA
| page = [https://archive.org/details/humansexualityin0000rath_d3o3/page/221 221]
| edition = ika-2 edisyon
| ISBN = 1-205-46013-5
| postscript = &lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

[[Kategorya:Mga posisyon sa pagtatalik]]

{{Sex}}</text>
      <sha1>hx6uxl55n43y99jxswb343s8fa1hsdv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kiskisan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181702</id>
    <revision>
      <id>2213172</id>
      <parentid>2208874</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4865" sha1="crs0m72xfjk39gbk24ggnejthmaghpi" xml:space="preserve">Ang '''priksiyon''', '''kiskisan''', '''pagkikiskis''',  '''pagkikiskisan''',  '''[[pingkian|pagpipingki]]''', o '''pagpipingkian''' (Ingles: ''friction'') ay ang [[puwersa]]ng lumalaban sa kaugnay, kaukol o kabagay na galaw ng mga ibabaw ng mga solido, mga suson ng pluwido, at mga elementong materyal na dumudulas o dumadausdos sa bawat isa. Mayroong ilang mga uri ng '''pagkiskis'''.

*Ang '''tuyong pagkiskis''' ay lumalaban sa kaukol na pagilid na galaw ng dalawang solidong mga pang-ibabaw na nagkadiit, nagkadikit, o nagkalapat. Nahahati-hati pa ang tuyong priksiyon sa ''priksiyong istatiko'' sa pagitan ng mga pang-ibabaw na hindi gumagalaw, at ''priksiyong kinetiko'' sa pagitan ng gumagalaw na mga pang-ibabaw.
*Ang '''pagkiskis na sunud-sunuran''' o '''priksiyong pluwido''' ay naglalarawan sa pagkikiskisan sa pagitan ng mga patong sa loob ng isang pluwidong malapot o malagkit na gumagalaw na kaugnay ng bawat isa.&lt;ref name=&quot;Beer&quot;&gt;{{cite book
| title = Vector Mechanics for Engineers
| url = https://archive.org/details/vectormechanicsf0000beer_l2r9
| edition = Sixth
| last = Beer
| first = Ferdinand P.
| authorlink = Ferdinand Beer
| coauthor = E. Russel Johnston, Jr.
| page = [https://archive.org/details/vectormechanicsf0000beer_l2r9/page/397 397]
| year = 1996
| publisher = McGraw-Hill
| isbn = 0072976888}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Meriam&quot;&gt;{{cite book
| title = Engineering Mechanics
| url = https://archive.org/details/engineeringmecha0000jlme_k9n4
| edition = ikalima
| last = Meriam
| first = J. L. 
| coauthor = L. G. Kraige
| page = [https://archive.org/details/engineeringmecha0000jlme_k9n4/page/328 328]
| year = 2002
| publisher = John Wiley &amp; Sons
| isbn = 0471602930}}&lt;/ref&gt;

*Ang '''nilangisang pagkiskis''' o '''priksiyong lubrikado''' ay isang kaso ng priksiyong pluwido kung saan ang isang pluwido ay naghihiwalay ng dalawang solidong pang-ibabaw.&lt;ref name=&quot;Ruina&quot;&gt;{{cite book
| title = Introduction to Statics and Dynamics
| last = Ruina
| first = Andy
| author2 = Rudra Pratap
| year = 2002
| publisher = Oxford University Press
| url = http://ruina.tam.cornell.edu/Book/RuinaPratapNoProblems.pdf 
| page = 713}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hibbeler&quot;&gt;{{cite book
| title = Engineering Mechanics
| url = https://archive.org/details/engineeringmecha00hibb_4
| edition = Ikalabing-isa
| last = Hibbeler
| first = R. C.
| page = [https://archive.org/details/engineeringmecha00hibb_4/page/393 393]
| year = 2007
| publisher = Pearson, Prentice Hall
| isbn = 0131271466}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soutas-Little&quot;&gt;{{cite book
| title = Engineering Mechanics
| url = https://archive.org/details/isbn_9780495296102
| last = Soutas-Little
| first = Robert W.
| author2 = Inman, Balint
| page = 329
| year = 2008
| publisher = Thomson
| isbn = 0495296104}}&lt;/ref&gt;

*Ang '''kiskisan ng balat''' o '''priksiyon ng balat''' ay isang kumponente ng [[Pagkaladkad (pisika)|pagkaladkad]] (sagabal), ang puwersang lumalaban sa galaw ng isang solidong katawan na lumalagos sa isang pluwido.
*Ang '''kiskisang panloob''' o '''priksiyong internal''' ay ang puwersang lumalaban sa galaw sa pagitan ng mga elementong bumubuo sa isang solidong materyal habang sumasailalim ito sa [[Depormasyon (mekaniks)|depormasyon]].&lt;ref name=&quot;Meriam&quot;/&gt;

Kapag ang mga pang-ibabaw na nagkadikit ay gumalaw na ukol sa bawat isa, ang priksiyon sa pagitan ng dalawang mga kalatagan ay ang nagpapalit ng [[enerhiyang kinetiko]] upang maing [[init]]. Ang katangiang pag-aari na ito ay maaaring magkaroon ng dramatikong mga kinahihinatnan, katulad ng pinamamalas ng paggamit ng pagkikiskisan na nalilikha ng pagkikiskis o pagkukuskos ng mga piraso ng kahoy upang makapagsimula ng isang [[apoy]]. Ang enerhiyang kinetiko ay nagiging init tuwing nagaganap ang galaw na may pagkiskis, halimbawa na kapag ang isang [[daloy na malapot|malapot]] na pluwido ay hinalo. Isa pang mahalagang kakahinatnan ng maraming mga uri ng priksiyon ay maaaring ang [[pagkasira]] o pagkapudpod, na maaaring humantong sa degradasyon o karawalan ng pag-andar at/o pagkasira ng mga kumponente. Ang priksiyon ay isang kumponente ng agham ng [[tribolohiya]].

Ang priksiyon ay hindi isang [[puwersang pundamental]] subalit nagaganap dahil sa mga [[puwersang elektromagnetiko]] sa pagitan ng nakargahang mga partikulo na bumubuo sa pang-ibabaw na nagkadikit. Dahil sa kasalimuotan ng mga interaksiyong ito, ang priksiyon ay hindi maaaring kalkulahin mula sa mga [[unang prinsipyo]], ngunit sa halip ay dapat na matagpuan sa pamamagitan ng paninigurado sa obserbasyon ([[empirikal]] na paraan).

Sa iba pang mga diwa, ang kiskisan o priksiyon ay maaaring mangahulugan ng [[sigalot]], [[salungatan]], o [[alitan]] sa pagitan ng mga tao.

==Tingnan din==
*[[Batong pingkian]]

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

{{usbong|Pisika}}

[[Kategorya:Mekaniks na klasikal]]
[[Kategorya:Puwersa]]
[[Kategorya:Priksiyon]]
[[Kategorya:Tribolohiya]]</text>
      <sha1>crs0m72xfjk39gbk24ggnejthmaghpi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mga Ebionita</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184199</id>
    <revision>
      <id>2213176</id>
      <parentid>2206427</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40854" sha1="dlq74oz3nzzkw8z0dd5lp4ct0yk0t2w" xml:space="preserve">Ang '''Mga Ebionita''' o '''Ebionites''', o ''Ebionaioi'' ([[Greek language|Greek]]: {{lang|grc|Ἐβιωναῖοι}}; na hinango mula sa Hebreong '''אביונים''' ''ebyonim,''  ''ebionim'', na nangangahulugang &quot;ang mahirap&quot; o &quot;mga mahirap&quot;) ay isang terminong [[patristiko]] na tumutukoy sa sektang [[Hudyong Kristiyano]] na umiral sa sinaunang [[Kristiyanismo]].&lt;ref&gt;{{Cite document | editor-last1 = Cross | editor2-first = EA | title = The Oxford Dictionary of the Christian Church | publisher = Oxford University Press | year = 1989 | contribution = Ebionites | editor2 = last = Livingston | editor-first = FL | unused_data = editor2 -last = Livingston | postscript = &lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt;{{inconsistent citations}}}}.&lt;/ref&gt; Kanilang itinuturing si [[Hesus]] bilang [[mesiyas]]&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/177608/Ebionites | title = Encyclopædia Britannica | contribution = Ebionites | postscript = &lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt;{{inconsistent citations}}}}.&lt;/ref&gt; at pinagpipilitan ang pangangailangan ng pagsunod sa [[Torah]] (mga kautusang Hudyo).&lt;ref&gt;{{Cite book | first = Kaufmann | last = Kohler | url = http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=22&amp;letter=E | contribution = Ebionites | editor1-first = Isidore | editor1-last = Singer | editor2-first = Cyrus | editor2-last = Alder | title = Jewish Encyclopedia | year = 1901–06 | postscript = &lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt;{{inconsistent citations}}}}.&lt;/ref&gt; Ang mga Ebionita ay gumamit lamang ng isa sa mga [[ebanghelyo]]ng Hudyo, iginalang si [[Santiago na Matuwid]] at itinakwil si [[Apostol Pablo]] bilang tumalikod mula sa kautusan (ni [[Moises]]).&lt;ref name=&quot;Maccoby 1987&quot;&gt;{{Cite book| author = [[Hyam Maccoby]]| title = The Mythmaker: Paul and the Invention of Christianity| url = https://archive.org/details/mythmaker0000hyam| pages = [https://archive.org/details/mythmaker0000hyam/page/172 172]–183.| publisher = HarperCollins | year = 1987 | isbn = 0-06-250585-8}}, [http://ebionite.tripod.com/mac15.htm an abridgement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120091327/http://ebionite.tripod.com/mac15.htm |date=2018-11-20 }}&lt;/ref&gt; Ang kanilang pangalan ay nagmumungkahi na sila ay naglagay ng espesyal na pagpapahalaga sa [[panata ng kahirapan]].

Dahil ang mga rekord na historikal o sanggunian tungkol sa mga Ebionita ay kakaunti, pragmentaryo o hindi kumpleto at pinagtatalunan, ang tanging alam o pinagpapalagay tungkol sa mga ito ay hinango mula sa mga [[ama ng simbahan]] (church fathers) na sumulat ng mga [[polemiko]] laban sa mga Ebionita na kanilang itinuturing na [[heresiya|heretikal]] na na nagtataguyod ng pagkaHudyo (Judaizers).&lt;ref name=&quot;Klijn &amp; Reinink 1973&quot;&gt;{{Cite book| first1 = AFJ | last1 = Klijn | first2 = GJ | last2 = Reinink | title = Patristic Evidence for Jewish-Christian Sects| url = https://archive.org/details/patristicevidenc0000klij | publisher = Brill | year = 1973 | isbn = 90‐04‐03763‐2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[s:Ebionites according to the Church Fathers|Church Fathers on the Ebionites]] (Wikisource).&lt;/ref&gt;

Maraming mga skolar ay nagtatangi ng mga Ebionite mula sa iba pang mga pangkat na Hudyong Kristiyano gaya ng mga [[Nazareno]].&lt;ref name= &quot;Hegg 2007&quot;&gt;{{Cite journal | first = Tim | last = Hegg | title = The Virgin Birth — An Inquiry into the Biblical Doctrine | publisher = TorahResource | year = 2007 | url = http://www.torahresource.com/EnglishArticles/VirginBirth.pdf | accessdate = 13 Agosto 2007 | format = PDF | archive-date = 2007-08-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070821045706/http://www.torahresource.com/EnglishArticles/VirginBirth.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Ang iba ay tumuturing sa mga itong katulad ng mga Nazareno.&lt;ref name=&quot;Nazarene/Ebionite&quot;&gt;Jeffrey Butz, ''The Secret Legacy of Jesus'', ISBN 978-1-59477-307-5, &quot;In fact, the Ebionites and the Nazarenes are one and the same.&quot; pg 124;  &quot;Following the devastation of the Jewish War, the Nazarenes took refuge in Pella, a community in exile, where they lay in anxious wait with their fellow Jews. From this point on it is preferable to call them the Ebionites. There was no clear demarcation or formal transition from Nazarene to Ebionite; there was no sudden change of theology or Christology.&quot;, pg 137; &quot;While the writings of later church fathers speak of Nazarenes and Ebionites as if they were different Jewish Christian groups, they are mistaken in that assessment. The Nazarenes and the Ebionites were one and the same group, but for clarity we will refer to the pre-70 group in Jerusalem as Nazarenes, and the post-70 group in Pella and elsewhere as Ebionites.&quot;, pg 137;&lt;/ref&gt;
==Mga paniniwala==
===Hudaiko at Gnostikong Ebionitismo===
Ang karamihan sa mga sangguniang [[patristiko]] ay naglalarawan sa mga Ebionita bilang mga tradisyonal na Hudyo na masigasig na sumusunod sa [[613 Mitzvot|Batas ni Moises]], nagparangal sa [[Herusalem]] bilang pinakabanal na siyudad,&lt;ref name=&quot;Irenaeus&quot;/&gt; at nagtakda ng pakisalamuha lamang sa mga [[hentil]] (hindi Hudyo) na nagpaakay sa Hudaismo.&lt;ref name=&quot;Justin&quot;/&gt;

Gayunpaman, ilang mga ama ng simbahan ay naglarawan sa ilang mga Ebionita na lumisan mula sa tradisyonal na mga prinsipyo ng pananampalatayang Hudyo. Halimbawa, isinaad ni [[Epiphanius ng Salamis]] na ang mga Ebionita ay nagsagawa ng labis na [[mikvah]] (ritwal na paliligo),&lt;ref name=&quot;Epiphanius19&quot;&gt;Epiphanius, ''Panarion'', 19:28–30.&lt;/ref&gt; nag-angkin ng [[anghelolohiya]] na nag-angkin si [[Hesus]] ay isang arkanghel na nagkatawang tao sa katauhan ni Hesus at inampon bilang anak ng diyos,&lt;ref&gt;Epiphanius, ''Panarion'', 30, 14, 5.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Epiphanius 30-16&quot;&gt;Epiphanius, ''Panarion'', 30, 16, 4-5.&lt;/ref&gt; tumutol sa [[korban]] (paghahandog ng hayop),&lt;ref name=&quot;Epiphanius 30-16&quot;/&gt;, nagsanay ng [[antinomianismo]] (pagtanggi sa ilang mga bahagi o halos lahat ng Kautusan ni Moises),&lt;ref&gt;Epiphanius, ''Panarion'', 30, 18, 7–9.&lt;/ref&gt;, nagsanay ng vegetarianismong relihiyoso,&lt;ref&gt;Epiphanius, ''Panarion'', 30.22.4&lt;/ref&gt;  at nagdiriwang ng isang pag-ala alang taunang hapunan,&lt;ref name=&quot;Ramsey 1912&quot;&gt;{{Cite journal| doi = 10.2307/624138| author = W.M. Ramsey| title = The Tekmoreian Guest-Friends | journal=Journal of Hellenic Studies |volume=32 |pages=151–170.| year = 1912| jstor = 624138}}&lt;/ref&gt; sa panahon ng [[Paskuwa]] na tanging may walang lebadurang tinapa at tubig, na salungat sa araw araw na Eukaristang Kristiyano.&lt;ref name=&quot;Epiphanius30&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal| author = Exarch Anthony J. Aneed| title = Syrian Christians, A Brief History of the Catholic Church of St. George in Milwaukee, Wis. And a Sketch of the Eastern Church| year = 1919| url = http://www.melkite.org/HolyCommunion.html| accessdate = 28 Abril 2007| archive-date = 2007-04-17| archive-url = https://web.archive.org/web/20070417161817/http://www.melkite.org/HolyCommunion.html| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Irenaeus5&quot;&gt;Irenaeus of Lyon, ''Against Heresies''
[http://www.newadvent.org/fathers/0103501.htm V, 1].&lt;/ref&gt;

Gayunpaman, ang pagiging maaasahan ng salaysay ni Epiphanius tungkol sa mga Ebionita ay kinukwestiyon ng ilang mga skolar.&lt;ref name=&quot;Klijn &amp; Reinink 1973&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot; Van Voorst 1989&quot;&gt;{{Cite book| author = Robert E. van Voorst| authorlink = Robert E. Van Voorst| title = The Ascents of James: History and Theology of a Jewish-Christian Community| publisher = Society of Biblical Literature| year = 1989| isbn = 1-55540-294-1}}&lt;/ref&gt; Halimbawa, ayon kay [[Shlomo Pines]], ang pananaw na [[heterodox]] na kanyang itinuro sa ilang mga Ebionita ay nagmula sa [[Gnostisismo]]ng Kristiyanismo kesa sa Hudyong Kristiyanismo at ito ay mga katangian ng sektang [[Elcesaites|Elcesaite]] na maling itinuro ni Epiphanius sa mga Ebionita.&lt;ref name=&quot;Pines 1966&quot;/&gt;

Isa pang ama na simbahan na naglarawan sa mga Ebionita na  lumisaw sa Ortodoksiyang Kristiyanismo si [[Methodius ng Olympus]] na nagsaad na ang ang mga Ebionita ay naniwalang ang mga propeta ay nagsalita lamang sa pamamagitan ng kanilang sariling kapangyarihan at hindi sa pamamagitan ng kapangyarihan ng Banal na Espiritu.&lt;ref name=&quot;Oden2006&quot;&gt;{{cite book|author=Thomas C. Oden|title=Ancient Christian commentary on Scripture: New Testament|url=http://books.google.com/?id=irWI6DUtPncC&amp;pg=PA178|accessdate=14 Oktubre 2010|year=2006|publisher=InterVarsity Press|isbn=978-0-8308-1497-8|pages=178–}} excerpt from St. Methodius of Olympus, ''Symposium on Virginity'', 8.10., &quot;and with regard to the Spirit, such as the Ebionites, who contend that the prophets spoke only by their own power&quot;&lt;/ref&gt;

Bagaman ang karamihan sa mga skolar ay nagpapalagay ng ilang mga impluwensiyang Essene sa nabubuong iglesiang Hudyong Kristiyano sa ilang organisasyonal, administratibo, at kultikong mga respeto, ang ilang mga skolar ay lumagpas pa sa asumpsiyon na ito. Sa mga ito, ang ilan ay humahawak sa mga teoriya na napabulaanan na at ang ilan ay nananatili pa ring kontrobersiyal.&lt;ref name=&quot;Vermes 1992&quot;&gt;{{Cite journal| author = [[Géza Vermes]]| title = Brother James' Heirs? the community at Qumran and its relations to the first Christians (Times Literary Supplement) | year = 1992}}&lt;/ref&gt;

Ang ilang mga skolar ay may iba't ibang mga teoriya tungkol sa kung paanong ang mga Ebionita ay nabuo mula sa [[Mga Essene]]. Ikinatwiran ni Hans-Joachim Schoeps na ang pagkaakay ng ilang mga Essene sa Hudyong Kristiyanismo pagkatapos ng pananakop sa Herusalem noong 70 CE ay maaring pinagmulan ng ilang mga Ebionita na tumangap ng mga pananaw at pagsasanay na Essene.&lt;ref name=&quot;Schoeps 1969&quot;/&gt; Ang ilan ay nagbigay konklusyon na ang mga Essene ay hindi naging mga Hudyong Kristiyano ngunit mayroon paring impluwensiya sa mga Ebionita.&lt;ref name=&quot;Stendahl 1991&quot;&gt;{{Cite book| author = Kriste Stendahl | title = The Scrolls and the New Testament | publisher = Herder &amp; Herder | year = 1991 | isbn = 0-8245-1136-0}}&lt;/ref&gt;

Gayunpama, sa kanyang aklat naPanarion, 30:17:5, sinabi ni [[Epiphanius of Salamis]] na &quot;Ngunit aking ipinakita na sa itaas na hindi alam ng mga Ebionita ang mga bagay nito ngunit kalaunan, ang kanyang mga tagasunod na nakipagugnayan sa Elchasai ay may pagtutuli, Sabbath, at mga kagawian ng Ebion ngunit may imahinasyon ng Elchasai&quot;.

Sa paggawa nito, binigyan linaw ni Epiphanius na ang mga orihinal na Ebionita ay iba sa mga heterodox na Ebionite na kanyang inilarawan.&lt;ref&gt;[[Epiphanius of Salamis]], Panarion, 30:17:5&lt;/ref&gt; {{Citation needed|date=Agosto 2010}}

===Hesus===
Ang karamihan sa mga ama ng simbahan ay umaayon na ang ang mga Ebionita ay tumakwil sa karamihan ng mga paniniwalang sental sa [[Kredong Nicene]] gaya ng pre-eksistensiya ni Hesus, pagkadiyos ni Hesus, birheng kapanganakan ni Hesus, pagbabayag ng kasalanan ni Hesus, kamatayan ni Hesus at pisikal na resureksiyon.&lt;ref name=&quot;Klijn &amp; Reinink 1973&quot;/&gt; Sa kabilang dako, ang kuwentong Ebionita ni Hesus ay naglalarawan kay Hesus na kumakain ng tinapay kasama ng kanyang kapatid na si Jacob (Santiagong Matuwid) pagkatapos ng resureksiyon na nagpapakitang ang mga Ebionita o kahit papapaano ang mga tumatanggap sa bersiyon na ito ng [[Ebanghelyo ng mga Hebreo]] ay naniniwala sa pisikal na resureksiyon ni Hesus.&lt;ref&gt;Gospel of the Hebrews as quoted by Hieronymus (Jerome) in ''On Illustrious Men'', 2.&lt;/ref&gt;
Ang mga Ebionita ay inilalarawan na nagbibigay diin sa [[pagiging isa ng diyos]] at sa pagkatao ni Hesus bilang biolohikal na anak ng parehong sina Marya at Jose na dahil sa kanyang katuwiran ay pinili ng diyos na maging [[mesiyas]] tulad ni Moises. 
&lt;ref name=&quot;Maccoby 1987&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Tabor 1998&quot;&gt;{{Cite journal| author = [[James Tabor|Tabor, James D.]]| title = Ancient Judaism: Nazarenes and Ebionites| year = 1998| url = http://www.religiousstudies.uncc.edu/JDTABOR/ebionites.html| accessdate = 31 Setyembre 2006| archive-date = 2010-06-10| archive-url = https://web.archive.org/web/20100610050859/http://www.religiousstudies.uncc.edu/JDTABOR/ebionites.html| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; Sina Origen (''[[Contra Celsum]]'' 5.61)&lt;ref&gt;Schaff ''A select library of Nicene and post-Nicene fathers of the Christian church'' 1904 footnote 828 &quot;That there were two different views among the Ebionites as to the birth of Christ is stated frequently by Origen (cf. e.g. Contra Celsum V. 61), but there was unanimity in the denial of his pre-existence and essential divinity, and this constituted the essence of the heresy in the eyes of the Fathers from Irenæus on.&quot;&lt;/ref&gt; at Eusebius (''[[Church History (Eusebius)|Historia Ecclesiastica]]'' 3.27.3) ay kumilala sa ilang pagkakaiba sa [[kristolohiya]] ng mga pangkat Ebionita. Halimbawa, bagaman ang lahat ng mga Ebionita ay tumanggi sa preeksistensiya ni Hesus, may isang maliit na pangkat na hindi tumanggi sa birheng kapangananakan ni Hesus.&lt;ref&gt;''International Standard Bible Encyclopedia: E-J'' p9 Geoffrey W. Bromiley - 1982 article &quot;Ebionites&quot; citing E.H.3.27.3 &quot;There were others, however, besides them, that were of the same name, that avoided the strange and absurd beliefs of the former, and did not deny that the Lord was born of a virgin and of the Holy Spirit. But nevertheless, inasmuch as they also refused to acknowledge that he pre-existed, being God, Word, and Wisdom, they turned aside into the impiety of the former, especially when they, like them, endeavored to observe strictly the bodily worship of the law.&quot; also source text [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf201.iii.viii.xxvii.html online] at CCEL.org&lt;/ref&gt; Si [[Theodoret]] bagaman umasa sa mas naunang mga manunulat,&lt;ref&gt;Albertus Frederik Johannes Klijn, G. J. Reinink  ''Patristic evidence for Jewish-Christian sects'' 1973 p42 &quot;Irenaeus wrote that these Ebionites used the Gospel of Matthew, which explains Theodoret's remark. Unlike Eusebius, he did not link Irenaeus' reference to Matthew with Origen's remarks about the &quot;Gospel of the Hebrews&quot;,&quot;&lt;/ref&gt; ay nagbigay ng konklusyon na ang dalawang grupo ay gumamit ng magkaibang mga ebanghelyo.&lt;ref&gt;Edwin K. Broadhead ''Jewish Ways of Following Jesus: Redrawing the Religious Map of Antiquity'' 2010 p209 &quot;Theodoret describes two groups of Ebionites on the basis of their view of the virgin birth. Those who deny the virgin birth use the Gospel of the Hebrews; those who accept it use the Gospel of Matthew.&quot;&lt;/ref&gt;

Sa mga aklat ng [[Bagong Tipan]], ang mga Ebionita ay sinasabing tumanggap lamang sa Hebreo o Aramaikong bersiyon ng [[Ebanghelyo ni Mateo]] na tinatawag na [[Ebanghelyo ng mga Hebreo]] bilang karagdagang kasulatan sa [[Tanakh]]. Ang bersiyong ito ni Mateo ayon sa ulat ni Irenaeus ay nag-alis ng unang dalawang mga kabanata (sa natibidad ni Hesus) at nagsimula sa bautismo ni Hesus ni Juan Bautista.
&lt;ref name=&quot;Irenaeus&quot;/&gt;

Ang mga Ebionita ay naniniwalang ang lahat ng mga Hudyo at Hentil ay dapat sundin ang  [[613 mitzvot]] sa Kautusan ni Moises&lt;ref name=&quot;Justin&quot;/&gt; upang maging Tzadik (matuwid) at maghangad ng komunyon sa diyos,&lt;ref&gt;Hippolytus&lt;/ref&gt; ngunit ang mga kautusang ito ay dapat maunawaan sa pagsasaalang alang ng pagpapaliwanag ni Hesus ng batas ni Moises&lt;ref name=&quot;Tabor 1998&quot;/&gt; na inihiyag sa kanyang mga sermon.&lt;ref name=&quot;Viljoen 2006&quot;&gt;{{Cite journal| author = Francois P. Viljoen | title = Jesus' Teaching on the Torah in the Sermon on the Mount | publisher = Neotestamenica 40.1, pp. 135–155 | year = 2006}}{{Cite journal|title=Jesus' Teaching on the Torah in the Sermon on the Mount|url=http://www.geocities.com/neotestamentica/archive/401/401gviljoen-sample.pdf|accessdate=13 Marso 2007|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070616161924/http://www.geocities.com/neotestamentica/archive/401/401gviljoen-sample.pdf|archivedate=2007-06-16|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang mga Ebionita ay maaaring nag-angkin ng isang pinasinayang eskatolihiya na nagpapapalagay ng ang pangangaral ni Hesus ay naglunsad ng panahong [[mesiyas|mesiyaniko]] upang ang kaharian ng diyos ay maunawaan bilang kasalukuyan sa isang nagpapasimulang anyo habang sa parehong panahon ay naghihintay sa pagkaganap ng hinaharap na panahon.&lt;ref name=&quot;Maccoby 1987&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Tabor 1998&quot;/&gt;
===Santiago at mga Ebionita===
Ang isa sa kilalang pangunahing mga koneksiyon ng mga Ebionita kay Santiago ay binigyang pansin ni [[William Whiston]] sa kanyang edisyon ng Josephus (1794) kung saan kanyang binigyang pansin ang tungkol sa pagpatay kay Santiagong Matuwid (James the Just), &quot;dapat nating matandaan ang ating nalaman mula sa mga pragmentong Ebionita ni Hegesippus na ang mga pinakahulugan ng mga Ebionita ang hula sa [[Aklat ni Isaias]] bilang hula sa pagpatay na ito&quot;.&lt;ref&gt;Whiston, W. Antiquities 2008 edition p594&lt;/ref&gt; Na ginawa ni Hegesippus ang koneksiyong ito sa Aklat ni Isaias ay hindi tinutulan,&lt;ref&gt;James the Just and Christian origins p217 Bruce Chilton, Craig A. Evans - 1999 &quot;Isaiah 3:10 in its context expresses the link between the martyrdom of James and the fall of Jerusalem which the common source used by Hegesippus and the Second Apocalypse of James stressed &quot;&lt;/ref&gt; gayunpaman ang pagtukoy ni Whiston kay Hegesippus bilang isang Ebionita bagaman karaniwan noong ika-18 hanggang ika-19 scholarship ay pinagdedebatihan.&lt;ref&gt;Henry Clay Sheldon -History of Christian Doctrine 1895 &quot;But it is by no means clear that Hegesippus was an Ebionite. His description of James the Just scarcely goes further toward proving him an Ebionite than it does toward proving the same of Eusebius, who not only quotes his description...&quot;&lt;/ref&gt;

Ang isa pang kilalang iminungkahing koneksiyon ay ang &quot;Pag-akyat ni Santiago&quot; sa panitikang  [[Pseudo-Clementine]] ay nauugnay sa mga Ebionita.&lt;ref&gt;Van Voorst&lt;/ref&gt;

Ang [[Mga Gawa ng Mga Apostol]] ay nagsisimula sa pagpapakita kay Pedro bilang pinuno ng Iglesia sa Herusalem na tanging iglesiang umiiral sa sandaling pag-akyat ni Hesus sa langit. Bagaman pagkatapos ng ilang mga taon, itinala ni [[Apostol Pablo]] si Santiago bago si &quot;Cephas&quot; (Peter) at Juan bilang itinuturing na &quot;saligan&quot; (Griyegong ''styloi'') ng Iglesia sa Herusalem.&lt;ref&gt;Frank J. Matera Galatians 2007 p77 &quot;Here, Paul probably understands that James, Cephas, and John were considered to be pillars (styloi) of the Church.&quot;&lt;/ref&gt; Itinala ni Eusebius na si [[Clemente ng Alexandria]] ay sumulat na sina Pedro, Santiago, at Juan ay pinili si Santiagong Matuwid bilang obispo ng Herusalem ngunit isinailalim rin ni Eusebius si Santiago sa autoridad ng lahat ng mga apostol.&lt;ref&gt;[[John Painter (theologian)|John Painter]], ''Just James'' (2005), p274: &quot;Eusebius reported that Clement of Alexandria wrote that, after the ascension, Peter, James, and John chose James the Just as bishop of Jerusalem, although another quotation in Eusebius implies James's leadership from the time of the resurrection. Eusebius subjects James to the authority of all the apostles in a way that provides evidence of a struggle between the Great Church, represented here by the apostles and the independent authority of James&quot;&lt;/ref&gt; Binautismuhan ni Pedro si [[Cornelius na Centurion]] na nagpakila ng mga hindi tuling [[hentil]] sa iglesia sa Judea.&lt;ref&gt;Jesus in context: Temple, purity, and restoration Bruce Chilton, Craig A. Evans - 1997 p12 &quot;Peter defends his baptisms in the house of Cornelius on the basis of his vision in the course of a dispute with...&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Oxford:Jerusalem&quot;&gt;Cross, F. L., ed. The Oxford Dictionary of the Christian Church. New York: Oxford University Press. 2005, article ''Jerusalem''&lt;/ref&gt; Paul, ''Apostle to the Gentiles'', established many churches&lt;ref&gt;Cross, F. L., ed. The Oxford Dictionary of the Christian Church. New York: Oxford University Press. 2005, article ''Paul, St''&lt;/ref&gt; and developed a Christian theology (see [[Pauline Christianity]]). At the [[Council of Jerusalem]] (''c'' 49),&lt;ref name=&quot;Oxford:Jerusalem&quot;/&gt; Ikinatwiran ni [[Apostol Pablo]] ang pagkabuwag ng mga kautusan ni [[Moises]]&lt;ref&gt;Cross, F. L., ed. The Oxford Dictionary of the Christian Church. New York: Oxford University Press. 2005, article ''Acts of the Apostles''&lt;/ref&gt; para sa mga hindi Hudyong akay sa Kristiyanismo. Nang isalaysay ni Pablo ang mga pangyayari sa [[Sulat sa mga taga-Galatia]] ({{bibleverse||Galatians|2:9-10}}), kanyang tanging tinukoy ang pag-ala-ala ng mahihirap kesa sa paghahayag ng apat na mga punto ng [[Konseho ng Herusalem]]. ({{bibleverse||Acts|15:19-21}}). Si [[James Dunn (theologian)|James Dunn]]&lt;ref&gt;James D. G. Dunn ''Beginning from Jerusalem'' 2009 p1083 &quot;This James is a much more conciliatory figure than he is usually thought to be.&quot;&lt;/ref&gt;  ay nagbigay pansin sa papel na pagkakasundo ni santiago gaya ng nilalarawan sa [[Mga Gawa ng mga Apostol]] sa alitan sa pagitan ni Apostol Pablo at sa mga humihikayat sa pagsunod sa kautusan ni Moises sa mga hentil.

Ayon kay [[Eusebius]] paktapos ng kamatayan ni Santiago, ang iglesia sa Herusalem ay lumisan sa [[Pella, Jordan]]&lt;ref&gt;Leon Morris ''The Gospel according to Matthew ''1992 p604 &quot;but it is objected that Pella is not in fact in the mountains but at the foothills. There are serious doubts whether the Christians in fact did flee to Pella at that time (see Hendriksen, p. 858), for the difficulties in the way ...&quot; citing Hendriksen, F. ''Exposition of the Gospel according to Matthew'' 1973&lt;/ref&gt; upang taksasan ang pananakop ng magiging emperador na [[Emperador Tito]] at pagkatapos ng [[paghihimagsik ni Bar Kokhba]], ang iglesia sa Herusalem ay pinayagan na manatili sa muling pinangalanang [[Aelia Capitolina]] ngunit mapapansin mula sa punto ito, ang lahat ng mga obispo ng Herusalem ay nagdadala ng Griyego kesa Hudyong mga pangalan.&lt;ref&gt;&quot;Jerusalem in Early Christian Thought&quot; p75 Explorations in a Christian theology of pilgrimage ed Craig G. Bartholomew, Fred Hughes;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;The Christian Community of Aelia Capitolina&quot; in The Book of Acts in Its Palestinian Setting by Richard Bauckham. p310.&lt;/ref&gt;

Gayunpaman, ang ilang mga skolar ay nangangatwiran para sa isang anyo ng pagpapatuloy ng Huydyong iglesia sa Herusalem hanggang sa ika-2 hanggang ika-3 siglo CE at ang mga Ebionita ay tumuturing kay Santiagong Matuwid bilang kanilang pinuno. Ang mga skolar na ito ay kinabibilangan nina Pierre-Antoine Bernheim, [[Robert Eisenman]], [[Will Durant]], [[Michael Goulder]], [[Gerd Ludemann]], John Painter, at [[James Tabor]],&lt;ref name=&quot;Eisenman 1997 James as sucessor&quot;&gt;Eisenman (1997), e.g. &quot;As presented by Paul, James is the Leader of the early Church ''par excellence''. Terms like 'Bishop of the Jerusalem Church' or 'Leader of the Jerusalem Community' are of little actual moment at this point, because from the 40s to the 60s CE, when James held sway in Jerusalem, there really were no other centres of any importance.&quot; p.154 &amp; &quot;there can be little doubt that 'the Poor' was the name for James' Community in Jerusalem or that Community descended from it in the East in the next two-three centuries, ''the Ebionites.''&quot; p.156&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eisenman 2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Tabor 2006 James over Peter&quot;&gt;Tabor (2006), e.g. &quot;Peter did rise to prominence in the group of Twelve, as we shall see, but it was James the brother of Jesus who became the successor to Jesus and the undisputed leader of the Christian movement.&quot; p.222 (UK edition) &amp; &quot;James, not Peter, became the legitimate successor of Jesus and leader of the movement.&quot; p.223 (UK edition) , 231.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Painter 1999 Peter and James as Opponents of Paul&quot;&gt;{{cite book| author=John Painter| title=Just James - The Brother of Jesus in History and Tradition| pages=83–102, 229| publisher=Fortress Press| year=1999| isbn=0-8006-3169-2}} p.229 &quot;A connection between early Jerusalem Christianity (the Hebrews) and the later Ebionites is probable.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luedemann 1996&quot;&gt;{{cite book| author=Gerd Ludemann| title=Heretics: The Other Side of Early Christianity| pages=52–56| publisher=John Knox Press| year=1996| isbn=0-664-22085-1| url=http://books.google.com/?id=fHB9gYY_hdsC&amp;pg=PA52&amp;dq=heretics:+the+other+side+of+early+Christianity+Part+II:+The+Jewish+Christians+of+Jerusalem+after+the+Jewish+War#v=onepage&amp;q&amp;f=false| accessdate=27 Marso 2011}} p.52-53 &quot;Since there is a good century between the end of the Jerusalem community and the writing down of the report quoted above (by Irenaeus), of course reasons must be given why the group of Ebionites should be seen as an offshoot of the Jerusalem community. The following considerations tell in favor of the historical plausibility of this: 1. The name 'Ebionites' might be the term this group used to denote themselves. 2. Hostility ot Paul in the Christian sphere before 70 is attested above all in groups which come from Jerusalem. 3. The same is true of observance of the law cumulating in circumcision. 4. The direction of prayer towards Jerusalem makes the derivation of the Ebionites from there probable.&quot; p.56 - &quot;therefore, it seems that we should conclude that Justin's Jewish Christians are a historical connecting link between the Jewish Christianity of Jerusalem before the year 70 and the Jewish Christian communities summed up in Irenaeus' account of the heretics.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goulder 1995&quot;&gt;{{cite book| author=Michael Goulder| title=St. Paul versus St. Peter: A Tale of Two Missions| url=https://archive.org/details/stpaulversusstpe0000goul| pages=[https://archive.org/details/stpaulversusstpe0000goul/page/107 107]–113, 134| publisher=John Knox Press| year=1995| isbn=0-664-25561-2}} p.134 &quot;So the 'Ebionite' Christology, which we found first described in Irenaeus about 180 is not the invention of the late second century. It was the creed of the Jerusalem Church from early times.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pierre-Antoine Bernheim, ''James, Brother of Jesus'', ISBN 978-0-334-02695-2  [http://www.abc.net.au/rn/lifeandtimes/stories/2009/2538660.htm &quot;The fact that he became the head of the Jerusalem church is something which is generally accepted.&quot;] from an ABC interview with author.&lt;/ref&gt;

Laban sa mga skolar na ito kabilang si Richard Bauckham ay nagtatangi ng mataas na [[kristolohiya]]ng sinanay ng iglesia sa Herusalem sa ilalim ni Santiago sa mababang Kristolohiyang kalaunang tinanggap ng mga Ebionita.&lt;ref&gt;Bauckham ‘We may now assert quite confidently that the self-consciously low Christology of the later Jewish sect known as the Ebionites does not, as has sometimes been asserted, go back to James and his circle in the early Jerusalem church.’ Richard Bauckham, 'James and Jesus,' in Bruce Chilton, Jacob Neusner, ''The brother of Jesus: James the Just and his mission,'' Westminster John Knox Press, 2001,pp.100-137, p.135.&lt;/ref&gt; Ikinatwiran ni Tabor&lt;ref name=&quot;Tabor 2006 Dynastic succession of James, Simon&quot;&gt;Tabor (2006), p. 4–5, 79–80, 247, 249-251.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Blessings of Africa: The Bible and African Christianity, Keith Augustus Burton, Intervarsity Press 2007, pp. 116,117. ISBN 978-0-8308-2762-5{{Please check ISBN|reason=Check digit (5) does not correspond to calculated figure.}}&lt;/ref&gt; na ang gmga Ebionita ay nag-angkin ng isang [[dinastiya]]ng [[apostolikong paghalili]] para sa mga [[desposyni]] (kamag-anak ni Hesus). Isinalaysay ni Epiphanius na ang ang mga Ebionita ay tumutol kay [[Apostol Pablo]] na kanilang nakita na responsable na ang mga hentil na Kristiyano ay hindi na kailangan magpatuli o sumunod sa [[613 Mitzvot]] ni Moises at kanila ring tinawag siyang natalikod ([[apostasya|apostate]]).&lt;ref name=&quot;Irenaeus&quot;/&gt; Karagdagan pang isinalaysay ni Epiphanius na ang ilang mga Ebionita ay nagakusa kay Pablo na isang Griyego na nagkonberte sa Hudaismo upang mapakasalan ang anak na babae ng isang [[Kohen Gadol]] (Punong Saserdote) sa Israel ngunit natiwalag nang ang babaeng ito ay itinakwil si Pablo.&lt;ref&gt;&quot;[The Ebionites] declare that he was a Greek [...] He went up to Jerusalem, they say, and when he had spent some time there, he was seized with a passion to marry the daughter of the priest. For this reason he became a proselyte and was circumcised. Then, when he failed to get the girl, he flew into a rage and wrote against circumcision and against the sabbath and the Law &quot; - Epiphanius of Salamis, ''Panarion'' 30.16.6-9&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luomanen 2007&quot;&gt;{{cite book|author=Petri Luomanen|title=Jewish Christianity Reconsidered|url=https://archive.org/details/jewishchristiani0000unse_p5o9|page=[https://archive.org/details/jewishchristiani0000unse_p5o9/page/88 88]|publisher=Fortress Press|editor=Matt Jackson-McCabe|year=2007|isbn=978-0-8006-3865-8}}&lt;/ref&gt;

Bilang alternatibo sa tradisyonal na pananaw ni Eusebius na ang iglesia sa Herusalem ay simpleng napasama sa iglesiang hentil, ang ibang mga skolar gaya ni [[Richard Bauckham]] ay nagmungkahi ng agarang mga kahalili sa iglesia sa Herusalem sa ilalim ni Santiago at ang mga kamag-anak ni Hesus ay mga Nazoraeans na tumanggap kay Pablo samantalang ang mga Ebionita ay isang kalaunang supling ng simulang ika-2 siglo CE.&lt;ref name=&quot;Richard Bauckham 2003&quot;&gt;{{cite book| author=Richard Bauckham| title=The Image of the Judeo-Christians in Ancient Jewish and Christian Literature| pages=162–181| publisher=Brill, Peter J. Tomson and Doris Lambers-Petry eds.| year=2003| isbn=3-16-148094-5| url=http://books.google.com/?id=9bbWbMGekWoC&amp;pg=PA162&amp;lpg=PA162&amp;dq=Richard+Bauckham+origin#v=onepage&amp;q=Richard%20Bauckham%20origin&amp;f=false|accessdate=11 Pebrero 2011}} see particularly pp.174-175&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Richard Bauckham 1996&quot;&gt;{{cite journal| author=Richard Bauckham| title=The Relatives of Jesus| pages=18–21| journal=[[Themelios]]|volume=21|issue=2| date=Enero 1996| url=http://www.biblicalstudies.org.uk/article_relatives_bauckham.html| accessdate=11 Pebrero 2011}} Reproduced in part by permission of the author.&lt;/ref&gt;

==Mga kasulatan ng mga Ebionita==
Kakaunting mga kasulatan lamang ng mga Ebionita ang natira at ang mga ito ay nasa hindi tiyak na anyo. Ang [[Clementine literature|''Mga Rekognisyon ni Clemente'' at ang ''Clementine Homilies'']] na dalawang ika-3 siglo CE mga akdang Kristiyano ay itinuturing ng mga skolar na malaki o kabuuang Hudyong Kristiyano sa pinagmulan at nagpapakita ng mga paniniwalang Hudyong Kristiyano. Ang eksaktong relasyon sa pagitan ng mga Ebionita at mga kasulatang ito ay pinagtatalunan ngunit ang paglalarawan ni Epiphanius ng ilang mga Ebionita sa ''[[Panarion]]'' 30 ay nagdadala ng pagkakatulad sa mga ideaa sa ''Mga Rekognisyon''' at ''Homilies''. Ang skolar na si Glenn Alan Koch ay nagpalagay na si Epiphanius ay malamang umasa sa isang bersiyon ng  ''Homilies'' bilang pinagkunang dokumento.&lt;ref name=&quot;Koch 1976&quot;/&gt; Ang ilang mga skolar ay nagpalagay rin na ang kaibuturan ng ''[[Ebanghelyo ni Barnabas]]'' sa ilalim ng isang polemikal na mediebal na patong na [[Islam]] ay maaring batay sa isang Ebionita o [[gnostiko]]ng dokumento.&lt;ref name=&quot;Toland 1718&quot;&gt;[[John Toland (Irish Philosopher)|John Toland]], ''Nazarenus, or Jewish, Gentile and Mahometan Christianity'', 1718.&lt;/ref&gt; Ang eksistensiya at pinagmulan ng pinagkunang ito ay patuloy na pinagdedebatehan ng mga skolar.&lt;ref name=&quot; Blackhirst 2000&quot;&gt;{{Cite journal| author = Blackhirst, R.| title = Barnabas and the Gospels: Was There an Early Gospel of Barnabas?, Journal of Higher Criticism, 7/1, p. 1–22| year = 2000| url = http://depts.drew.edu/jhc/Blackhirst_Barnabas.html| accessdate = 11 Marso 2007}}&lt;/ref&gt;

Si [[John Arendzen]] ([[Catholic Encyclopedia]] article &quot;Ebionites&quot; 1909) ay umuri ng mga kasulatang Ebionita sa apat na mga pangkat.&lt;ref name=&quot;Arendzen 1909&quot;&gt;{{CathEncy|wstitle=Ebionites}}&lt;/ref&gt;

===Ebanghelyo ng mga Ebionita===
Isinaad ni Irenaeus na ang mga Ebionita ay ekslusibong gumamit ng [[Ebanghelyo ni Mateo]].&lt;ref&gt;''&quot;Those who are called Ebionites accept that God made the world. However, their opinions with respect to the Lord are quite similar to those of Cerinthus and Carpocrates. They use ''Matthew's gospel'' only, and repudiate the Apostle Paul, maintaining that he was an apostate from the Law.&quot;'' - Irenaeus, ''Haer'' 1.26.2&lt;/ref&gt; Kalaunan ay isinulat ni [[Eusebius ng Caesarea]] na ang kanilang tanging ginamit ay ang [[Ebanghelyo ng mga Hebreo]].&lt;ref name=&quot;Eusebius IV&quot;&gt;Eusebius of Caesarea, [http://www.newadvent.org/fathers/250104.htm ''Church History'', IV, 21, 8.]&lt;/ref&gt; Mula sa pananaw na ito, ang minoridad na pananaw nina [[James R. Edwards]] (2009) at [[Bodley's Librarian]] [[Edward Nicholson (librarian)|Edward Nicholson]] (1879) ay nag-aangkin na ''tanging'' may isang ebanghelyong Hebreong nasa sirkulasyon na ''Ebanghelyo ng mga Hebreo'' ni [[Mateo]]. Kanilang binigyang pansin rin na ang pamagat na ''Ebanghelyo ng mga Ebionita'' ay hindi kailanman ginamit sa sinaunang iglesiang Kristiyano.&lt;ref&gt;James R. Edwards, ''The Hebrew Gospel &amp; the Development of the Synoptic Tradition'', 2009 Wm. B. Eerdmans Publishing Co, 2009. pp 121&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nicholson ''The Gospel according to the Hebrews'', 1879 reprinted print on demand BiblioBazaar, LLC, 2009. pp 1-81&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William Whiston &amp; H. Stebbing, ''The Life and Works of Flavius Josephus'', reprinted Vol II, Kessinger Publishing, 2006. p 576&lt;/ref&gt; Isinaad ni Epiphanius na ang ebanghelyong ginamit ng mga Ebionita ay isinulat ni Mateo at tinawag na ''Ebanghelyo ng mga Hebreo''.&lt;ref&gt;They too accept the Matthew's gospel, and like the followers of Cerinthus and Merinthus, they use it alone. They call it the ''Gospel of the Hebrews'', for in truth Matthew alone in the New Testament expounded and declared the ''Gospel in Hebrew'' using Hebrew script. - Epiphanius, ''Panarion'' 30.3.7&lt;/ref&gt; Dahil sinabi ni Epiphanius na &quot;ito ay hindi buong kumpleto, ngunit niliko at sinira...&quot;&lt;ref&gt;Epiphanius, ''Panarion'' 30.13.1&lt;/ref&gt; ang mga manunulat gaya nina [[Walter Richard Cassels]] (1877), ay [[Pierson Parker]] (1940) ay itinuturing ito na ibang &quot;edisyon&quot; ng [[ebanghelyong Hebreo]] ni Mateo.&lt;ref&gt;Walter Richard Cassels, ''Supernatural Religion - An Inquiry Into the Reality of Divine Revelation'', 1877 reprinted print on demand Read Books, 2010.   Vol. 1, p 419- 422&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pierson Parker, ''A Proto-Lukan Basis for the Gospel According to the Hebrews'', Journal of Biblical Literature, Vol. 59, No. 4, 1940. pp 471&lt;/ref&gt;  Gayunpaman, ang ebidensiyang panloob mula sa mga sipi sa ''Panarion'' 30.13.4 and 30.13.7 ay nagmumungkahing ang teksto ay isang [[pagkakaisang Ebanghelyo]] na orihinal na isinulat sa Griyego.&lt;ref name=&quot;Gospel of the Ebionites - The Complete Gospels p.436 1994&quot;&gt;{{cite book| title=The Complete Gospels| url=https://archive.org/details/completegospels00robe| page=[https://archive.org/details/completegospels00robe/page/436 436]| publisher=Polebridge Press, Robert J. Miller ed.| year=1994| isbn=0-06-065587-9}}&lt;/ref&gt;

Ang nananaig na mga tekstong pangskolar gaya ng pamantayang edisyon ng [[Apokripa ng Bagong Tipan]] na pinagtnugutan ni [[Wilhelm Schneemelcher]] ay pangkalahatang tumutukoy sa tekstong binanggit ni [[Jerome]] na ginamit ng mga Ebionita bilang ang &quot;Ebanghelyo ng mga Ebionita&quot; bagaman ang terminong ito ay hindi kasalukuyan sa Sinaunang Iglesia.&lt;ref&gt;Robert Walter Funk,  ''The Gospel of Jesus: according to the Jesus Seminar'', Publisher Polebridge Press, 1999.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F.L. Cross and E.A. Livingston, ''The Oxford Dictionary of the Christian Church,''  © 1989, Oxford University Press, p. 438 - 439.&lt;/ref&gt;

===Panitikang Clementine===
Ang kalipunan ng [[Apokripang Bagong Tipan]] na kilala bilang [[panitikang Clementine]] ay kinabibilangan ng tatlong mga akdang kilala sa sinaunang panahon bilang &quot;Mga Sirkito ni Pedro&quot;, ang &quot;Mga Gawa ng Mga Apostol&quot; at isang akda na karaniwang pinamagatang &quot;Ang Pag-akyat ni Santiago&quot;. Ang mga ito ay spesipikong tinukoy ni Ephiphanius sa kanyang polemiko laban sa mga Ebionita. Ang unang pinangalanang mga aklat ay malaking nakapaloob sa Homilies ni Clemente sa ilalim ng pamagat na Clement's ''Compendium of Peter's itinerary sermons'' gayundin sa ''Recognitions'' na itinuro kay Clemente. Ang mga ito ay bumubuo sa sinaunang didaktikong piksiyon upang ihayag ang mga pananaw na Hudyong Kristiyano, i.e. ang primasiya (pangunguna) ni [[Santiagong Matuwid]] (James the Just), ang kanilang kaugnayan sa episkopal na see ng Roma at ang kanilang antagonismo kay [[Simon Mago]] gayunin sa mga doktrinang [[gnostiko]]. Ipinagpalagay ng skolar na si [[Robert E. Van Voorst]] tungkol sa &quot;Pag-akyat ni Santiago&quot; (R 1.33–71), &quot;Mayroon, sa katotohan, walang seksiyon ng pantikang Clementine na ang pinagmulan sa Hudyong Kristiyano ang isa ay magiging higit na tiyak&quot;.&lt;ref name=&quot; Van Voorst 1989&quot;/&gt; Sa kabila ng asersiyon ito, siya ay naghayag ng reserbasyon na ang materyal ay tunay na Ebionita sa pinagmulan nito.

===Symmachus===
Si Symmachus ay lumikha ng isang salin ng [[Tanakh]] (Bibliyang Hebreo) sa [[Griyegong Koine]] na ginamit ni [[Jerome]] at umiiral pa rin sa mga pragmento at ang kanyang nawalang ''[[Hypomnemata]]'' na isinulat upang kontrahin ang [[kanon]]ikal na [[Ebanghelyo ni Mateo]]. Bagaman nawala, ang Hypomnemata&lt;ref name=&quot;Eusebius VI&quot;&gt;Symmachus' Hypomnemata ay binanggit ni [[Eusebius of Caesarea|Eusebius]] sa kanyang ''[[Church History (Eusebius)|Historia Ecclesiae]]'', VI, xvii: &quot;''Sa mga tagasaling ito, dapat isaad na si Symmachus ay isang Ebionita. Ngunit ang [[heresiya]] ng mga Ebionita gaya ng tawag dito ay naghahayag na si Kristo ay anak ni Jose at Marya, itinuturing siyang isa lang tao at nagpipilit ng malakas sa pagsunod ng batas sa paraang Hudyo gaya ng nakita natin sa kasaysayang ito. Ang mga komentaryo ni Symmachus ay umiiral par in kung saan lumalabas na sinusuportahan niya ang heresiyang ito sa pamamagitan ng pag-atake sa Ebanghelyo ni Mateo. Isinaad ni Origen na kanyang nakamit ang mga ito at ibang mga komentaryo ni Symmachus tungkol sa mga kasulatan mula sa  isang Julian na kanyang sinabing tumanggap ng mga aklat sa pamamagitan ng pagmamana kay mismong Symmachus.''&quot;; [[Jerome]], [[De Viris Illustribus (Jerome)|De Viris Illustribus]]'', chapter 54, [http://www.newadvent.org/fathers/250106.htm ''Church History'', VI, 17.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Jerome]], ''[[De Viris Illustribus (Jerome)|De viris illustribus]]'', [http://www.newadvent.org/fathers/2708.htm 54].&lt;/ref&gt; is probably identical to ''De distinctione præceptorum'' mentioned by Ebed Jesu (Assemani, ''Bibl. Or.'', III, 1). The identity of Symmachus as an Ebionite has been questioned in recent scholarship.&lt;ref name=&quot;Skarsaune 2007&quot;&gt;{{cite book| author=Oscar Skarsaune| title=Jewish Believers in Jesus| url=https://archive.org/details/jewishbelieversi0000unse| pages=[https://archive.org/details/jewishbelieversi0000unse/page/448 448]–450| publisher=Hendrickson Publishers| year=2007| isbn=978-1-56563-763-4}} Skarsaune argues that Eusebius may have only ''inferred'' that Symmachus was an Ebionite based on his commentaries on certain passages in the Hebrew Scriptures. E.g., Eusebius mentions Isa 7:14 where Symmachus reads &quot;young woman&quot; based on the Hebrew text rather than &quot;virgin&quot; as in the LXX, and he interprets this commentary as attacking the Gospel of Matthew. (''Dem. ev.'' 7.1) and (''Hist. eccl.'' 5.17)&lt;/ref&gt;

===Elkesaites===
Si [[Hippolytus ng Roma]] (c.230 CE) ay nag-ulat na ang Hudyong Kristiyanong si [[Alcibiades ng Apamea]] ay lumitaw sa Roma na nagtuturo mula sa isang aklat na kanyang inangking pahayag na ang isang matuwid na taong si Elkesai ay natanggap mula sa isang anghel. Gayunpaman, pinagsuspetsahan ni Hippolytus na si Alcibiades mismo ang may akda nito..&lt;ref&gt;Gerard P. Luttikhuizen ''The revelation of Elchasai'' 1985 p216&lt;/ref&gt; Shortly afterwards [[Origen]] records a group, the Elkesaites, with the same beliefs.&lt;ref&gt;Antti Marjanen, Petri Luomanen ''A companion to second-century Christian &quot;heretics&quot; p336&lt;/ref&gt; [[Epiphanius of Salamis|Epiphanius]] claimed the Ebionites also used this book as a source for some of their beliefs and practices (''Panarion'' 30.17).&lt;ref name=&quot;Koch 1976&quot;/&gt;&lt;ref&gt;, ''[[Refutation of all Heresies|Philosophumena]]'', IX, 14-17. Luttikhuizen 1985 &quot;Epiphanius deviates so strikingly from Hippolytus' account of the heresy of Alcibiades that we cannot possibly assume that he is dependent on the Refutation.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Epiphanius, ''Panarion'', 19, 1; 53, 1.&lt;/ref&gt; Ipinaliwanag ni Epiphanius ang pinagmulan ng pangalang explains Elkesai na Aramaiko na ''El Ksai'' na nangangahulugang &quot;Tagong Kapangyarihan&quot;&quot; (''Panarion'' 19.2.1). Ang skolar na si Petri Luomanen ay naniniwalang ang aklat ay orihinal na isinulat sa Aramaiko bilang [[apokalipsis na Hudyo]] at malamang ay sa Babilonia noong 116 hanggang 117 CE.&lt;ref&gt;Petri Luomanen (2007) ''Jewish Christianity Reconsidered'' pp.96, 299, 331:note 7&lt;/ref&gt;
==Tingnan din==
*[[Ebanghelyo ng mga Ebionita]]
*[[Mga Nazareno]]
*[[Mga Essene]]
*[[Kristiyanismo]]

==Sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Sinaunang Kristiyanismo]]
[[Kategorya:Mga sektang Hudyo noong unang siglo CE]]</text>
      <sha1>dlq74oz3nzzkw8z0dd5lp4ct0yk0t2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Panunumpang Hipokratiko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187914</id>
    <revision>
      <id>2213193</id>
      <parentid>2207118</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:35:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31306" sha1="p6a9uo0xefbhta43deddryihhz1032j" xml:space="preserve">[[Talaksan:Hippocrates.jpg|thumb|Ang Griyegong manggagamot, [[Hippocrates|Hipokrates]] (460–370 BC), na kung kanino kinaugaliang naiugnay ang panumpa.]]
Ang '''Panunumpang Hipokratiko''' ay isang [[panunumpa|etikang panunumpa]]ng ninanata ng mga [[manggagamot]] ayon sa kasaysayan. Ito ay isa sa mga pinakakilalang Griyegong teksto ukol sa medisina. Sa kanyang orihinal na anyo, pinapakailangan nito na mangako ang bagong manggagamot sa mga [[List of health deities|diyos ng pagpapagaling]] na magtaguyod ng tiyak na pamantayang pang-etika. Ang panunumpa ay ang pinakamaagang pagpapahayag ng [[Medical ethics|etika sa panggagamot]] sa Kanluraning mundo, na nagtatag ng iilang prinsipyo ng [[Medical ethics|etika sa panggagamot]] na nananatiling napakahalaga sa kasalukuyan. Kasama rito ang mga prinsipyo ng [[Confidentiality#Medical confidentiality|medikal na kumpidensyalidad]] at [[Medical ethics#Non-maleficence|walang pagpipinsala]]. Bilang napakahalagang artikulasyon ng iilang prinsipyo na nagpapanatiling gumabay at magbigay-alam sa panggagamot, hindi lang makasaysayan at makasagisag ang kahalagahan ng sinaunang teksto. Ang panunumpa ng binagong uri nito ay nananatili bilang seremonya ng pagdaraan para sa mga nagtapos ng medisina sa maraming bansa. 

Isinulat ang orihinal na panunumpa sa [[Ionic Greek|Griyegong Ioniko]], sa pagitan ng ikalima at ikatlong siglo BK.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Edelstein|first=Ludwig|authorlink=Ludwig Edelstein|title=The Hippocratic Oath: Text, Translation and Interpretation|url=https://archive.org/details/bwb_S0-CAR-953|page=[https://archive.org/details/bwb_S0-CAR-953/page/56 56]|isbn=978-0-8018-0184-6|date=1943}}&lt;/ref&gt; Kahit naging kaugaliang iugnay ito sa Griyegong doktor [[Hippocrates|Hipokrates]] at kadalasang isinasama ito sa [[Hippocratic Corpus|Korpus Hipokratiko]], hindi itinuturing kay Hipokrates mismo ang pagsulat nito ng karamihan ng makabagong iskolar.

== Teksto ng panunumpa ==

=== Pinakalumang natitirang kopya ===
[[Talaksan:Papyrus_text;_fragment_of_Hippocratic_oath._Wellcome_L0034090.jpg|thumb|Isang piraso ng panunumpa sa ika-3 siglong [[Oxyrhynchus Papyri]] 2547.]]
Napetsahan ang pinakalumang bahagyang piraso ng panunuma sa sirka PK 275.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.historyofinformation.com/expanded.php?id=2239|last=Norman|first=Jeremy|title=Perhaps the Earliest Surviving Text of the Hippocratic Oath|publisher=HistoryofInformation.com|accessdate=April 26, 2018}}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Napetsahan ang pinakalumang umiiral na bersyon sa humigit-kumulang ika-10 o ika-11 siglo, na itinatago sa [[Vatican Library|Aklatan ng Vatican]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://digi.vatlib.it/view/MSS_Urb.gr.64|title=Codices urbinates graeci Bibliothecae Vaticanae: Folio 64(Urb.gr.64)|page=folio:116 microfilm: 121|publisher=Vatican Library: DigiVatLib|year=900-1100}}&lt;/ref&gt; Lumilitaw ang isang karaniwang binabanggit na bersyon, na napetsahan sa 1595, sa [[Griyegong Koine]] na may kasamang salinwika sa Latin.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/hmd/greek/greek_oath.html|publisher=National Institute of Health; National Library of Medicine; History of Medicine Division|title=Greek Medicine: &quot;I Swear by Apollo Physician...&quot;: Green Medicine from the Gods to Galen|year=2002|first1=Michael|last1=North}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/hmd/greek/popup/16_hippo_oath.html|title=Hippocrates. Τα ενρισκομενα Opera omnia|first1=Andreae|last1=Wecheli|year=1595|location=Frankfurt|publisher=National Institute of Health; National Library of Medicine; History of Medicine Division).}}&lt;/ref&gt; Sa salinwikang ito, isinalinwika ng may-akda ang &quot;[[Pessary|πεσσὸν]]&quot; sa &quot;[[Foetus|fœtum]]&quot; sa Latin.

Ang Panunumpang Hipokratiko, sa Griyego, mula sa 1923 edisyong Loeb, at sinusundan ng pagsasalinwika sa Tagalog:
&lt;blockquote&gt;{{lang|grc|ὄμνυμι Ἀπόλλωνα ἰητρὸν καὶ Ἀσκληπιὸν καὶ Ὑγείαν καὶ Πανάκειαν καὶ θεοὺς πάντας τε καὶ πάσας, ἵστορας ποιεύμενος, ἐπιτελέα ποιήσειν κατὰ δύναμιν καὶ κρίσιν ἐμὴν ὅρκον τόνδε καὶ συγγραφὴν τήνδε:

ἡγήσεσθαι μὲν τὸν διδάξαντά με τὴν τέχνην ταύτην ἴσα γενέτῃσιν ἐμοῖς, καὶ βίου κοινώσεσθαι, καὶ χρεῶν χρηΐζοντι μετάδοσιν ποιήσεσθαι, καὶ γένος τὸ ἐξ αὐτοῦ ἀδελφοῖς ἴσον ἐπικρινεῖν ἄρρεσι, καὶ διδάξειν τὴν τέχνην ταύτην, ἢν χρηΐζωσι μανθάνειν, ἄνευ μισθοῦ καὶ συγγραφῆς, παραγγελίης τε καὶ ἀκροήσιος καὶ τῆς λοίπης ἁπάσης μαθήσιος μετάδοσιν ποιήσεσθαι υἱοῖς τε ἐμοῖς καὶ τοῖς τοῦ ἐμὲ διδάξαντος, καὶ μαθητῇσι συγγεγραμμένοις τε καὶ ὡρκισμένοις νόμῳ ἰητρικῷ, ἄλλῳ δὲ οὐδενί.

διαιτήμασί τε χρήσομαι ἐπ᾽ ὠφελείῃ καμνόντων κατὰ δύναμιν καὶ κρίσιν ἐμήν, ἐπὶ δηλήσει δὲ καὶ ἀδικίῃ εἴρξειν.

οὐ δώσω δὲ οὐδὲ φάρμακον οὐδενὶ αἰτηθεὶς θανάσιμον, οὐδὲ ὑφηγήσομαι συμβουλίην τοιήνδε: ὁμοίως δὲ οὐδὲ γυναικὶ πεσσὸν φθόριον δώσω.

ἁγνῶς δὲ καὶ ὁσίως διατηρήσω βίον τὸν ἐμὸν καὶ τέχνην τὴν ἐμήν.

οὐ τεμέω δὲ οὐδὲ μὴν λιθιῶντας, ἐκχωρήσω δὲ ἐργάτῃσιν ἀνδράσι πρήξιος τῆσδε.

ἐς οἰκίας δὲ ὁκόσας ἂν ἐσίω, ἐσελεύσομαι ἐπ᾽ ὠφελείῃ καμνόντων, ἐκτὸς ἐὼν πάσης ἀδικίης ἑκουσίης καὶ φθορίης, τῆς τε ἄλλης καὶ ἀφροδισίων ἔργων ἐπί τε γυναικείων σωμάτων καὶ ἀνδρῴων, ἐλευθέρων τε καὶ δούλων.

ἃ δ᾽ ἂν ἐνθεραπείῃ ἴδω ἢ ἀκούσω, ἢ καὶ ἄνευ θεραπείης κατὰ βίον ἀνθρώπων, ἃ μὴ χρή ποτε ἐκλαλεῖσθαι ἔξω, σιγήσομαι, ἄρρητα ἡγεύμενος εἶναι τὰ τοιαῦτα.

ὅρκον μὲν οὖν μοι τόνδε ἐπιτελέα ποιέοντι, καὶ μὴ συγχέοντι, εἴη ἐπαύρασθαι καὶ βίου καὶ τέχνης δοξαζομένῳ παρὰ πᾶσιν ἀνθρώποις ἐς τὸν αἰεὶ χρόνον: παραβαίνοντι δὲ καὶ ἐπιορκέοντι, τἀναντία τούτων.}}&lt;ref name=&quot;Loeb_Greek&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hippocrates of Cos|title=The Oath|journal=Loeb Classical Library|date=1923|volume=147|pages=298–299|doi=10.4159/DLCL.hippocrates_cos-oath.1923|url=http://www.loebclassics.com/view/hippocrates_cos-oath/1923/pb_LCL147.299.xml|accessdate=6 October 2015}}&lt;/ref&gt;

Nananata ako sa ngalan ni [[Apollo|Apolo]] na Manggagamot at ni [[Asklepios]] at ni [[Hygieia|Ihia]] at ni [[Panaceia|Panaseya]] at ng lahat ng diyos at diyosa, sila bilang aking mga saksi, na tutuparin ko ayon sa aking kakayahan at kapasyahan ang panatang ito at ang pangakong ito.

Igagalang ko ang aking guro sa sining na ito kapantay ng aking mga magulang; gagawin ko siyang kasosyo sa aking hanapbuhay; kapag kailangan niya ng [[Common ownership|pera ibabahagi]] ang akin sa kanya; ituturing ang kanyang pamilya bilang mga sarili kong kapatid, at tuturuan sila sa sining na ito, kung gusto nila ng matuto, nang walang bayad o pag-uupa; magpapabatid ng tuntunin, bibigang instruksyon, at lahat ng iba pang instruksiyon sa aking anak, ang mga anak ng aking guro, at sa mga nakakontratang estudyante na nanata na ng panunumpa ng manggagamot, ngunit walang iba. 

Gagamitin ko ang paggamot upang tulungan ang maysakit ayon sa aking abilidad at pasya, ngunit hindi kailanman na may pananaw sa pinsala at kasamaan. Hindi rin ako magpapalason sa kahit sino kapag pinapagawa ito sa akin ni magmumungkahi ng ganoong paraan. 

Katulad nito hindi ako magbibigay ng [[supositoryo]] sa babae para magpalaglag. Ngunit ipapanatili kong malinis at banal ang aking buhay at aking sining. Hindi ko gagamitin ang kutsilyo, kahit na, sigurado, sa mga nahihirapan sa [[Kidney stone|bato]], ngunit magbibigay-daan ako sa gayong mga bihasang manggagawa roon.

Sa saanmang papasukan kong bahay, papasok ako upang tulungan ang maysakit, at iiwasan ko ang lahat ng sadyang kasamaan at hamak, lalo na mula sa pag-aabuso ng katawan ng [[Gender equality|lalaki o babae]], [[Social equality|tali o malaya]]. 

At sinuman ang makikita o maririnig ko sa landas ng aking katungkulan, pati na rin sa labas ng aking katungkulan sa aking pakikipag-ugnayan sa mga tao, kung ito ay hindi dapat ianunsyo sa ibang lugar, hindi ko kailanman ipapahayag, paghawak sa mga ganito bilang banal na lihim. 

Kung isasakatuparan ko itong panunumpa ngayon, at hindi sisirain, matamuhin ko sana magpakailanman ang reputasyon sa lahat ng tao para sa aking buhay at para sa aking sining; ngunit kung sirain ko ito at talikuran ang aking sarili, mangyari sana ang kabaligtaran sa akin.&lt;/blockquote&gt;

=== &quot; Una’y huwag gumawa ng pinsala &quot; ===
Madalas na sinasabi na ang eksaktong pariralang &quot;Una’y huwag gumawa ng pinsala&quot; ({{Lang-la|Primum non nocere}}) ay bahagi ng orihinal na panunumpang Hipokratiko. Kahit hindi lumilitaw ang parirala sa bersyong PK 245 ng panunuma, nanata ang katulad na hangarin sa, &quot;iwasan ko ang lahat ng sadyang kasamaan at hamak&quot;. Ipinalalagay na ang parirala ay noon pang ika-17 siglo. 

Matatagpuan ang isa pang katumbas na parirala sa Epidemya, Aklat I, sa Hipokratikong paaralan: &quot;Ugaliin ang dalawang bagay sa pakikitungo sa sakit: tulungan o wag saktan ang pasyente&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|editor1-last=Lloyd|editor1-first=Geoffrey|title=Hippocratic Writings|date=1983|publisher=Penguin Books|location=London|isbn=978-0140444513|pages=[https://archive.org/details/hippocraticwriti0000hipp/page/94 94]|edition=2nd|url=https://archive.org/details/hippocraticwriti0000hipp/page/94}}&lt;/ref&gt; Pinaniniwalaan na nagmula ang eksaktong parirala (sa wikang Ingles) kay [[Thomas Inman]], isang ika-19 na siglong siruhanong Ingles.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Sokol|first1=Daniel K.|authorlink1=Daniel Sokol|title='First do no harm' revisited|journal=BMJ|date=2013|volume=347|pages=f6426|url=http://www.bmj.com/content/347/bmj.f6426|accessdate=20 September 2014|doi=10.1136/bmj.f6426|pmid=24163087}}&lt;/ref&gt;

== Konteksto at pagpapakahulugan ==
[[Talaksan:HippocraticOath.jpg|thumb|Isang ika-12 siglong [[Silangang Imperyong Romano|Griyegong]] manuskrito ng panunumpa.]]
Itong panunumpa marahil ang pinakakakilalang teksto ng [[Hippocratic Corpus|Korpus Hipokratiko]], ngunit hindi ipinapalagay ng mga modernong iskolar kay Hipokrates mismo, at tinatanya nilang isinulat ito noong ikaapat o ikalimang siglo BK.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Jouanna|first1=Jacques|title=Hippocrates|date=2001|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, Md.|isbn=9780801868184|url-access=registration|url=https://archive.org/details/hippocrates0000joua}}&lt;/ref&gt; Bilang alternatibo, iminungkahi ng klasikong iskolar [[Ludwig Edelstein]] na isinulat ang panunumpa ng mga [[Pythagoreans|Pitagoriko]], isang ideya na kinekwestyon ng mga iba dahil sa kakulunangan ng ebidensya sa pagkakaroon ng paaralan ng Pitagorikong medisina.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Temkin|first1=Owsei|title=&quot;On second thought&quot; and other essays in the history of medicine and science|date=2002|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, MD|isbn=978-0-8018-6774-3|url=https://archive.org/details/onsecondthoughto0000temk}}&lt;/ref&gt;

Matatagpuan din ang kanyang pangkalahatang prinsipyo sa etika sa mga ibang gawain ng Korpus: binabanggit ng Ukol sa Manggagamot ang obligasyon na panatilihin ang mga 'banal na bagay' sa loob ng pamayanan ng medisina (yaon ay, hindi magpahayag ng mga lihim); binabanggit din niya ang natatanging katayuan ng doktor sa pananaw ng kanyang pasyente, lalo na sa mga kababaihan at kabataang babae.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Potter|first1=ed. and. transl. by Paul|title=Hippocrates|date=1995|publisher=Harvard Univ. Press u.a.|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=9780674995314|pages=[https://archive.org/details/hippocrates01hipp_0/page/295 295–315]|edition=[Reprint]|url=https://archive.org/details/hippocrates01hipp_0/page/295}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, kumokontra ang iilang aspeto ng panunumpa sa mga kinaugaliang itinatag sa ibang bahagi ng Korpus. Pinakalitaw ang pagbabawal sa paggamit ng kutsilyo, kahit para sa mga maliliit na operasyon tulad ng [[Lithotomy|litotomia]], kahit naglalaan ng patnubay ang mga ibang gawain sa Korpus sa pagsasagawa ng mga pamamaraan sa pag-opera.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Nutton|first1=Vivian|title=Ancient medicine|url=https://archive.org/details/ancientmedicine0000nutt_b5h3|date=2012|publisher=Routledge|location=Milton Park, Abingdon, Oxon|isbn=978-0415520959|page=[https://archive.org/details/ancientmedicine0000nutt_b5h3/page/68 68]|edition=2nd}}&lt;/ref&gt; Walang dudang itinuring ang pagbibigay ng nakalalasong gamot bilang imoral ng mga kontemporaryong manggagamot kung ikinamatay ito. Subalit, pinagbabawalan din ng isinalaysay sa panunumpa ang [[eutanasya]]. Nakaligtas ang iilang salaysay ng sinaunang manggagamot na [[Assisted suicide|tumulong sa pagpapatiwakal]].&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Edelstein|first1=Ludwig|title=Ancient Medicine: Selected Papers of Ludwig Edelstein|date=1967|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore, Md.|isbn=9780801801839|pages=9–15}}&lt;/ref&gt; Marami ang naimungkahi para sa pagbabawal ng eutanasya sa panunumpa: posibleng hindi nanata ang lahat ng mga manggagamot, o naghangad na iwasan ng panunumpa ang kinatakutan ng marami na magagamit ang mga manggagamot bilang manlilingo ng pulitika.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Markel|first1=Howard|title=&quot;I Swear by Apollo&quot; — On Taking the Hippocratic Oath|url=http://www.praxis-hegibach.ch/downloads-10/downloads-13/files/the%20hippocratic%20oath.pdf|website=www.nejm.org|publisher=Massachusetts Medical Society|accessdate=1 March 2017|archive-date=6 Agosto 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806175222/http://praxis-hegibach.ch/downloads-10/downloads-13/files/the%20hippocratic%20oath.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Naglalaman ang naipaliwanag na piraso ng panunumpa mula 275 PK ng pagbabawal sa pagpapalaglag na kumokontra sa orihinal na tesktong Hipokratiko ''Ukol sa Kalikasan ng Bata'', na may paglalarawan sa pagpapalaglag, nang walang pahiwatig na ito ay labag sa kalinisang-asal,&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Lonie|first1=Iain M.|title=The Hippocratic treatises, &quot;On generation,&quot; &quot;On the nature of the child,&quot; &quot;Diseases IV&quot; a commentary|date=1981|publisher=De Gruyter|location=Berlin|isbn=9783110863963|page=7}}&lt;/ref&gt; at napakarami ang mga paglalarawan ng pampalaglag sa sinunang babasahing pangmedikal.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=King|first1=Helen|title=Hippocrates' woman : reading the female body in ancient Greece|date=1998|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0415138956|pages=132–156}}&lt;/ref&gt; Habang tuwirang ipinagbawal ang pagpapalaglag ng maraming Kristiyanong beryson ng Panunumpang Hipokratiko, lalo na mula sa edad medya, kadalasang inaalis ang pagbabawal sa mga panunumpa na ninanata sa mga Amerikanong paaralan ng medisina, ngunit kontrobersyal pa rin ito ngayon .&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Markel|first1=Howard|title=&quot;I Swear by Apollo&quot; — On Taking the Hippocratic Oath|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2004-05-13_350_20/page/2026|journal=New England Journal of Medicine|date=13 May 2004|volume=350|issue=20|pages=2026–2029|doi=10.1056/NEJMp048092|pmid=15141039}}&lt;/ref&gt; Naging matatag si [[Scribonius Largus]] noong 43 PK (ang pinakaunang natitirang pagtukoy sa panunumpa) na hinahadlang nito ang pagpapalaglag.&lt;ref name=&quot;Largus&quot;&gt;[http://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/aconite/largus.html &quot;Scribonius Largus&quot;]&lt;/ref&gt;

Tulad kay Scribonius Largus, wala namang tanong kay [[Soranus of Ephesus|Soranus]] ukol sa pagbabawal ng Panunumpang Hipokratiko sa pagpapalaglag, ngunit hindi sumunod ang lahat ng mga doktor noong panahong ito. Ayon sa gawain ni Soranus noong ika-1 o ika-2 siglo PK ''Hinekolohiya'', pinatapon ng isang partido ng mga manggagamot ang lahat ng pampalaglag gaya ng hinihiling ng Panunumpang Hipokratiko; ang isa pang partido—na kaniyang kinaaaniban—ay pumayag sa pagtakda ng pagpapalaglag, ngunit para lamang sa kalusugan ng ina.&lt;ref name=&quot;Largus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Soranus&quot;&gt;{{cite book|last1=Soranus, Owsei Temkin|title=Soranus' Gynecology|date=1956|publisher=JHU Press|location=I.19.60|url=https://books.google.com/books?id=YsKWfh31gxwC&amp;lpg=PR1&amp;dq=soranus%20gynecology%20digital&amp;pg=PR1#v=onepage&amp;q&amp;f=false|accessdate=6 October 2015|isbn=9780801843204}}&lt;/ref&gt; 

Namumukod-tangi ang panunumpa sa mga maihahambing na sinaunang teksto sa etika sa panggagamot at propesyonalismo sa kanyang napakarelihiyosong tono, isang salik na nagpapahirap sa pag-ugnay ng pag-akda kay Hipokrates. Nagmumungkahi ang mga parirala tulad ng 'ngunit ipapanatili kong malinis at banal ang aking buhay at aking sining' ng malalim at halos malamongheng debosyon sa sining ng medisina. Pinangangakuan ang tumutupad sa panunumpa ng 'reputasyon sa lahat ng tao para sa aking buhay at para sa aking sining'. Ibang iba ito sa makagalenang sulat ukol sa etikang pampropesyonal, na gumagamit ng mas pragmatikong paraan, kung saan binibigyang-kahulugan ang magandang gawi bilang epektibong gawi, nang walang binabanggit na diyus-diyusan.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Wear, Geyer-Kordesch, French (eds)|title=Doctors and Ethics: The Earlier Historical Setting of Professional Ethics|date=1993|publisher=Rodopi|location=Amsterdam|pages=10–37}}&lt;/ref&gt;

Gayunman, napapatunay ang kahalagahan ng panunumpa sa pamayanan ng medisina sa kanyang paglilitaw sa mga lapida ng manggagamot, at noong pagsapit ng ika-4 siglo AD, naging kinatawan ito ng propesyon sa panggagamot.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=von Staden|first1=H|title=In a pure and holy way. Personal and professional conduct in the Hippocratic Oath|journal=Journal of the History of Medicine and Allied Sciences|volume=51|date=1996|issue=51|pages=404–437|doi=10.1093/jhmas/51.4.404}}&lt;/ref&gt;

Patuloy na ginamit ang panunumpa sa mundo ng Bisantinong Kristiyano, at pinalitan ang mga pagbanggit sa mga paganong diyos ng isang Kristiyanong pambungad, tulad ng sa ika-12 siglong manuskrito na nakalarawan sa hugis ng krus.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Nutton|first1=Vivian|title=Ancient medicine|url=https://archive.org/details/ancientmedicine0000nutt_b5h3|date=2012|publisher=Routledge|location=Milton Park, Abingdon, Oxon|isbn=978-0415520959|page=[https://archive.org/details/ancientmedicine0000nutt_b5h3/page/415 415], note 87|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

== Mga makabagong bersyon at kahalagahan ==
[[Talaksan:Hippocrates_rubens.jpg|thumb|Isang ukit ni Hipokrates ni [[Peter Paul Rubens]], 1638.&lt;ref&gt;{{Harvnb|National Library of Medicine|2006}}&lt;/ref&gt;]]
Nahigitan ang Panunumpang Hipokratiko bilang dokumento ng etikang pampropesyonal ng mas malawak, palaging naipapanahong pamantayan sa etika na inilathala ng mga pambansang samahang pangmedika, tulad ng Kodigong AMA sa Etika sa Panggagamot (unang pinagtibay noong 1847), at ang Mabuting Paraan ng Panggagamot ng Britanong [[General Medical Council|Pangkalahatang Konseho ng Medisina]]. Nakabibigay ang mga dokumentong ito ng komprehensibong buod ng mga obligasyon at paggawing propesyonal ng doktor sa kani-kanilang pasyente at ang lipunan. Maaaring sumailalim ang mga doktor na lumabag sa mga kodigong ito sa mga pagdidisiplina, kasama ang kanilang pagkawala ng lisensyang manggamot. Gayunpaman, dahil sa kanilang kahabaan, naging kaakit-akit na mungkahi ang pag-iikli ng mga ito sa mga mas maiksing panunumpa. Kaayon nito, naipanukala ang mga iilang pagbabago sa panunumpa sa modernong panahon,&lt;ref&gt;Buchholz B, et al. Prohibición de la litotomía y derivación a expertos en los juramentos médicos de la genealogía hipocrática. Actas Urologicas Espanolas. Volume 40, Issue 10, December 2016, Pages 640–645.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|pmc=2540578|last3=Lanigan|pmid=8038676|first6=A.|last6=Olinsky|first5=G.|last5=Bowes|first4=M.|last4=Hibbert|first3=A.|first2=P. D.|year=1994|last2=Phelan|pages=95–96|issue=6947|volume=309|journal=BMJ (Clinical Research Ed.)|title=Outcome of childhood asthma in mid-adult life|first1=H.|last1=Oswald|doi=10.1136/bmj.309.6947.95}}&lt;/ref&gt; ang ilan masiste.&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1056/NEJM198601023140122|pmid=3940324|title=The Hippocratic Oath — Corporate Version|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1986-01-02_314_1/page/62|journal=New England Journal of Medicine|volume=314|issue=1|pages=62|year=1986|last1=Schiedermayer|first1=D. L.}}&lt;/ref&gt;

Naibago ang panunumpa nang iilang beses.

Sa Estados Unidos, ginagamit ng karamihan ng mga [[Osteopathic medicine in the United States|osteopatikong paaralan sa medisina]] ang [[Osteopathic Oath|Panunumpang Osteopatiko]] bilang kapalit sa Panunumpang Hipokratiko. Unang ginamit ang mga Panunumpang Osteopatiko noong 1938, at ginagamit na ang kasalukuyang bersyon mula pa noong 1954.&lt;ref name=&quot;osteopathic oath&quot;&gt;{{cite web|title=Osteopathic Oath|url=http://www.osteopathic.org/inside-aoa/about/leadership/Pages/osteopathic-oath.aspx|website=osteopathic.org|publisher=American Osteopathic Association|accessdate=28 November 2014}}&lt;/ref&gt;

Ang isa sa mga pinakamakabuluhang pagbabago ay unang naiburador noong 1948 ng Pandaigdigang Kipasanang Pangmedika (WMA), na tinatawag bilang [[Declaration of Geneva|Deklarasyon ng Geneva]]. &quot;Noong pagkatapos ng Ika-2 Digmaang Pandaigdig at karakaraka pagkatapos ng kanyang pagkakatatag, nagpakita ang WMA ng pagkabahala sa kalagayan ng etika sa panggagamot sa pangkalahatan at sa buong mundo. Inako ng WMA ang responsibilidad sa pagtagtag ng patnubay para sa mga manggagamot ng mundo. Naitala niya na noong mga panahong iyon wala nang kaugaliang mangasiwa ang mga paaralan sa medisina ng panunumpa sa kani-kanilang mga doktor sa pagtatapos o makatanggap ng lisensya upang manggamot o naging pormalidad lamang&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=World Medical Association, Inc.|title=WMA History|url=http://www.wma.net/en/60about/70history/index.html|website=www.wma.net|publisher=World Medical Association, Inc.|accessdate=1 November 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150206154153/http://www.wma.net/en/60about/70history/index.html|archivedate=6 February 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206154153/http://www.wma.net/en/60about/70history/index.html |date=6 Pebrero 2015 }}&lt;/ref&gt; Sa Alemanya noong [[Third Reich|Ikatlong Reich]], hindi nanata ang mga estudyante sa medisina ng Panunumpang Hipokratiko, ngunit alam nila ang etika ng &quot;nil nocere&quot; — huwag gumawa ng pinsala.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Baumslag|first1=Naomi|title=Murderous Medicine: Nazi Doctors, Human Experimentation, and Typhus|url=https://archive.org/details/murderousmedicin0000baum/page/|url-access=registration|date=2005|publisher=Praeger Publishers|isbn=9780275983123|pages=[https://archive.org/details/murderousmedicin0000baum/page/ xxv]}}&lt;/ref&gt;

Noong dekada 1960, binago ang Panunumpang Hipokratiko upang mangailangan ng &quot;sukdulang paggalang para sa buhay ng tao mula sa pasimula nito&quot;, kaya naging mas sekular ang obligasyon, nang hindi nananta sa harap ng Diyos o anumang diyos, ngunit sa harap lamang ng ibang tao. Noong muling naisulat ang panunumpa noong 1964 ni [[Louis Lasagna]], Dekano ng Akademya ng Paaralan ng Medisina sa Unibersidad ng Tufts, tinanggal ang dasal, at ang bersyong iyon ay malawakang tinanggap at ginagamit pa rin ngayon sa mararaming paaralan sa medisina sa Amerika:&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/body/hippocratic-oath-today.html|title=The Hippocratic Oath Today}}&lt;/ref&gt;

Noong 2019, muling nabago ang Panunumpang Hipokratiko, kasunod ng tumitinding presyon mula sa mga manggagamot ng buntalaing kalusugan, upang utusin ang &quot;proteksyon ng kalikasang nabubuhay sa atin&quot;. Pinalawak nito ang pokus ng malasakita mula sa indibidwal, patungo sa pamayanan, at sa [[ekosistema]]. Sabi ni Margetet Chan mula sa WHO noong 2008 na &quot;Sa harap ng ganitong hamon, pursigido ang WHO sa paggawa ng lahat ng magagawa para sidguraduhin na gagawin ang lahat upang protektahan ang kalusugan ng tao mula sa [[pagbabago ng klima]].&quot; &lt;blockquote&gt;Nananata ako na tuparin, sa abot ng makakaya ko, itong tipan:

Irerespeto ko ang mga pinaghirapang natamo sa agham ng mga manggagamot na kani-kanilang hakbang ang aking sinusundan, at nalulugod magbahagi ng gayong kaalaman ko sa mga susunod.

Gagawin ko, para sa ikabubuti ng maysakit, ang lahat ng kailangang hakbang, habang iiwasan ang magkambal na bitag ng labis-labis na paggamot at [[Therapeutic nihilism|terapeutikong nihilismo]].

Aalahanin ko na may kasiningan ang medisina gayundin ang agham, at sana'y makahigit ang malasakit, pakikiramay, at pagkaunawa sa kutsilyo ng siruhano o sa droga ng kimiko.

Hindi ako mahihiyang sabihin &quot;Hindi ko alam,&quot; ni di-tatawag man ako sa aking kasamahan kapag kailangan ang kakayahan ng iba para sa pagpapagaling ng pasyente.

Irerespeto ko ang pagsasarilinan ng aking mga pasyente, dahil hindi isinisiwalat ang kanilang mga problema sa akin upang malaman ng mundo. Lalung-lalo na kailangan kong mag-ingat sa mga kinasasaligan ng buhay at kamatayan. Kung binibigyan ito sa akin upang iligtas ang isang buhay, salamat. Bagaman maaaring nasa akin ang kapangyarihan para mangitil ng buhay; dapat harapin ang kasindak-sindak na responsibilidad nang may dakilang kapakumbabaan at pagkaunawa sa aking sariling kahinaan. Higit sa lahat, hindi dapat ako magpanggap bilang Diyos.

Aalahanin ko na hindi ako gumagamot ng tsart ng lagnat, isang tumutubong kanser, ngunit isang taong maysakit, na maaaring maapekto sa kanyang pamilya at katatagan sa kabuhayan. Kabilang sa aking responsibilidad ang gayong mga nauugnay na problema, kung mapangalagaan nang husto ang mga maysakit.

Pipigilan ko ang sakit kapag kaya ko, dahil mas mabuti ang paghadlang kaysa sa paggamot. 

Poprotektahan ko ang kapaligirang nagpabubuhay sa atin, sa kaalaman tungkol sa dependensya ng nagpatutuloy na kalusugan natin at ng ating mga lipunan sa ligtas na planeta.

Aalahanin ko na napapanatili akong miyembro ng lipunan, na may natatanging obligasyon sa mga kapwa kong tao, yaong may mga malusog na isip at katawan pati na rin ang mga may kapansanan.

Kung hindi ako maglalabag sa panunumpang ito, sana'y tamasahin ko ang buhay at sining, iginagalang habang nabubuhay at naaalala nang may pagmamahal maglaon. Ako sana'y laging kumilos upang preserbahin ang pinakamahusay na tradisyon ng aking katungkulan at ako sana'y makaranas nang matagal ng kagalakan sa pagpapagaling ng mga nagpapatulong sa akin.&lt;/blockquote&gt;Noong 1989 surbey ng 126 Amerikanong paaralan ng medisina, naiulat na ginamit ng tatlo lamang ang orihinal na panunumpa, habang ginamit ng tatlumpu't tatlo ang Deklasyon ng Geneva, ginamit ng animnapu't pito ang binagong Panunumpang Hipokratiko, ginamit ng apat ang [[Oath of Maimonides|Panunumpa ni Maimonides]], ginamit ng isa ang tipan, ginamit ng walo ang iba pang panunumpa, ginamit ng isa ang di-kilalang panunumpa, at walang ginamit na anumang panunumpa ang dalawa. Hindi tumugon sa surbey ang pitong paaralan ng medisina.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Crawshaw|first1=R|title=The Hippocratic oath. Is alive and well in North America|journal=BMJ (Clinical Research Ed.)|date=8 October 1994|volume=309|issue=6959|pages=952–953|pmid=7950672|pmc=2541124|doi=10.1136/bmj.309.6959.952}}&lt;/ref&gt;

Noong pagsapit ng 1993, 14 bahagdan ng panunumpang medikal ang nagbabawal sa eutanasya, at 8 bahagdan lamang ang nagbabawal sa pagpapalaglag.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Markel|first1=Howard|title=&quot;I Swear by Apollo&quot; — On Taking the Hippocratic Oath|url=http://www.praxis-hegibach.ch/downloads-10/downloads-13/files/the%20hippocratic%20oath.pdf|website=www.nejm.org|publisher=Massachusetts Medical Society|accessdate=1 March 2017|archive-date=6 Agosto 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806175222/http://praxis-hegibach.ch/downloads-10/downloads-13/files/the%20hippocratic%20oath.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Sa isang surbey noong 2000 ng mga Amerikanong paaralan ng medisina, lahat ng mga umiiral na paaralan ng medisina ay naglapat ng uri ng panununmpang pangkatungkulan. Sa mga paaralan ng makabagong medisina, gumamit ang animnapu't dalawa ng 122 ng Panunumpang Hipokratiko, o binagong uri nito. Gumamit ang animnapu pang paraalan ng orihinal o binagong Deklarasyon ng Geneva, Panunumpa ni Maimonides, o panunumpa na isinulat ng mga mag-aaral o pakultad. Gumamit ang lahat ng mga labinsiyam na paaralan ng osetopatiko ng Panunumpang Osteopatiko.&lt;ref name=&quot;content analysis&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kao|first1=AC|last2=Parsi|first2=KP|title=Content analyses of oaths administered at U.S. medical schools in 2000.|url=https://archive.org/details/sim_academic-medicine_2004-09_79_9/page/882|journal=Academic Medicine|date=September 2004|volume=79|issue=9|pages=882–7|pmid=15326016|doi=10.1097/00001888-200409000-00015}}&lt;/ref&gt;

Sa Pransya, karaniwan na ngayon na maglagda ang mga bagong nakatapos sa medisina ng isinulat na panunumpa.&lt;ref name=&quot;Medical oaths and declarations&quot;&gt;{{cite journal|last=Sritharan|title=Medical oaths and declarations|pmc=1121898|pmid=11751345|pages=1440–1|issue=7327|volume=323|date=December 2000|journal=BMJ|author9=Catherine Sheehan|first=Kaji|author8=Philip Morgan|author7=Bruce Wayne|author6=Jake Dunning|author5=Matthew Rollin|author4=Davina Wong|author3=Zoe Fritz|author2=Georgina Russell|doi=10.1136/bmj.323.7327.1440}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Letters, BMJ 8/8/1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Crawshaw|title=Letters|issue=6959|pmid=7950672|pmc=2541124|pages=952–953|volume=309|date=October 1994|journal=BMJ|first5=I|first1=R|last5=Loudon|first4=H|last4=Reiss|first3=C I|last3=Pennington|first2=T H|last2=Pennington|doi=10.1136/bmj.309.6959.952}}&lt;/ref&gt;

Noong 1995, iminungkahi ni [[Sir Joseph Rotblat]], sa kanyang talumpati sa pagtatanggap ng [[Nobel Peace Prize|Gantimpalang Nobel na Pangkapayapaan]], ang [[Hippocratic Oath for Scientists|Panunumpang Hipokratiko para sa mga Dalub-agham]].&lt;ref&gt;{{cite news|title=Nobel Prize winner calls for ethics oath|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/3346|publisher=Physics World|date=19 December 1997|accessdate=2008-07-19|archive-date=2009-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20091231135955/http://physicsworld.com/cws/article/news/3346|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091231135955/http://physicsworld.com/cws/article/news/3346 |date=2009-12-31 }}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==

* [[Hippocrates|Hipokrates]]

== Mga sanggunian ==
[[Kategorya:Panggagamot]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>p6a9uo0xefbhta43deddryihhz1032j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ekonomiks na eksperimental</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188084</id>
    <revision>
      <id>2213136</id>
      <parentid>2088051</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18293" sha1="kg3e4llg4euphxifa4gvzpji7hu5hj6" xml:space="preserve">{{Economics sidebar}}
Ang '''ekonomiks na eksperimental''' (Ingles: '''''experimental economics''''') ay ang aplikasyon o paglalapat ng mga [[pamamaraang eksperimental]]&lt;ref&gt;Including [[statistical]], [[econometric]], and [[computational economics|computational]]. On the latter see [[Alvin E. Roth]], 2002. &quot;The Economist as Engineer: Game Theory, Experimentation, and Computation as Tools for Design Economics,&quot; ''Econometrica'', 70(4), pp. [http://kuznets.fas.harvard.edu/~aroth/papers/engineer.pdf 1341–1378] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112073316/http://kuznets.fas.harvard.edu/~aroth/papers/engineer.pdf |date=2012-01-12 }}.&lt;/ref&gt; upang pag-aralan ang mga tanong na [[ekonomika|ekonomiko]]. Ang datos na ekonomiko na tinitipon sa mga eksperimentao ay ginagamit upang tantiyahin ang [[sukat ng epekto]], subukin ang balidad ng mga teoriyang ekonomiko at liwanagin ang mga mekanismo ng pamilihan. Ang mga eksperimentong ekonomiko ay karaniwang gumagamit ng salapi upang bigyang motibasyon ang mga paksa upang gayahin ang mga tunay na daigdig na mga pabuya. Ang mga eksperimento ay ginagamit upang makatulong sa pag-unawa kung paano at bakit ang mga pamilihan at iba pang mga sistemang palitan ay umasal gaya ng ginagawa ng mga ito. Ang isang pundamental na aspeto ng paksa ang [[disenyo ng mga eksperimento]]. Ang mga eksperimento ay maaaring isagawa sa mga eksperimentong larangan o sa mga laboratoryo kahit pa sa pag-aasal pang-indibidwal o pang pangkat.&lt;ref&gt;• [[Vernon L. Smith]], 2008a. &quot;experimental methods in economics,&quot; ''[[The New Palgrave Dictionary of Economics]]'', 2nd Edition, [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_E000186&amp;q=Experimental%20economics&amp;topicid=&amp;result_number=2 Abstract.]
&lt;br/&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • _____, 2008b. &quot;experimental economics,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_E000277&amp;q=experimental%20&amp;topicid=&amp;result_number=2 Abstract.]&lt;br/&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; •  Relevant subcategories are found at the ''Journal of Economic Literature'' classification codes at [[JEL classification codes#Mathematical and quantitative methods JEL: C Subcategories|JEL: C9]].&lt;/ref&gt; Ang mga uri ng paksa sa labas ng mga saklaw na pormal ay kinabibilangan ng mga eksperimentong natural at quasi-natural.&lt;ref&gt;J. DiNardo,  2008.  &quot;natural experiments and quasi-natural experiments,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_N000142&amp;edition=current&amp;q Abstract.]&lt;/ref&gt;

==Mga paksang eksperimental ==
Maaaring maluwag na uriin ang mga ekpserimentong ekonomiko gamit ang mga sumusunod na  paksa:
*Mga [[pamilihan]]
*Mga [[Teoriya ng laro|laro]]&lt;ref&gt;• Vernon L. Smith, 1992.  &quot;Game Theory and Experimental Economics: Beginnings and Early Influences,&quot; in E. R. Weintraub, ed., ''Towards a History of Game Theory'', pp. [http://books.google.com/books?hl=en&amp;lr=&amp;id=9CHY2Gozh1MC&amp;oi=fnd&amp;pg=PA241&amp;ots=onepage&amp;q&amp;f=false#v=onepage&amp;q&amp;f=false 241-] 282.&lt;br/&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • _____, 2001. &quot;Experimental Economics,&quot; ''[[International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences]]'', pp. 5100-5108. [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B0080430767022324 Abstract] per sect. 1.1 &amp; 2.1.&lt;br/&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Charles R. Plott and Vernon L. Smith, ed., 2008. ''Handbook of Experimental Economics Results'', v. 1, Elsevier,  Part 4, Games,  ch. 45–66 preview [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=PublicationURL&amp;_hubEid=1-s2.0-S1574072207X00015&amp;_cid=277334&amp;_pubType=HS&amp;_auth=y&amp;_acct=C000228598&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=10&amp;md5=49f8b6d5e3024eac39ed5fad351fe568 links]{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&lt;br/&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Vincent P. Crawford, 1997.  &quot;Theory and Experiment in the Analysis of Strategic Interaction,&quot; in  ''Advances in Economics and Econometrics: Theory and Applications'', pp. [http://weber.ucsd.edu/~vcrawfor/CrawfordThExp97.pdf  206-242]. Cambridge. Reprinted in Colin F. Camerer ''et al''., ed. (2003). ''Advances in Behavioral Economics'', Princeton. 1986–2003 papers. [http://press.princeton.edu/titles/8437.html  Description], [http://books.google.com/books?id=sA4jJOjwCW4C&amp;printsec=find&amp;pg=PR7=#v=onepage&amp;q&amp;f=false contents], and [http://books.google.com/books?id=sA4jJOjwCW4C&amp;printsec=find&amp;pg=PR7=#v=onepage&amp;q&amp;f=false preview]., Princeton, ch. 12.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Martin Shubik]], 2002.  &quot;Game Theory and Experimental Gaming,&quot; in [[Robert Aumann]] and Sergiu Hart, ed., ''Handbook of Game Theory with Economic Applications'', Elsevier, v. 3, pp. 2327-2351. [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1574000502030254 Abstract].&lt;/ref&gt;
* [[Paggawa ng desisyon]]
* [[Baratilyo]]
* [[Subasta]]
* Koordinasyon 
* Mga preperensiyang panlipunan 
* Pagkatuto
* [[Pagtutugma]]
* Mga eksperimentong laranga
Sa loob ng edukasyong ekonomiko, ang isang aplikasyon ay kinasasangkutan ng mga eksperimentong ginagamit sa pagtuturo ng [[ekonomika]]. Ang isang alternatibong pakikitungo sa mga dimensiyong eksperimental ang nakabatay sa ahenteng pagmomodelong komputasyonal.

===Mga larong pakikipagtulungan===
{{main|Teoriya ng laro}}
Ang mga larong pakikipagtulungan ang mga laro na may maraming mga purong stratehiyang [[ekilibrium na Nash]]. May dalawang mga pangkalahatang hanay ng tanong na karaniwang tinatanong ng mga ekonomista kapag sinusuri ang gayong mga laro: (1) Ang mga paksang laboratoryo ba ay nakikipagtulungan o nag-aaral makipagtulungan sa isa sa maraming mga ekwilibrium at kung gayon, may mga pangkalatang prinsipyo ba na makakatulong na mahulaan kung aling ekwilibrium ang malamang na mapili? (2) Ang mga paksang laboratoryo ba ay nakikipagtulungan o nag-aaral makipagtulungan sa mahusay na Paretong ekwilibrium at kung hindi ay may mga kondisyon ba o mekanismo na makatutulong sa mga paksang makipagtulungan sa mahusay na Paretong ekwilibrium? Ang mga prinsipyong deduktibong seleksiyon ay ang mga pumapayag sa paghula batay sa mga katangian lamang ng laro. Ang mga prinsipyong induktibong seleksiyon ay ang mga pumapayag sa mga paghula batay sa mga paglalarawan ng mga dinamika.

===Mga eksperimentong pagkatuto===
Sa mga laro ng dalawa o higit pang mga manlalaro, ang mga paksa ay kadalasang bumubuo ng mga paniniwala tungkol sa kung anong mga aksiyon ang kinukuha ng ibang mga paksa at ang mga paniniwalang ito ay binabago sa paglipas ng panahon. Ito ay kilala bilang pagkatuto ng paniniwala. Ang mga paksa ay may kagawian ring gumawa ng parehong mga desiyon na nagbigay gantimpala sa mga ito na may malaking mga kabayaran sa nakaraan. Ito ay tinatawag na [[pagpapalakas na pagkatuto]]. Simula mga 1990, ang mga simpleng modelong adaptibo gaya ng [[kompetisyong Cournot]] o [[larong piktisyoso]] ay karaniwang ginagamit. Noong mga gitnang 1990, ipinakita nina [[Alvin E. Roth]] at Ido Erev na ang pagpapalakas na pagkatuto ay maaaring gumawa ng mga magagamit na prediksiyon sa mga larong eksperimental. Noong 1999, ipinakilala nina [[Colin Camerer]] at Teck Ho ang Experience Weighted Attraction (EWA) na isang pangkalahatang modelo na nagsasama ng pagpapalakas at pagkatuto ng paniniwala at nagpakitang ang larong piktisyoso ay matematikong katumbas ng nilahat ng pagpapalakas sa kondisyong ang mga timbag ay nakalagay sa nakaraang kasaysayan. Ang mga kritisismo ng EWA ay kinabibilangan ng [[labis na pagkakasya]] sanhi ng maraming mga parametro, kawalan ng paglalahat sa ibabaw ng mga laro at ang posibilidad na ang interpretasyon ng mga parametrong EWA ay maaaring mahirap. Ang labis na pagkakasya ay tinugunan sa pamamagitan ng pagtatantiya ng mga parametro sa ilang mga panahong eksperimental o mga paksang eksperimental at pagfo-forecast ng pag-aasal sa natitirang sampol(kung ang mga modelo ay labis na nagkakasya, ang mga forecast na wala sa sampol na balidasyong ito ay mas higit na hindi tumpak kesa sa mga nasa sampol na pagkakasya na hindi ang mga ito). Ang paglalahat sa mga laro ay tinutugan sa pamamagitan ng pagpapalit ng mga nakapirmeng parametro ng mga punsiyong sariling pagaangkop ng karanasan na pumapayag sa mga pseudo parametro na magbago sa loob ng kuro ng isang laro at upang sistematikong mabago sa buong mga laro. Itinaas ni Roberto Weber ang mga isyu ng pagkatuto ng walang feedback. Inimbestigahan nina David Cooper at John Kagel ang mga uri ng pagkatuto sa ibabaw ng mga parehong stratehiya. Tiningan nina Ido Erev at Greg Barron ang pagkatuto sa mga stratehiyang kognitibo. Inilarawan ni Dale Stahl ang pagkatuto sa ibabaw ng mga pakatarang paggawa ng desisyon. Pinag-aralan ni [[Charles A. Holt]] ang pagkatutong logit sa iba't ibang mga uri ng laro kabilang ang mga laro na may maraming mga ekwilibrium. Tiningnan ni  Wilfred Amaldoss ang mga interesanteng aplikasyon ng EWA sa pagbebenta. Inimbestighan nina Amnon Rapoport, [[Jim Parco]] at Ryan Murphy ang nakabatay sa pagpapalakas ng mga modelong pagkatutong adaptibo sa isa sa pinaka pinagdidiwang na mga [[paradokso]] sa [[teoriya ng laro]] na kilalang [[larong sentipido]]. 
===Mga larong pamilihan===
Inakalang si [[Edward Chamberlin]] ay nagsagawa ng hindi lamang ang unang eksperimento ng pamilihan kundi pati rin ang unang eksperimong ekonomiko ng anumang uri.&lt;ref name=miller2002&gt;{{cite book | author = Ross Miller | title = [[Paving Wall Street| Paving Wall Street: experimental economics and the quest for the perfect market]] | pages = [https://archive.org/details/pavingwallstreet00mill/page/73 73]–74 | publisher = John Wiley &amp; Sons | location = New York | year = 2002 | isbn = 0-471-12198-3 }}&lt;/ref&gt; Sa paghango ni [[Vernon L. Smith|Vernon Smith]] sa mga akda ni Chamberlin ngunit sa pagbabago rin ng mga mahahalagang aspeto nito ay nagsagawa ng nangungunang mga eksperimentong ekonomiko sa pagtatagpo ng mga presyo at kantidad sa mga halagang teoretikal na kompetetibong ekwilibrium ng mga ito sa mga pamilihang eksperimental.&lt;ref name=miller2002/&gt; Pinag-aralan ni Smith ang pag-aasal ng mga mamimili at mga tagapagtinda na sinabihan kung gaano pinahahalagahan ng mga ito ang isang komoditad na piktisyoso at pagkatapos ay hiniling na kompetetibong magtakda ng presyo o magtanong sa mga komoditad na ito na sumusunod sa mga patakaran ng iba't ibang mga tunay na daigdig na institusyong pamilihan(e.g. [[dobleng subasta]] gayundin ang mga [[subasta]]ng Ingles at Dutch). Natagpuan ni Smith na ang ilang mga anyo ng pakikipagkalakalang sentralisado, mga presyo at kantidad na kinalakal sa gayong mga pamilihan ay nagtatagpo sa mga halaga na mahuhulaan ng teoriyang ekonomiko ng [[perpektong kompetisyon]] sa kabila ng mga kondisyong hindi nagtatagpo sa maraming mga pagpapalagay ng perpektong kompetisyon(malaking mga bilang, perpektong impormasyon). Sa loob ng mga taon, pinangunahan ni Smith kasama ng ibang mga kolaborador ang paggamit ng kontrolong mga eksperimentong laboratoryo sa [[ekonomika]] at nagtatag nito bilang lehitimong kasangkapan sa ekonomika at iba pang mga larangan. Si [[Charles Plott]] ng  [[California Institute of Technology]] ay nakipagtulungan kay Smith noong mga 1970 at nagpasimula ng mga eksperimento sa agham pampolitika gayundin sa paggamit ng mga eksperimento upang magbigay alam sa disenyong ekonomiko o inhinyerya upang magbigay alam sa mga patakaran. Noong 2002, si Smith kasama ni [[Daniel Kahneman]] ay ginawaran ng [[Gantimpalang Nobel]] para sa pagtatayo ng mga eksperimentong laboratoryo bilang isang kasangkapan sa empirikal na analisik ekonomiko lalo na sa pag-aaral ng mga alternatibong mekanismo ng pamilihan. 
===Pinansiya===
Ang pinansiyang eksperimental ay nag-aaral ng mga [[pamilihang pinansiyal]] na may mga layunin ng pagtatayo ng iba't ibang mga kalagayang pamilihan at kapaligiran upang eksperimentong pagmasdan at suriin ang mga pag-aasal ng mga ahento at ang nagreresultang mga katangian ng mga daloy ng kalakaln, pagkalat ng impormasyon at pagtitipon, mekanismong pagtatakda ng presyo at mga prosesong pagbabalik. Sa kasalukuyan, ang mga mananaliksik ay gumagamit ng simulasyong sopwer upang isagawa ang pagsasaliksik ng mga ito. Halimbawa, ang mga eksperimento ay nagmanipula ng [[asimetriyang impormasyon]] tungkol sa [[humahawak na halaga]] ng isang [[bono]] o isang bahagi sa pagpepresyo para sa mga walang sapat na impormasyon upang mapag-aralan ang mga [[bula ng pamilihan ng stock]].

===Mga preperensiyang panlipunan ===
Ang terminong mga preperensiyang panlipunan ay tumutukoy sa mga pagkabahala(o kawalan nito) na meron ang mga tao para sa kapakanan ng bawat isa. Ito ay sumasaklaw sa [[altruismo]], pagiging mapanghamak, mga panlasa sa ekwalidad at mga panlasa sa [[resiprosidad]]. Ang mga eksperimento sa mga preprensiyang panlipunan ay pangkalahatang nag-aaral ng mga laro kabilang ang [[larong diktador]], [[larong ultimatum]], [[larong tiwala]] at larong mga kalakal na publiko at mga modepikasyon ng mga kanonikal na kalagayang ito. Bilang isang halimbawa ng mga resulta, ang mga eksperimentong larong ultimatum ay nagpakitang ang mga tao ay pangkalahatang handa na magsakripisyo ng mga gantimpalang salapi kapag inalukhan ng mas mababang mga paglalaan at kaya ay inkosistenteng umaasal sa mga simpleng modelo ng pansariling interes. Sinukat ng mga eksperimentong ekonomiko kung paanong ang paglihis na ito ay nag-iiba sa iba't ibang mga kultura.

===Nakabatay sa ahenteng pagmomodelong komputasyonal ===
Ang nakabatay sa ahenteng pagmomodelong komputasyonal ay isang relatibong kamakailang pamamaraan sa [[ekonomika]] na may mga dimensiyong eksperimental.&lt;ref name = &quot;Page2008&quot;&gt;Scott E. Page, 2008. &quot;agent-based models,&quot; ''[[The New Palgrave Dictionary of Economics]]'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_A000218&amp;edition=current&amp;q=agent-based%20computational%20modeling&amp;topicid=&amp;result_number=1 Abstract.]&lt;/ref&gt; Dito, ang pokus ay sa mga prosesong ekonomiko kabilang ang mga [[ekonomiya]] bilang mga sistemang dinamiko ng nag-uugnayang mga ahente na isang aplikasyon ng paradigm na mga sistemang masalimuot na adaptibo.&lt;ref&gt;Leigh Tesfatsion, 2003. &quot;Agent-based Computational Economics: Modeling Economies as Complex Adaptive Systems,&quot; ''Information Sciences'', 149(4), pp. 262-268. [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0020025502002803 Abstract.]&lt;/ref&gt;  Ang ahente ay tumutukoy sa mga bagay komputasyonal na minodelo bilang nakikipag-ugnayan ayon sa mga patakaran at hindi sa mga tunay na tao.&lt;ref name = &quot;Page2008&quot;/&gt; Ang mga ahente ay maaaring kumatawan sa mga entidad na panlipunan o pisika. Sa pagsisimula sa mga inisyal na kondisyong tinukoy ng nagmomodelo, ang modelong ACE ay umuunlad pasulong sa panahon na pinatatakbo lamang ng mga ahenteng nakikipag-ugnayan.&lt;ref&gt;• [[Leigh Tesfatsion]], 2006. &quot;Agent-Based Computational Economics: A Constructive Approach to Economic Theory,&quot; ch. 16, ''Handbook of Computational Economics'', v. 2, pp. 831-880. [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1574002105020162 Abstract/outline]. 2005 prepublication [http://econ2.econ.iastate.edu/tesfatsi/hbintlt.pdf version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811162709/http://econ2.econ.iastate.edu/tesfatsi/hbintlt.pdf |date=2017-08-11 }}.&lt;br/&gt;&amp;nbsp; •  Kenneth Judd, 2006. &quot;Computationally Intensive Analyses in Economics,&quot; ''Handbook of Computational Economics'', v. 2, ch. 17, pp. [http://books.google.com/books?hl=en&amp;lr=&amp;id=6ITfRkNmKQcC&amp;oi=fnd&amp;pg=PA881&amp;ots=2j0cCBB5S6&amp;sig=a1DlAKMWcxFQZwSkGVVp2zlHIb8#v=onepage&amp;q&amp;f=false 881-] 893.&lt;br/&gt;&amp;nbsp; • Leigh Tesfatsion and Kenneth Judd, ed., 2006. ''Handbook of Computational Economics'', v. 2. [http://www.elsevier.com/wps/find/bookdescription.cws_home/660847/description#description Description] &amp; and chapter-preview 
[http://www.sciencedirect.com/science?_ob=PublicationURL&amp;_hubEid=1-s2.0-S1574002105X02003&amp;_cid=273377&amp;_pubType=HS&amp;_auth=y&amp;_acct=C000228598&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=10&amp;md5=e4757b4f65755ed6340a11fee9615200 links.]{{Dead link|date=Nobiyembre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Ang mga isyu ay kinabibilangan ng mga karaniwan sa ekonomikang eksperimental sa pangkalahatan&lt;ref&gt;Vernon L. Smith,  2008b.  &quot;experimental economics,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_E000277&amp;q=experimental%20&amp;topicid=&amp;result_number=2 Abstract].&lt;/ref&gt; at sa paghahambing&lt;ref&gt;[[John Duffy (economist)|John Duffy]], 2006. &quot;Agent-Based Models and Human Subject Experiments,&quot;  ch. 19,  ''Handbook of Computational Economics'', v.2, pp. 949–101. [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1574002105020198 Abstract].&lt;/ref&gt; gayundin ang pag-unlad ng isang karaniwang balangkas para sa balidasyong empirikal at paglutas ng mga bukas na tanong sa nakabatay sa ahenteng pagmomodelo.&lt;ref&gt;• Leigh Tesfatsion, 2006. &quot;Agent-Based Computational Economics: A Constructive Approach to Economic Theory,&quot; ch. 16, ''Handbook of Computational Economics'', v. 2, sect. 5. [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1574002105020162 Abstract] and pre-pub [http://econ2.econ.iastate.edu/tesfatsi/hbintlt.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811162709/http://econ2.econ.iastate.edu/tesfatsi/hbintlt.pdf |date=2017-08-11 }}.&lt;br/&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Akira Namatame and Takao Terano (2002). &quot;The Hare and the Tortoise: Cumulative Progress in Agent-based Simulation,&quot; in ''Agent-based Approaches in Economic and Social Complex Systems''. pp. [http://books.google.com/books?id=nTkwxVUYvfIC&amp;printsec=find&amp;pg=PA3=onepage&amp;q&amp;f=false#v=onepage&amp;q&amp;f=false 3-] 14, IOS Press. [http://www.iospress.nl/book/agent-based-approaches-in-economic-and-social-complex-systems-2/ Description] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405084745/http://www.iospress.nl/book/agent-based-approaches-in-economic-and-social-complex-systems-2/ |date=2012-04-05 }}.&lt;br/&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Giorgio Fagiolo, Alessio Moneta, and Paul Windrum, 2007 &quot;A Critical Guide to Empirical Validation of Agent-Based Models in Economics: Methodologies, Procedures, and Open Problems,&quot; ''Computational Economics'', 30(3), pp. [http://www.springerlink.com/content/t683473172528275/ 195]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}–226.&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Ekonomika]]</text>
      <sha1>kg3e4llg4euphxifa4gvzpji7hu5hj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Itlog (pagkain)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199675</id>
    <revision>
      <id>2213201</id>
      <parentid>2151888</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:40:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7835" sha1="6d135a24p37xslqfsgcpqc77rj1aoe0" xml:space="preserve">{{About|mga itlog na kinakain|itlog sa biyolohiya|Itlog}}
{{Infobox food
| image    = Fried Egg 2.jpg
| caption  = Isang pritong itlog
}}

Milyun-milyong taon nang kinakain ng mga tao at mga kamag-anak na hominido ang mga [[itlog]] ng hayop.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kipple |first=Kenneth F. |year=2007 |title=A Movable Feast: Ten Millennia of Food Globalization |trans-title=Isang Handaang Magagalaw: Sampung Milenyo ng Globalisasyon ng Pagkain |lang=en |page=22 |isbn=9781139463546 |publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt; Pinakakinakain ang mga itlog ng [[ibong labuyo]], lalo na ang mga itlog ng [[manok]]. Nag-umpisang mag-ani ng itlog para kainin ang mga tao sa Timog-silangang Asya pagsapit ng 1500 BK.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Peters |first1=Joris |last2=Lebrasseur |first2=Ophélie |last3=Irving-Pease |first3=Evan K. |last4=Paxinos |first4=Ptolemaios Dimitrios |last5=Best |first5=Julia |last6=Smallman |first6=Riley |last7=Callou |first7=Cécile |last8=Gardeisen |first8=Armelle |last9=Trixl |first9=Simon |last10=Frantz |first10=Laurent |last11=Sykes |first11=Naomi |last12=Fuller |first12=Dorian Q. |last13=Larson |first13=Greger |display-authors=3 |title=The biocultural origins and dispersal of domestic chickens |trans-title=Ang pinagmulang biyokultural at pagpapakalat ng mga domestikadong manok |lang=en |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=14 June 2022 |volume=119 |issue=24 |pages=e2121978119 |doi=10.1073/pnas.2121978119 |doi-access=free |pmid=35666876 |pmc=9214543 |bibcode=2022PNAS..11921978P}}&lt;/ref&gt; Kinakain din ang mga itlog ng ibang [[ibon]], katulad ng [[bibi]] at [[abestrus]], ngunit hindi gaanong karaniwan kumpara sa itlog ng manok. Maaari ring kainin ng mga tao ang mga itlog ng [[reptilya]], [[Amphibia|ampibyo]], at [[isda]]. Tinatawag na [[bihud]] ang mga itlog ng isda na kinakain.  

Pinapalaki ang mga [[Manok|inahing manok]] at iba pang nangingitlog na hayop sa buong mundo, at isang pandaigdigang industriya ang maramihang produksiyon ng itlog ng manok. Noong 2023, tinatantiyang 62.1 milyong metrikong tonelada ng mga itlog ang naiprodyus sa buong mundo, higit sa 100 porsiyentong pagtaas kumpara sa 1990.&lt;ref name=&quot;Shahbandeh&quot;&gt;{{cite web|last=Shahbandeh |first=M |title=Egg production worldwide 1990-2023 |date=Pebrero 6, 2025 |lang=en |url=https://www.statista.com/statistics/263972/egg-production-worldwide-since-1990/ |trans-title=Produksiyon ng itlog sa buong mundo 1990-2023 |website=Statista |access-date=Pebrero 16, 2025}}&lt;/ref&gt;

== Mga uri ==
[[Talaksan:Vogeleier.jpg|thumb|Mga itlog ng [[Pugo (mga ibon)|pugo]] (itaas sa kaliwa), itlog ng manok (ibaba sa kaliwa), at itlog ng [[ostrits]] (kanan)]]

Isang karaniwang [[pagkain]] ang mga itlog ng [[ibon]] at isa rin sa mga pinakabersatil na sangkap na ginagamit sa pagluluto. Mahalaga ang mga ito sa maraming sangay ng modernong industriya ng pagkain.&lt;ref name=&quot;Larousse&quot;&gt;{{cite book |last=Montagne |first=Prosper |title=Larousse Gastronomique |url=https://archive.org/details/laroussegastrono0000unse_m2m4 |title-link= |publisher=Clarkson Potter |year=2001 |isbn=978-0-609-60971-2 |pages=[https://archive.org/details/laroussegastrono0000unse_m2m4/page/n460 447]–448 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

Ang mga pinakaginagamit na itlog ng ibon ay mula sa mga [[manok]], [[bibi]], at [[gansa]]. Karaniwang itinuturing na luho ang mga itlog ng malalaking ibon, tulad ng [[ostrits]]. Kinokonsiderang delikasi ang mga itlog ng [[bako]] sa [[Inglatera]],&lt;ref name=&quot;Roux8&quot;&gt;{{cite book |last=Roux |first=Michel |title=Eggs |url=https://archive.org/details/eggs0000roux |author2=Martin Brigdale |publisher=Wiley |year=2006 |isbn=978-0-471-76913-2 |page=[https://archive.org/details/eggs0000roux/page/36 8] |language=en |trans-title=Mga Itlog}}&lt;/ref&gt; oati na rin sa ilang mga bansang Eskandinabo, lalo na sa [[Noruwega]]. Sa ilang bansang Aprikano, madalas na nakikita ang mga itlog ng [[Tukong ng Guinea|benggala]] sa mga merkado, lalo na tuwing tagsibol ng bawat taon.&lt;ref name=&quot;Stadelman001&quot;&gt;{{cite book |last=Stadelman |first=William |title=Egg Science and Technology |publisher=Haworth Press |year=1995 |isbn=978-1-56022-854-7 |page=1 |language=en |trans-title=Agham at Teknolohiya ng mga Itlog}}&lt;/ref&gt; Nakakain ang mga itlog ng mga [[Manok-gubat|paysan]] at [[emu]], ngunit hindi gaanong karaniwan;&lt;ref name=Roux8/&gt; minsan makukuha ang mga ito mula sa mga magsasaka, polterer, o mga mamahaling groseri. Sa maraming bansa, ang mga itlog ng mga ligaw na ibon ay  protektado ng mga batas na nagbabawal sa pagkolekta o pagbebenta ng mga ito, o pinapayagan lamang ang pagkolekta sa mga partikular na yugto sa bawat taon.&lt;ref name=Roux8/&gt; 

== Mga katangian sa pagluluto ==

=== Mga uri ng putahe ===
[[Talaksan:Rührei.jpg|thumb|[[Binating itlog]] na inihain kasama ng hamon at tinapay]]
Malawak ang paggamit ng mga itlog ng manok sa mararaming uri ng putahe, matamis man o malinamnam, kabilang dito ang maraming inihurnong pagkain. Kabilang sa mga pinakakaraniwang paraan ng paghahanda ang pagbabati, pagpiprito, pagsusuam, paglalaga, [[pagtotorta]], at pag-aatsara. Maaari ring kainin ang mga ito nang hilaw, bagama't hindi ito inirerekomenda para sa mga taong mas madaling kapitan ng salmonelosis, tulad ng mga matatanda, may kapansanan, o mga buntis. Bukod pa rito, 51 porsiyento lamang ng protina sa hilaw na itlog ang ''bioavailable'', kumpara sa mga 91 porsiyento kapag niluto ang itlog, ibig sabihin na halos doble ang masisipsip na protina mula sa nilutong itlog kaysa sa hilaw na itlog.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Evenepoel |first1=P. |last2=Geypens |first2=B. |last3=Luypaerts |first3=A. |last4=Hiele |first4=M. |last5=Ghoos |first5=Y. |last6=Rutgeerts |first6=P. |display-authors=3 |year=1998 |title=Digestibility of Cooked and Raw Egg Protein in Humans as Assessed by Stable Isotope Techniques |trans-title=Dihestibilidad ng Protina ng Luto at Hilaw na Itlog sa Mga Tao ayon sa Mga Teknika sa Isotipong Matatag |url=http://jn.nutrition.org/content/128/10/1716.abstract |url-status=live |journal=The Journal of Nutrition |language=en |volume=128 |issue=10 |pages=1716–1722 |doi=10.1093/jn/128.10.1716 |pmid=9772141 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110618184528/http://jn.nutrition.org/content/128/10/1716.abstract |archive-date=18 Hunyo 2011 |access-date=18 Abril 2011 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

Minsan ginagamit ang kaskarilya o pinulbos na balat ng itlog bilang aditibo sa pagkain dahil sa taglay nitong [[calcium|kalsiyo]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Anne Schaafsma |author2=Gerard M Beelen |year=1999 |title=Eggshell powder, a comparable or better source of calcium than purified calcium carbonate: piglet studies |trans-title=Kaskarilya, isang maihahambing o mas mahusay na mapagkukunan ng kalsiyo kaysa sa dinalisay na karbonatong kalsiyo |url=http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/abstract/63003036/ABSTRACT |journal=Journal of the Science of Food and Agriculture |language=en |volume=79 |issue=12 |pages=1596–1600 |doi=10.1002/(SICI)1097-0010(199909)79:12&lt;1596::AID-JSFA406&gt;3.0.CO;2-A |archive-url=https://archive.today/20121216134419/http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/abstract/63003036/ABSTRACT |archive-date=16 Disyembre 2012}}&lt;/ref&gt; Nakakain ang bawat bahagi ng itlog, ngunit karaniwang itinatapon ang balat nito. Sa ilang mga resipi, kailangan ang mga itlog na hindi pa ganap o hindi pa nailalabas, na kinukuha mula sa loob ng inahin pagkatapos itong katayin o lutuin .&lt;ref&gt;Marian Burros, [https://www.nytimes.com/2007/02/07/dining/07eggs.html?_r=0 &quot;What the Egg Was First&quot;] [Ano Nauna Ang Itlog] (sa wikang Ingles). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161224091430/http://www.nytimes.com/2007/02/07/dining/07eggs.html?_r=0|date=24-12-2016}}, ''The New York Times'', 7 Pebrero 2007&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

[[Kategorya:Itlog]]
[[Kategorya:Pagkain]]</text>
      <sha1>6d135a24p37xslqfsgcpqc77rj1aoe0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hilagang Hating-globo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201634</id>
    <revision>
      <id>2213076</id>
      <parentid>2212178</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T14:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4674" sha1="642yxognhuwbb1da11a1evlnml4cprc" xml:space="preserve">[[File:Hemisferio Norte.png|thumb|right|Ang Hilagang Emisperyo na pinagliwanag sa pamamagitan ng dilaw na kulay.]]
[[File:Northern Hemisphere Azimuthal projections.svg|thumb|right|Ang Hilagang Emisperyo na tinatanaw magmula sa habang nasa ibabaw ng [[Panghilagang Polo]].]]
Ang '''Hilagang Hating-globo'''&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Makabayan_6_2004_Ed/VIsTmtRXKNoC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=hilagang+hating+globo&amp;pg=PA142&amp;printsec=frontcover |title=Makabayan 6' 2004 Ed. |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-3902-8 |pages=13 |language=tl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hemisphere in Tagalog |url=https://www.tagalog.com/dictionary/hemisphere |access-date=2025-01-25 |website=www.tagalog.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Sambayanang_Pilipino/6zorISN5hR8C?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=hilagang+hating+globo&amp;pg=PA13&amp;printsec=frontcover |title=Sambayanang Pilipino |date=1996 |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-1517-6 |pages=13 |language=tl}}&lt;/ref&gt; (o '''Hilagang Hating-Daigdig'''; Ingles: ''Northern Hemisphere'') ay ang bahagi ng [[Daigdig]] na nasa [[hilaga]] ng [[ekwador]]. Tinatawag din ito na '''Hilagang Emisperyo''' kung saan ang salitang &quot;[[emisperyo]]&quot; (mula sa [[wikang Griyego|Griyego]]ng σφαιρα [espero o bilog] + ημι [kalahati]) ay literal na may kahulugang 'kalahati ng bola' o 'kalahati ng bilog'. Ito rin ang kalahati ng [[esperong selestiyal]] na nasa timog ng ekwator na selestiyal.  

Dahil sa aksiyal na pagkiling ng Daigdig sa 23.439281°, may baryasyon ng panahon sa haba ng araw at gabi. May baryasyon din ng panahon sa [[temperatura]] na naantala sa baryasyon sa araw at gabi. Sa kumbensyunal, nangyayari ang tag-niyebe sa Hilagang Hating-globo bilang ang panaho mula solstisyo ng Disyembre (tipikal sa Disyembre 21 [[UTC]]) hanggang sa [[Ekinoksiyo|ekinoksyo]] ng Marso (tipikal sa Marso 20 UTC), habang nangyayari ang tag-init sa panahon mula sa [[Solstisyo|solsitisyo]] hanggang sa ekinoksyo ng Setyembre (tipikal sa September 23 UTC). Nag-iiba ang petsa sa bawat taon dahil sa pagkakaiba sa pagitan ng taon ng kalendaryo at taon na astronomikal. Sa loob ng Hilagang Hating-globo, maaring baguhin ng agos ng karagatan ang modelo ng lagay ng panahon na makakaapekto sa maraming kadahilanan sa loob ng hilagang baybayin. Kabilang sa mga ganoong kaganapan ang El Niño–Katimugang Osilasyon.  

Noong 2015, naririto sa Hilagang Hating-globo ang mga 87 [[bahagdan]] ng [[populasyon]] ng mundo na tinatayang 6.4 bilyong tao sa kabuuang populasyon na 7,3 bilyong tao&lt;ref&gt;Kinalkula mula sa ''World Population Yearbook 2019'' (sa libo)

Kabuuang populasyon: 7,359,970

Populasyon ng Hilagang Hating-globo: 6,405,030	87.0%

Populasyon ng Katimugang Hating-globo: 954,940	13.0%

(Pananda 1) Kung walang datos para sa 2019, ang pinakabagong [[datos]] ang ginamit.

(Pananda 2) Hinahati sa kalahating mga populasyon sa bawat Hilaga at Timog Hating-globo ang mga sumasaklang na mga bansa na may lupain sa ekwador.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5|title=90% Of People Live In The Northern Hemisphere – Business Insider|date=4 May 2012|work=Business Insider|access-date=10 Nobyembre 2015|language=en|archive-date=19 Enero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119181108/http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://find.galegroup.com/gic/infomark.do?&amp;contentSet=EBKS&amp;idigest=fb720fd31d9036c1ed2d1f3a0500fcc2&amp;type=retrieve&amp;tabID=T001&amp;prodId=GIC&amp;docId=CX3403900089&amp;source=gale&amp;userGroupName=itsbtrial&amp;version=1.0|title=GIC – Article|work=galegroup.com|access-date=10 Nobyembre 2015|archive-date=18 Abril 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418075026/http://find.galegroup.com/gic/infomark.do?&amp;contentSet=EBKS&amp;idigest=fb720fd31d9036c1ed2d1f3a0500fcc2&amp;type=retrieve&amp;tabID=T001&amp;prodId=GIC&amp;docId=CX3403900089&amp;source=gale&amp;userGroupName=itsbtrial&amp;version=1.0|url-status=live}}&lt;/ref&gt; at narito rin ang karamihan sa mga [[lupain]] ng mundo. Ang kalahatan ng [[Hilagang Amerika]] at ng [[Europa]] ay nakapaloob sa Hilagang Emisperyo. Nasa Hilagang Emisperyo rin ang karamihan sa mga bahagi ng [[Asya]], dalawang-ikatlo (&lt;small&gt;2/3&lt;/small&gt;) ng [[Aprika]] at 10 bahagdan ng [[Timog Amerika]]. Ang tatlong [[Talaan ng mga bansa ayon sa populasyon|pinakamalalaking mga bansa ayon sa populasyon]] ([[Tsina]], [[India]], at [[Estados Unidos]] ay nasa loob ng Hilagang Emisperyo.
==Mga sanggunian==
{{reflist}}
{{Mga emisperyo ng Daigdig}}
[[Kategorya:Mga emisperyo ng Daigdig]]</text>
      <sha1>642yxognhuwbb1da11a1evlnml4cprc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213240</id>
      <parentid>2213076</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T05:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4929" sha1="jlcgctz7lpxg4yhqz1ijndntg5n8iyy" xml:space="preserve">[[File:Hemisferio Norte.png|thumb|right|Ang Hilagang Emisperyo na pinagliwanag sa pamamagitan ng dilaw na kulay.]]
[[File:Northern Hemisphere Azimuthal projections.svg|thumb|right|Ang Hilagang Emisperyo na tinatanaw magmula sa habang nasa ibabaw ng [[Panghilagang Polo]].]]
Ang '''Hilagang Hating-globo'''&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Makabayan_6_2004_Ed/VIsTmtRXKNoC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=hilagang+hating+globo&amp;pg=PA142&amp;printsec=frontcover |title=Makabayan 6' 2004 Ed. |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-3902-8 |pages=13 |language=tl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hemisphere in Tagalog |url=https://www.tagalog.com/dictionary/hemisphere |access-date=2025-01-25 |website=www.tagalog.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Sambayanang_Pilipino/6zorISN5hR8C?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=hilagang+hating+globo&amp;pg=PA13&amp;printsec=frontcover |title=Sambayanang Pilipino |date=1996 |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-1517-6 |pages=13 |language=tl}}&lt;/ref&gt; (o '''Hilagang Hating-Daigdig'''; Ingles: ''Northern Hemisphere'') ay ang bahagi ng [[Daigdig]] na nasa [[hilaga]] ng [[ekwador]]. Tinatawag din ito na '''Hilagang Emisperyo''' kung saan ang salitang &quot;[[emisperyo]]&quot; (mula sa [[wikang Griyego|Griyego]]ng σφαιρα [espero o bilog] + ημι [kalahati]) ay literal na may kahulugang 'kalahati ng bola' o 'kalahati ng bilog'. Ito rin ang kalahati ng [[esperong selestiyal]] na nasa timog ng ekwator na selestiyal.  

Dahil sa aksiyal na pagkiling ng Daigdig sa 23.439281°, may baryasyon ng panahon sa haba ng araw at gabi. May baryasyon din ng panahon sa [[temperatura]] na naantala sa baryasyon sa araw at gabi. Sa kumbensyunal, nangyayari ang tag-niyebe sa Hilagang Hating-globo bilang ang panaho mula solstisyo ng Disyembre (tipikal sa Disyembre 21 [[UTC]]) hanggang sa [[Ekinoksiyo|ekinoksyo]] ng Marso (tipikal sa Marso 20 UTC), habang nangyayari ang tag-init sa panahon mula sa [[Solstisyo|solsitisyo]] hanggang sa ekinoksyo ng Setyembre (tipikal sa September 23 UTC). Nag-iiba ang petsa sa bawat taon dahil sa pagkakaiba sa pagitan ng taon ng kalendaryo at taon na astronomikal. Sa loob ng Hilagang Hating-globo, maaring baguhin ng agos ng karagatan ang modelo ng lagay ng panahon na makakaapekto sa maraming kadahilanan sa loob ng hilagang baybayin. Kabilang sa mga ganoong kaganapan ang El Niño–Katimugang Osilasyon.  

Noong 2015, naririto sa Hilagang Hating-globo ang mga 87 [[bahagdan]] ng [[populasyon]] ng mundo na tinatayang 6.4 bilyong tao sa kabuuang populasyon na 7,3 bilyong tao&lt;ref&gt;Kinalkula mula sa ''World Population Yearbook 2019'' (sa libo)

Kabuuang populasyon: 7,359,970

Populasyon ng Hilagang Hating-globo: 6,405,030	87.0%

Populasyon ng Katimugang Hating-globo: 954,940	13.0%

(Pananda 1) Kung walang datos para sa 2019, ang pinakabagong [[datos]] ang ginamit.

(Pananda 2) Hinahati sa kalahating mga populasyon sa bawat Hilaga at Timog Hating-globo ang mga sumasaklang na mga bansa na may lupain sa ekwador.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5|title=90% Of People Live In The Northern Hemisphere – Business Insider|date=4 May 2012|work=Business Insider|access-date=10 Nobyembre 2015|language=en|archive-date=19 Enero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119181108/http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://find.galegroup.com/gic/infomark.do?&amp;contentSet=EBKS&amp;idigest=fb720fd31d9036c1ed2d1f3a0500fcc2&amp;type=retrieve&amp;tabID=T001&amp;prodId=GIC&amp;docId=CX3403900089&amp;source=gale&amp;userGroupName=itsbtrial&amp;version=1.0|title=GIC – Article|work=galegroup.com|access-date=10 Nobyembre 2015|archive-date=18 Abril 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418075026/http://find.galegroup.com/gic/infomark.do?&amp;contentSet=EBKS&amp;idigest=fb720fd31d9036c1ed2d1f3a0500fcc2&amp;type=retrieve&amp;tabID=T001&amp;prodId=GIC&amp;docId=CX3403900089&amp;source=gale&amp;userGroupName=itsbtrial&amp;version=1.0|url-status=live}}&lt;/ref&gt; at narito rin ang karamihan sa mga [[lupain]] ng mundo. Ang kalahatan ng [[Hilagang Amerika]] at ng [[Europa]] ay nakapaloob sa Hilagang Emisperyo. Nasa Hilagang Emisperyo rin ang karamihan sa mga bahagi ng [[Asya]], dalawang-ikatlo (&lt;small&gt;2/3&lt;/small&gt;) ng [[Aprika]] at 10 bahagdan ng [[Timog Amerika]]. Ang tatlong [[Talaan ng mga bansa ayon sa populasyon|pinakamalalaking mga bansa ayon sa populasyon]] ([[Tsina]], [[India]], at [[Estados Unidos]] ay nasa loob ng Hilagang Emisperyo

==Mga bansa Hilagang hemipero==
[[Pilipinas]]
[[Tsina]]
[[Hong Kong]]
[[Taiwan]]
[[Hapon]]
[[Korea]]
[[Rusya]]
[[Amerika]]
[[Saudi Arabia]]
[[Pakistan]]
[[Rome]]
[[Mongolya]]
[[Alaska]]
[[Canada]]
[[Indiya]]
[[Bangladesh]]
[[United Kingdom]]
[[Ukranya]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}
{{Mga emisperyo ng Daigdig}}
[[Kategorya:Mga emisperyo ng Daigdig]]</text>
      <sha1>jlcgctz7lpxg4yhqz1ijndntg5n8iyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Timog Hating-globo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201635</id>
    <revision>
      <id>2213075</id>
      <parentid>2212179</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T14:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5752" sha1="4hwqravxh3va7llualu3flxq5zjyqc1" xml:space="preserve">[[Image:Hemisferio Sur.png|thumb|right|Ang Timog Hating-globo na pinagliwanag sa pamamagitan ng dilaw na kulay (hindi ipinapakita ang Antarktika).]]
[[Image:Southern Hemisphere LamAz.png|thumb|right|Ang Timog Hating-globo na tinatanaw magmula sa habang nasa ibabaw ng [[Pangtimog na Polo]].]]
Ang '''Timog Hating-globo''',&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Pilipinas_Ang_Lupang_Hinirang_6/2E3Cpzd57bMC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=timog+hating+globo&amp;pg=PA69&amp;printsec=frontcover |title=Pilipinas, Ang Lupang Hinirang 6 |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-2367-6 |pages=69 |language=tl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hemisphere in Tagalog |url=https://www.tagalog.com/dictionary/hemisphere |access-date=2025-01-25 |website=www.tagalog.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Sambayanang_Pilipino/6zorISN5hR8C?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=timog+hating+globo&amp;pg=PA13&amp;printsec=frontcover |title=Sambayanang Pilipino |date=1996 |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-1517-6 |pages=13 |language=tl}}&lt;/ref&gt; '''Timog Emisperyo''' o '''Timog Hating-Daigdig''' ay ang bahagi ng [[Daigdig]] na nasa timog ng [[ekwador]]. Ito rin ang kalahati ng [[esperong selestiyal]] na nasa timog ng ekwator na selestiyal.  Ang Timog Hating-globo ang naglalaman ng lahat o mga kabahagi ng apat na mga [[kontinente]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hemisphere Map |url=http://www.worldatlas.com/aatlas/imageh.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422125910/https://www.worldatlas.com/aatlas/imageh.htm |archive-date=22 Abril 2021 |access-date=13 Hunyo 2014 |publisher=WorldAtlas |language=en}}&lt;/ref&gt; ([[Antarktika]], Australia, karamihan sa mga bahagi ng [[Timog Amerika]] at katimugang hati ng [[Aprika]]), apat na mga [[karagatan]] ([[Karagatang Atlantiko|Timog Atlantiko]], [[Karagatang Indiyano|Indiyano]], [[Karagatang Pasipiko|Timog Pasipiko]], at [[Katimugang Karagatan|Pangtimog na Karagatan]]) at ang karamihang bahagi ng [[Oceania|Oseaniya]]. Ilang mga pulo na mula sa pangkontinenteng punong lupain ng [[Asya]] ay nakapaloob din sa Timog Hating-globo. Dahil sa pagkiling ng rotasyon o pag-inog ng Daigdig na kaugnay sa [[Araw]] at sa tapyas na ekliptiko, ang [[tag-araw]] ay magmula sa Disyembre hanggang sa Marso at  ang [[taglamig]] ay magmula Hunyo hanggang Setyembre. Ang Setyembre 22 o 23 ay ang [[ekwinoks]] (panahon kapag ang araw at gabi ay magsinghaba) na [[pangtagsibol]] (bernal) at ang Marso 20 o 21 ay ang ekwinoks na [[pangtaglagas]].[[Image:UshuaiaFinDelMundo.jpg|left|thumb|Poster na may alamat na &quot;Ushuaia, katapusan ng mundo&quot;. Ang Ushuaia sa Arhentina ay ang pinakadulong lungsod sa buong mundo.]]Ang ibabaw nito ay 80.9% tubig, kumpara sa 60.7% tubig sa [[Hilagang Hating-globo]], at naglalaman ng 32.7% ng lupain ng Daigdig.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=iVEWPg8vnxgC&amp;q=southern+hemisphere+contains+%25+land&amp;pg=PA528 |title=Life on Earth: A - G.. 1 |date=2002 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781576072868 |page=528 |language=en |access-date=8 Setyembre 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230122160606/https://books.google.com/books?id=iVEWPg8vnxgC&amp;q=southern+hemisphere+contains+%25+land&amp;pg=PA528 |archive-date=22 Enero 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Higit sa 850 milyong katao ang nakatira sa Timog Hating-globo na kinakatawan ang mga 10–12% ng kabuuang populasyon ng tao sa mundo.&lt;ref&gt;{{cite web |date=4 Mayo 2012 |title=90% Of People Live In The Northern Hemisphere - Business Insider |url=http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180119181108/http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5 |archive-date=19 Enero 2018 |access-date=3 Enero 2023 |work=Business Insider |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=GIC - Article |url=http://find.galegroup.com/gic/infomark.do?&amp;contentSet=EBKS&amp;idigest=fb720fd31d9036c1ed2d1f3a0500fcc2&amp;type=retrieve&amp;tabID=T001&amp;prodId=GIC&amp;docId=CX3403900089&amp;source=gale&amp;userGroupName=itsbtrial&amp;version=1.0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418075026/http://find.galegroup.com/gic/infomark.do?&amp;contentSet=EBKS&amp;idigest=fb720fd31d9036c1ed2d1f3a0500fcc2&amp;type=retrieve&amp;tabID=T001&amp;prodId=GIC&amp;docId=CX3403900089&amp;source=gale&amp;userGroupName=itsbtrial&amp;version=1.0 |archive-date=18 Abril 2016 |access-date=3 Enero 2023 |work=galegroup.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa 850 milyong tao na ito, higit sa 203 milyon ang nakatira sa [[Brazil|Brasil]], ang pinakamalaking bansa ayon sa lawak ng lupa sa Katimugang Hating-globo, habang higit sa 150 milyon ang naninirahan sa [[Java]], ang pinakamataong pulo sa mundo. [[Indonesia]] ang pinakamataong bansa sa Timog Hating-globo, na may 275 million tao. [[Portuguese language|Portuges]] ang pinakasasalitang wika sa Timog Hating-globo, na may higit sa 230 milyong nagsasalita sa anim na bansa – karamihan sa Brasil, subalit sinasalita din sa [[Angola]], [[Mozambique]], [[East Timor|Silangang Timor]], at maliit na bahagi ng [[Equatorial Guinea|Gineang Ekwatoriyal]] at [[São Tomé and Príncipe|São Tomé at Príncipe]] na nasa timog ng [[Equator|Ekwadorr]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Potencial Económico da Língua Portuguesa |url=http://www.uc.pt/international-applicants/oportunidades/linguas/economic_potential_portuguese.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024163947/https://www.uc.pt/international-applicants/oportunidades/linguas/economic_potential_portuguese.pdf |archive-date=2021-10-24 |access-date=2017-05-15 |website=University of Coimbra |language=en}}&lt;/ref&gt; 

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

{{Mga emisperyo ng Daigdig}}
[[Kategorya:Mga emisperyo ng Daigdig]]</text>
      <sha1>4hwqravxh3va7llualu3flxq5zjyqc1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Troya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203287</id>
    <revision>
      <id>2213109</id>
      <parentid>2084110</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5096" sha1="p818ujql08oq72ewy69w7nsnv1a362q" xml:space="preserve">[[Image:Troy1.jpg|thumb|220px|Ang maaalamat na mga pader ng Troya. Ang Troy na isinulat ni [[Homer]] ay pangkasalukuyang tinatawag bilang &quot;Troy VII&quot;.]]
[[Image:Plan Troy-Hisarlik-en.svg|thumb|220px|Ang pangunahing mga yugto sa pagbubuo ng Troya.]]
[[File:Homeric Greece-en.svg|thumb|220px|Mapa ng Gresyang Homeriko (Gresya noong panahon ni [[Homer]]).]]

Ang '''Troya''' ({{lang-grc|Τροία}}, ''Troia'' at {{lang|grc|Ἴλιον}}, ''Ilion'', o {{lang|grc|Ἴλιος}}, ''Ilios''; {{lang-la|Trōia}} at {{lang|la|Īlium}}; [[Wikang Hitita|Hitita]]: ''Wilusha'' o ''Truwisha'';&lt;ref&gt;{{cite book|last=Korfmann|first=Manfred O.|authorlink=Manfred Korfmann |editor=Winkler, Martin M|title=Troy: From Homer's Iliad to Hollywood Epic|year=2007|publisher=Blackwell Publishing Limited|location=Oxford, England|isbn=1-4051-3183-7|page=25|quote=Troy or Ilios (or Wilios) is most probably identical with Wilusa or Truwisa...mentioned in the Hittite sources}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Burney2004&quot;&gt;{{cite book|last=Burney|first=Charles|title=Historical dictionary of the Hittites|year=2004|publisher=Scarecrow Press|location=Metuchen, N.J|isbn=0-8108-4936-4|page=311|chapter=Wilusa}}&lt;/ref&gt; {{lang-tr|Truva}})&lt;ref&gt;{{cite web|first=Charlton T.|last=Lewis|author2=Charles Short|title=Ilium|work=A Latin Dictionary|publisher=Tufts University: The Perseus Digital Library|url=http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?layout.reflang=la;layout.refdoc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059;layout.reflookup=Ilium;layout.refcit=;doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3D%2321459|accessdate=2008}}&lt;/ref&gt; ay isang lungsod sa hilaga-kanluran ng [[Asya Menor]]. Ito ang sentro ng [[Digmaang Trohano]], na isinasalaysay sa may walong habang mga tulang epiko, anim mula sa [[Siklong Epiko]] at dalawang isinulat ni [[Homer]] na tinawag na ''[[Iliada]]'' at ang ''[[Odisea]]''.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Jenny|last=March|title=The Penguin Book of Classical Myths|url=https://archive.org/details/penguinbookofcla0000marc_o8c8|date=2008|isbn=978-0-141-02077-8|publisher=Penguin Books|page=[https://archive.org/details/penguinbookofcla0000marc_o8c8/page/294 294]}}&lt;/ref&gt;

Sa kasalukuyan, ito ang pangalan ng isang pook na pang-arkeolohiya, ang lokasyon ng Homerikong Troy (Troya ni Homer),&lt;ref&gt;[[Wikang Turko|Turkesa]] ''Truva''&lt;/ref&gt; sa [[Hisarlik]] na nasa loob ng [[Anatolia]], malapit sa dalampasigan na tinatawag sa ngayon bilang lalawigan ng [[Çanakkale]] sa hilaga-kanlurang [[Turkiya]], na nasa timog-kanluran ng [[Dardanelles]].  Itinalaga ng [[UNESCO]] ang pook na pang-arkeolohiya bilang isang [[Pook na Pamana sa Mundo]].
&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/list/849 Pagbanggit ng UNESCO]&lt;/ref&gt;

==Patungkol sa Troy ==
Ang Troya ay isang makapangyarihang kaharian na nasa dagat na [[Mediteraneo]], at umunlad sa ilalim ng matagal na pamumuno ni Haring [[Priam]]. Ang marami niyang mga anak na lalaki, na kinabibilangan ng magiting, malakas, at hindi matalong si [[Hektor]], at ni [[Paris (mitolohiya)|Paris]] na isang mapanlikhang tauhan na hindi isang malakas na tagapaglaban subalit isang lalaking mapusok, ang pinakanakikilala mula sa mito ng Troya.

Sa loob ng Gresya ay nakahimlay ang isang kahariang tinatawag na Mycene, na pag-aari ng mga [[Mycenaean]] o mga taong Mykene, na pinamumunuan ni Haring [[Agamemnon]]. Nagsimula siya ng isang kampanya upang puwersahin at gipitin ang mga lungsod o mga kahariang Griyego at sumali sa kaniya sa pagsalakay sa Troya, upang makuha ang maraming mga yaman nito. Ang hari ng [[Ithaca]] na si [[Odysseus]] (na nakikilala rin bilang si [[Ulysses]]), na kapiling ang hari ng [[Creta]] na si [[Idomenous]], na mayroong magpahanggang sa 22 pang mga kaharian at mga hari, ay gumugol ng sampung mga taon sa paglusob sa Troya. Sa lumaon, bumagsak ang Troya pagkaraang ang isang [[kudeta]] na naisip ni Odysseus, na gumagamit ng isang [[kabayong Troyano]] na yari mula sa kahoy upang maikubli ang mga sundalo sa loob nito, at upang maipasok nang palihim ang mga kawal papasok sa guhit ng tanggulan ng mga Troyano.

Bago bumagsak ang Troya, noong nagsisimula pa lamang ang digmaan, naghahangad si Haring Priam na makalikha ng isang alyansa sa piling ng malakas na Kaharian ng [[Isparta]] na nasa Hilagang Gresya, upang maipagtanggol ang Troya kapag nag-umpisa na ang digmaan. Si Haring [[Aeneas]], na nakikilala rin bilang Haring Helikaon, na hari ng Dardanos, ay isang mabuting kaibigan ni Hektor at ni Haring Priam, at kumampi sa mga Troyano noong panahon ng pakikidigma. Sa kasawiang palad, sa paglalakbay na pabalik, pagkaraang magkaroon ng kasunduan ng pag-anib sina Hektor at Paris sa Isparta, kinuha ni Paris ang anak na babae ng hari ng Isparta na nagngangalang Prinsesa [[Helen ng Troya|Helen]], na hindi nagpapaalam sa hari sapagkat naging malalim ang pagmamahalan ng dalawa. Nagdulot ito ng pagkaputol ng pagkakampihan, at humantong sa pagsali ng Isparta sa layunin ng pakikipaglaban ni Haring [[Agammenon]].

==Tingnan din==
*[[Kababaihan ng Troya]]

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

[[Kategorya:Mga Pook na Pamana sa Mundo na nasa Europa]]
[[Kategorya:Mga lungsod ng Sinaunang Gresya]]</text>
      <sha1>p818ujql08oq72ewy69w7nsnv1a362q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eksistensiyalismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>206983</id>
    <revision>
      <id>2213141</id>
      <parentid>2199731</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19894" sha1="bqarxr135hps89hea7nhrhgjoiw5fui" xml:space="preserve">[[File:Kierkegaard-Dostoyevsky-Nietzsche-Sartre.jpg|thumb|right|Mula kaliwa hanggang kanan, itaas hanggang ilalim: [[Søren Kierkegaard|Kierkegaard]], [[Fyodor Dostoyevsky|Dostoyevsky]], [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]], [[Jean-Paul Sartre|Sartre]]]]

Ang '''Eksistensiyalismo''' ang terminong nilalapat sa akda ng isang bilang ng mga huling ika-19 at ika-20 siglong mga pilosopo na sa kabila ng malalim na mga pagkakaibang pang-doktrina &lt;ref&gt;http://plato.stanford.edu/entries/existentialism/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;John Macquarrie, ''Existentialism'', New York (1972), pp. 18–21.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Philosophy 1995 p. 259&quot;&gt;''Oxford Companion to Philosophy'', ed. Ted Honderich, New York (1995), p. 259.&lt;/ref&gt; ay nagsasalo ng paniniwala na ang pag-iisip na pang-pilosopiya ay nagsisimula sa paksang tao at hindi lamang sa nag-iisip na paksa kundi sa umaasal, nakadadamang nabubuhay na indibidwal na tao.&lt;ref&gt;John Macquarrie, ''Existentialism'', New York (1972), pp. 14–15.&lt;/ref&gt; Sa eksistensiyalismo, ang nagsisimulang punto ng indibidwal ay nilalarawan ng tinatawag na &quot;saloobing eksistensiyal&quot; o isang pandama ng disorientasyon at kalituhan sa mukha ng isang maliwanag na walang kahulugan at hangl na mundo.&lt;ref name=&quot;Robert C. Solomon 1974, pp. 1&quot;&gt;Robert C. Solomon, ''Existentialism'' (McGraw-Hill, 1974, pp. 1–2).&lt;/ref&gt; Maraming mga eksistensiyalista ay tumuring rin sa mga tradisyonal na sistematiko o akademikong pilosopiya sa parehong istilo at nilalaman bilang labis na [[abstrakto]] at malayo mula sa konkretong karanasang pantao.&lt;ref&gt;Ernst Breisach, ''Introduction to Modern Existentialism'', New York (1962), p. 5.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Walter Kaufmann, ''Existentialism: From Dostoyevesky to Sartre'', New York (1956) p. 12.&lt;/ref&gt;

Si [[Søren Kierkegaard]] ay pangkalahatang itinuturing na unang eksistensiyalistang pilosopo.&lt;ref name=Crowell2010Stanford&gt;{{cite encyclopedia | url=http://plato.stanford.edu/entries/existentialism/ | title=Existentialism | first=Steven | last=Crowell | authorlink=Steven Crowell | encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |date=Oktubre 2010 |accessdate=2012-04-12}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marino, Gordon. ''Basic Writings of Existentialism'' (Modern Library, 2004, p. ix, 3).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=McDonald2009Stanford&gt;{{cite encyclopedia |last=McDonald |first=William |title=Søren Kierkegaard |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] (Summer 2009 Edition) |editor=Edward N. Zalta |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2009/entries/kierkegaard/}}&lt;/ref&gt; Kanyang iminungkahi na ang bawat indibidwal at hindi ang lipunan o [[relihiyon]] ang tanging responsable sa pagbibigay [[kahulugan (eksistensiyal)|kahulugan]] ng buhay at pinamumuhay ito nang may kasigasigan at katapatan(tunay).&lt;ref&gt;Watts, Michael. ''Kierkegaard'' (Oneworld, 2003, pp.4-6).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lowrie, Walter. ''Kierkegaard's attack upon &quot;Christendom&quot;'' (Princeton, 1969, pp. 37-40).&lt;/ref&gt; Ang eksistensiyalismo ay sumikat sa mga taong pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at malakas na umimpluwensiya sa maraming mga disiplina maliban sa pilosopiya kabilang ang teolohiya, drama, sining, panitikan at sikolohiya.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.ca/books?id=NSvRzPye-gEC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q=psychoanalysis&amp;f=false |last=Guignon and Pereboom, Derk |first=Charles B. |title=Existentialism: basic writings |publisher=Hackett Publishing |year=2001 |page=xiii}}&lt;/ref&gt;
==Mga konsepto==
===Ang eksistensiya ay nauuna sa esensiya===
Ang isang sentral na proposisyon ng eksistensiyalismo ay ang ekistensiya(pag-iral) ay nauunaw sa esensiya na nangangahulugang ang pinakamahalagang pagsasaalang alang sa indibidwal ay ang katotohanan na siya ay isang indibidwal na isang independiyenteng umaasal at responsableng may kamalayang nilalang(eksistensiya) sa halip na mga katawagan, mga papel, mga stereotype, mga depinisyon o ibang pang paunang naisip na mga kategorya na pinagkakasyahan ng indibidwal(esensiya). Ang aktuwal na buhay ng indibidwal ang bumubuo sa tinatawag na kanyang &quot;tunay na esensiya&quot; sa halip na may arbitraryong itinurong esensiyang ginagamit ng iba upang ilarawan ang indibidwal na ito. Kaya ang mga tao sa pamamagitan ng kanilang sariling kamalayan ay lumilikha ng kanilang sariling mga pagpapahalaga at tumutukoy ng isang kahulugan ng kanilang buhay. Bagaman si [[Sartre]] ang hayagang nag-imbento ng pariralang ito, ang mga kaparehong nosyon ay matatagpuan sa mgapag-iisip ng mga eksistensiyalistang pilosopo gaya nina [[Kierkegaard]] at [[Heidegger]]. Kadalasang inaangkin na sa kontekstong ito na nilalarawan ng isang tao ang kanyang sarili na kadalasang natatanto bilang nagsasaad na kanilang mananais na maging isang bagay-anuman, isang ibon halimbawa at maging ito. Gayunpaman, ayon sa mga pilosopong eksistensiyalista, ito ay bumubuo sa isang hindi tunay na pag-iral. Sa halip, ang parirala ay dapat unawain na nagsasaad na ang tao (1) ay naglalarawan lamang sa saklaw na siya ay umaasal at (2) siya ay responsable ng kanyang mga aksiyon. Halimbawa, ang isang tao na umaasal na malupit sa ibang tao ay sa aktong ito nilalarawan bilang isang malupit na tao. Sa karagdagan, sa pamamagitan ng aksiyong ito ng kalupitan, ang gayong mga tao ay mismong responsable para sa kanilang bagong pagkakakilanlan(isang malupit na tao). Ito ay salungat sa kanilang mga [[gene]] o kalikasan na nagdadala ng pagsisisi. Gaya ng isinulat ni Sartre sa kanyang akdang Eksistensiyalismo ay isang Humanismo, &quot;...ang tao una sa lahat ay umiiral, naeenkwentro ang kanyang sarili, tumataas sa mundo-at nilalarawan ang kanyang sarili pagkatapos.&quot;. Ang mas positibong terapeutikong aspeto nito ay pinapahiwatig rin: ang isang tao ay maaaring umasal sa isang ibang paraan at maging isang mabuting tao sa halip na isang malupit na tao. Dito, maliwanag na dahil mapipili ng tao na maging malupit o mabuti, ang mga ito ay sa katotohanan ay hindi ang mga bagay na ito nang esensiyal.
===Ang hangal===
Ang nosyon ng hangal ay naglalaman ng ideya na walang kahulugang matatagpuan sa mundo nang lagpas sa ibibigay natin dito. Ang kawalang kahulugang ito ay sumasakop sa [[amoralidad]] o kawalang patas sa mundo. Ito ay salungat sa nosyon na &quot;ang mga masasamang bagay ay hindi nangyayari sa mabuting mga tao&quot;. Sa mundo sa pagsasalitang metaporikal, walang gayong bagay gaya ng isang mabuting tao o masamang tao. Ang nangyayari ay nangyayari at ito ay maaaring mangyari rin sa &quot;mabuting&quot; tao gaya ng sa &quot;masamang&quot; tao. Dahil sa kahangalan ng mundo, sa anumang punto ng panahon, ang anumang bagay ay maaaring mangyari sa kaninuman at ang isang trahikong pangyayari ay maaaring magtubog sa isang tao sa direktang pakikipagsagupaan sa Hangal. Ang nosyon ng hangal ay naging prominente sa panitikan sa buong kasaysayan. Ang marami sa mga panitikang akda nina Søren Kierkegaard, Franz Kafka, Fyodor Dostoyevsky, Eugene Ionesco, Jean-Paul Sartre, at Albert Camus ay naglalaman ng mga paglalarawan ng mga taong nakasagupa ng kahangalan sa mundo. Ito ay nauugnay sa konsepto ng nakawawasak na kamalayan ng kawalang kahulugan na inangkin ni Camus na &quot;may isa lamang tunay na malalang problema at ito ay ang [[pagpapatiwakal]]&quot; sa kanyang [[Mito ni Sisyphus]]. Bagaman ang &quot;preskripsiyon&quot; laban sa posibleng nakapipinsalang kalalabasan ng mga uring ito ng pakikipagsagupaan ay nag-iiba iba mula sa yugtong panrelihiyon ni Kierkegaard hanggang sa pagggit ni Camus sa pagtitiis sa kabila ng kahangalan, ang pagkabahala ng pagtulong sa mga tao na umiwas sa pamumuhay ng kanilang mga buhay na naglalagay sa kanila sa patuloy na panganib na ang masira ang bawat bagay na makahulugan ay karaniwan sa karamihan ng mga pilosopong eksistensiyalista. Ang posibilidad na masira ang bawat bagay na makahulugan ay nagbabadya ng isang panganib sa quietismo na likas na laban sa pilosopiyang eksistensiyalista.
===Paktisidad===
Ang [[paktisidad]] ay isang konseptong inilarawan ni Sartre sa Pagiging at Kawalan bilang sa-sarili nito kung saan ang mga tao ay nasa modo ng hindi pagiging. Ito ay mas madaling mauunawaan kapag isasaalang alang ito sa ugnayan sa temporal na dimensiyon ng nakaraan: ang nakaraan ng isa ay kung ano ay nasa kahulugang kapwa nito binubuo ang sarili nito. Gayunpaman, sa pagsaabi na ang isa ay lamang nakaraan ng isa ay hindi pagpapansin sa isang mahalagang bahagi ng realidad(ang kasalukuyan at hinaharap) samantalang ang pagsasabi na ang nakaraan ng isa ay isa lamang kung ano ang isa sa nakaraan ay buong magpuputol dito mula sa mga ito ngayon. Ang isang pagtanggi ng sariling konkretong nakaraan ng isa ay bumubuo ng isang hindi autentikong pamumuhay  at ito ay pareho sa lahat ng iba pang mga paktisidad(pagkakaroon ng isang katawan halimbawa ang isa na hindi pumapayag sa isang tao na tumakbong mas mabilis sa halip na sa bilis ng liwanag-identidad, mga pagpapahalaga etc). Ang paktisidad ay parehong isang limitasyon at isang kondisyon ng kalayaan. Ito ay isang limitasyon sa dahilang ang isang malaking bahagi ng paktisidad ng isa ay binubuo ng mga bagay na hindi maaaring mapili ng isa(halimbawa lugar ng kapanganakan etc). ngunit isang kondisyon sa kahulugang ang mga pagpapahalaga ng isa ay mas malamang na sasalig dito. Gayunpaman, kahit pa ang paktisidad ng isa ay &quot;nakatakda sa bato&quot;(bilang nakaraan halimbawa),hindi nito matutukoy ang isang tao: ang pagpapahalagang itinuturo sa paktisidad ng isa ay itinuturo pa rin dito nang malaya ng taong ito. Bilang halimbawa, ituring ang dalawang tao na ang isa walang ala-ala ng nakaraan at ang isa nakakaala-ala ng lahat. Ang parehong ito ay nakagawa ng maraming mga krimen ngunit ang unang unan na walang alam tungkol dito ay namuhay ng isang normal na buhay samantalang ang ikalawang tao na nakadadama na nabitag ng sarili nitong nakaraan ay patuloysa pamumuhay ng krimen na sumisisi sa kanyang nakaraan sa pagbibitag sa kanya sa buhay na ito. Walang esensiyal tungkol sa kanyang pagsasagawa ng mga krimen ngunit kanyang itinuturo ito sa kanyang nakaraan. Gayunpaman, sa hindi pagsasaalang alan ng paktisidad ng isa kapag ang isa na sa patuloy na proseso ng paggawa sa sarili ay pagsusulong sa hinaharap ay paglalagay sa sarili sa pagtanggi sa sarili nito at kaya ay magiging hindi tunay. Sa ibang salita, ang pinagmulan ng pagsusulong ng isa ay kailangan pa ring paktisidad ng isa bagaman sa modeno ng pagiging hindi ito(sa esensiyal). Ang isa pang aspeto ng paktisidad ay nagtatakda ito ng angst na pareho sa kahulugan ang kalayaan ay lumilikha ng angst kapag nilimitahan ng paktisidad at sa kahulugang ang kawalan ng posibilidad ng pagkakaroon ng paktisidad na pumasok para sa isa upang maging responsable para sa bagay na nagawa ay lumilikha rin ng angst. Ang hindi pinapahiwatig sa salaysay na ito ng kalayaang eksistensiyal ay ang mga pagpapahalaga ng isa ay hindi mababago. Ang pagsasaalang alang ng mga pagpapahalaga ng isa ay maaaring magtulak sa isa na muling isaalang alang ang mga ito at baguhin ang mga ito. Ang isang kalalabasan ng katotohanang ito ay ang isa ay responsable hindi lamang para sa aksiyon ng isa kundi pati sa mga pagpapahalagang hinahawakan ng ito. Ito ay nagtatakda na ang isang reperensiya sa mga karaniwang pagpapahalaga ay hindi  nagpapaumanhin sa mga aksiyon ng indibidwal. Bagaman ang mga ito ay mga pagpapahalaga ng lipunan na ang indibidwal ang bahagi, ang mga ito ay kanya rin sa kahlugan maaari niyang piliing maging iba sa anumang panahon. Kaya ang pagtuon sa kalayaan sa eksistensiyalismo ay nauugnay sa mga hangganan ng responsibilidad na dinadala ng isa bilang resulta ng kalayaan ng isa: ang ugnayan sa pagitan ng kalayaan at responsiblidad ay isa ng magkakaugnay at ang isang pagliliwanag ng kalayaan ay nagbibigay linaw rin para sa ang isa ay responsable. 
===Autentisidad===
Ang tema ng autentiko o tunay na pag-iral ay karaniwan sa maraming mga taga-isip na eksistensiyal. Ito ay kadalasang nauunawaan na ang isa ay kailangang &quot;humanap sa sarili&quot; at pagkatapos ay mamuhay ayon sa sariling ito. Ang ibig sabihin ng autentisidad ay sa pag-asal, ang isa ay dapat umasal bilang sarili nito hindi bilang isang umaasal o bilang mga gene ng isa o anumang iba pang hinihingi ng esensiya. Ang autentikong pag-asal ay isa na naaayon sa kalayaan ng isa. Dahil ang kondisyon ng kalayaan ay paktisidad, ito ay kinabibilangan ng paktisidad ng isa ngunit hindi sa digri na ang paktisidad na ito sa anumang paraan ay tutukoy ng mga pagpipilian ng isa(sa kahulugang masisis ng isa ang kalagayan sa paggawa ng mga napili nito). Ang papel ng paktisidad sa kaugnayan sa autentisida ay kinasasangkutan ng pagpayag sa mga pagpapahalaga na masangkot kapag ang isa ay gumagaw ng pagpili(sa halip na pagpili ng walang pinipili ni Kierkegaard) upang ay isa ay magiging responsable para sa pag-asal sa halip na pagpili ng alinaman o hindi pumapayag sa mga opsiyon na magkaroon ng magkakaibang halaga. Salungat dito, ang hindi autentiko ang pagtanggi na mamuhay ayon sa kalayaan ng isa. Ito ay maaaring kumuha ng maramin gmga anyo mula sa pagpapanggap na ang mga pagpipilian ay walang kahulugan o randoma sa pamamagitan ng paghikayat sa sarili na ang isang anyo ng [[determinismo]] ay tunay hanggang sa tila panggagaya kung saan ang isa ay umaasal gaya ng &quot;nararapat na gawin ng isa&quot;. Kung paanong ang isa ay umasal ay kadalasang natutukoy ng imahen na ang isa mayroon kung paanong ang isa gaya ng sarili nito(sabihing manedyer ng bangko, [[patutot]] etc) ay umaasal. Ang imaheng ito ay karaniwang tumutugon sa  panlipunang mga norm ngunit hindi nangangahulugan ang buong pag-asal ayon sa mga norm ng lipunan ay hindi autentiko. Ang pangunahing punto ay ang saloobing kinukuha ng isa sa kalayaan at responsibilidad ng isa at sa saklaw na ang isa ay umaasal ayon sa kalayaang ito.
===Iba at Tingin===
Ang Iba o Other(kapag isinulat sa kapital na &quot;o&quot;) ay isang konseptong mas angkop na nabibilang sa [[phenomenolohiya]] at sa salaysay nito ng intersubhektibidad. Gayunpaman, ang konseptong ito ay nakakita ng malawakang paggamit sa mga kasulatang eksistensiyalista at ang mga konklusyong hinango dito ay katamtamang iba iba mula sa mga salaysay na phenomenolohikal. Ang karanasan ng  Iba ang karanasan ng isa pang malayang paksa na tumitira sa parehong mundo ng isang tao. Sa pinakabasikong anyo nito, ang karanasang ito ng Iba na bumubuo ng intersubhektibidad at obhektibidad. Upang liwanagin, kapag nararasan ng Iba ang iba pa, at ang Ibang taong ito ay nakakaranas ng mundo(parehong mundo na nararasan ng isang tao) na mula lamang &quot;doon&quot;, ang mismong mundo ay binubuo bilang obhektibo sa kadahilanang ito ang isang bagay na naroon na katulad sa parehong mga paksa. Ang isang tao ay nakakaranas ng iba pang tao na dumaranas ng parehon gaya ng nararanasan nito. Ang karanasang ito ng pagtiginan ng iba ay tinaguriang Tingin o Look. Bagaman ang karanasang ito sa basikong phenomenolohikal na kahulugan nito ay bumubuo ng daigdig bilang obhektibo at ang sarili ng isa bilang obhektibong umiiral na subhektibidad(ang isa nakakaranas ng sarili gaya ng nakikita ng pagtingin ng Iba sa tumpak na parehong paraang nararanasan ng Iba gaya nakikita niya bilang subhektibidad), sa eksistensiyalismo, ito ay umaasal rin bilang isang uri ng limitasyon sa kalayaan ng isa. Ito ay dahil ang Tingin ay gumagawang obhekto sa nakikita nito. Sa gayon, kapag ang isa ay nakakaranas ng sarili sa Tingin, ang isa ay hindi nakakaranas ng sarili bilang wala(walang bagay) ngunit bilang isang bagay. Ang sariling halimbawa ni Sartre ng isang tao na tumitingin sa isa sa pamamagitan ng butas ay maaaring maglinaw dito. Sa una, ang tao ay nasasangkot sa sitwasyon na kinalalagyan niya. Siya ay nasa isang bago ang katayuang [[repleksibo]] kung saan ang kanyang buong kamalayan ay nakadirekta sa anong nangyayari sa kwarto. Bigla, kanyang narinig ang lumalingitngit na tabla ng sahig sa likod niya at nagkamalay sa sarili gaya ng nakikita ng Iba. Kaya siya ay napuno ng kahihiyan sa kanyang natatantong sarili gaya ng pagtanto ng iba pa na gumagawa ng ginagawa niya bilang mamboboso. Kung gayon, ang Tingin ay kapwa bumubuo ng paktisidad ng isa. Ang isa pang natatanging katangian ng Tingin ay walang Iba na kailangang nandoon. Posibleng ang paglingitngit ng tabla ng sahig ay isa lamang pagkilos ng lumang bahay. Ang isang Tingin ay hindi isang uri ng mistikal na [[telepatiya|telepatikong]] karanasan ng aktuwal na paraan na ang iba ay tumitingin sa isa. Ito ay pagtatanto lamang ng isa sa paraang ang iba ay makakatanto sa kanya.

==Mga sanggunian==
{{reflist}}
==Mga karagdagang babasahin==

{{refbegin}}
* {{cite book|last=Appignanesi|first=Richard|author2=and [[Oscar Zarate]]|title=Introducing Existentialism|url=https://archive.org/details/introducingexist0000appi|year=2001|publisher=Icon|location=Cambridge, UK|isbn=1-84046-266-3}}
* {{cite book|last=Appignanesi|first=Richard|title=Introducing Existentialism|year=2006|edition=3rd|publisher=Icon Books (UK), Totem Books (USA)|location=Thriplow, Cambridge|isbn=1-84046-717-7}}
* {{cite book|last=Cooper|first=David E.|title=Existentialism: A Reconstruction|url=https://archive.org/details/existentialismre0000coop|year=1999|edition=2nd|publisher=Blackwell|location=Oxford, UK|isbn=0-631-21322-8}}
*{{cite book|last=Deurzen|first=Emmy van|title=Everyday Mysteries: a Handbook of Existential Psychotherapy|year=2010|edition=2nd|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-37643-3}}
* {{cite book|title=Attack Upon Christendom |year=1855|first=Søren |last=Kierkegaard}}
* {{cite book|title=The Concept of Anxiety |year=1843|first=Søren |last=Kierkegaard}}
* {{cite book|title=Concluding Unscientific Postscript |year=1846|first=Søren |last=Kierkegaard}}
* {{cite book|title=Either/Or |year=1843|first=Søren |last=Kierkegaard}}
* {{cite book|title=Fear and Trembling |year=1843|first=Søren |last=Kierkegaard}}
* {{cite book|title=The Sickness Unto Death |year=1849|first=Søren |last=Kierkegaard}}
* {{cite book|title=Works of Love |year=1847|first=Søren |last=Kierkegaard}}
* {{cite book|last=Luper|first=Steven (ed.)|title=Existing: An Introduction to Existential Thought|url=https://archive.org/details/existingintroduc0000unse|year=2000|publisher=Mayfield|location=Mountain View, California|isbn=0-7674-0587-0}}
* {{cite book|last=Marino|first=Gordon (ed.)|title=Basic Writings of Existentialism|url=https://archive.org/details/basicwritingsofe00gord|year=2004|publisher=Modern Library|location=New York|isbn=0-375-75989-1}}
* {{cite book|title=Phenomenology of Perception |url=https://archive.org/details/phenomenologyofp0000merl_e6m9 |year=1962|first=M. |last=Merleau-Ponty |translated= Colin Smith |location=New York |publisher= Routledge and Kegan Paul}}
* {{cite book|title=Nihilism: The Root of the Revolution of the Modern Age|url=http://www.columbia.edu/cu/augustine/arch/nihilism.html|last=Rose|first=Eugene (Fr. Seraphim)|authorlink=Seraphim Rose|publisher=Saint Herman Press (1 Setyembre 1994)|isbn=0-938635-15-8|year=1994|access-date=2013-02-08|archive-date=2013-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130302192424/http://www.columbia.edu/cu/augustine/arch/nihilism.html|url-status=dead}}
* {{cite book|title=Being and Nothingness |year=1943|first=Jean-Paul |last=Sartre }}
* {{cite book|title=Existentialism and Humanism |year=1945|first=Jean-Paul |last=Sartre }}
* {{cite book|last=Stewart|first=Jon (ed.)|title=Kierkegaard and Existentialism|year=2011|publisher=Ashgate|location=Farnham, England|isbn=978-1-4094-2641-7}}
* {{cite book|last=Solomon|first=Robert C. (ed.)|authorlink=Robert C. Solomon|title=Existentialism|url=https://archive.org/details/existentialism0000unse_m9d9|year=2005|edition=2nd|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=0-19-517463-1}}
* {{cite book|title=Existentialism: A Beginner's Guide |year=2008 |url=https://archive.org/details/existentialismbe0000wart |first=Thomas E. |last=Wartenberg }}
{{refend}}

[[Kategorya:Pilosopiya]]
[[Kategorya:Eksistensiyalismo]]</text>
      <sha1>bqarxr135hps89hea7nhrhgjoiw5fui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pananampalataya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>208481</id>
    <revision>
      <id>2213112</id>
      <parentid>2145028</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5306" sha1="pb5mhyet6nrt0efpfaj3c5nwtc0tszq" xml:space="preserve">{{seealso|Relihiyon}}
Depende sa [[relihiyon]], ang '''pananampalataya''' ay isang paniniwala sa isang [[diyos]] o mga diyos, o sa mga doktrina o mga katuruan ng isang relihiyon. Ang hindi pormal na paggamit ng pananamapalataya ay maaaring kabilangan ng ''pagtitiwala'' o ''paniniwala ng walang patunay'' o pruweba. Ang pananampalataya ay kadalasang hinahalili para sa &quot;pag-asa&quot;, &quot;pagtitiwala&quot; o &quot;paniniwala&quot;. Ang ilang mga hindi mananampalataya ng isang pananampalataya ay pangatwirang ang pananampalataya ay salungat sa [[katwiran]]. Salungat dito, ang ilang mga mananampalataya ng pananampalataya ay nangatwirang ang angkop na sakop ng pananampalataya ay nauukol sa mga tanong na hindi malulutas ng pebidenensiya. Ito ay hinahalimbawa ng mga saloobin tungkol sa hinaharap na sa depinisyon ay hindi pa nangyayari.

==Epistemolohikal na balidad ng pananampalataya==
May malawak na spektrum ng opinyon na nauukol sa balidad na [[epistemolohiya|epistemolohikal]] ng pananampalataya. Sa isang kasukdulan ay ang [[positibismong lohikal]] na tumatanggi sa balidad ng anumang mga paniniwala sa pamamagitan ng pananampalataya. Sa kabilang kasukdulan ang [[fideismo]] na naniniwalang ang tunay na paniniwala ay umaahon lamang mula sa pananampalataya dahil ang katwiran at ebidensiyang pisikal ay hindi humahantong sa [[katotohanan]]. Ang ilang mga [[pundasyonalista]] gaya nina [[Agustino ng Hipona]] ay naniniwalang ang lahat ng mga paniniwala ay huling nakasalig sa mga paniniwalang tinanggap sa pamamagitan ng pananampalataya. Ang iba gaya nina [[C.S. Lewis]] ay naniwalang ang pananampalataya ay isa lamang [[birtud]] kung saan ay pinanghahawakan ang mga may katwirang ideya sa kabila ng mga saloobin na salungat dito.&lt;ref name=&quot;isbn0-06-065292-6&quot;&gt;{{cite book |author=[[C.S. Lewis|Lewis, C.S.]] |title=[[Mere Christianity]]: a revised and amplified edition, with a new introduction, of the three books, Broadcast talks, Christian behaviour, and Beyond personality |publisher=HarperSanFrancisco |location=[[San Francisco]] |year=2001 |isbn=0-06-065292-6}}&lt;/ref&gt; Ang pundasyonalismo ay naniniwalang ang lahat ng kaalaman at makatwirang paniniwala ay huling nakasalig sa mga angkop na pundamental na paniniwala. Ang posisyong ito ay nilayon upang lutasin ang problemang [[walang hanggang regreso]] sa epistemolohiya. Ang epistomolohiyang nireporma ay isang pananaw tungkol sa epistemolohiya ng paniniwalang panrelihiyon na naniniwalang ang paniniwala sa Diyos ay maaaring angkop basiko. Ang mga pilosopong nito ay nag-aangkin na ang indibidwal ay maaaring makatwirang maniwala sa diyos kahit ang indibidwal na ito ay hindi nag-aangkin ng sapat na ebidensiya upang hikayatin ang [[agnostiko]] na maniwala. Ang isang pagkakaiba sa pagitan ng nirepormang epistemolohiya at fideismo ay ang una ay nangangailangan ng pagtatanggol laban sa mga alam na pagtutuol samantalang ang huli ay nagtatakwil sa mga gayong pagtutol bilang hindi mahalaga.

==Kritisismo ng pananampalataya==
Ayon kay [[Bertrand Russell]] &quot;Kung saan may ebidensiya, walang isa na nagsasalita ng pananampalataya&quot;. Hindi tayo nagsasalita ng pananampalataya na ang dalawa na idinagdag sa dalawa ay apat o ang mundo ay bilog. Nagsasalita lamang tayo ng pananampalataya kung nais nating ihalili ang emosyon para sa ebidensiya.&lt;ref&gt;Russell, Bertrand. [http://www.skeptic.ca/Russell_Religious_Faith.htm &quot;Will Religious Faith Cure Our Troubles?&quot;]. ''Human Society in Ethics and Politics''. Ch 7. Pt 2. Retrieved 16 August 2009.&lt;/ref&gt;

Binatikos ng biologong si [[Richard Dawkins]] ang lahat ng mga pananampalataya sa pamamagitan ng paglalahat mula sa spesipikong pananampalataya sa mga proposisyon na direktang sumasalungat sa ebidensiyang siyentipiko.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dawkins|first=Richard|title=The God Delusion|url=https://archive.org/details/goddelusion0000dawk_j9i4|publisher=Bantam Books|year=2006}}&lt;/ref&gt; Kanyang inilarawan ang pananampalataya bilang isa lamang paniniwalang walang [[ebidensiya]] na isang proseso ng aktibong hindi-pag-iisip. Kanyang isinaad na ito ay isang kasanayang hindi lamang nagpapababa ng ating pagkaunawa ng daigdig ng kalikasan sa pamamagitan ng pagpayag sa sinuman na gumawa ng isang pag-aangknin tungkol sa kalikasan na nakabatay lamang sa kanilang mga pansariling pag-iisip at posibleng mga nalikong persepsiyon na hindi nangangailangan ng pagsubok laban sa kalikasan, walang kakayahang makagawa ng maasahan at konsistenteng mga [[hula]] at hindi sumasailalim sa [[peer review|pagsusuri ng mga magkakasama sa larangan]].&lt;ref name=&quot;Is Science a Religion?&quot;&gt;{{cite web |author=Dawkins, Richard |date=Enero/Pebrero 1997 |url=http://www.thehumanist.org/humanist/articles/dawkins.html |title=Is Science a Religion? |accessdate=2008-03-15 |publisher=American Humanist Association |archive-date=2012-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121030144700/http://www.thehumanist.org/humanist/articles/dawkins.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030144700/http://www.thehumanist.org/humanist/articles/dawkins.html |date=2012-10-30 }}&lt;/ref&gt;
==Tingnan din==
*[[Relihiyon]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Paniniwala]]
[[Kategorya:Paniniwala at doktrinang panrelihiyon]]

[[cs:Víra]]
[[el:Πίστη]]
[[hr:Vjerovanje]]
[[hu:Hit (vallás)]]
[[tt:İman]]
[[zh:信念]]</text>
      <sha1>pb5mhyet6nrt0efpfaj3c5nwtc0tszq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Magkapatid na Montgolfier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>217970</id>
    <revision>
      <id>2213157</id>
      <parentid>2085177</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2481" sha1="sx30nhdx1j7m639691dfi644nhvsift" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        = Joseph-Michel Montgolfier
| image       = Jacques-Étienne Montgolfier.jpg
| caption     = 
| imagesize   = 
| birth_date  = {{birth date|df=y|1740|8|26|}}
| birth_place = [[Annonay]], [[Ardèche]], [[Pransiya]]
| death_date  = {{Death date and age|df=y|1810|6|26|1740|8|26}}
| death_place = Balaruc-les-Bains, Pransiya
| occupation  = imbentor
| spouse      = Wala
| signature   = 
}}
{{Infobox person
| name        = Jacques-Étienne Montgolfier
| image       = Jacques Étienne Montgolfier.jpg
| caption     = 
| birth_date  = {{birth date|1745|1|6|df=y}}
| birth_place = [[Annonay]], [[Ardèche]], [[Pransiya]]
| death_date  = {{death date and age|1799|8|2|1745|1|6|df=y}}
| death_place = Neuchâtel, Swisa
| occupation  = imbentor
| spouse      = 
| signature   = 
}}
Sina '''Joseph-Michel Montgolfier''' (26 Agosto 1740 – 26 Hunyo 1810) at '''Jacques-Étienne Montgolfier'''  (6 Enero 1745 – 2 Agosto 1799) ay ang mga imbentor ng '''''globe aérostatique''''', ang [[hot air balloon|lobong nilalagyan ng mainit na hangin]] na nasa estilong '''''Montgolfière'''''. Nagtagumpay ang mga lalaking magkapatid sa paglulunsad ng unang pag-angat na mayroong lulang tao, na ang dala ay si Étienne&lt;ref name = Crouch&gt;{{cite book
| title = Lighter Than Air
| url = https://archive.org/details/lighterthanairil0000crou
| author = Tom Davis. Crouch
| pages= [https://archive.org/details/lighterthanairil0000crou/page/28 28], 178
| publisher= The Johns Hopkins University Press
| year = 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = Gillispie&gt;{{cite book
| author = Charles Gillispie
| title = The Montgolfier Brothers, and the Invention of Aviation
| url = https://archive.org/details/montgolfierbroth0000gill
| pages = [https://archive.org/details/montgolfierbroth0000gill/page/45 45], 46, 178, 179, 183–185
| publisher = Princeton University Press
| year = 1983}}&lt;/ref&gt; papunta sa kalangitan. Sa pagdaka, noong Disyembre 1783, bilang pagkilala sa kanilang nagawa, ang kanilang amang si Pierre ay iniangat ng antas at naging kabahagi ng mga [[maharlika]] at ng namamanang pangalan o apelasyon na '''de Montgolfier''', na isinagawa ni Haring [[Louis XVI ng Pransiya]].

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Montgolfier, Magkapatid na}}
[[Kategorya:Mga imbentor mula sa Pransiya]]
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1740]]
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1745]]
[[Kategorya:Namatay noong 1799]]
[[Kategorya:Namatay noong 1810]]


{{stub|Talambuhay|Kasaysayan|Pransiya}}</text>
      <sha1>sx30nhdx1j7m639691dfi644nhvsift</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Sidebar</title>
    <ns>828</ns>
    <id>223299</id>
    <revision>
      <id>2213223</id>
      <parentid>2201105</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T00:21:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213223</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="13074" sha1="4esitsmrbrm92s3g3av1dblfso2ifay" xml:space="preserve">require('strict')
local cfg = mw.loadData('Module:Sidebar/configuration')

local p = {}

local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs

--[[
Categorizes calling templates and modules with a 'style' parameter of any sort
for tracking to convert to TemplateStyles.

TODO after a long cleanup: Catch sidebars in other namespaces than Template and Module.
TODO would probably want to remove /log and /archive as CS1 does
]]
local function categorizeTemplatesWithInlineStyles(args)
	local title = mw.title.getCurrentTitle()
	if title.namespace ~= 10 and title.namespace ~= 828 then return '' end
	for _, pattern in ipairs (cfg.i18n.pattern.uncategorized_conversion_titles) do
		if title.text:match(pattern) then return '' end
	end
	
	for key, _ in pairs(args) do
		if mw.ustring.find(key, cfg.i18n.pattern.style_conversion) or key == 'width' then
			return cfg.i18n.category.conversion
		end
	end
end

--[[
For compatibility with the original {{sidebar with collapsible lists}}
implementation, which passed some parameters through {{#if}} to trim their
whitespace. This also triggered the automatic newline behavior.
]]
-- See ([[meta:Help:Newlines and spaces#Automatic newline]])
local function trimAndAddAutomaticNewline(s)
	s = mw.ustring.gsub(s, &quot;^%s*(.-)%s*$&quot;, &quot;%1&quot;)
	if mw.ustring.find(s, '^[#*:;]') or mw.ustring.find(s, '^{|') then
		return '\n' .. s
	else
		return s
	end
end

--[[
Finds whether a sidebar has a subgroup sidebar.
]]
local function detectChild(s)
	if mw.ustring.find(s, cfg.i18n.pattern.subgroup) then
		return true
	else
		return false
	end
end

local function has_navbar(navbar_mode, sidebar_name)
	return navbar_mode ~= cfg.i18n.navbar_none and
		navbar_mode ~= cfg.i18n.navbar_off and
		(
			sidebar_name or
			mw.getCurrentFrame():getParent():getTitle():gsub(cfg.i18n.pattern.sandbox, '') ~=
			cfg.i18n.title_not_to_add_navbar
		)
end

local function has_list_class(args, htmlclass)
	local patterns = {
		'^' .. htmlclass .. '$',
		'%s' .. htmlclass .. '$',
		'^' .. htmlclass .. '%s',
		'%s' .. htmlclass .. '%s'
	}
	
	for arg, value in pairs(args) do
		if type(arg) == 'string' and mw.ustring.find(arg, 'class') then
			for _, pattern in ipairs(patterns) do
				if mw.ustring.find(args[arg] or '', pattern) then
					return true
				end
			end
		end
	end
	return false
end

-- there are a lot of list classes in the wild, so we add their TemplateStyles
local function add_list_styles(args)
	local frame = mw.getCurrentFrame()
	local function add_list_templatestyles(htmlclass, templatestyles)
		if has_list_class(args, htmlclass) then
			return frame:extensionTag{
				name = 'templatestyles', args = { src = templatestyles }
			}
		else
			return ''
		end
	end
	
	local plainlist_styles = add_list_templatestyles('plainlist', cfg.i18n.templatestyles.plainlist)
	local hlist_styles = add_list_templatestyles('hlist', cfg.i18n.templatestyles.hlist)
	
	-- a second workaround for [[phab:T303378]]
	-- when that issue is fixed, we can actually use has_navbar not to emit the
	-- tag here if we want
	if has_navbar(args.navbar, args.name) and hlist_styles == '' then
		hlist_styles = frame:extensionTag{
			name = 'templatestyles', args = { src = cfg.i18n.templatestyles.hlist}
		}
	end

	-- hlist -&gt; plainlist is best-effort to preserve old Common.css ordering. [hlist_note]
	return hlist_styles .. plainlist_styles
end

-- work around [[phab:T303378]]
-- for each arg: find all the templatestyles strip markers, insert them into a
-- table. then remove all templatestyles markers from the arg
local function move_hiding_templatestyles(args)
	local gmatch = string.gmatch
	local gsub = string.gsub
	local templatestyles_markers = {}
	local strip_marker_pattern = '(\127[^\127]*UNIQ%-%-templatestyles%-%x+%-QINU[^\127]*\127)'
	for k, arg in pairs(args) do
		for marker in gmatch(arg, strip_marker_pattern) do
			table.insert(templatestyles_markers, marker)
		end
		args[k] = gsub(arg, strip_marker_pattern, '')
	end
	return templatestyles_markers
end

--[[
Main sidebar function. Takes the frame, args, and an optional collapsibleClass.
The collapsibleClass is and should be used only for sidebars with collapsible
lists, as in p.collapsible.
]]
function p.sidebar(frame, args, collapsibleClass)
	if not args then
		args = getArgs(frame)
	end
	local hiding_templatestyles = table.concat(move_hiding_templatestyles(args))
	local root = mw.html.create()
	local child = args.child and mw.text.trim(args.child) == cfg.i18n.child_yes

	root = root:tag('table')
	if not child then
		root
			:addClass(cfg.i18n.class.sidebar)
			-- force collapsibleClass to be sidebar-collapse otherwise output nothing
			:addClass(collapsibleClass == cfg.i18n.class.collapse and cfg.i18n.class.collapse or nil)
			:addClass('nomobile')
			:addClass(args.float == cfg.i18n.float_none and cfg.i18n.class.float_none or nil)
			:addClass(args.float == cfg.i18n.float_left and cfg.i18n.class.float_left or nil)
			:addClass(args.wraplinks ~= cfg.i18n.wrap_true and cfg.i18n.class.wraplinks or nil)
			:addClass(args.bodyclass or args.class)
			:attr('role', 'navigation')
			:css('width', args.width or nil)
			:cssText(args.bodystyle or args.style)

		if args.outertitle then
			root
				:tag('caption')
					:addClass(cfg.i18n.class.outer_title)
					:addClass(args.outertitleclass)
					:cssText(args.outertitlestyle)
					:wikitext(args.outertitle)
		end

		if args.topimage then
			local imageCell = root:tag('tr'):tag('td')

			imageCell
				:addClass(cfg.i18n.class.top_image)
				:addClass(args.topimageclass)
				:cssText(args.topimagestyle)
				:wikitext(args.topimage)

			if args.topcaption then
				imageCell
					:tag('div')
						:addClass(cfg.i18n.class.top_caption)
						:cssText(args.topcaptionstyle)
						:wikitext(args.topcaption)
			end
		end

		if args.pretitle then
			root
				:tag('tr')
					:tag('td')
						:addClass(args.topimage and cfg.i18n.class.pretitle_with_top_image
							or cfg.i18n.class.pretitle)
						:addClass(args.pretitleclass)
						:cssText(args.basestyle)
						:cssText(args.pretitlestyle)
						:wikitext(args.pretitle)
		end
	else
		root
			:addClass(cfg.i18n.class.subgroup)
			:addClass(args.bodyclass or args.class)
			:cssText(args.bodystyle or args.style)
	end

	if args.title then
		if child then
			root
				:wikitext(args.title)
		else
			root
				:tag('tr')
					:tag('th')
						:addClass(args.pretitle and cfg.i18n.class.title_with_pretitle
							or cfg.i18n.class.title)
						:addClass(args.titleclass)
						:cssText(args.basestyle)
						:cssText(args.titlestyle)
						:wikitext(args.title)
		end
	end

	if args.image then
		local imageCell = root:tag('tr'):tag('td')

		imageCell
			:addClass(cfg.i18n.class.image)
			:addClass(args.imageclass)
			:cssText(args.imagestyle)
			:wikitext(args.image)

		if args.caption then
			imageCell
				:tag('div')
					:addClass(cfg.i18n.class.caption)
					:cssText(args.captionstyle)
					:wikitext(args.caption)
		end
	end

	if args.above then
		root
			:tag('tr')
				:tag('td')
					:addClass(cfg.i18n.class.above)
					:addClass(args.aboveclass)
					:cssText(args.abovestyle)
					:newline() -- newline required for bullet-points to work
					:wikitext(args.above)
	end

	local rowNums = {}
	for k, v in pairs(args) do
		k = '' .. k
		local num = k:match('^heading(%d+)$') or k:match('^content(%d+)$')
		if num then table.insert(rowNums, tonumber(num)) end
	end
	table.sort(rowNums)
	-- remove duplicates from the list (e.g. 3 will be duplicated if both heading3
	-- and content3 are specified)
	for i = #rowNums, 1, -1 do
		if rowNums[i] == rowNums[i - 1] then
			table.remove(rowNums, i)
		end
	end

	local hasChild = false
	for i, num in ipairs(rowNums) do
		local heading = args['heading' .. num]
		if heading then
			root
				:tag('tr')
					:tag('th')
						:addClass(cfg.i18n.class.heading)
						:addClass(args.headingclass)
						:addClass(args['heading' .. num .. 'class'])
						:cssText(args.basestyle)
						:cssText(args.headingstyle)
						:cssText(args['heading' .. num .. 'style'])
						:newline()
						:wikitext(heading)
		end

		local content = args['content' .. num]
		if content then
			local baseContentClass = cfg.i18n.class.content
			if detectChild(content) then
				baseContentClass = cfg.i18n.class.content_with_subgroup
				hasChild = true
			end
			root
				:tag('tr')
					:tag('td')
						:addClass(baseContentClass)
						:addClass(args.contentclass)
						:addClass(args['content' .. num .. 'class'])
						:cssText(args.contentstyle)
						:cssText(args['content' .. num .. 'style'])
						:newline()
						:wikitext(content)
						:done()
					 -- Without a linebreak after the &lt;/td&gt;, a nested list like
					 -- &quot;* {{hlist| ...}}&quot; doesn't parse correctly.
					:newline()
		end
	end

	if args.below then
		root
			:tag('tr')
				:tag('td')
					:addClass(cfg.i18n.class.below)
					:addClass(args.belowclass)
					:cssText(args.belowstyle)
					:newline()
					:wikitext(args.below)
	end

	if not child and has_navbar(args.navbar, args.name) then
		root
			:tag('tr')
				:tag('td')
					:addClass(cfg.i18n.class.navbar)
					:cssText(args.navbarstyle)
					:wikitext(require('Module:Navbar')._navbar{
						args.name,
						mini = 1,
						fontstyle = args.navbarfontstyle
					})
	end
	
	local base_templatestyles = ''
	if not child then
		base_templatestyles = frame:extensionTag{
			name = 'templatestyles', args = { src = cfg.i18n.templatestyles.sidebar }
		}
	end
	
	local templatestyles = ''
	if args['templatestyles'] and args['templatestyles'] ~= '' then
		templatestyles = frame:extensionTag{
			name = 'templatestyles', args = { src = args['templatestyles'] }
		}
	end
	
	local child_templatestyles = ''
	if args['child templatestyles'] and args['child templatestyles'] ~= '' then
		child_templatestyles = frame:extensionTag{
			name = 'templatestyles', args = { src = args['child templatestyles'] }
		}
	end
	
	local grandchild_templatestyles = ''
	if args['grandchild templatestyles'] and args['grandchild templatestyles'] ~= '' then
		grandchild_templatestyles = frame:extensionTag{
			name = 'templatestyles', args = { src = args['grandchild templatestyles'] }
		}
	end

	return table.concat({
		add_list_styles(args), -- see [hlist_note] above about ordering
		base_templatestyles,
		templatestyles,
		child_templatestyles,
		grandchild_templatestyles,
		hiding_templatestyles,
		tostring(root),
		(hasChild and cfg.i18n.category.child or ''),
		categorizeTemplatesWithInlineStyles(args)
	})
end

local function list_title(args, is_centered_list_titles, num)
	
	local title_text = trimAndAddAutomaticNewline(args['list' .. num .. 'title']
		or cfg.i18n.default_list_title)

	local title
	if is_centered_list_titles then
		-- collapsible can be finicky, so provide some CSS/HTML to support
		title = mw.html.create('div')
			:addClass(cfg.i18n.class.list_title_centered)
			:wikitext(title_text)
	else
		title = mw.html.create()
			:wikitext(title_text)
	end
		
	local title_container = mw.html.create('div')
		:addClass(cfg.i18n.class.list_title)
		-- don't /need/ a listnumtitleclass because you can do
		-- .templateclass .listnumclass .sidebar-list-title
		:addClass(args.listtitleclass)
		:cssText(args.basestyle)
		:cssText(args.listtitlestyle)
		:cssText('color: var(--color-base)')
		:cssText(args['list' .. num .. 'titlestyle'])
		:node(title)
		:done()
	
	return title_container
end

--[[
Main entry point for sidebar with collapsible lists.
Does the work of creating the collapsible lists themselves and including them
into the args.
]]
function p.collapsible(frame)
	local args = getArgs(frame)
	if not args.name and
		frame:getParent():getTitle():gsub(cfg.i18n.pattern.collapse_sandbox, '') ==
		cfg.i18n.collapse_title_not_to_add_navbar then
		args.navbar = cfg.i18n.navbar_none
	end

	local contentArgs = {}
	
	local is_centered_list_titles = false
	if args['centered list titles'] and args['centered list titles'] ~= '' then
		is_centered_list_titles = true
	end

	for k, v in pairs(args) do
		local num = string.match(k, '^list(%d+)$')
		if num then
			local expand = args.expanded and
				(args.expanded == 'all' or args.expanded == args['list' .. num .. 'name'])
			local row = mw.html.create('div')
			row
				:addClass(cfg.i18n.class.list)
				:addClass('mw-collapsible')
				:addClass((not expand) and 'mw-collapsed' or nil)
				:addClass(args['list' .. num .. 'class'])
				:cssText(args.listframestyle)
				:cssText(args['list' .. num .. 'framestyle'])
				:node(list_title(args, is_centered_list_titles, num))
				:tag('div')
					:addClass(cfg.i18n.class.list_content)
					:addClass('mw-collapsible-content')
					-- don't /need/ a listnumstyleclass because you can do
					-- .templatename .listnumclass .sidebar-list
					:addClass(args.listclass)
					:cssText(args.liststyle)
					:cssText(args['list' .. num .. 'style'])
					:wikitext(trimAndAddAutomaticNewline(args['list' .. num]))

			contentArgs['content' .. num] = tostring(row)
		end
	end

	for k, v in pairs(contentArgs) do
		args[k] = v
	end

	return p.sidebar(frame, args, cfg.i18n.class.collapse)
end

return p</text>
      <sha1>4esitsmrbrm92s3g3av1dblfso2ifay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Batas ni Gauss para sa magnetismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>224964</id>
    <revision>
      <id>2213203</id>
      <parentid>2086125</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2040" sha1="bqoju1hswxmx8nxcgeikggtxsitnxi0" xml:space="preserve">Sa [[pisika]], ang '''batas ni Gauss para sa magnetismo''' ang isa sa [[mga ekwasyon ni Maxwell]] na saligan ng klasikong elektrodinamika. Ito ay nagsasaad na ang magnetikong field '''B''' ay may diberhensiyang katumbas ng sero. Sa ibang salita, ito ay isang solenoidal vector field. Ito ay katumbas sa pahayag na ang mga magnetikong monopolo ay hindi umiiral. Sa halip na mga magnetikong karga, ang basikong entidad para sa magnetismo ang magnetikong dipolo. 
Ang pangalang Ingles na &quot;Gauss's law for magnetism&quot;&lt;ref name=Chow&gt;
{{cite book 
|author=Tai L. Chow
|year=2006
|title=Electromagnetic Theory: A modern perspective
|url=http://books.google.com/books?id=dpnpMhw1zo8C&amp;pg=PA153&amp;dq=isbn:0763738271#PPA134,M1
|page=134
|publisher=[[Jones and Bartlett]]
|isbn=0-7637-3827-1
}}&lt;/ref&gt; ay hindi pangkalahatang ginagamit. Ang batas na ito ay tinatawag ring &quot;Absence of [[magnetic monopole|free magnetic poles]]&quot;.&lt;ref name=Jackson&gt;
{{cite book
 |author=John David Jackson
 |year=1999
 |title=Classical Electrodynamics
 |url=https://archive.org/details/classicalelectro0000jack_e8g9
 |page=[https://archive.org/details/classicalelectro0000jack_e8g9/page/237 237] |edition=3rd
 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons|Wiley]]
 |isbn=0-471-30932-X
}}&lt;/ref&gt; (o ibang anyo). Ang isang sanggunian ay nagsaad na ang batas na ito ay &quot;walang pangalan&quot;.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |author=David J. Griffiths
 |year=1998
 |title=Introduction to Electrodynamics
 |url=https://archive.org/details/introductiontoel0ed3grif
 |page=[https://archive.org/details/introductiontoel0ed3grif/page/321 321] |edition=3rd
 |publisher=[[Prentice Hall]]
 |isbn=0-13-805326-X
}}&lt;/ref&gt; Ito ay tinutukoy rin bilang &quot;transversality requirement&quot;&lt;ref name=Joannopoulos&gt;
{{cite book
 |author=John D. Joannopoulos, Steve G. Johnson, Joshua N. Winn, Robert D. Meade
 |year=2008
 |title=Photonic Crystals: Molding the Flow of Light
 |page=9 |edition=2nd
 |publisher=[[Princeton University Press]]
 |isbn=978-0-691-12456-8
}}&lt;/ref&gt;.

==Mga sanggunian==
{{reflist}}
[[Kategorya:Magnetismo]]
{{stub}}</text>
      <sha1>bqoju1hswxmx8nxcgeikggtxsitnxi0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Neolohismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>227346</id>
    <revision>
      <id>2213181</id>
      <parentid>2205954</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:22:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13182" sha1="3uieckz0xzg0hcfoqyg5u6kzfm3syok" xml:space="preserve">Ang '''neolohismo''' ({{IPAc-en|n|iː|ˈ|ɒ|l|ə|dʒ|ɪ|z|əm}}; mula sa [[Sinaunang Griyego|Griyego]] νέο- ''néo-'', &quot;bago&quot; at λόγος ''lógos'', &quot;pananalita, pagbigkas&quot;) ay isang bagong termino, salita, o parirala, na maaaring nasa proseso ng pagpasok sa pangkaraniwang gamit, subalit hindi pa ganap na tanggap sa pang-araw araw na wika.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Levchenko|year=2010|title=Neologism in the Lexical System of Modern English: On the Mass Media Material|publisher=Hammer, Patrick, Tanja Hammer, Matthias Knoop, Julius Mittenzwei, Georg Steinbach u. Michael Teltscher. GRIN Verlag GbR|page=11|isbn=3640637313|language=en|trans-title=Neolohismo sa Sistemang Leksikal ng Makabagong Ingles: Ukol sa Materyal sa Masmidya}}&lt;/ref&gt; Kadalasang inuudyukan ang neolohismo ng mga pagbabago sa kultura at teknolohiya,&lt;ref name=&quot;eNeologism&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Forgue, Guy (1979). &quot;American Neologisms as a Reflection of Cultural Change since 1945&quot; [&quot;Mga Amerikanong Neolohismo bilang Pagsasalamin ng Pagbabago ng Kultura mula noong 1945&quot;] (sa Ingles). ''Proceedings of a Symposium on American Literature'': 199–211.&lt;/ref&gt; at kadalasang tuwirang tumutukoy ang neolohismo sa isang tiyak na tao, lathala, panahon, o pangyayari. Sa proseso ng pagbubuo ng wika, mas maygulang ang mga neolohismo kaysa sa mga [[Protologism|protolohismo]].&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Gryniuk|first1=D|title=On Institutionalization and De-Institutionalization of Late 1990s Neologisms|date=2015|publisher=Cambridge Scholars Publishing|page=150|quote=Tila hindi lamang nagkataon itong proseso [ng leksikalisasyon] dahil ang mga neolohismo mismo ay madalas na dumaan sa mga ilang yugto ng pagbabago. Nagsisimula ang mga ito bilang mga likhang &quot;mabuway&quot; (tinatawag din na &quot;protolohismo&quot;), yaon ay, ang mga ito ay napakabago, ipinapanukala pa, o ginagamit lamang ng maliit na subkultura (Isinalin ang sipi mula sa Ingles)|language=en|trans-title=Ukol sa Institusyonalisasyon at De-institutionalisasyon ng mga Neolohismo ng Dakong Huli ng Dekada 1990}}&lt;/ref&gt; Ang isang salita na may panimulang yugtong nasa pagitan ng [[Protologism|protolohismo]] (kakalikha) at neolohismo (bagong salita) ay ''prelohismo''.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Anesa|first1=Patrizia|title=Lexical Innovation in World Englishes: Cross-fertilization and Evolving Paradigms|date=2018|publisher=Routledge|chapter=Three, 3|language=en|trans-title=Inobasyong Leksikal sa mga Ingles ng Mundo: Tawidsapunla at Nagbabagong Paradigma}}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan at kahulugan ==
Ang salitang ''neolohismo'' ay unang nagamit sa Ingles noong 1772, na hiniram mula sa wikang Pranses ''néologisme'' (1734).&lt;ref&gt;''[[Oxford English Dictionary]]'', draft revision Dec. 2009, [http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00322941 ''s.v.'']&lt;/ref&gt; Maaaring tawagin na neolohista ang tagapagtaguyod ng isang bagong salita o doktrina. Sa diwang akademya, walang propesyonal na neolohista, dahil [[Kainterdisiplinaryuhan|interdisiplinaryo]] ang pag-aaral ng gayong bagay (bernakular pangkultura o pang-etniko, bilang halimbawa). Kahit sinuman tulad ng [[Lexicography|leksikograpo]] o [[Etimolohiya|etimolohista]] ay maaaring mag-aral ng neolohismo, kung paano nasasaklaw ang pagpapadama sa kanilang paggamit at kung paano, dahil sa agham at teknolohiya, napakabilis ang pagkalat nila kumpara noon sa kasalukuyang panahon.&lt;ref name=&quot;eNeologism&quot;&gt;{{cite web|title=THE MEANING OF &quot;e-&quot;: Neologisms as Markers of Culture and Technology|url=https://www.researchgate.net/publication/267305674|date=Marso 28, 2019|archiveurl=https://archive.today/20190328141152/https://www.researchgate.net/publication/267305674_THE_MEANING_OF_e-_Neologisms_as_Markers_of_Culture_and_Technology|archivedate=2019-03-28|first=Lucinda|last=Mcdonald|trans-title=Ang KAHULUGAN NG &quot;e-&quot;: Mga Neolohismo bilang Markador ng Kultura at Teknolohiya|language=en|access-date=2020-03-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

May mas malawak na kahulugan ang salitang ''neolohismo'' kung saan kinabibilangan ang &quot;isang salita na nagkaroon ng bagong kahulugan&quot;.&lt;ref name=&quot;palgrave&quot;&gt;{{cite book|last1=Zuckermann|first1=Ghilʻad|title=Language contact and lexical enrichment in Israeli Hebrew|date=2003|url=http://www.palgrave.com/br/book/9781403917232|publisher=Palgrave Macmillan|location=New York, NY|isbn=978-1403917232|page=3|edition=2nd|language=en|trans-title=Pakikisalamuha at leksikal na pagpapayaman ng wika sa Ebreo ng Israel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|isbn=9780072961492|title=Writing from A to Z: the easy-to-use reference handbook|last=Ebest|first=Sally Barr|date=2005|page=449|quote=Ang neolohismo ay isang bagong likhang salita o parirala o bagong paggamit ng isang umiiral na salita o parirala (Isinalin ang sipi mula Ingles)|language=en|trans-title=Pagsusulat mula A hanggang Z: ang pansangguniang hanbuk na madaling gamitin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Working with Specialized Language: A Practical Guide to Using Corpora|isbn=9781134560660|last1=Bowker|first1=Lynne|last2=Pearson|first2=Jennifer|date=2002|page=214|quote=Gayunman, maaari ring mabuo ang mga neolohismo sa isa pang paraan sa pamamagitan ng pagtatakda ng bagong kahulugan sa umiiral na salita (Isinalin ang sipi mula sa Ingles)|language=en|trans-title=Pagtutugma sa Pandalubhasang Wika: Isang Praktikal na Patnubay sa Paggamit ng mga Korpus}}&lt;/ref&gt; Paminsan-minsan, tinatawag ang huli bilang ''pagbabagong-semantika'',&lt;ref name=&quot;palgrave&quot; /&gt; o ''pagpapalawak-semantika''.&lt;ref&gt;{{Cite book|isbn=9781282155312|title=Competing Models of Linguistic Change: Evolution and beyond|date=2006|last=Thomsen|first=Ole Nedergaard|page=68|quote=Ang mga karugtong, sa kabilang dako, ay mga aplikasyon ng mga umiiral na kahulugan sa bagong paggamit. Paalala na dahil magkaiba ang mga indibidwal na nagsasalita sa kani-kanilang pinagsasaluhang kaugalian sa pagsasalita, maaaring maranasan ng iba ang Karugtong ng isa bilang Neolohismo|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Anglicisms, Neologisms and Dynamic French|url=https://archive.org/details/anglicismsneolog0000pico|isbn=9789027276148|last=Picone|first=Michael D.|date=1996|page=[https://archive.org/details/anglicismsneolog0000pico/page/3 3]|quote=Pagpapatuloy ngayon sa gawain ng pagbibigay-kahulugan sa mga termino, magsisimula ako sa mas pangkalahatang termino 'neolohismo'. ...Ang neolohismo ay anumang bagong salita, morpema o lokusyon at anumang bagong kahulugan para sa umiiral na salita, morpema o lokusyon na lumilitaw sa isang wika. ...Gayundin, anumang semantikong karugtong ng umiiral na salita, morpema o lokusyon... ngunit neolohismo rin ayon sa tinatanggap na kahulugan. (Isinalin ang sipi mula sa Ingles)|language=en}}&lt;/ref&gt; Kadalasang naiiba ang mga neolohismo sa ''[[Idiolect|idyolekto]]'' ng isang tao, ang natatanging huwaran ng bokabularyo, bararila, at pagbigkas ng isang tao. 

Karaniwang ipinapakilala ang mga neolohismo kapag nasusumpungan ang kakulangan ng termino para sa isang tiyak na ideya, o kung kulang sa detalye ang umiiral na bokabularyo, o kung hindi alam ng nananalita ang umiiral na bokabularyo.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Mesthrie|first1=Rajend|title=Language and Social History: Studies in South African Sociolinguistics|date=1995|page=225|trans-title=Wika at Kasaysayang Panlipunan: Mga Pag-aaral sa Timog Aprikanong Sosyolingguwistika|language=en}}&lt;/ref&gt; Medyo madalas ang pagkamit ng neolohismo ng batas, lupon ng pamamahalaan, at teknolohiya.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Solan|first1=Lawrence|title=The Oxford Handbook of Language and Law|date=2012|page=36|language=en|trans-title=Ang Hanbuk ng Oxford sa Wika at Batas}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Greiffenstern|first1=Sandra|title=The Influence of Computers, the Internet and Computer-Mediated Communication on Everyday English|date=2010|page=125|language=en|trans-title=Ang Impluwensiya ng mga Kompyuter, ang Internet at Komunikasyong Namagitan ng Kompyuter sa Pang-araw-araw na Ingles}}&lt;/ref&gt; Isa pang maaaring sanhi na nag-uudyok ng paglikha ng neolohismo ang paglilinaw ng termino na maaaring malabo dahil sa pagkakaroon ng mararaming kahulugan.&lt;ref&gt;{{cite book|doi=10.5184/classicalj.109.4.0407|title=Shadow of a Doubt: A Phantom Caesura in Horace Odes 4.14|last=Cowan|first=Robert|page=407-417|journal=The Classical Journal 109.4|date=2014|language=en|trans-title=Bahagya mang Alinlangan: Isang Guniguning Patlang sa mga Oda ni Horace 4.14}}&lt;/ref&gt;

== Pagsasalinwika ==
Dahil nagmumula ang mga neolohismo sa isang wika, maaaring maging mahirap ang pagsasalinwika sa pagitan ng mga wika.

Sa pamayanang siyentipiko, kung saan nangingibabaw ang wikang Ingles para sa inilimbag na pagsasaliksik, ginagamit minsan ang mga katunog na salinwika (tinutukoy bilang 'pagsasalikas').&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal|last1=Linder|first1=Daniel|year=2016|title=Non-native scientists, research dissemination and English neologisms: What happens in the early stages of reception and re-production?|url=|journal=Iberica|volume=32|issue=|pages=35–58|language=en|trans-title=Mga di-katutubong dalub-agham, pagpapalaganap ng pananaliksik at mga neolohismo ng Ingles: Ano ang nangyayari sa mga unang yugto ng pagtanggap at pagsipi?}}&lt;/ref&gt; Bilang alternatibo, ginagamit ang salitang Ingles kasama ng isang maikling pagliliwanag ng kahulugan.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
Binibigyang-diin ang apat na paraan ng pagsasalin upang isalinwika ang mga neolohismo: [[pagsasatitik]], [[Transcription (linguistics)|transkripsyon]], ang paggamit ng mga katulad, [[calque|kalko]] o saliniwka ng hiniram.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://termcoord.eu/2015/06/the-translation-of-english-neologisms/|title=The Translation of English Neologisms|website=Terminology Coordination Unit [DGTRAD]|publisher=European Parliament|date=22 June 2015|language=en|trans-title=Ang Pagsasalinwika ng mga Neolohismong Ingles|access-date=1 Mayo 2020|archive-date=26 Septiyembre 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926211605/https://termcoord.eu/2015/06/the-translation-of-english-neologisms/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Habang nagsasalinwika mula sa Ingles patungo sa mga ibang wika, kadalasang ginagamit ang pagsasatitik.&lt;ref&gt;Lindblad, Jonathan. 2017. &quot;Translation strategies of H.P. Lovecraft’s neologisms into Japanese [Mga estratehiya sa pagsasalinwika ng mga neolohismo ni H.P. Lovecraft tungo sa wikang Hapones] (sa wikang Ingles).&quot; ''Networked Digital Library of Theses &amp; Dissertations''&lt;/ref&gt; Ang pinakakaraniwang paraan na isinasalinwika ng mga propesyonal na tagasalin ay sa [[Think aloud protocol|protokol ng malakas na pagbabasa]] ({{Lang-en|Think aloud protocol}} o TAP), kung saan naghahanap ang mga tagasalin ng pinakaangkop at natural pakinggan na salita sa pamamagitan ng pagsasalita.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Moghadas|first1=Seyed|year=2014|title=A Model for Cognitive Process of Neologisms Translation|url=|journal=International Journal of English Language &amp; Translation Studies|volume=2|issue=1|pages=4–19|language=en|trans-title=Isang Modelo para sa Prosesong Nagbibigay-malay ng Pagsasalinwika ng Neolohismo}}&lt;/ref&gt; Bilang gayon, maaaring gamitin ng mga tagasalin ang mga potensyal na salinwika at at subukan ang mga ito sa mga iba't ibang istruktura at palaugnayan. 

Mahalaga ang mga tamang salinwika mula sa [[English for specific purposes|Ingles para sa mga tiyak na layunin]] patungo sa mga ibang wika sa mga iba't ibang industriya at sistemang legal.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Liu|first1=Hui|year=2014|title=A Probe Into Translation Strategies of Tech English Neologism in Petroleum Engineering Field|url=|journal=Studies in Literature and Language|volume=9|issue=1|pages=33–37|language=en|trans-title=Isang Pagsisiyasat sa mga Estratehiya sa Pagsasalinwika ng Neolohismong Teknolohikal sa Ingles sa Larangan ng Pag-iinhinyero sa Petrolyo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kerremans|first1=Koen|year=2014|title=Studying the Dynamics of Understanding and Legal Neologisms within a Linguistically Diverse Judicial Space: The Case of Motherhood in Belgium|url=|journal=International Conference; Meaning in Translation: Illusion of Precision|volume=231|issue=|pages=46–52|language=en|trans-title=Pag-aaral ng mga Dinamika ng Pag-iintindi at mga Neolohismong Legal sa loob ng Panghukumang Puwang na may Nagkakaiba-ibang Wika: Ang Kaso ng Pagiging Ina sa Belhiko}}&lt;/ref&gt; Maaaring humantong ang mga di-tumpak na salinwika sa 'asimetriya' o maling pagkaunawa at di-pagkakaintindihan.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Umiiral ang maraming teknikal na talahulunganan ng pagsasalinwika ng Ingles upang labanan ang isyung ito sa mga larangang medikal, panghukuman, at teknolohikal.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Navarro|first1=F|year=2008|title=Controversies in dermatology: One-Hundred Fifty English Words and Expressions in Dermatology That Present Difficulties or Pitfalls for Translation Into Spanish|trans-title=Mga kontrobersiya sa dermatolohiya: Isang Daan at Limampung Salitang at Ekspresyong Ingles sa Dermatolohiya na Nagpapahirap o Nagpapatibong sa Pagsasalinwika sa Kastila|url=|journal=Actas Dermosifiliográficas (English Edition)|volume=99|issue=5|pages=349–362|doi=10.1016/s1578-2190(08)70268-3|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

{{Authority control}}

[[Kategorya:Mga neolohismo| ]]
[[Kategorya:Terminolohiya]]
[[Kategorya:Leksikolohiya]]</text>
      <sha1>3uieckz0xzg0hcfoqyg5u6kzfm3syok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pilatus PC-7</title>
    <ns>0</ns>
    <id>227754</id>
    <revision>
      <id>2213217</id>
      <parentid>2094242</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T23:44:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aubreyjanev</username>
        <id>159817</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>2213217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1593" sha1="815on7vtpki2aqnjo91d7wyxm0cq14k" xml:space="preserve">[[Talaksan:RMAF PC-7 MRD.jpg|thumb|300x300px]]
'''Pilatus PC-7 Turbo Trainer''' ay isang mababang-wing pagsasanay [[sasakyang panghimpapawid]] magkasunod-upuan, paggawa sa pamamagitan ng Pilatus Sasakyang Panghimpapawid ng [[Suwisa|Switzerland]]. Sasakyang panghimpapawid ay may kakayahang ng lahat ng mga pangunahing pag-andar ng pagsasanay kasama ang magaling na pamimiloto, instrumento, pantaktika at panggabing paglipad. Ito ay napili sa pamamagitan ng higit sa 20 air pwersa bilang kanilang ab initio trainer.

Dahil ang panimula ang sasakyang panghimpapawid sa 1978, malapit sa 618 Na-sold na, na may karamihan pa rin sa serbisyo. Mahigit sa isang milyong oras Na-flown sa pamamagitan ng PC-7s sa buong mundo.

==Mga sanggunian==
{{reflist}}
{{Refbegin}}
* Jackson, Paul. ''Jane's All The World's Aircraft 2003–2004''. Coulsdon, UK: Jane's Information Group, 2003. ISBN 0-7106-2537-5.
* Lambert, Mark. ''Jane's All The World's Aircraft 1993-94''. Coulsdon, UK: Jane's Data Division, 1993. ISBN 0-7106-1066-1.
* &quot;The Svelte Switzer ... Pilatus' Turbo Trainer&quot;. ''[[Air International]],'' Vol. 16, No. 3, September 1979, pp.&amp;nbsp;111–118.
{{Refend}}

==Ugnay Panlabas==
{{Commons category|Pilatus PC-7}}
* {{official website|http://www.pilatus-aircraft.com/#45|PC-7 MkII official page}}
* [http://www.airforce-technology.com/projects/pc-7-mkii-basic-trainer/ PC-7 MkII Basic Trainer Aircraft Images]
* [http://www.youtube.com/watch?v=f3bJHlO-wqQ http://www.youtube.com/ PC-7 Pilatus Start] 

[[Kategorya:Sasakyang panghimpapawid]]
[[Kategorya:Militar trainer sasakyang panghimpapawid]]</text>
      <sha1>815on7vtpki2aqnjo91d7wyxm0cq14k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tagagamit:Chitetskoy/Artikulo/Talampas Benham</title>
    <ns>2</ns>
    <id>230771</id>
    <redirect title="Talampas ng Pilipinas" />
    <revision>
      <id>2213268</id>
      <parentid>1412424</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T11:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>20162</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Talampas ng Pilipinas]]</comment>
      <origin>2213268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="64e1d1oeed6z6w8yazgsr69544zyjo4" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Talampas ng Pilipinas]]</text>
      <sha1>64e1d1oeed6z6w8yazgsr69544zyjo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marxismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232812</id>
    <revision>
      <id>2213185</id>
      <parentid>2199711</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:25:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18193" sha1="4hxd2rol41pwhxbs68bjo7m0y3onear" xml:space="preserve">[[Talaksan:Marx Engels.jpg|300px|thumb|right|Sina [[Karl Marx]] (kanan) at [[Friedrich Engels]] (kaliwa), ang dalawang pangunahing teoretiko na itinataguriang &quot;mga ama&quot; ng Marxismo.]]
Ang '''Marxismo''' ay isang makakaliwang ekonomiko at sosyopolitikal na pilosopiya na tumutuon sa ugnayan at hidwaan ng mga antas ng lipunan gamit ang materyalistang interpretasyon sa takbo ng kasaysayan at diyalektikong pananaw sa pagbabagong panlipunan. Hango ito sa mga gawa ng dalawang ika-19 na dantaong pilosopong Aleman na sina [[Karl Marx]] at [[Friedrich Engels]].

Walang isang tiyak na teoryang Marxista. Ang Marxistang analisis ay ginagamit sa iba't-ibang paksa, nalilihis ang pag-unawa at nagbabago sa pagdaan ng panahon, na nagdudulot ng iba't-iba at minsa'y magkakasalungat na mga teoryang bumubungad na Marxismo.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Wolff and Resnick|first= Richard and Stephen |title= Economics: Marxian versus Neoclassical |url= https://archive.org/details/economicsmarxian00wolf_0|publisher=The Johns Hopkins University Press|date=Agosto 1987|isbn= 0-8018-3480-5|page = [https://archive.org/details/economicsmarxian00wolf_0/page/130 130]|quote= Marxian theory (singular) gave way to Marxian theories (plural).}} {{in lang|en}}&lt;/ref&gt;

Itinataguyod ng Marxismo ang materyalistang pag-unawa ng pag-unlad ng lipunan, simula sa gawaing pang-ekonomiya na kinakailangan ng sangkatauhan upang matugunan ang mga materyal nitong pangangailangan. Ang anyo ng kaayusang pang-ekonomiya o paraan ng produksiyon ay nauunawaang batayan kung saan nagmumula o direktang naiimpluwensiyahan ang karamihan ng iba pang panlipunang penomena, gaya ng ugnayang panlipunan, sistemang pulitikal at legal, moralidad at ideolohiya. Habang humuhusay ang mga puwersa ng produksiyon (lalo na ang teknolohiya), ang mga kasalukuyang anyo ng kaayusang panlipunan ay nagiging kabilagtaran naman at siyang pumipigil sa lalo pang pag-unlad. Lumalabas ang kawalang-husayang ito sa mga kontradiksiyon sa lipunan sa anyo ng tunggalian ng uri.&lt;ref name=&quot;ComparingEconomic&quot;&gt;''Comparing Economic Systems in the Twenty-First Century'', 2003, by Gregory and Stuart. P.62, ''Marx's Theory of Change''. ISBN 0-618-26181-8. {{in lang|en}}&lt;/ref&gt;

Ayon sa Marxistang analisis, nagaganap ang tunggalian ng mga uri sa kapitalismo dahil sa paglala ng mga kontradiksiyon sa pagitan ng produktibo, mekanisado at maayos na paggawa ng [[proletariat]], at ng pribadong pagmamay-ari at pribadong paglalaan ng labis na produkto sa anyo ng labis na halaga (o kita) ng iilang pribadong nagmamay-ari na tinatawag na [[burges]]. Habang nagiging kapansin-pansin ang kontradiksiyon sa proletariat, sumisidhi ang pagkabalisa sa pagitan ng dalawang antagonistang uri ng lipunan na humahantong sa isang rebolusyong panlipunan. Ang matagalang kahahantungan ng rebolusyong ito ay ang pagtatatag ng [[sosyalismo]] – isang sistemang sosyo-ekonomiko batay sa kooperatibang pag-aari ng paraan ng produksiyon, pamamahagi batay sa naging kontribusyon ng bawat isa, at produksiyong tuwirang isinaayos upang gamitin. Sa paniniwala ni Karl Marx, habang patuloy na sumusulong ang puwersang produktibo at teknolohiya, magbibigay-daan ang sosyalismo sa isang yugto ng [[komunismo]]ng pagbabago ng lipunan. Ang komunismo ay magiging isang makataong lipunan na walang kaurian o estado at naninindigan sa panlahatang pagmamay-ari at sa prinsipyong &quot;[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]&quot;.

Nagsanga ng samu't-saring kaisipan ang Marxismo. Binibigyang halaga ng ibang kaisipan ang ilang aspekto ng klasikong Marxismo, habang pinagwawalang-halaga o iwinawaksi ang ilang aspekto nito; kung minsa'y pinagsasanib ang Marxistang analisis at di-Marxistang konsepto. Ang ilang anyo ng Marxismo naman ay nakatuon lamang sa isang aspekto ng Marxismo bilang puwersang magpapasiya sa pag-unlad ng lipunan — gaya ng paraan ng produksiyon, klase, ugnayang pangkapangyarihan, o pag-aari-arian — habang ikinakatuwiran na hindi ganoong kahalaga ang ibang aspekto o ang mga kasalukuyang pananaliksik ang nagpapawalang-halaga nito.&lt;ref&gt;{{cite book |last= O'Hara|first= Phillip |title= Encyclopedia of Political Economy, Volume 2 |publisher= Routledge|date=Setyembre 2003|isbn= 0-415-24187-1|page = 107|quote= Marxist political economists differ over their definitions of capitalism, socialism and communism. These differences are so fundamental, the arguments among differently persuaded Marxist political economists have sometimes been as intense as their oppositions to political economies that celebrate capitalism.}} {{in lang|en}}&lt;/ref&gt; Halimbawa, ang mga Marxianong ekonomista ay may magkakasalungat na paliwanag sa krisis pang-ekonomiya at magkakaibang prediksiyon sa kalalabasan ng mga naturang krisis. Higit pa rito, ginagamit ng ibang anyo ng Marxismo ang Marxistang analisis sa pag-aaral ng iba't-ibang aspekto ng lipunan (hal. kulturang pangmadla, krisis pang-ekonomiya, o peminismo).&lt;ref&gt;{{cite book |last= Wolff and Resnick|first= Richard and Stephen |title= Economics: Marxian versus Neoclassical |url= https://archive.org/details/economicsmarxian00wolf_0|publisher=The Johns Hopkins University Press|date=Agosto 1987|isbn= 0-8018-3480-5|page = [https://archive.org/details/economicsmarxian00wolf_0/page/130 130]|quote= The German Marxists extended the theory to groups and issues Marx had barely touched. Marxian analyses of the legal system, of the social role of women, of foreign trade, of international rivalries among capitalist nations, and the role of parliamentary democracy in the transition to socialism drew animated debates&amp;nbsp;... Marxian theory (singular) gave way to Marxian theories (plural).}} {{in lang|en}}&lt;/ref&gt;

Ang mga pagkakaibang teoretikal na ito ay nagbunsod sa mga partidong sosyalista at komunista at kilusang pulitikal na magkaroon ng magkakaibang estratehiyang pulitikal upang matamo ang sosyalismo, at magsulong ng magkakaibang programa at polisiya. Isang halimbawa nito ay ang pagkahati ng mga sosyalistang rebolusyonaryo at [[repormista]] na lumitaw sa German Social Democratic Party (SPD) noong unang bahagi ng ika-20 siglo.

Ang Marxistang pag-unawa sa kasaysayan at ng lipunan ay ginagamit ng mga akademiko sa mga disiplina ng [[arkeolohiya]] at [[antropolohiya]],&lt;ref&gt;Bridget O'Laughlin (1975) ''Marxist Approaches in Anthropology'' Annual Review of Anthropology Vol. 4: pp. 341–70 (Oktubre 1975) {{doi|10.1146/annurev.an.04.100175.002013}}.&lt;br /&gt;William Roseberry (1997) ''Marx and Anthropology'' Annual Review of Anthropology, Vol. 26: pp. 25–46 (Oktubre 1997) {{doi|10.1146/annurev.anthro.26.1.25}}{{in lang|en}}&lt;/ref&gt; [[araling pangmidya]],&lt;ref&gt;S. L. Becker (1984) &quot;Marxist Approaches to Media Studies: The British Experience&quot;, Critical Studies in Mass Communication, 1(1): pp. 66–80. {{in lang|en}}&lt;/ref&gt; [[agham pampulitika]], [[teatro]], [[kasaysayan]], [[sosyolohiya]], [[kasaysayang pansining|kasaysayan]] at [[teoryang pansining]], [[araling pangkultura]], [[edukasyon]], [[ekonomiks]], [[heograpiya]], [[kritisismong pampanitikan]], [[estetika]], [[sikolohiyang kritikal]], at [[pilosopiya]].&lt;ref&gt;Manuel Alvarado, Robin Gutch, and Tana Wollen (1987) ''Learning the Media: Introduction to Media Teaching'', Palgrave Macmillan. {{in lang|en}}&lt;/ref&gt;

==Konsepto==
===Makasaysayang Materyalismo===
Gumagamit ang Marxismo ng materyalistang metodolohiya upang suriin ang pinagbabatayan ng mga sanhi ng pag-unlad ng lipunan at pagbabago mula sa pananaw ng mga kolektibong paraan kung saan ang mga tao ay nabubuhay. Ang salaysay ni Marx tungkol sa teorya ay nasa ''Ang Ideolohiyang Aleman'' at ang paunang salita na ''Kontribusyon sa Kritika ng Ekonomiyang Politikal''. Ang lahat ng mga bumubuo ng lipunan ay ipinapalagay na nagmumula sa pang-ekonomiyang aktibidad, na bumubuo sa kung ano ang itinuturing na base at superstruktura. Metapora itong naglalarawan sa kabuuan ng mga ugnayang panlipunan kung saan ang mga tao ay gumagawa at muling gumagawa ng kanilang panlipunang pag-iral. Ayon kay Marx, ang &quot;kabuuan ng mga pwersa ng produksyon na naaabot ng mga tao ay tumutukoy sa kalagayan ng lipunan&quot; at bumubuo ng baseng pang-ekonomiya ng isang lipunan. Kasama sa base ang mga materyal na pwersa ng produksyon tulad ng paggawa, paraan ng produksyon at mga relasyon ng produksyon, ibig sabihin, ang panlipunan at pampulitika na kaayusan na kumokontrol sa produksyon at distribusyon. Mula sa base na ito ay bumangon ang isang superstruktura ng legal at politikal na &quot;uri ng kamalayang panlipunan&quot; na nagmula sa ekonomikong pundasyon na nagkondisyon sa superstruktura at dominanteng ideolohiya ng isang lipunan. Ang mga salungatan sa pagitan ng pag-unlad ng materyal na mga pwersang produktibo at ng mga relasyon ng produksyon ay nagbubunsod ng mga rebolusyong panlipunan, kung saan ang mga pagbabago sa baseng pang-ekonomiya ay humahantong sa pagbabagong panlipunan ng superstruktura.

Ang ugnayang ito ay repleksibo na ang base sa una ay nagbubunga ng superstruktura at nananatiling pundasyon ng isang anyo ng panlipunang organisasyon. Ang mga bagong nabuong organisasyong panlipunan ay maaaring kumilos muli sa parehong bahagi ng base at superstruktura upang sa halip na maging estatiko, ang relasyon ay diyalektiko, ipinahayag at hinihimok ng mga salungatan at kontradiksyon. Nilinaw ni Engels: &quot;Ang kasaysayan ng lahat hanggang ngayon ay umiiral na lipunan ay ang kasaysayan ng makauring pakikibaka. Ang malaya at alipin, patrisyano at plebeyo, poon at siyerbo, puno ng samahan at manlalakbay, sa isang salita, mapang-api at inapi, ay tumindig sa patuloy na pagsalungat sa isa. isa pa, na nagpatuloy ng walang patid, ngayon ay nakatago, ngayon ay bukas na labanan, isang labanan na sa bawat pagkakataon ay nagtatapos, alinman sa isang rebolusyonaryong pagbabagong-tatag ng lipunan sa pangkalahatan, o sa karaniwang pagkasira ng mga naglalabanang uri.&quot;

Itinuring ni Marx ang paulit-ulit na mga salungatan sa uri bilang ang puwersang nagtutulak ng kasaysayan ng tao dahil ang gayong mga salungatan ay ipinakita bilang natatanging transisyonal na yugto ng pag-unlad sa Kanlurang Europa. Alinsunod dito, itinalaga ni Marx ang kasaysayan ng tao bilang sumasaklaw sa apat na yugto ng pag-unlad sa mga relasyon sa produksyon:
# Primitibong Komunismo: mga kooperatibong tribal na lipunan.
# Lipunang Nang-aalipin: pag-unlad ng tribo sa lungsod-estado kung saan ipinanganak ang aristokrasya.
# [[Pyudalismo]]: ang mga aristokrata ay ang naghaharing uri, habang ang mangangalakal ay naging burgesya.
# [[Kapitalismo]]: ang mga kapitalista ay ang naghaharing uri na lumilikha at nagpapatrabaho sa proletaryado.

Habang ang makasaysayang materyalismo ay tinukoy bilang isang materyalistang teorya ng kasaysayan, hindi inaangkin ni Marx na gumawa siya ng isang pangunahing susi sa kasaysayan at ang materyalistang konsepto ng kasaysayan ay hindi &quot;isang historico-pilosopiko na teorya ng marche générale, na ipinataw ng kapalaran sa bawat tao, anuman ang makasaysayang mga pangyayari kung saan matatagpuan ang sarili nito.&quot; Sa isang liham sa editor ng pahayagang Ruso na papel na ''Otechestvennyje Zapiski'', ipinaliwanag niya na ang kanyang mga ideya ay batay sa isang kongkretong pag-aaral ng aktwal na mga kondisyon sa Europa.
===Uring Panlipunan===
Nang walang pagpaliwanag sa ideolohiya, ginamit ni Marx ang termino upang ilarawan ang paggawa ng mga larawan ng panlipunang reyalidad. Ayon kay Engels, &quot;ang ideolohiya ay isang proseso na ginagawa ng tinatawag na palaisip na may kamalayan, ito ay totoo, ngunit may maling kamalayan. nag-iisip siya ng mali o tila motibong puwersa&quot;. Dahil kontrolado ng naghaharing uri ang mga paraan ng produksyon ng lipunan, ang superstructure ng lipunan (i.e. ang naghaharing ideya sa lipunan) ay tinutukoy ng pinakamahusay na interes ng naghaharing uri. Sa The German Ideology, sinabi ni Marx na &quot;ang mga ideya ng naghaharing uri ay sa bawat panahon ang naghaharing ideya, ibig sabihin, ang uri na siyang naghaharing materyal na puwersa ng lipunan, ay, sa parehong oras, ang naghaharing puwersang intelektwal&quot;. Ang terminong politikal na ekonomiya ay unang tumutukoy sa pag-aaral ng mga materyal na kondisyon ng produksyon ng ekonomiya sa kapitalistang sistema. Sa Marxismo, ang ekonomiyang pampulitika ay ang pag-aaral ng mga paraan ng produksyon, partikular ang kapital at kung paano ito nagpapakita bilang aktibidad sa ekonomiya.

Naimbento ang bagong paraan ng pag-iisip na ito dahil naniniwala ang mga sosyalista na ang karaniwang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksyon ay magpapawalang-bisa sa mapagsamantalang kondisyon sa paggawa na nararanasan sa ilalim ng kapitalismo. Sa pamamagitan ng rebolusyon ng uring manggagawa, ang estado ay kinukuha at ginagamit upang sugpuin ang hanggang naghaharing uri ng mga kapitalista at lumikha ng lipunan ng komunismo na nakikita ng mga Marxist bilang tunay na demokrasya.[77] Ang ekonomiyang nakabatay sa pagtutulungan sa pangangailangan ng tao at panlipunang pagpapabuti, sa halip na kumpetisyon para sa tubo ng maraming independiyenteng kumikilos na naghahanap ng tubo, ay magiging wakas din ng makauring lipunan, na nakita ni Marx bilang pangunahing dibisyon ng lahat ng umiiral na kasaysayan. Nakita ni Marx ang pangunahing katangian ng kapitalistang lipunan na kaunti lamang ang pagkakaiba sa lipunan ng alipin sa isang maliit na grupo ng lipunan na nagsasamantala sa mas malaking grupo.
==Kasaysayan==

==Sanggunian==
{{reflist}}

==Panitikan==
* {{cite book |title=Fidel: A Biography of Fidel Castro|url=https://archive.org/details/fidelbiographyof0000bour|last=Bourne |authorformat=scap|first=Peter G.|date=1986|publisher=Dodd, Mead &amp; Company|location=New York|ref=Bou86}}
* {{cite book |title=The Revolutionary Ideas of Karl Marx|url=https://archive.org/details/revolutionaryide0000call_i2b6|last=Callinicos |authorformat=scap|first=Alex|authorlink=Alex Callinicos|date=2010|origyear=1983|publisher=Bookmarks|location=Bloomsbury, London|isbn=978-1-905192-68-7|ref=Cal10}}
* {{cite book |title=My Life: A Spoken Autobiography|url=https://archive.org/details/fidelcastromylif0000cast|last1=Castro |authorformat=scap|first1=Fidel|last2=Ramonet|first2=Ignacio (interviewer)|date=2009|publisher=Scribner|location=New York|isbn=978-1-4165-6233-7|ref=Cas09}}
* {{cite book |title=The Real Fidel Castro|url=https://archive.org/details/realfidelcastro00colt_0|last=Coltman |authorformat=scap|first=Leycester|date=2003|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|isbn=978-0-300-10760-9|ref=Col03}}
* {{cite book |title=Prehistorian: A Biography of V. Gordon Childe|last=Green |authorformat=scap|first=Sally|date=1981|publisher=Moonraker Press|location=Bradford-on-Avon, Wiltshire|isbn=0-239-00206-7|ref=Gre81}}
* {{cite book |title=Karl Marx: A Brief Biographical Sketch with an Exposition of Marxism|last=Lenin |authorformat=scap|first=Vladimir|authorlink=Vladimir Lenin|date=1967|origyear=1913|publisher=Foreign Languages Press|location=Peking|isbn=|url=http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1914/granat/index.htm|accessdate=2014-06-17|ref=Len67}}
* {{cite book |title=Wage Labour and Capital|last=Marx |authorformat=scap|first=Karl|authorlink=Karl Marx|date=1849|publisher=Neue Rheinische Zeitung|location=Germany|isbn=|url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1847/wage-labour/index.htm|accessdate=2014-06-17|ref=Mar49}}
* {{cite book |title=A History of Archaeological Thought|url=https://archive.org/details/historyofarchaeo0000trig|edition=2nd|last=Trigger |authorformat=scap|first=Bruce G.|authorlink=Bruce Trigger|date=2007|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-60049-1|ref=Tri07}}
{{Refend}}
* {{cite book |author=Avineri, Shlomo|date=1968|title=The Social and Political Thought of Karl Marx|publisher=Cambridge University Press|authorlink=Shlomo Avineri}}
* {{cite book |author=Dahrendorf, Ralf|title=Class and Class Conflict in Industrial Society|url=https://archive.org/details/classclassconfli00dahr|date=1959|authorlink=Ralf Dahrendorf|location=Stanford, CA|publisher=Stanford University Press}}
* [[Jon Elster]], ''An Introduction to Karl Marx''. Cambridge, England, 1986.
* Michael Evans, ''Karl Marx''. London, 1975.
* Stefan Gandler, [http://www.brill.com/products/book/critical-marxism-mexico ''Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría''], Leiden/Boston, Brill Academic Press, 2015. 467 pages. ISBN 978-90-04-22428-5.
* {{cite book |author=Kołakowski, Leszek|title=Main Currents of Marxism|date=1976|publisher=Oxford University Press|authorlink=Leszek Kołakowski}}
* {{cite book |author=Parkes, Henry Bamford|title=Marxism: An Autopsy|url=https://archive.org/details/marxismautopsy00park|date=1939|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin|authorlink=Henry Bamford Parkes}}
* {{cite encyclopedia |last1=Prychitko |first1=David L.  |authorlink1= David Prychitko |last2=  |first2=  |authorlink2= |editor= [[David R. Henderson]] (.) |encyclopedia=[[Concise Encyclopedia of Economics]] |title=Marxism |url=http://www.econlib.org/library/Enc/Marxism.html |date=2008 |edition= 2nd |publisher=[[Library of Economics and Liberty]]}}
* [[Cedric Robinson|Robinson, Cedric J.]]: ''Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition'', 1983, Reissue: Univ North Carolina Press, 2000
* [[R. J. Rummel|Rummel, R.J.]] (1977) ''[http://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE12.HTM Conflict In Perspective]'' Chap. 5 ''[http://www.hawaii.edu/powerkills/CIP.CHAP5.HTM Marxism, Class Conflict, and the Conflict Helix]''
* {{cite book |last=Screpanti|first=E|author2=S. Zamagna|date=1993|title=An Outline of the History of Economic Thought|url=https://archive.org/details/outlineofhistory0000scre}}
* Shenfield, S.D. ''[[:es:Vladislav Evgenievich Buguera|Vladislav Bugera]]: [https://web.archive.org/web/20081112101246/http://www.cdi.org/russia/johnson/2008-204.cfm Portrait of a Post-Marxist Thinker'']
* {{cite book |author=McLellan, David|title=Marxism After Marx|date=2007|location=Basingstoke|publisher=Palgrave Macmillan|authorlink=David McLellan (academic)}}

[[Kategorya:Marxismo|*]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]]</text>
      <sha1>4hxd2rol41pwhxbs68bjo7m0y3onear</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lionel Messi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>236605</id>
    <revision>
      <id>2213089</id>
      <parentid>2197523</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T14:21:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ยุทธนาสาระขันธ์</username>
        <id>143080</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2213089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6180" sha1="8c81xnlz01hw9sqc5whpmkkfd9lmjzo" xml:space="preserve">{{update|date=Pebrero 2021}}
{{Infobox football biography
| name = Lionel Messi
| image = Lionel Messi 20180626.jpg
| caption = Messi na naglalaro para sa pambansang koponan ng [[Arhentina]] noong katapusan ng [[:en:2018 FIFA World Cup|2018 FIFA World Cup]].
| fullname = Lionel Andrés Messi &lt;ref name=&quot;2014 FIFA World Cup squad lists&quot;&gt;{{cite news |title=2014 FIFA World Cup Brazil: List of Players |url=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/36/33/44/fwc_2014_squadlists_neutral.pdf |publisher=FIFA |format=PDF |page=2 |date=11 Hun 2014 |accessdate=15 Hul 2014 |archive-date=15 Enero 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170115165236/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/36/33/44/fwc_2014_squadlists_neutral.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| birth_date = {{birth date and age|1987|6|24|df=y}}
| birth_place = [[Rosario, Santa Fe|Rosario]], [[Lalawigan ng Santa Fe|Santa Fe]], Arhentina
| height = {{height|m=1.69}}&lt;ref name=&quot;barca&quot;&gt;{{cite web |title=10 Messi|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/clubs/player=95803/ |work=uefa.com |publisher=UEFA |accessdate=27 Ene 2015}}&lt;/ref&gt;
| position = [[Forward (association football)|Forward]]
| currentclub = [[Inter Miami]]
| clubnumber = 10
| youthyears1 = 1995–2000
| youthclubs1 = [[Newell's Old Boys]]
| youthyears2 = 2000–2003
| youthclubs2 = [[FC Barcelona|Barcelona]]
| years1 = 2003–2004
| clubs1 = [[FC Barcelona C|Barcelona C]]
| caps1 = 10
| goals1 = 5
| years2 = 2004–2005
| clubs2 = [[FC Barcelona B|Barcelona B]]
| caps2 = 22
| goals2 = 6
| years3 = 2004–2021
| clubs3 = [[FC Barcelona|Barcelona]]
| caps3 = 520
| goals3 = 474
| years4 = 2021–2023
| clubs4 = [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]
| caps4 = 1
| goals4 = 0
| years5 = 2023–
| clubs5 = [[Inter Miami]]
| caps5 = 67
| goals5 = 62
| nationalyears1 = 2004–2005
| nationalteam1 = [[Argentina national under-20 football team|Argentina U20]]
| nationalcaps1 = 18
| nationalgoals1 = 14
| nationalyears2 = 2007–2008
| nationalteam2 = [[Argentina national under-23 football team|Argentina U23]]
| nationalcaps2 = 5
| nationalgoals2 = 2
| nationalyears3 = 2005–
| nationalteam3 = [[Argentina national football team|Argentina]]
| nationalcaps3 = 200
| nationalgoals3 = 120
| medaltemplates = {{MedalCountry|{{ARG}}}}
{{MedalSport|Men's [[Association football|Football]]}}
{{MedalCompetition|[[Football at the Summer Olympics|Olympic Games]]}} 
{{MedalGold|[[Football at the 2008 Summer Olympics – Men's tournament|2008 Beijing]]|[[Argentina national under-23 football team|Olympic Team]]}} 
{{MedalCompetition|[[FIFA World Cup]]}} 
{{Medal|RU|[[2014 FIFA World Cup|2014 Brazil]]|[[Argentina national football team|Team]]}}
{{MedalCompetition|[[Copa América]]}} 
{{Medal|RU|[[2007 Copa América|2007 Venezuela]]|[[Argentina national football team|Team]]}}
{{MedalCompetition|[[FIFA U-20 World Cup]]}} 
{{Medal|Winner|[[2005 FIFA World Youth Championship|2005 Netherlands]]|[[Argentina national under-20 football team|U-20 Team]]}}
{{MedalCompetition|[[U-20 South American Championship]]}}
{{Medal|3rd|[[2005 South American U-20 Championship|2005 Colombia]]|[[Argentina national under-20 football team|U-20 Team]]}}
| club-update = 24 Abril 2019
| nationalteam-update = 24 Abril 2019
}}

Si '''Lionel Andrés &quot;Leo&quot; Messi''' (ipinanganak noong 24 Hunyo 1987), ay isang [[Arhentino]] na propesyunal na manlalaro ng [[futbol]] na naglalaro bilang ''forward'' para sa [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Inter_Miami_CF Inter Miami], at siya ring kapitan ng pambansang koponan ng [[Arhentina]].

Sa edad na 21, nakatanggap na si Messi ng mga nominasyon sa [[:en:Ballon d'Or|Ballon d'Or]] at bilang Pandaigdigang Manlalaro ng Taon ng FIFA (''[[:en:FIFA World Player of the Year|FIFA World Player of the Year]]''). Nang sumunod na taon, noong 2009, napagwagian niya ang kanyang unang mga gantimpala para sa Ballon d'Or at Pandaigdigang Manlalaro ng Taon ng FIFA. Nasundan ito nang nang mapanalunan niya ang unang FIFA Ballon d'Or noong 2010, at muli noong 2011 at 2012. Nagwagi rin siya ng gantimpala bilang Pinakamahusay na Manlalaro sa Europa ng UEFA ng taong 2010-11. Sa edad na 24, si Messi ang nangunang taga-iskor sa lahat ng panahon (''all-time top scorer'') ng [[Barcelona]] sa lahat ng opisyal na kompetisyon ng koponan. Noong Setyembre 2014, naiskor niya ang kanyang ika-400 na ''goal'' ng kanyang karerang propesyunal para sa koponan at sa bansa sa edad lamang na 27. Noong Nobyembre 2014, si Messi ang nangunang taga-iskor sa lahat ng panahon sa La Liga, at nangunang taga-iskor ng ''goal'' sa lahat ng panahon sa UEFA Champions League.

[[File:Leo_Messi_2016.PNG|thumb|left|150px]]
Madalas na iniluluklok bilang pinakamahusay na manlalaro sa buong mundo at itinatala ng ilan sa mundo ng palakasan bilang pinakamahusay sa lahat ng panahon, kadikit lamang ang karibal nitong si [[Cristiano Ronaldo]], si Messi ang unang manlalaro sa kasaysayan na nagwagi ng apat na FIFA Ballon d'Or, kung saan lahat ito'y sunud-sunod niyang napanalunan, at unang nagwagi ng tatlong gantimpala ng Ginintuang Sapatos (''[[:en:European Golden Shoe|European Golden Shoe]]''). Sa Barcelona, nagwagi na si Messi ng anim na La Liga, dalawang [[:en:Copa del Rey|Copa del Rey]], anim na [[:en:Supercopa de España|Supercopa de España]], tatlong [[:en:UEFA Champions Leagues|UEFA Champions Leagues]], dalawang [[:en:UEFA Super Cup|UEFA Super Cup]], at dalawang [[:en:FIFA Club World Cup|FIFA Club World Cup]].

Bilang isang free agent, Si Leo Messi ay lumipat sa Inter Miami, isang club sa Major League Soccer matapos ang dalawang taon sa PSG. Bago ang kaniyang paglipat sa Inter Miami, siya ay mayroong 32 na gol sa loob ng 75 na laro kasama ang PSG.  Ang club na co-owned ni David Beckham ay naghanda ng kontrata para sa Arhentinong manlalaro hanggang 2025. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eurosport.com/geoblocking.shtml |access-date=2024-04-11 |website=www.eurosport.com}}&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Ipinanganak noong 1987]]
[[Kategorya:Palakasan]]
[[Kategorya:Football]]
[[Kategorya:Mga putbolista mula sa Arhentina]]</text>
      <sha1>8c81xnlz01hw9sqc5whpmkkfd9lmjzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amihan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>239984</id>
    <revision>
      <id>2213048</id>
      <parentid>2213025</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:03:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2734" sha1="4n2k6udrhn9z3svdqx9ua2aqasl9jt6" xml:space="preserve">{{for|diyosa ng mitolohiya|Amihan (mitolohiya)}}
{{for|karakter sa Encatandia|Amihan (Encantadia)}}
Sa Pilipinas, ang '''amihan''' ay tumutukoy sa panahong pinangingibabawan ng mga umiiral na hangin o ''trade wind'', na nararanasan sa bansa bilang malamig na hanging hilagang-silangan ''monsoon'' o [[balaklaot]].&lt;ref name=&quot;L_EnglishDict&quot; /&gt; Nagmumula ang malamig at tuyong hangin mula sa [[Siberya]] at [[Tsina]] na umiihip tungo sa [[Timog-silangang Asya]].

Ito ay nailalarawan ng katamtamang [[temperatura]], kakaunti o walang [[pag-ulan]] sa gitnang at kanlurang bahagi ng [[Luzon]] at [[Kabisayaan]], at nangingibabaw na hanging nagmumula sa silangan. Sa silangang baybayin ng Luzon, nagdudulot ito ng [[ambon]] at pabugso-bugsong pag-ulan. Mas mahina ang epekto nito sa [[Mindanao]] kumpara sa mga hilagang bahagi ng bansa.

Bilang pangkalahatang tuntunin, ang padron ng panahon ng amihan sa Pilipinas ay nagsisimula sa kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Oktubre o Nobyembre at nagtatapos sa Marso o kalagitnaan ng Abril. Gayunman, maaaring magbago nang malaki ang panahon ng pagsisimula at pagtatapos nito sa bawat taon.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Philippines : Weather |url=http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910081053/http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |archive-date=2017-09-10 |access-date=2013-06-28 |publisher=Lonely Planet |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa natitirang bahagi ng taon, nararanasan ng Pilipinas ang hanging kanluran o timog-kanluran na balaklaot,&lt;ref name=&quot;L_EnglishDict&quot;&gt;{{cite book |last=English |first=Fr. Leo James |title=Tagalog-English Dictionary |publisher=Congregation of the Most Holy Redeemer |year=2004 |isbn=971-08-4357-5 |location=Manila |pages= |doi= |authorlink=}}&lt;/ref&gt; na tinatawag na [[habagat]]. Karaniwang nagsisimula ito sa kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Mayo o Hunyo at nagtatapos sa Oktubre. Ang panahon ng habagat ay nailalarawan ng mainit at maalinsangang panahon, madalas na malalakas na pag-ulan, at nangingibabaw na hanging nagmumula sa kanlurang bahagi.

Ang pangunahing palatandaan ng pagbabago sa pagitan ng mga panahong amihan at habagat ay ang pagbabago ng direksiyon ng hangin. Sa karamihan ng mga taon, biglaan ang pagbabagong ito at maaaring mangyari sa loob lamang ng magdamag. Sa ilang taon naman, may panahong humigit-kumulang isa hanggang dalawang linggo kung kailan nagpapalit-palit ang direksiyon ng hangin sa pagitan ng padron ng amihan at habagat nang ilang ulit bago tuluyang magtakda ang bagong padron ng panahon.

== Tingnan din ==
* [[Balaklaot]]
* [[Habagat]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Kalikasan]]
[[Kategorya:Ekolohiya]]
[[Kategorya:Panahon]]</text>
      <sha1>4n2k6udrhn9z3svdqx9ua2aqasl9jt6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213049</id>
      <parentid>2213048</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:04:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2963" sha1="gqyt0ueflch5dnkh1pgemxazwuf6h0e" xml:space="preserve">{{for|diyosa ng mitolohiya|Amihan (mitolohiya)}}
{{for|karakter sa Encatandia|Amihan (Encantadia)}}
Sa Pilipinas, ang '''amihan''' ay tumutukoy sa panahong pinangingibabawan ng mga umiiral na hangin o ''trade wind'', na nararanasan sa bansa bilang malamig na hanging hilagang-silangan ''monsoon'' o [[balaklaot]].&lt;ref name=&quot;L_EnglishDict&quot; /&gt; Nagmumula ang malamig at tuyong hangin mula sa [[Siberya]] at [[Tsina]] na umiihip tungo sa [[Timog-silangang Asya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cotejo |first=Honey I. |date=2023-10-21 |title=Amihan season underway |url=https://www.sunstar.com.ph/cebu/amihan-season-underway |access-date=2026-06-24 |website=SunStar Publishing Inc. |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ito ay nailalarawan ng katamtamang [[temperatura]], kakaunti o walang [[pag-ulan]] sa gitnang at kanlurang bahagi ng [[Luzon]] at [[Kabisayaan]], at nangingibabaw na hanging nagmumula sa silangan. Sa silangang baybayin ng Luzon, nagdudulot ito ng [[ambon]] at pabugso-bugsong pag-ulan. Mas mahina ang epekto nito sa [[Mindanao]] kumpara sa mga hilagang bahagi ng bansa.

Bilang pangkalahatang tuntunin, ang padron ng panahon ng amihan sa Pilipinas ay nagsisimula sa kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Oktubre o Nobyembre at nagtatapos sa Marso o kalagitnaan ng Abril. Gayunman, maaaring magbago nang malaki ang panahon ng pagsisimula at pagtatapos nito sa bawat taon.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Philippines : Weather |url=http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910081053/http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |archive-date=2017-09-10 |access-date=2013-06-28 |publisher=Lonely Planet |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa natitirang bahagi ng taon, nararanasan ng Pilipinas ang hanging kanluran o timog-kanluran na balaklaot,&lt;ref name=&quot;L_EnglishDict&quot;&gt;{{cite book |last=English |first=Fr. Leo James |title=Tagalog-English Dictionary |publisher=Congregation of the Most Holy Redeemer |year=2004 |isbn=971-08-4357-5 |location=Manila |pages= |doi= |authorlink=}}&lt;/ref&gt; na tinatawag na [[habagat]]. Karaniwang nagsisimula ito sa kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Mayo o Hunyo at nagtatapos sa Oktubre. Ang panahon ng habagat ay nailalarawan ng mainit at maalinsangang panahon, madalas na malalakas na pag-ulan, at nangingibabaw na hanging nagmumula sa kanlurang bahagi.

Ang pangunahing palatandaan ng pagbabago sa pagitan ng mga panahong amihan at habagat ay ang pagbabago ng direksiyon ng hangin. Sa karamihan ng mga taon, biglaan ang pagbabagong ito at maaaring mangyari sa loob lamang ng magdamag. Sa ilang taon naman, may panahong humigit-kumulang isa hanggang dalawang linggo kung kailan nagpapalit-palit ang direksiyon ng hangin sa pagitan ng padron ng amihan at habagat nang ilang ulit bago tuluyang magtakda ang bagong padron ng panahon.

== Tingnan din ==
* [[Balaklaot]]
* [[Habagat]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Kalikasan]]
[[Kategorya:Ekolohiya]]
[[Kategorya:Panahon]]</text>
      <sha1>gqyt0ueflch5dnkh1pgemxazwuf6h0e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213051</id>
      <parentid>2213049</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3304" sha1="jpn07b6qh5q7e44ucx86k4sdiockrdo" xml:space="preserve">{{for|diyosa ng mitolohiya|Amihan (mitolohiya)}}
{{for|karakter sa Encatandia|Amihan (Encantadia)}}
Sa Pilipinas, ang '''amihan''' ay tumutukoy sa panahong pinangingibabawan ng mga umiiral na hangin o ''trade wind'', na nararanasan sa bansa bilang malamig na hanging hilagang-silangan ''monsoon'' o [[balaklaot]].&lt;ref name=&quot;L_EnglishDict&quot; /&gt; Nagmumula ang malamig at tuyong hangin mula sa [[Siberya]] at [[Tsina]] na umiihip tungo sa [[Timog-silangang Asya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cotejo |first=Honey I. |date=2023-10-21 |title=Amihan season underway |url=https://www.sunstar.com.ph/cebu/amihan-season-underway |access-date=2026-06-24 |website=SunStar Publishing Inc. |language=en}}&lt;/ref&gt; May mga hudyat sa pagdating ng amihan kabilang ang mataas na presyon ng lugar.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Flores |first=Helen |date=Oktubre 22, 2018 |title=PAGASA: Cool amihan winds coming |url=https://www.philstar.com/headlines/2018/10/22/1862049/pagasa-cool-amihan-winds-coming |access-date=2026-06-24 |website=Philstar.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ito ay nailalarawan ng katamtamang [[temperatura]], kakaunti o walang [[pag-ulan]] sa gitnang at kanlurang bahagi ng [[Luzon]] at [[Kabisayaan]], at nangingibabaw na hanging nagmumula sa silangan. Sa silangang baybayin ng Luzon, nagdudulot ito ng [[ambon]] at pabugso-bugsong pag-ulan. Mas mahina ang epekto nito sa [[Mindanao]] kumpara sa mga hilagang bahagi ng bansa.

Bilang pangkalahatang tuntunin, ang padron ng panahon ng amihan sa Pilipinas ay nagsisimula sa kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Oktubre o Nobyembre at nagtatapos sa Marso o kalagitnaan ng Abril. Gayunman, maaaring magbago nang malaki ang panahon ng pagsisimula at pagtatapos nito sa bawat taon.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Philippines : Weather |url=http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910081053/http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |archive-date=2017-09-10 |access-date=2013-06-28 |publisher=Lonely Planet |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa natitirang bahagi ng taon, nararanasan ng Pilipinas ang hanging kanluran o timog-kanluran na balaklaot,&lt;ref name=&quot;L_EnglishDict&quot;&gt;{{cite book |last=English |first=Fr. Leo James |title=Tagalog-English Dictionary |publisher=Congregation of the Most Holy Redeemer |year=2004 |isbn=971-08-4357-5 |location=Manila |pages= |doi= |authorlink=}}&lt;/ref&gt; na tinatawag na [[habagat]]. Karaniwang nagsisimula ito sa kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Mayo o Hunyo at nagtatapos sa Oktubre. Ang panahon ng habagat ay nailalarawan ng mainit at maalinsangang panahon, madalas na malalakas na pag-ulan, at nangingibabaw na hanging nagmumula sa kanlurang bahagi.

Ang pangunahing palatandaan ng pagbabago sa pagitan ng mga panahong amihan at habagat ay ang pagbabago ng direksiyon ng hangin. Sa karamihan ng mga taon, biglaan ang pagbabagong ito at maaaring mangyari sa loob lamang ng magdamag. Sa ilang taon naman, may panahong humigit-kumulang isa hanggang dalawang linggo kung kailan nagpapalit-palit ang direksiyon ng hangin sa pagitan ng padron ng amihan at habagat nang ilang ulit bago tuluyang magtakda ang bagong padron ng panahon.

== Tingnan din ==
* [[Balaklaot]]
* [[Habagat]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Kalikasan]]
[[Kategorya:Ekolohiya]]
[[Kategorya:Panahon]]</text>
      <sha1>jpn07b6qh5q7e44ucx86k4sdiockrdo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213053</id>
      <parentid>2213051</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:10:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3679" sha1="9vdmn50q0re2w8p2nm0ar7k5lrqu7ml" xml:space="preserve">{{for|diyosa ng mitolohiya|Amihan (mitolohiya)}}
{{for|karakter sa Encatandia|Amihan (Encantadia)}}
Sa Pilipinas, ang '''amihan''' ay tumutukoy sa panahong pinangingibabawan ng mga umiiral na hangin o ''trade wind'', na nararanasan sa bansa bilang malamig na hanging hilagang-silangan ''monsoon'' o [[balaklaot]].&lt;ref name=&quot;L_EnglishDict&quot; /&gt; Nagmumula ang malamig at tuyong hangin mula sa [[Siberya]] at [[Tsina]] na umiihip tungo sa [[Timog-silangang Asya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cotejo |first=Honey I. |date=2023-10-21 |title=Amihan season underway |url=https://www.sunstar.com.ph/cebu/amihan-season-underway |access-date=2026-06-24 |website=SunStar Publishing Inc. |language=en}}&lt;/ref&gt; May mga hudyat sa pagdating ng amihan kabilang ang mataas na presyon ng lugar.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Flores |first=Helen |date=Oktubre 22, 2018 |title=PAGASA: Cool amihan winds coming |url=https://www.philstar.com/headlines/2018/10/22/1862049/pagasa-cool-amihan-winds-coming |access-date=2026-06-24 |website=Philstar.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ito ay nailalarawan ng katamtamang [[temperatura]], kakaunti o walang [[pag-ulan]] sa gitnang at kanlurang bahagi ng [[Luzon]] at [[Kabisayaan]], at nangingibabaw na hanging nagmumula sa silangan. Sa silangang baybayin ng Luzon, nagdudulot ito ng [[ambon]] at pabugso-bugsong pag-ulan. Mas mahina ang epekto nito sa [[Mindanao]] kumpara sa mga hilagang bahagi ng bansa.

Bilang pangkalahatang tuntunin, ang padron ng panahon ng amihan sa Pilipinas ay nagsisimula sa kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Oktubre o Nobyembre at nagtatapos sa Marso o kalagitnaan ng Abril. Gayunman, maaaring magbago nang malaki ang panahon ng pagsisimula at pagtatapos nito sa bawat taon.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Philippines : Weather |url=http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910081053/http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |archive-date=2017-09-10 |access-date=2013-06-28 |publisher=Lonely Planet |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa natitirang bahagi ng taon, nararanasan ng Pilipinas ang hanging kanluran o timog-kanluran na balaklaot,&lt;ref name=&quot;L_EnglishDict&quot;&gt;{{cite book |last=English |first=Fr. Leo James |title=Tagalog-English Dictionary |publisher=Congregation of the Most Holy Redeemer |year=2004 |isbn=971-08-4357-5 |location=Manila |pages= |doi= |authorlink=}}&lt;/ref&gt; na tinatawag na [[habagat]]. Karaniwang nagsisimula ito sa kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Mayo o Hunyo at nagtatapos sa Oktubre. Ang panahon ng habagat ay nailalarawan ng mainit at maalinsangang panahon, madalas na malalakas na pag-ulan, at nangingibabaw na hanging nagmumula sa kanlurang bahagi.

Ang pangunahing palatandaan ng pagbabago sa pagitan ng mga panahong amihan at habagat ay ang pagbabago ng direksiyon ng hangin. Sa karamihan ng mga taon, biglaan ang pagbabagong ito at maaaring mangyari sa loob lamang ng magdamag. Sa ilang taon naman, may panahong humigit-kumulang isa hanggang dalawang linggo kung kailan nagpapalit-palit ang direksiyon ng hangin sa pagitan ng padron ng amihan at habagat nang ilang ulit bago tuluyang magtakda ang bagong padron ng panahon.

Naiiugnay ang malamig na panahon tuwing may amihan sa panahon ng [[Kapaskuhan]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Roxas |first=Pathricia Ann V. |date=2017-10-30 |title=Pagasa: ‘Amihan’ is here |url=https://newsinfo.inquirer.net/941464/weather-hanging-amihan-northeast-wind-northeast-monsoon-cold-air-dry-air-pagasa |access-date=2026-06-24 |website=INQUIRER.net |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
* [[Balaklaot]]
* [[Habagat]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Kalikasan]]
[[Kategorya:Ekolohiya]]
[[Kategorya:Panahon]]</text>
      <sha1>9vdmn50q0re2w8p2nm0ar7k5lrqu7ml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213055</id>
      <parentid>2213053</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:21:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4103" sha1="ikbnuppcbm57xltz0i37d4gun5gaglx" xml:space="preserve">{{for|diyosa ng mitolohiya|Amihan (mitolohiya)}}
{{for|karakter sa Encatandia|Amihan (Encantadia)}}
Sa Pilipinas, ang '''amihan''' ay tumutukoy sa panahong pinangingibabawan ng mga umiiral na hangin o ''trade wind'', na nararanasan sa bansa bilang malamig na hanging hilagang-silangan ''monsoon'' o [[balaklaot]].&lt;ref name=&quot;L_EnglishDict&quot; /&gt; Nagmumula ang malamig at tuyong hangin mula sa [[Siberya]] at [[Tsina]] na umiihip tungo sa [[Timog-silangang Asya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cotejo |first=Honey I. |date=2023-10-21 |title=Amihan season underway |url=https://www.sunstar.com.ph/cebu/amihan-season-underway |access-date=2026-06-24 |website=SunStar Publishing Inc. |language=en}}&lt;/ref&gt; May mga hudyat sa pagdating ng amihan kabilang ang mataas na presyon ng lugar.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Flores |first=Helen |date=Oktubre 22, 2018 |title=PAGASA: Cool amihan winds coming |url=https://www.philstar.com/headlines/2018/10/22/1862049/pagasa-cool-amihan-winds-coming |access-date=2026-06-24 |website=Philstar.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ito ay nailalarawan ng katamtamang [[temperatura]], kakaunti o walang [[pag-ulan]] sa gitnang at kanlurang bahagi ng [[Luzon]] at [[Kabisayaan]], at nangingibabaw na hanging nagmumula sa silangan. Sa silangang baybayin ng Luzon, nagdudulot ito ng [[ambon]] at pabugso-bugsong pag-ulan. Mas mahina ang epekto nito sa [[Mindanao]] kumpara sa mga hilagang bahagi ng bansa.

Bilang pangkalahatang tuntunin, ang padron ng panahon ng amihan sa Pilipinas ay nagsisimula sa kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Oktubre o Nobyembre at nagtatapos sa Marso o kalagitnaan ng Abril. Gayunman, maaaring magbago nang malaki ang panahon ng pagsisimula at pagtatapos nito sa bawat taon.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Philippines : Weather |url=http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910081053/http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |archive-date=2017-09-10 |access-date=2013-06-28 |publisher=Lonely Planet |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa natitirang bahagi ng taon, nararanasan ng Pilipinas ang hanging kanluran o timog-kanluran na balaklaot,&lt;ref name=&quot;L_EnglishDict&quot;&gt;{{cite book |last=English |first=Fr. Leo James |title=Tagalog-English Dictionary |publisher=Congregation of the Most Holy Redeemer |year=2004 |isbn=971-08-4357-5 |location=Manila |pages= |doi= |authorlink=}}&lt;/ref&gt; na tinatawag na [[habagat]]. Karaniwang nagsisimula ito sa kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Mayo o Hunyo at nagtatapos sa Oktubre. Ang panahon ng habagat ay nailalarawan ng mainit at maalinsangang panahon, madalas na malalakas na pag-ulan, at nangingibabaw na hanging nagmumula sa kanlurang bahagi.

Ang pangunahing palatandaan ng pagbabago sa pagitan ng mga panahong amihan at habagat ay ang pagbabago ng direksiyon ng hangin. Sa karamihan ng mga taon, biglaan ang pagbabagong ito at maaaring mangyari sa loob lamang ng magdamag. Sa ilang taon naman, may panahong humigit-kumulang isa hanggang dalawang linggo kung kailan nagpapalit-palit ang direksiyon ng hangin sa pagitan ng padron ng amihan at habagat nang ilang ulit bago tuluyang magtakda ang bagong padron ng panahon.

Naiiugnay ang malamig na panahon tuwing may amihan sa panahon ng [[Kapaskuhan]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Roxas |first=Pathricia Ann V. |date=2017-10-30 |title=Pagasa: ‘Amihan’ is here |url=https://newsinfo.inquirer.net/941464/weather-hanging-amihan-northeast-wind-northeast-monsoon-cold-air-dry-air-pagasa |access-date=2026-06-24 |website=INQUIRER.net |language=en}}&lt;/ref&gt;

Si [[Amihan (mitolohiya)|Amihan]] ay ang personipikasyon ng Hilagang-Silangang Hangin sa [[mitolohiyang Pilipino]]. Sa isang salaysay, umibig si Habagat kay Amihan at nakipagpaligsahan sa iba pang mga diyos ng hangin, kabilang ang kaniyang pinakamabangis na karibal na si Buhawi, sa isang paligsahan ng bilis at lakas. Matapos magwagi, dinala niya si Amihan sa Himpapawiran, kung saan silang dalawa ay magkasamang naghari.

== Tingnan din ==
* [[Balaklaot]]
* [[Habagat]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Kalikasan]]
[[Kategorya:Ekolohiya]]
[[Kategorya:Panahon]]</text>
      <sha1>ikbnuppcbm57xltz0i37d4gun5gaglx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213056</id>
      <parentid>2213055</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5358" sha1="q4z4y850yo425jihb2r123bzqwasbd6" xml:space="preserve">{{for|diyosa ng mitolohiya|Amihan (mitolohiya)}}
{{for|karakter sa Encatandia|Amihan (Encantadia)}}
Sa Pilipinas, ang '''amihan''' ay tumutukoy sa panahong pinangingibabawan ng mga umiiral na hangin o ''trade wind'', na nararanasan sa bansa bilang malamig na hanging hilagang-silangan ''monsoon'' o [[balaklaot]].&lt;ref name=&quot;L_EnglishDict&quot; /&gt; Nagmumula ang malamig at tuyong hangin mula sa [[Siberya]] at [[Tsina]] na umiihip tungo sa [[Timog-silangang Asya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cotejo |first=Honey I. |date=2023-10-21 |title=Amihan season underway |url=https://www.sunstar.com.ph/cebu/amihan-season-underway |access-date=2026-06-24 |website=SunStar Publishing Inc. |language=en}}&lt;/ref&gt; May mga hudyat sa pagdating ng amihan kabilang ang mataas na presyon ng lugar.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Flores |first=Helen |date=Oktubre 22, 2018 |title=PAGASA: Cool amihan winds coming |url=https://www.philstar.com/headlines/2018/10/22/1862049/pagasa-cool-amihan-winds-coming |access-date=2026-06-24 |website=Philstar.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ito ay nailalarawan ng katamtamang [[temperatura]], kakaunti o walang [[pag-ulan]] sa gitnang at kanlurang bahagi ng [[Luzon]] at [[Kabisayaan]], at nangingibabaw na hanging nagmumula sa silangan. Sa silangang baybayin ng Luzon, nagdudulot ito ng [[ambon]] at pabugso-bugsong pag-ulan. Mas mahina ang epekto nito sa [[Mindanao]] kumpara sa mga hilagang bahagi ng bansa.

Bilang pangkalahatang tuntunin, ang padron ng panahon ng amihan sa Pilipinas ay nagsisimula sa kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Oktubre o Nobyembre at nagtatapos sa Marso o kalagitnaan ng Abril. Gayunman, maaaring magbago nang malaki ang panahon ng pagsisimula at pagtatapos nito sa bawat taon.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Philippines : Weather |url=http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910081053/http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |archive-date=2017-09-10 |access-date=2013-06-28 |publisher=Lonely Planet |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa natitirang bahagi ng taon, nararanasan ng Pilipinas ang hanging kanluran o timog-kanluran na balaklaot,&lt;ref name=&quot;L_EnglishDict&quot;&gt;{{cite book |last=English |first=Fr. Leo James |title=Tagalog-English Dictionary |publisher=Congregation of the Most Holy Redeemer |year=2004 |isbn=971-08-4357-5 |location=Manila |pages= |doi= |authorlink=}}&lt;/ref&gt; na tinatawag na [[habagat]]. Karaniwang nagsisimula ito sa kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Mayo o Hunyo at nagtatapos sa Oktubre. Ang panahon ng habagat ay nailalarawan ng mainit at maalinsangang panahon, madalas na malalakas na pag-ulan, at nangingibabaw na hanging nagmumula sa kanlurang bahagi.

Ang pangunahing palatandaan ng pagbabago sa pagitan ng mga panahong amihan at habagat ay ang pagbabago ng direksiyon ng hangin. Sa karamihan ng mga taon, biglaan ang pagbabagong ito at maaaring mangyari sa loob lamang ng magdamag. Sa ilang taon naman, may panahong humigit-kumulang isa hanggang dalawang linggo kung kailan nagpapalit-palit ang direksiyon ng hangin sa pagitan ng padron ng amihan at habagat nang ilang ulit bago tuluyang magtakda ang bagong padron ng panahon.

Naiiugnay ang malamig na panahon tuwing may amihan sa panahon ng [[Kapaskuhan]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Roxas |first=Pathricia Ann V. |date=2017-10-30 |title=Pagasa: ‘Amihan’ is here |url=https://newsinfo.inquirer.net/941464/weather-hanging-amihan-northeast-wind-northeast-monsoon-cold-air-dry-air-pagasa |access-date=2026-06-24 |website=INQUIRER.net |language=en}}&lt;/ref&gt;

Si [[Amihan (mitolohiya)|Amihan]] ay ang personipikasyon ng Hilagang-Silangang Hangin sa [[mitolohiyang Pilipino]]. Sa isang salaysay, umibig si Habagat kay Amihan at nakipagpaligsahan sa iba pang mga diyos ng hangin, kabilang ang kaniyang pinakamabangis na karibal na si Buhawi, sa isang paligsahan ng bilis at lakas. Matapos magwagi, dinala niya si Amihan sa Himpapawiran, kung saan silang dalawa ay magkasamang naghari.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Ajdukovic |first=Aleksandrija |date=2015 |title=Death: From taboo to popular culture |url=https://doi.org/10.5937/kultura1546264a |journal=Kultura |issue=146 |pages=264–274 |doi=10.5937/kultura1546264a |issn=0023-5164}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |author=The Ang Ink Artists Collective |title=Amazing Beasts of Philippine Mythology: When You Have to Say: Excuse Me, Mister Monster Sir! (Bilingual English and Filipino Texts) |date=2024 |publisher=Tuttle Publishing |isbn=978-0-8048-5667-6 |edition=1st |location=La Vergne}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ellen |date=2020-11-30 |title=Surprise tropical gift: Amihan in the Visayas |url=https://www.earthvagabonds.com/surprise-tropical-gift-amihan-in-the-visayas/ |access-date=2025-03-15 |website=Earth Vagabonds |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-08-20 |title=Habagat, the Angry God |url=https://wordweaver32menona.wordpress.com/2013/08/20/habagat-the-angry-god/ |access-date=2025-03-15 |website=WordWeaver |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Paule-Diaz |first=Edna |title=Gardo and the challenge of being bad |url=https://www.philstar.com/entertainment/2006/02/06/320281/gardo-and-challenge-being-bad |access-date=2025-03-15 |website=Philstar.com}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
* [[Balaklaot]]
* [[Habagat]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Kalikasan]]
[[Kategorya:Ekolohiya]]
[[Kategorya:Panahon]]</text>
      <sha1>q4z4y850yo425jihb2r123bzqwasbd6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213057</id>
      <parentid>2213056</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:23:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5370" sha1="52edr5ned2hbztggvpyndyn1zwl6mdw" xml:space="preserve">{{for|diyosa ng mitolohiya|Amihan (mitolohiya)}}
{{for|karakter sa Encatandia|Amihan (Encantadia)}}
Sa Pilipinas, ang '''amihan''' ay tumutukoy sa panahong pinangingibabawan ng mga umiiral na hangin o ''trade wind'', na nararanasan sa bansa bilang malamig na hanging hilagang-silangan ''monsoon'' o [[balaklaot]].&lt;ref name=&quot;L_EnglishDict&quot; /&gt; Nagmumula ang malamig at tuyong hangin mula sa [[Siberya]] at [[Tsina]] na umiihip tungo sa [[Timog-silangang Asya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cotejo |first=Honey I. |date=2023-10-21 |title=Amihan season underway |url=https://www.sunstar.com.ph/cebu/amihan-season-underway |access-date=2026-06-24 |website=SunStar Publishing Inc. |language=en}}&lt;/ref&gt; May mga hudyat sa pagdating ng amihan kabilang ang mataas na presyon ng lugar.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Flores |first=Helen |date=Oktubre 22, 2018 |title=PAGASA: Cool amihan winds coming |url=https://www.philstar.com/headlines/2018/10/22/1862049/pagasa-cool-amihan-winds-coming |access-date=2026-06-24 |website=Philstar.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ito ay nailalarawan ng katamtamang [[temperatura]], kakaunti o walang [[pag-ulan]] sa gitnang at kanlurang bahagi ng [[Luzon]] at [[Kabisayaan]], at nangingibabaw na hanging nagmumula sa silangan. Sa silangang baybayin ng Luzon, nagdudulot ito ng [[ambon]] at pabugso-bugsong pag-ulan. Mas mahina ang epekto nito sa [[Mindanao]] kumpara sa mga hilagang bahagi ng bansa.

Bilang pangkalahatang tuntunin, ang padron ng panahon ng amihan sa Pilipinas ay nagsisimula sa kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Oktubre o Nobyembre at nagtatapos sa Marso o kalagitnaan ng Abril. Gayunman, maaaring magbago nang malaki ang panahon ng pagsisimula at pagtatapos nito sa bawat taon.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Philippines : Weather |url=http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910081053/http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |archive-date=2017-09-10 |access-date=2013-06-28 |publisher=Lonely Planet |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa natitirang bahagi ng taon, nararanasan ng Pilipinas ang hanging kanluran o timog-kanluran na balaklaot,&lt;ref name=&quot;L_EnglishDict&quot;&gt;{{cite book |last=English |first=Fr. Leo James |title=Tagalog-English Dictionary |publisher=Congregation of the Most Holy Redeemer |year=2004 |isbn=971-08-4357-5 |location=Manila |pages= |doi= |authorlink=}}&lt;/ref&gt; na tinatawag na [[habagat]]. Karaniwang nagsisimula ito sa kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Mayo o Hunyo at nagtatapos sa Oktubre. Ang panahon ng habagat ay nailalarawan ng mainit at maalinsangang panahon, madalas na malalakas na pag-ulan, at nangingibabaw na hanging nagmumula sa kanlurang bahagi.

Ang pangunahing palatandaan ng pagbabago sa pagitan ng mga panahong amihan at habagat ay ang pagbabago ng direksiyon ng hangin. Sa karamihan ng mga taon, biglaan ang pagbabagong ito at maaaring mangyari sa loob lamang ng magdamag. Sa ilang taon naman, may panahong humigit-kumulang isa hanggang dalawang linggo kung kailan nagpapalit-palit ang direksiyon ng hangin sa pagitan ng padron ng amihan at habagat nang ilang ulit bago tuluyang magtakda ang bagong padron ng panahon.

Naiiugnay ang malamig na panahon tuwing may amihan sa panahon ng [[Kapaskuhan]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Roxas |first=Pathricia Ann V. |date=2017-10-30 |title=Pagasa: ‘Amihan’ is here |url=https://newsinfo.inquirer.net/941464/weather-hanging-amihan-northeast-wind-northeast-monsoon-cold-air-dry-air-pagasa |access-date=2026-06-24 |website=INQUIRER.net |language=en}}&lt;/ref&gt;

Si [[Amihan (mitolohiya)|Amihan]] ay ang personipikasyon ng Hilagang-Silangang Hangin sa [[mitolohiyang Pilipino]]. Sa isang salaysay, umibig si Habagat kay Amihan at nakipagpaligsahan sa iba pang mga diyos ng hangin, kabilang ang kaniyang pinakamabangis na karibal na si Buhawi, sa isang paligsahan ng bilis at lakas. Matapos magwagi, dinala niya si Amihan sa Himpapawiran, kung saan silang dalawa ay magkasamang naghari.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Ajdukovic |first=Aleksandrija |date=2015 |title=Death: From taboo to popular culture |url=https://doi.org/10.5937/kultura1546264a |journal=Kultura |issue=146 |pages=264–274 |doi=10.5937/kultura1546264a |issn=0023-5164|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |author=The Ang Ink Artists Collective |title=Amazing Beasts of Philippine Mythology: When You Have to Say: Excuse Me, Mister Monster Sir! (Bilingual English and Filipino Texts) |date=2024 |publisher=Tuttle Publishing |isbn=978-0-8048-5667-6 |edition=1st |location=La Vergne}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ellen |date=2020-11-30 |title=Surprise tropical gift: Amihan in the Visayas |url=https://www.earthvagabonds.com/surprise-tropical-gift-amihan-in-the-visayas/ |access-date=2025-03-15 |website=Earth Vagabonds |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-08-20 |title=Habagat, the Angry God |url=https://wordweaver32menona.wordpress.com/2013/08/20/habagat-the-angry-god/ |access-date=2025-03-15 |website=WordWeaver |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Paule-Diaz |first=Edna |title=Gardo and the challenge of being bad |url=https://www.philstar.com/entertainment/2006/02/06/320281/gardo-and-challenge-being-bad |access-date=2025-03-15 |website=Philstar.com}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
* [[Balaklaot]]
* [[Habagat]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Kalikasan]]
[[Kategorya:Ekolohiya]]
[[Kategorya:Panahon]]</text>
      <sha1>52edr5ned2hbztggvpyndyn1zwl6mdw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213058</id>
      <parentid>2213057</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:23:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5382" sha1="jj7isw13bb5658vbee34rt6vss33emr" xml:space="preserve">{{for|diyosa ng mitolohiya|Amihan (mitolohiya)}}
{{for|karakter sa Encatandia|Amihan (Encantadia)}}
Sa Pilipinas, ang '''amihan''' ay tumutukoy sa panahong pinangingibabawan ng mga umiiral na hangin o ''trade wind'', na nararanasan sa bansa bilang malamig na hanging hilagang-silangan ''monsoon'' o [[balaklaot]].&lt;ref name=&quot;L_EnglishDict&quot; /&gt; Nagmumula ang malamig at tuyong hangin mula sa [[Siberya]] at [[Tsina]] na umiihip tungo sa [[Timog-silangang Asya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cotejo |first=Honey I. |date=2023-10-21 |title=Amihan season underway |url=https://www.sunstar.com.ph/cebu/amihan-season-underway |access-date=2026-06-24 |website=SunStar Publishing Inc. |language=en}}&lt;/ref&gt; May mga hudyat sa pagdating ng amihan kabilang ang mataas na presyon ng lugar.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Flores |first=Helen |date=Oktubre 22, 2018 |title=PAGASA: Cool amihan winds coming |url=https://www.philstar.com/headlines/2018/10/22/1862049/pagasa-cool-amihan-winds-coming |access-date=2026-06-24 |website=Philstar.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ito ay nailalarawan ng katamtamang [[temperatura]], kakaunti o walang [[pag-ulan]] sa gitnang at kanlurang bahagi ng [[Luzon]] at [[Kabisayaan]], at nangingibabaw na hanging nagmumula sa silangan. Sa silangang baybayin ng Luzon, nagdudulot ito ng [[ambon]] at pabugso-bugsong pag-ulan. Mas mahina ang epekto nito sa [[Mindanao]] kumpara sa mga hilagang bahagi ng bansa.

Bilang pangkalahatang tuntunin, ang padron ng panahon ng amihan sa Pilipinas ay nagsisimula sa kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Oktubre o Nobyembre at nagtatapos sa Marso o kalagitnaan ng Abril. Gayunman, maaaring magbago nang malaki ang panahon ng pagsisimula at pagtatapos nito sa bawat taon.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Philippines : Weather |url=http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910081053/http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |archive-date=2017-09-10 |access-date=2013-06-28 |publisher=Lonely Planet |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa natitirang bahagi ng taon, nararanasan ng Pilipinas ang hanging kanluran o timog-kanluran na balaklaot,&lt;ref name=&quot;L_EnglishDict&quot;&gt;{{cite book |last=English |first=Fr. Leo James |title=Tagalog-English Dictionary |publisher=Congregation of the Most Holy Redeemer |year=2004 |isbn=971-08-4357-5 |location=Manila |pages= |doi= |authorlink=}}&lt;/ref&gt; na tinatawag na [[habagat]]. Karaniwang nagsisimula ito sa kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Mayo o Hunyo at nagtatapos sa Oktubre. Ang panahon ng habagat ay nailalarawan ng mainit at maalinsangang panahon, madalas na malalakas na pag-ulan, at nangingibabaw na hanging nagmumula sa kanlurang bahagi.

Ang pangunahing palatandaan ng pagbabago sa pagitan ng mga panahong amihan at habagat ay ang pagbabago ng direksiyon ng hangin. Sa karamihan ng mga taon, biglaan ang pagbabagong ito at maaaring mangyari sa loob lamang ng magdamag. Sa ilang taon naman, may panahong humigit-kumulang isa hanggang dalawang linggo kung kailan nagpapalit-palit ang direksiyon ng hangin sa pagitan ng padron ng amihan at habagat nang ilang ulit bago tuluyang magtakda ang bagong padron ng panahon.

Naiiugnay ang malamig na panahon tuwing may amihan sa panahon ng [[Kapaskuhan]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Roxas |first=Pathricia Ann V. |date=2017-10-30 |title=Pagasa: ‘Amihan’ is here |url=https://newsinfo.inquirer.net/941464/weather-hanging-amihan-northeast-wind-northeast-monsoon-cold-air-dry-air-pagasa |access-date=2026-06-24 |website=INQUIRER.net |language=en}}&lt;/ref&gt;

Si [[Amihan (mitolohiya)|Amihan]] ay ang personipikasyon ng Hilagang-Silangang Hangin sa [[mitolohiyang Pilipino]]. Sa isang salaysay, umibig si Habagat kay Amihan at nakipagpaligsahan sa iba pang mga diyos ng hangin, kabilang ang kaniyang pinakamabangis na karibal na si Buhawi, sa isang paligsahan ng bilis at lakas. Matapos magwagi, dinala niya si Amihan sa Himpapawiran, kung saan silang dalawa ay magkasamang naghari.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Ajdukovic |first=Aleksandrija |date=2015 |title=Death: From taboo to popular culture |url=https://doi.org/10.5937/kultura1546264a |journal=Kultura |issue=146 |pages=264–274 |doi=10.5937/kultura1546264a |issn=0023-5164|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |author=The Ang Ink Artists Collective |title=Amazing Beasts of Philippine Mythology: When You Have to Say: Excuse Me, Mister Monster Sir! (Bilingual English and Filipino Texts) |date=2024 |publisher=Tuttle Publishing |isbn=978-0-8048-5667-6 |edition=1st |location=La Vergne|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ellen |date=2020-11-30 |title=Surprise tropical gift: Amihan in the Visayas |url=https://www.earthvagabonds.com/surprise-tropical-gift-amihan-in-the-visayas/ |access-date=2025-03-15 |website=Earth Vagabonds |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-08-20 |title=Habagat, the Angry God |url=https://wordweaver32menona.wordpress.com/2013/08/20/habagat-the-angry-god/ |access-date=2025-03-15 |website=WordWeaver |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Paule-Diaz |first=Edna |title=Gardo and the challenge of being bad |url=https://www.philstar.com/entertainment/2006/02/06/320281/gardo-and-challenge-being-bad |access-date=2025-03-15 |website=Philstar.com}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
* [[Balaklaot]]
* [[Habagat]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Kalikasan]]
[[Kategorya:Ekolohiya]]
[[Kategorya:Panahon]]</text>
      <sha1>jj7isw13bb5658vbee34rt6vss33emr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213059</id>
      <parentid>2213058</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5380" sha1="2cqc5o7d95zzfzzh84663phyw98kocn" xml:space="preserve">{{for|diyosa ng mitolohiya|Amihan (mitolohiya)}}
{{for|karakter sa Encatandia|Amihan (Encantadia)}}
Sa Pilipinas, ang '''amihan''' ay tumutukoy sa panahong pinangingibabawan ng mga umiiral na hangin o ''trade wind'', na nararanasan sa bansa bilang malamig na hanging hilagang-silangan ''monsoon'' o [[balaklaot]].&lt;ref name=&quot;L_EnglishDict&quot; /&gt; Nagmumula ang malamig at tuyong hangin mula sa [[Siberya]] at [[Tsina]] na umiihip tungo sa [[Timog-silangang Asya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cotejo |first=Honey I. |date=2023-10-21 |title=Amihan season underway |url=https://www.sunstar.com.ph/cebu/amihan-season-underway |access-date=2026-06-24 |website=SunStar Publishing Inc. |language=en}}&lt;/ref&gt; May mga hudyat sa pagdating ng amihan kabilang ang mataas na presyon ng lugar.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Flores |first=Helen |date=Oktubre 22, 2018 |title=PAGASA: Cool amihan winds coming |url=https://www.philstar.com/headlines/2018/10/22/1862049/pagasa-cool-amihan-winds-coming |access-date=2026-06-24 |website=Philstar.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ito ay nailalarawan ng katamtamang [[temperatura]], kakaunti o walang [[pag-ulan]] sa gitnang at kanlurang bahagi ng [[Luzon]] at [[Kabisayaan]], at nangingibabaw na hanging nagmumula sa silangan. Sa silangang baybayin ng Luzon, nagdudulot ito ng [[ambon]] at pabugso-bugsong pag-ulan. Mas mahina ang epekto nito sa [[Mindanao]] kumpara sa mga hilagang bahagi ng bansa.

Bilang pangkalahatang tuntunin, ang padron ng panahon ng amihan sa Pilipinas ay nagsisimula sa kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Oktubre o Nobyembre at nagtatapos sa Marso o kalagitnaan ng Abril. Gayunman, maaaring magbago nang malaki ang panahon ng pagsisimula at pagtatapos nito sa bawat taon.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Philippines : Weather |url=http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910081053/http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |archive-date=2017-09-10 |access-date=2013-06-28 |publisher=Lonely Planet |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa natitirang bahagi ng taon, nararanasan ng Pilipinas ang hanging kanluran o timog-kanluran na balaklaot,&lt;ref name=&quot;L_EnglishDict&quot;&gt;{{cite book |last=English |first=Fr. Leo James |title=Tagalog-English Dictionary |publisher=Congregation of the Most Holy Redeemer |year=2004 |isbn=971-08-4357-5 |location=Manila |pages= |doi= |authorlink=}}&lt;/ref&gt; na tinatawag na [[habagat]]. Karaniwang nagsisimula ito sa kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Mayo o Hunyo at nagtatapos sa Oktubre. Ang panahon ng habagat ay nailalarawan ng mainit at maalinsangang panahon, madalas na malalakas na pag-ulan, at nangingibabaw na hanging nagmumula sa kanlurang bahagi.

Ang pangunahing palatandaan ng pagbabago sa pagitan ng mga panahong amihan at habagat ay ang pagbabago ng direksiyon ng hangin. Sa karamihan ng mga taon, biglaan ang pagbabagong ito at maaaring mangyari sa loob lamang ng magdamag. Sa ilang taon naman, may panahong humigit-kumulang isa hanggang dalawang linggo kung kailan nagpapalit-palit ang direksiyon ng hangin sa pagitan ng padron ng amihan at habagat nang ilang ulit bago tuluyang magtakda ang bagong padron ng panahon.

Naiiugnay ang malamig na panahon tuwing may amihan sa panahon ng [[Kapaskuhan]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Roxas |first=Pathricia Ann V. |date=2017-10-30 |title=Pagasa: ‘Amihan’ is here |url=https://newsinfo.inquirer.net/941464/weather-hanging-amihan-northeast-wind-northeast-monsoon-cold-air-dry-air-pagasa |access-date=2026-06-24 |website=INQUIRER.net |language=en}}&lt;/ref&gt;

Si [[Amihan (mitolohiya)|Amihan]] ay ang personipikasyon ng Hilagang-Silangang Hangin sa [[mitolohiyang Pilipino]]. Sa isang salaysay, umibig si Habagat kay Amihan at nakipagpaligsahan sa iba pang mga diyos ng hangin, kabilang ang kaniyang pinakamabangis na karibal na si Buhawi, sa isang paligsahan ng bilis at lakas. Matapos magwagi, dinala niya si Amihan sa Himpapawiran, kung saan silang dalawa ay magkasamang naghari.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Ajdukovic |first=Aleksandrija |date=2015 |title=Death: From taboo to popular culture |url=https://doi.org/10.5937/kultura1546264a |journal=Kultura |issue=146 |pages=264–274 |doi=10.5937/kultura1546264a |issn=0023-5164|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |author=The Ang Ink Artists Collective |title=Amazing Beasts of Philippine Mythology: When You Have to Say: Excuse Me, Mister Monster Sir! (Bilingual English and Filipino Texts) |date=2024 |publisher=Tuttle Publishing |isbn=978-0-8048-5667-6 |edition=1 |location=La Vergne|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ellen |date=2020-11-30 |title=Surprise tropical gift: Amihan in the Visayas |url=https://www.earthvagabonds.com/surprise-tropical-gift-amihan-in-the-visayas/ |access-date=2025-03-15 |website=Earth Vagabonds |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-08-20 |title=Habagat, the Angry God |url=https://wordweaver32menona.wordpress.com/2013/08/20/habagat-the-angry-god/ |access-date=2025-03-15 |website=WordWeaver |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Paule-Diaz |first=Edna |title=Gardo and the challenge of being bad |url=https://www.philstar.com/entertainment/2006/02/06/320281/gardo-and-challenge-being-bad |access-date=2025-03-15 |website=Philstar.com}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
* [[Balaklaot]]
* [[Habagat]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Kalikasan]]
[[Kategorya:Ekolohiya]]
[[Kategorya:Panahon]]</text>
      <sha1>2cqc5o7d95zzfzzh84663phyw98kocn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213060</id>
      <parentid>2213059</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:25:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5392" sha1="16tor8ro6iuz19ejw9f4dvsh7w13kj9" xml:space="preserve">{{for|diyosa ng mitolohiya|Amihan (mitolohiya)}}
{{for|karakter sa Encatandia|Amihan (Encantadia)}}
Sa Pilipinas, ang '''amihan''' ay tumutukoy sa panahong pinangingibabawan ng mga umiiral na hangin o ''trade wind'', na nararanasan sa bansa bilang malamig na hanging hilagang-silangan ''monsoon'' o [[balaklaot]].&lt;ref name=&quot;L_EnglishDict&quot; /&gt; Nagmumula ang malamig at tuyong hangin mula sa [[Siberya]] at [[Tsina]] na umiihip tungo sa [[Timog-silangang Asya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cotejo |first=Honey I. |date=2023-10-21 |title=Amihan season underway |url=https://www.sunstar.com.ph/cebu/amihan-season-underway |access-date=2026-06-24 |website=SunStar Publishing Inc. |language=en}}&lt;/ref&gt; May mga hudyat sa pagdating ng amihan kabilang ang mataas na presyon ng lugar.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Flores |first=Helen |date=Oktubre 22, 2018 |title=PAGASA: Cool amihan winds coming |url=https://www.philstar.com/headlines/2018/10/22/1862049/pagasa-cool-amihan-winds-coming |access-date=2026-06-24 |website=Philstar.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ito ay nailalarawan ng katamtamang [[temperatura]], kakaunti o walang [[pag-ulan]] sa gitnang at kanlurang bahagi ng [[Luzon]] at [[Kabisayaan]], at nangingibabaw na hanging nagmumula sa silangan. Sa silangang baybayin ng Luzon, nagdudulot ito ng [[ambon]] at pabugso-bugsong pag-ulan. Mas mahina ang epekto nito sa [[Mindanao]] kumpara sa mga hilagang bahagi ng bansa.

Bilang pangkalahatang tuntunin, ang padron ng panahon ng amihan sa Pilipinas ay nagsisimula sa kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Oktubre o Nobyembre at nagtatapos sa Marso o kalagitnaan ng Abril. Gayunman, maaaring magbago nang malaki ang panahon ng pagsisimula at pagtatapos nito sa bawat taon.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Philippines : Weather |url=http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910081053/http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |archive-date=2017-09-10 |access-date=2013-06-28 |publisher=Lonely Planet |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa natitirang bahagi ng taon, nararanasan ng Pilipinas ang hanging kanluran o timog-kanluran na balaklaot,&lt;ref name=&quot;L_EnglishDict&quot;&gt;{{cite book |last=English |first=Fr. Leo James |title=Tagalog-English Dictionary |publisher=Congregation of the Most Holy Redeemer |year=2004 |isbn=971-08-4357-5 |location=Manila |pages= |doi= |authorlink=}}&lt;/ref&gt; na tinatawag na [[habagat]]. Karaniwang nagsisimula ito sa kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Mayo o Hunyo at nagtatapos sa Oktubre. Ang panahon ng habagat ay nailalarawan ng mainit at maalinsangang panahon, madalas na malalakas na pag-ulan, at nangingibabaw na hanging nagmumula sa kanlurang bahagi.

Ang pangunahing palatandaan ng pagbabago sa pagitan ng mga panahong amihan at habagat ay ang pagbabago ng direksiyon ng hangin. Sa karamihan ng mga taon, biglaan ang pagbabagong ito at maaaring mangyari sa loob lamang ng magdamag. Sa ilang taon naman, may panahong humigit-kumulang isa hanggang dalawang linggo kung kailan nagpapalit-palit ang direksiyon ng hangin sa pagitan ng padron ng amihan at habagat nang ilang ulit bago tuluyang magtakda ang bagong padron ng panahon.

Naiiugnay ang malamig na panahon tuwing may amihan sa panahon ng [[Kapaskuhan]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Roxas |first=Pathricia Ann V. |date=2017-10-30 |title=Pagasa: ‘Amihan’ is here |url=https://newsinfo.inquirer.net/941464/weather-hanging-amihan-northeast-wind-northeast-monsoon-cold-air-dry-air-pagasa |access-date=2026-06-24 |website=INQUIRER.net |language=en}}&lt;/ref&gt;

Si [[Amihan (mitolohiya)|Amihan]] ay ang personipikasyon ng Hilagang-Silangang Hangin sa [[mitolohiyang Pilipino]]. Sa isang salaysay, umibig si Habagat kay Amihan at nakipagpaligsahan sa iba pang mga diyos ng hangin, kabilang ang kaniyang pinakamabangis na karibal na si Buhawi, sa isang paligsahan ng bilis at lakas. Matapos magwagi, dinala niya si Amihan sa Himpapawiran, kung saan silang dalawa ay magkasamang naghari.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Ajdukovic |first=Aleksandrija |date=2015 |title=Death: From taboo to popular culture |url=https://doi.org/10.5937/kultura1546264a |journal=Kultura |issue=146 |pages=264–274 |doi=10.5937/kultura1546264a |issn=0023-5164|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |author=The Ang Ink Artists Collective |title=Amazing Beasts of Philippine Mythology: When You Have to Say: Excuse Me, Mister Monster Sir! (Bilingual English and Filipino Texts) |date=2024 |publisher=Tuttle Publishing |isbn=978-0-8048-5667-6 |edition=1 |location=La Vergne|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ellen |date=2020-11-30 |title=Surprise tropical gift: Amihan in the Visayas |url=https://www.earthvagabonds.com/surprise-tropical-gift-amihan-in-the-visayas/ |access-date=2025-03-15 |website=Earth Vagabonds |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-08-20 |title=Habagat, the Angry God |url=https://wordweaver32menona.wordpress.com/2013/08/20/habagat-the-angry-god/ |access-date=2025-03-15 |website=WordWeaver |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Paule-Diaz |first=Edna |title=Gardo and the challenge of being bad |url=https://www.philstar.com/entertainment/2006/02/06/320281/gardo-and-challenge-being-bad |access-date=2025-03-15 |website=Philstar.com|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
* [[Balaklaot]]
* [[Habagat]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Kalikasan]]
[[Kategorya:Ekolohiya]]
[[Kategorya:Panahon]]</text>
      <sha1>16tor8ro6iuz19ejw9f4dvsh7w13kj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagboykot sa mga gawang-Tsina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>242712</id>
    <revision>
      <id>2213192</id>
      <parentid>1977215</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:33:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11467" sha1="e6n4oc2txf5mhgreynk0btigd6nov1l" xml:space="preserve">[[Talaksan:FreeTibet Boycott Chinese products.png|thumb|300px|Malimit gamitin ang islogan na &quot;''Boycott Chinese products''&quot; sa [[Internet]]. Ang larawan sa itaas ay nanawagan para sa kalayaan ng [[Tibet]].]]

Maraming kampanya ang isinagawa sa iba't ibang panig ng mundo para ipanawagan ang '''[[Boykot|pagboykot]] sa mga gawang-Tsina'''. Madalas, itinuturo ang dahilan sa di umano'y mababang kalidad ng mga produkto (sa kolokyal na usapan, ''made in China''), mga isyu sa [[Karapatang pantao|karapatang-pantao]], mga awayan sa teritoryo, suporta para sa mga kilusang gustong humiwalay sa Tsina, hanggang sa mga pagtanggi sa mga bagay na may kinalaman ang Tsina, tulad ng palpak na pamamahala ng gobyerno nito sa [[pandemya ng COVID-19]].

Ipinapanawagan ang pagboykot sa mga gawang-Tsina sa mga bansang tulad ng [[India]], [[Pilipinas]], at [[Vietnam]], gayundin sa mga kilusang gustong humiwalay sa Tsina. Mahirap ang tunay na pagboykot sa gawang-Tsina, dahil na rin sa katotohanang maraming mga produkto ang ginagawa at iniluluwas ng Tsina sa iba't ibang panig ng mundo, at marami sa mga Tsino ang may hawak o may kontrol sa mga kumpanyang di-Tsino.

==Mga dahilan==
[[Talaksan:Vietnamese anti-Chinese protests in Hanoi.jpg|thumb|left|Bagamat isa ring [[Komunismo|komunistang]] bansa, malawak ang mga protestang kontra-Tsina ang nagaganap sa [[Vietnam]]. Ang larawan sa itaas ay isang protesta sa Hanoi.]]
Ang [[Tsina]] ay ang pinakamalaking bansa sa mundo batay sa populasyon, at pangatlong pinakamalaki ayon sa teritoryo. Nagsasalo ito ng iisang hangganan ng ilan sa ibang mga bansa.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html | title = The World Factbook | author =  | date =  | accessdate = October 22, 2014 | publisher =  | language =  | archive-date = Oktubre 13, 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161013030611/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011073205/https://www.cia.gov/library//publications/the-world-factbook/geos/ch.html |date=Oktubre 11, 2016 }}&lt;/ref&gt; Sa buong [[Kasaysayan ng Tsina|kasaysayan]] nito, nasangkot ito sa mga alitan ng teritoryo sa pagitan nito at ng mga kalapit-bansa nito.&lt;ref name=&quot;xiaobing&quot;&gt;Xiaobing Li (2012). ''China at War: An Encyclopedia''. Publisher ABC-CLIO. {{ISBN|1598844156}}. Preface XV.&lt;/ref&gt; Dahil nasa sentro ng Asya, nagtangka ang ilang mga emperador na Tsino na palawakin ang kanilang mga imperyo sa pamamagitan ng [[Talaan ng mga digmaan at labanang Tsino|pakikidigma]] noong panahon ng mga dinastiya. At sa kasalukuyan, sangkot ang bansa sa mga usaping alitan ng teritoryo at hangganan ng mga bansa tulad ng [[Vietnam]] at [[Pilipinas]] ukol sa mga pulo at bahura sa [[Dagat Timog Tsina]] at ng [[India]] ukol sa lalawigan ng [[Arunachal Pradesh]] na inaangkin nito. Gayon din, may maraming mga pinagtatalunang pambansang interest at polisiya sa pagitan ng Tsina at ibang mga bansa, tulad ng mga alitan sa pagitan ng ibang mga bansa at Tsina at ng mga ka-alyando nito. Bilang bunga ng mga alitang ito, may pagtutol laban sa Tsina sa pagitan ng mga hangganang bansa nito, at ang mga panawagan sa pagboboykoteo ng mga produktong Intsik ay nagmumula sa naiwang galit dulot ng mga alitan sa mga hangganan.

Noong 1949, nakuha ng [[Partido Komunista ng Tsina|mga komunistang Tsino]] ang pamamahala ng Tsina.&lt;ref&gt;Mikhail Iosifovich Sladkovskiĭ (1966). ''History of Economic Relations Between Russia and China''. Publisher Transaction Publishers. {{ISBN|1412825199}}. Page 236.&lt;/ref&gt; Mula noong dekada-1980, naging isa sa unang mga prayoridad ng mga pinuno ng bansa ang pagpapaunlad ng ekonomiya.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.japantimes.co.jp/opinion/2008/11/11/commentary/china-japan-can-help-by-helping-themselves/#.VEbqR_msWvM | title = China, Japan can help by helping themselves | author =  | date =  | accessdate = October 22, 2014 | publisher =  | language = }}&lt;/ref&gt; Kadalasang nakagagawa ang mga kompanyang Tsino ng mga produktong nababagay sa mga inaasahan sa pamilihan; kaya maaaring hindi mataas ang kalidad ng mga produktong Intsik&lt;ref&gt;Pula, Gabor&amp; Santabárbara, Daniel (March 2011). [http://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/scpwps/ecbwp1310.pdf Is China climbing up the quality ladder? Estimating cross country differences in product quality using Eurostat's COMEXT trade database]. WORKING PAPER SERIES.&lt;/ref&gt; kapag ninanais ng mga konsyumer ang mababang presyo.

Isang maaaring dahilan sa paglikha ng mga produktong mababa ang kalidad ang [[labis na pagdami ng populasyon ng tao]]. Ilang mga kompanya ay hindi kayang makahanap ng sapat na hilaw na materyales na kinakailangan sa paggawa ng mga produktong naglilingkod sa mga pangangailangan ng mga konsyumer, at sa halip ay nakagagawa ng mga bersiyong gawa sa mas-mura o mas-mababang kalidad na materyal. Sa pagkakataong ito, maaaring kulang din sa kapital, kasanayang pangalalang, at lakas sa pagbebenta sa pamilihan (''marketing power'') ang mga kompanya at negosyo, kaya nahahahantong lamang ito sa mga huwad o pekeng produkto. Maraming walang etikang mga kompanyang Intsik ay nakagawa ng mga huwad na produkto upang magkaroon ng mataas na kita. Kung minsan, nakokopya ang mga produkto ng mga tanyag na korporasyon tulad ng [[Apple Inc.|Apple]], [[Hyatt]] at [[Starbucks]].&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.theguardian.com/world/2012/oct/17/china-fake-apple-shops-romney | title = China's fake Apple shops point to impatience for the newest products | author =  | date =  | accessdate = October 24, 2014 | publisher = the Guardian | language = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.forbes.com/sites/michaelzakkour/2014/04/30/copycat-china-still-a-problem-for-brands-chinas-future-just-ask-apple-hyatt-starbucks/ | title = Copycat China Still A Problem For Brands &amp;amp; China's Future: Just Ask Apple, Hyatt &amp;amp; Starbucks | author =  | date =  | accessdate = October 24, 2014 | publisher = Forbes | language = }}&lt;/ref&gt;

Gayunpaman, kung titingnan ang kalagayan ayon sa konteksto ng kasaysayan, maaaring pagtalunan ito bilang isang karaniwang transisyon sa paggawa, sapagkat ang yugto ng paggawa ng mga produktong huwad at mababa ang kalidad ay hindi bukod-tangi sa Tsina, dahil nakaranas din ng kahalintulad na yugtong ekonomiko ang mga bansang [[Hapon]], [[Timog Korea]], at [[Taiwan]].&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.nytimes.com/1994/10/09/arts/made-in-japan-without-the-inferiority-complex.html | title = 'Made in Japan' (Without the Inferiority Complex) | author = Rita Reif | date = October 9, 1994 | accessdate = July 15, 2016 | publisher = The New York Times | language = English}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last1 = Levy | first1 = Sidney | last2 = Rook | first2 = Dennis | date = 1999 | title = Brands, Consumers, Symbols and Research: Sidney J Levy on Marketing | url = https://archive.org/details/brandsconsumerss0000levy | isbn = 0761916970 | page = [https://archive.org/details/brandsconsumerss0000levy/page/167 167]}}&lt;/ref&gt; Kapag isasaisip ang nabanggit na impormasyon, maaaring mapansin na para bagang pataas ang kalakaran sa kalagayan ng paggawa sa Tsina, kalakip ng mga de-kalidad na mga produkto mula sa mga kompanyang Tsino tulad ng [[Huawei]], [[Lenovo]], at [[DJI (kompanya)|DJI]] nitong nakaraang mga taon.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.huffingtonpost.com/2013/06/12/made-in-china_n_3423048.html | title = ‘Made In China’ Evolves As Chinese Manufacturers Fight To Shed Poor Reputation | author = Kim Bhasin | date = June 12, 2013 | accessdate = July 15, 2016 | publisher = The Huffington Post | language = English}}&lt;/ref&gt;

Itinuturing na isang malakas na hudyat at kasuduklan sa mababang antas ng [[kaligtasan sa pagkain]] sa Tsina ang naganap na [[iskandalo sa gatas sa Tsina ng 2008]], kung saang maraming mga [[gatas]] ay mayroong ''[[melamine]]'' at nakaapekto ito ng libu-libong mga mamamayan, at dahil diyan maraming mga magulang na Tsino ay hindi nagtitiwala sa mga produktong gatas na Intsik.&lt;ref&gt;[http://www.eeo.com.cn/ens/2013/0613/245231.shtml Why it’s Still So Hard to Find Safe Baby Formula] By Qi Yue (启越) [[The Economic Observer|The Economic Observer Online]] 2013-06-13 17:44&lt;/ref&gt; Nitong nakaraang mga taon, inihayag ng pamahalaan ng Tsina na gumagawa sila ng mga hakbang upang maiayos ang mga produktong pagkain na may pinagdududahang kaligtasan at antas ng kalidad.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.brookings.edu/blogs/up-front/posts/2016/05/13-food-safety-china-fu | author = Lin Fu | date = May 13, 2016 | title = What China's new food safety law might mean for consumers and businesses | accessdate = July 15, 2016 | language = English}}&lt;/ref&gt;

==Mga bansa==

===Pilipinas===
Maraming mga kampanyang pambuong bansa na naghihikayat ng pagboboykoteo ng mga produktong Intsik ang isinagawa ng iba't-ibang mga pangkat, dahil sa usapin ng pag-aangkin ng Tsina ng mga pulo at bahura sa [[Dagat Luzon]] sa loob ng [[eksklusibong sonang ekonomiko ng Pilipinas]].&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://ph.news.yahoo.com/filipino-vietnamese-americans-call-boycott-made-china-products-091003080.html | title = Filipino, Vietnamese Americans call for boycott of 'Made in China' products | author = News Desk in Washington/Philippine Daily Inquirer | date =  | accessdate = October 19, 2014 | publisher = Yahoo News Philippines | language =  | archive-date = Oktubre 19, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141019183920/https://ph.news.yahoo.com/filipino-vietnamese-americans-call-boycott-made-china-products-091003080.html | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019183920/https://ph.news.yahoo.com/filipino-vietnamese-americans-call-boycott-made-china-products-091003080.html |date=Oktubre 19, 2014 }}&lt;/ref&gt; Sinuportahan ni Gobernador [[Joey Salceda]] ng [[Albay]] ang mga mamamayan sa pagboboykoteo ng mga Tsinong produkto hinggil sa pagtatalo sa [[Kapuluang Spratly]] at sa [[Kulumpol ng Panatag]] (o Kulumpol ng Scarborough) nang naganap ang [[Di-pagkakasundo sa Kulumpul ng Scarborough]] noong 2012.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://news.asiaone.com/News/Latest+News/Asia/Story/A1Story20110613-283760.html | title = Philippine governor calls for boycott of 'Made in China' products | author =  | date =  | accessdate = October 19, 2014 | publisher =  | language =  | archive-url = https://web.archive.org/web/20141021160008/http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20110613-283760.html | archive-date = October 21, 2014 | dead-url = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021160008/http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20110613-283760.html |date=Oktubre 21, 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://globalnation.inquirer.net/37179/albay-gov-renews-call-for-boycott-of-china-products/ | title = Albay gov renews call for boycott of China  products | author =  | date =  | accessdate = October 20, 2014 | publisher =  | language = }}&lt;/ref&gt;

==Talababa==
* '''A''' {{Note|Iboykoteho}} Ang salitang &quot;iboykoteho&quot; bilang salitang [[Wikang Tagalog|Tagalog]]/[[Wikang Filipino|Filipino]] ng &quot;''boycott''&quot; ay ayon sa: pahina 22 ng ''English-Tagalog, Tagalog-English Dictionary'', ni Marissa R. Enriquez, inilathala ng Amos Books, Inc., 1157 Abenida Quezon, Lungsod Quezon - ISBN 971-0324-24-1

==Mga Sanggunian ==
{{reflist|2}}

[[Kategorya:Mga pagboykoteo ng mga bansa]]
[[Kategorya:Sentimiyentong kontra-Tsina]]</text>
      <sha1>e6n4oc2txf5mhgreynk0btigd6nov1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pisikang klasiko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>244321</id>
    <revision>
      <id>2213137</id>
      <parentid>2186404</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4888" sha1="n1viq042hctedhveb66p7v54wlomyif" xml:space="preserve">Ang '''pisikang klasiko''' ay tumutukoy sa mga [[Teoriyang pang-agham|teoryang pang-agham]] sa larangan ng [[pisika]] na hindi kuwantum, o parehong hindi kuwantum at hindi relatibistiko, depende sa konteksto. Sa mga talakayang pangkasaysayan, ang pisikang klasiko ay tumutukoy sa pisika bago ang 1900, samantalang ang pisikang moderno ay tumutukoy sa pisika matapos ang 1900 na kinapapalooban ng mga elemento ng [[Mekanikang quantum|mekanikang kuwantum]] at ng [[teorya ng relatibidad]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Weidner |first1=Richard T. |title=Elementary Modern Physics |url=https://archive.org/details/elementarymodern0000robe |last2=Sells |first2=Robert L. |year=1968 |page=iii |language=en |chapter=Preface}}&lt;/ref&gt;

== Pangkalahatang-ideya ==
Ang klasikal na teorya ay may hindi bababa sa dalawang natatanging kahulugan sa pisika. Maaari itong sumaklaw sa lahat ng mga larangan ng pisika na hindi gumagamit ng mekanikang kwantum, na kinabibilangan ng mekanikang klasiko (gamit ang alinman sa pormulasyong Newtoniyano, Lagrangiyano, o Hamiltoniyano), gayundin ng elektrodinamika at relatibidad na klasiko.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Morin |first=David |url=https://archive.org/details/introductiontocl00mori |title=Introduction to Classical Mechanics |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |isbn=9780521876223 |location=New York |language=en |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Barut |first=Asim O. |title=Electrodynamics and Classical Theory of Fields &amp; Particles |url=https://archive.org/details/electrodynamicsc0000baru_v8o2 |publisher=Dover Publications |year=1980 |isbn=9780486640389 |location=New York |language=en |chapter=Introduction to Classical Mechanics |orig-year=1964}}&lt;/ref&gt; Bilang alternatibo, maaari ring tumukoy ang katawagan sa mga teorya na hindi kuwantum o relatibistiko.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Einstein |first=Albert |author-link=Albert Einstein |title=Relativity |url=https://archive.org/details/relativityspecia0000eins_w5h1 |publisher=Barnes &amp; Noble |others=Robert W. Lawson |year=2004 |isbn=9780760759219 |location=New York |language=en |orig-year=1920}}&lt;/ref&gt;

Depende sa pananaw, kabilang sa mga sangay ng teorya na minsang isinama sa pisikang klasiko ang mga sumusunod:&lt;ref name=&quot;Krane-2019&quot;&gt;{{Cite book |last=Krane |first=Kenneth S. |title=Modern physics |date=2020 |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc |isbn=978-1-119-49548-2 |edition=4 |location=Hoboken, New Jersey |language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|2|q=These three successful theories-mechanics, electromagnetism, and thermodynamics-form the basis for what we call &quot;classical physics.&quot;}}

* Mekanikang klasiko
** Mga batas ng paggalaw ni [[Isaac Newton|Newton]]
** Lagrangiyano at Hamiltoniyanong klasikong pormalismo
* Elektrodinamikang klasiko ([[mga ekwasyon ni Maxwell]])
* Termodinamikang klasiko

== Paghahambing sa makabagong pisika ==
Sa kaibahan sa pisikang klasiko, ang &quot;pisikang moderno&quot; ay karaniwang ginagamit upang tumukoy sa mga rebolusyonaryong pagbabagong nilikha ng pisikang kuwantum at ng teorya ng relatibidad.&lt;ref name=&quot;Krane-2019&quot; /&gt;{{rp|2|q=These three successful theories-mechanics, electromagnetism, and thermodynamics-form the basis for what we call &quot;classical physics.&quot;}}

Maaaring ilarawan ng pisikang klasiko ang isang pisikal na sistema kung natutugunan nito ang mga kundisyong nagbibigay-bisa sa mga batas ng pisikang klasiko.

Sa praktika, ang mga pisikal na bagay mula sa mga mas malaki kaysa [[atomo]] at [[molekula]] hanggang sa makroskopiko at [[Astronomiya|astronomikal]] na mga bagay ay maaaring maunawaan nang mabuti sa pamamagitan ng mekanikong klasiko. Subalit, simula sa antas ng atomo at mas mababa, bumabagsak ang bisa ng mga batas ng pisikang klasiko at karaniwang hindi nagbibigay ng tamang paglalarawan ng [[kalikasan]]. Ang mga [[Elektromagnetismo|elektromagnetikong]] larangan at puwersa ay maaaring mailarawan nang mabuti ng elektrodinamikang klasiko sa mga sukat at lakas ng larangan na sapat na malaki upang ang mga epekto ng mekanikang kuwantum ay maging walang halaga. Hindi tulad ng pisikang kuwantum, ang pisikang klasiko ay karaniwang nailalarawan sa pamamagitan ng prinsipyong ganap na determinismo, bagama’t may umiiral ding mga deterministikong interpretasyon ng mekanikang kwantum.

Mula sa pananaw na ang pisikang klasiko ay hindi relatibistiko, ang mga hula ng pangkalahatan at espesyal na relatibidad ay malaki ang pagkakaiba sa mga klasikal na teorya, partikular hinggil sa paglipas ng panahon, sa [[heometriya]] ng espasyo, sa galaw ng mga katawan sa malayang pagbagsak, at sa paglalakbay ng [[liwanag]]. Sa kasaysayan, sinubukang ipagkasundo ang liwanag sa mekanikang klasiko sa pamamagitan ng pag-aakalang may nakapirming midyum na pinagdadaanan nito, ang eter luminipero, na nang lumaon ay napatunayang hindi umiiral.

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Kasaysayan ng pisika]]
[[Kategorya:Pilosopiya ng pisika]]</text>
      <sha1>n1viq042hctedhveb66p7v54wlomyif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kritikal na pag-iisip</title>
    <ns>0</ns>
    <id>244489</id>
    <revision>
      <id>2213046</id>
      <parentid>2213039</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T12:58:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36595-57</username>
        <id>163317</id>
      </contributor>
      <comment>Kinansela ang pagbabagong 2213039 ni [[Special:Contributions/~2026-36439-10|~2026-36439-10]] ([[User talk:~2026-36439-10|Usapan]]) irrelevant</comment>
      <origin>2213046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1798" sha1="0bla3s3ab75vu4pegyxorttohdlq7hb" xml:space="preserve">Ang '''kritikal na pag-iisip''' o tinatawag ding '''pagsusuring kritikal''' ay ang malinaw at makatuwirang [[kaisipan|pag-iisip]] na kinasasangkutan ng [[pagpuna]]. Nagbabago ang mga detalye nito base sa taong nagbibigay ng kahulugan dito. Ayon kay Barry K. Beyer (1995) ang kritikal na pag-iisip ay ang paggawa ng malinaw at mga makatuwirang panghuhusga. Sa proseso ng pag-iisip ng kritikal, nararapat na pinangangatuwiranan at pinagiisipang mabuti ang mga ideya. Binigyang kahulugan ng The National Council for Excellence in Critical Thinking (Pambansang Konseho para sa Kahusayan sa Kritikal na Pag-iisip) sa [[Estados Unidos]] ang kritikal na pag-iisip bilang isang matalinong proseso ng aktibo at dalubhasang pagpapalagay, pagsasabuhay, pagsusuri, pagbubuo, at o di kaya ang paglilitis ng impormasyong nakalap, o nabuo mula sa, [[obserbasyon]], karanasan, repleksyon, pangangatuwiran, o [[komunikasyon]] bilang gabay sa paniniwala at kilos.

Sa taguring kritikal na pag-iisip, ang [[wikang Ingles|salitang Ingles]] na ''critical'', ([[wikang Griyego|Griyego]] =  κριτικός = kritikos = kritiko) ay galing sa salitang ''critic'' at nagpapahiwatig ng isang puna; pinakikilala nito ang intelektuwal na kapasidad at ang paraan, “ng panghuhusga”, “ng hatol”, “para sa paghuhusga”, at ang pagkakaroon ng, “kakayahang umunawa”.

Ang kritikal na pag-iisip ay tinutukoy ng iba’t ibang kahulugan bilang:

* ang proseso ng aktibo at mahusay pagpapalagay, pagsasabuhay, pagsususri, pagbubuo, at pagtimbang ng impormasyon upang makuha ang isang sagot   konklusyon.
* disiplinadong pag-iisip na malinaw, makatuwiran, bukas ang isip, at may kaukulang ebidensya.
* makatwiran, mapanimding pagiisip na nakatuon sa pagpili kung ano ang paniniwalaan o gagawing kilos.

[[Kaurian:Lohika]]</text>
      <sha1>0bla3s3ab75vu4pegyxorttohdlq7hb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Malayang kalooban</title>
    <ns>0</ns>
    <id>244886</id>
    <revision>
      <id>2213170</id>
      <parentid>2212869</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="243350" sha1="5zo4n5rrnzka06wklm4v0kblqzsdqvx" xml:space="preserve">[[Talaksan:Man considering which of three labeled cups to choose while an opponent looks on.webp|thumb|Isang guhit ng lalaking nag-iisip kung alin sa tatlong basong may tatak ang pipiliin habang pinagmamasdan siya ng kalaban.]]

Ang '''malayang kalooban''' ay karaniwang nauunawaan bilang kakayahan o kapasidad ng tao na (a) pumili sa pagitan ng iba't ibang posibleng hakbang o gawain,sa kalagayang nanaisin niyang gumawa ng iba, magagawa niya ito nang walang pisikal na hadlang,&lt;ref name=&quot;Carus1910&quot;&gt;{{cite book |last=Carus |first=Paul |url=https://archive.org/details/monist09instgoog |title=The Monist |date=1910 |publisher=Open Court Publishing Company |editor=Hegeler, Edward C. |volume=20 |location=Chicago |pages=369 |language=en |chapter=Person and personality |quote=To state it briefly, we define &quot;free will&quot; as a will unimpeded by any compulsion.}}&lt;/ref&gt; (b) magkaroon ng kontrol sa kanilang mga kilos sa paraang kinakailangan para sa pananagutang [[Moralidad|moral]], o (c) maging pangunahing pinagmulan o tagapagpasimula ng kanilang mga kilos.&lt;ref&gt;Michael McKenna and Derk Pereboom, ''Free Will: A Contemporary Introduction'', Routledge, 2016. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Timothy O’Connor and Christopher Franklin, &quot;[https://plato.stanford.edu/archives/win2022/entries/freewill/ Free Will]&quot;, in Edward N. Zalta &amp; Uri Nodelman (pat.), ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'' (Edisyong Taglamig ng 2022). (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kadri Vihvelin, &quot;[https://plato.stanford.edu/archives/fall2022/entries/incompatibilism-arguments/ Arguments for Incompatibilism]&quot;, in Edward N. Zalta &amp; Uri Nodelman (pat.), ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'' (Edisyong Taglagas ng 2022). (sa Ingles)&lt;/ref&gt; May iba't ibang teorya hinggil sa likas na katangian nito, at ang mga aspetong ito ay binibigyang-diin sa iba't ibang paraan batay sa tradisyong [[Pilosopiya|pampilosopiya]]. Kadalasang nakasentro ang mga pagtatalo sa kung paano at kung maaari bang umiral ang ganitong [[kalayaan]] kasabay ng pisikal na [[determinismo]], kaalamang dibino sa hinaharap, at iba pang mga hadlang.

Malapit na kaugnay ng malayang kalooban ang mga konsepto ng pananagutang moral, karapat-dapat sa papuri o parusa, at iba pang mga paghatol na makatuwirang mailapat lamang sa mga kilos na malayang pinili. Kaugnay din ito ng mga konsepto ng payo, panghihikayat, pagmumuni-muni, at pagbabawal. Sa tradisyon, tanging ang mga kilos na ginawa nang may malayang kalooban ang itinuturing na karapat-dapat sa papuri o sisi. Ang tanong kung umiiral ba ang malayang kalooban, at ang mga implikasyon ng pag-iral o kawalan nito, ay kabilang sa mga pinakamatagal nang pinagtatalunang paksa sa pilosopiya.

Ilan sa mga pilosopo at palaisip ay itinuturing ang malayang kalooban bilang kakayahang gumawa ng mga pasyang hindi tinutukoy o hinuhubog ng mga nakaraang pangyayari. Subalit, ipinapalagay ng determinismo na ang daigdig ay pinamumunuan ng mga ugnayang sanhi at bunga, kaya iisa lamang ang posibleng takbo ng mga pangyayari, isang pananaw na salungat sa libertariyanong modelo ng malayang kalooban.&lt;ref name=&quot;Baumeister, R.F 2014. pp. 1-52&quot;&gt;{{Cite book |last1=Baumeister |first1=Roy F. |title=Recent Research on Free Will |last2=Monroe |first2=Andrew E. |year=2014 |isbn=9780128002841 |series=Advances in Experimental Social Psychology |volume=50 |pages=1–52 |language=en |doi=10.1016/B978-0-12-800284-1.00001-1}}&lt;/ref&gt; Natukoy na ng [[sinaunang pilosopiyang Griyego]] ang isyung ito,&lt;ref name=&quot;bobzien1998determinism&quot;&gt;{{Cite book |last=Bobzien |first=Susanne |url=https://books.google.com/books?id=7kmTeOjHIqkC&amp;pg=PR12 |title=Determinism and freedom in Stoic philosophy |date=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-823794-5 |language=en |quote=&quot;...Aristotle and Epictetus: In the latter authors it was the fact that nothing hindered us from doing or choosing something that made us have control over them. In Alexander's account, the terms are understood differently: what makes us have control over things is the fact that we are causally undetermined in our decision and thus can freely decide between doing/choosing or not doing/choosing them.&quot; |access-date=2015-12-09}}&lt;/ref&gt; at nananatili itong pangunahing paksa ng mga pampilosopiyang pagtatalo hanggang sa kasalukuyan. Ang pananaw na nagsasabing hindi maaaring magkasabay na umiral ang malayang kalooban at determinismo ay tinatawag na ''inkompatibilismo'', at saklaw nito ang parehong metapisikal na libertariyanismo (ang paniniwalang mali ang determinismo at sa gayon, posibleng umiral ang malayang kalooban) at determinismong mahigpit  o inkompatibilismong mahigpit (ang paniniwalang totoo ang determinismo at sa gayon, hindi posible ang malayang kalooban). Isa pang anyo ng inkompatibilismo ay ang ilusyonismo o inkompatibilismong mahigpit, na nagsasabing kapwa ang determinismo at hindi determinismong (kawalang-tiyak) pananaw ay hindi tugma sa malayang kalooban, at samakatuwid, hindi ito maaaring umiral anuman ang metapisikal na katotohanan ng determinismo.

Sa kabaligtaran, ang mga kompatibilista ''ay'' naniniwalang maaaring magkasabay na umiral ang malayang kalooban at determinismo. Ang ilang pilosopong kompatibilista (tinatawag ding kompatibilistang mahigpit) ay naniniwalang ''kinakailangan'' ang determinismo mismo upang umiral ang malayang kalooban at ahensiya, dahil may kinalaman ang pagpili sa pagkiling sa isang kilos laban sa iba, na nangangailangan ng pag-unawa sa kung ''papaano'' magiging resulta ng mga pagpipilian.&lt;ref name=&quot;Carnap&quot;&gt;Isang argumento ni Rudolf Carnap na isinalarawan ni: {{cite book |author=C. James Goodwin |url=https://books.google.com/books?id=eNsVUGTMcDoC&amp;pg=PA11 |title=Research In Psychology: Methods and Design |publisher=Wiley |year=2009 |isbn=978-0-470-52278-3 |edition=6 |page=11 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bishop&quot;&gt;{{cite book |author=Robert C Bishop |title=Visions of Discovery: New Light on Physics, Cosmology, and Consciousness |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-0-521-88239-2 |editor=Raymond Y. Chiao |page=603 |chapter=§28.2: Compatibilism and incompatibilism |editor2=Marvin L. Cohen |editor3=Anthony J. Leggett |editor4=William D. Phillips |editor5=Charles L. Harper, Jr. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=BhcpiZN2MOIC&amp;pg=PA603}}&lt;/ref&gt; Sa makabagong pilosopiya, ang mga kompatibilista ang bumubuo sa karamihan ng mga palaisip, at karaniwang itinuturing na isang maling usaping magkasalungat ang pagtatalo sa pagitan ng mga libertariyano at deterministang mahigpit hinggil sa malayang kalooban laban sa determinismo.&lt;ref name=&quot;Richards&quot;&gt;Tingnan, halimbawa, si {{cite book |author=Janet Richards |title=Human Nature After Darwin: A Philosophical Introduction |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=978-0-415-21243-4 |pages=142 ''ff'' |language=en |chapter=The root of the free will problem: kinds of non-existence |chapter-url=https://books.google.com/books?id=6KZ1NZmDGCEC&amp;pg=PT152}}&lt;/ref&gt; May iba't ibang kahulugan ng &quot;malayang kalooban&quot; ang bawat kompatibilista, at dahil dito, iba-iba rin ang itinuturing nilang mga hadlang na may kaugnayan sa isyung ito. Para sa mga klasikong kompatibilista, ang malayang kalooban ay walang iba kundi kalayaan sa pagkilos, at itinuturing na may malayang kalooban ang isang tao kung, sa kalagayang nanaisin niyang gumawa ng iba, magagawa niya ito nang walang pisikal na hadlang. Samantala, maraming makabagong kompatibilista ang tinitingnan ang malayang kalooban bilang sikolohikal na kapasidad, gaya ng kakayahang itutok ang sariling pag-uugali sa paraang tumutugon sa katuwiran o maaaring maparusahan. Mayroon pang ibang pananaw hinggil sa malayang kalooban, may kanya-kanyang diin at pag-aalala ang bawat isa, subalit may iisang pagkakatulad: ang paniniwalang hindi banta ang posibilidad ng pisikal na determinismo sa pag-iral ng malayang kalooban.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=McKenna |first1=Michael |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2015/entries/compatibilism/ |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |last2=Coates |first2=D. Justin |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |year=2015 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |language=en |chapter=Compatibilism |via=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ng malayang kalooban ==
Natukoy na ang suliranin ng malayang kalooban sa sinaunang [[panitikan]] ng pilosopiyang Griyego. Ang kaisipan ng kompatibilistang malayang kalooban ay iniuugnay kina [[Aristoteles]] ([[Ika-4 na dantaon|ika-4 na]] [[Ika-4 na dantaon|dantaon BK]]) at Epikteto ([[Unang dantaon|unang dantaon AD]]): &quot;ang katotohanang walang hadlang sa atin upang gumawa o pumili ng isang bagay ang dahilan kung bakit may kontrol tayo rito.&quot;&lt;ref name=&quot;bobzien1998determinism&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bobzien |first=Susanne |date=2000 |title=Did Epicurus discover the free-will problem? |url=http://philpapers.org/rec/BOBDED |url-status=live |journal=Oxford Studies in Ancient Philosophy |language=en |pages=287–338 |doi=10.1093/oso/9780199242269.003.0008 |isbn=978-0-19-924226-9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908224343/https://philpapers.org/rec/BOBDED |archive-date=2021-09-08 |access-date=2015-12-09}}&lt;/ref&gt; Ayon kay Susanne Bobzien, marahil unang natukoy ang kaisipan ng inkompatibilistang malayang kalooban sa mga akda ni Alehandro ng Aprodisiyas ([[Ika-3 dantaon|ika-3]] [[Ika-3 dantaon|dantaon AD]]): &quot;ang nagbibigay sa atin ng kakayahang kontrolin ang mga bagay ay ang katotohanang hindi itinakda ng mga sanhi ang ating pagpapasya; kaya't malaya nating mapagpapasiyahan kung gagawin o pipiliin natin ang isang bagay, o kung hindi natin ito gagawin o pipiliin.&quot;

Ang katagang &quot;malayang kalooban&quot; (liberum arbitrium) ay ipinakilala sa pilosopiyang Kristiyano noong [[Ika-4 na dantaon|ika-4 na]] [[Ika-4 na dantaon|dantaon AD]]. Tradisyonal itong nangangahulugang (hanggang sa [[Panahon ng Kaliwanagan|panahon ng]] [[Panahon ng Kaliwanagan|Kaliwanagan]]) ang kawalan ng pangangailangan sa kalooban ng tao,&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Schopenhauer |first=A. |title=On the Freedom of the Will |year=1960 |url=https://archive.org/details/essayonfreedomof0000scho |language=en |chapter=What is freedom?}}&lt;/ref&gt; kaya ang pahayag na &quot;malaya ang kalooban&quot; ay nangangahulugang &quot;hindi kailangang maging ganoon ang kalooban.&quot; Ang kahingian o pananaw na ito ay tinanggap ng kapwa mga inkompatibilista at kompatibilista.&lt;ref&gt;Kaya lumitaw ang kaisipan ng kontingensiya bilang ganap na kabaligtaran ng pagkakaroon ng kailangan. Ibig sabihin, kapag ang isang bagay ay itinuturing na nakadepende o umaasa sa ibang bagay, ito ay kontingente at samakatuwid ay hindi kailangan o hindi sapilitan.&lt;/ref&gt;

== Pilosopiyang Silanganin ==
=== Pilosopiyang Budista ===
Tinatanggap ng Budismo ang parehong kalayaan at determinismo (o mga kaisipang kahalintulad nito), subalit sa kabila ng pagtuon nito sa ahensiya ng tao, tinatanggihan nito ang konseptong Kanluranin ng isang ganap na ahente na nagmumula sa panlabas na pinagmulan.&lt;ref name=&quot;Gier&quot;&gt;Gier, Nicholas and Kjellberg, Paul. &quot;[http://www.tomandrodna.com/Nick_Gier/Buddfreewill.pdf Buddhism and the Freedom of the Will: Pali and Mahayanist Responses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809080408/http://www.tomandrodna.com/Nick_Gier/Buddfreewill.pdf|date=2017-08-09}}&quot; in Freedom and Determinism. Campbell, Joseph Keim; O'Rourke, Michael; and Shier, David. 2004. MIT Press (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon kay [[Buda]], &quot;Mayroong malayang pagkilos, mayroong kaparusahan, subalit hindi ko nakikita ang anumang ahente na lumilipat mula sa isang kalipunan ng mga panandaliang elemento patungo sa iba, maliban sa [ugnayan] ng mga elementong iyon.&quot;&lt;ref name=&quot;Gier&quot; /&gt;

Hindi naniniwala ang mga Budista sa ganap na malayang kalooban ni sa determinismo. Itinuturo nila ang isang doktrinang gitna, na tinatawag sa [[Wikang Sanskrito|Sanskrito]] na ''pratītyasamutpāda'', na karaniwang isinasalin bilang &quot;magkaugnay na pinagmulan,&quot; &quot;magkaugnay na paglitaw,&quot; o &quot;paglitaw na may kondisyon.&quot; Itinuturo nito na isang kilos ang bawat bolisyon na may kondisyon bilang bunga ng [[kamangmangan]]. Sa isang bahagi, ipinapahiwatig nito na ang malayang kalooban ay likas na may kondisyon at sa gayon ay hindi ganap na &quot;malaya&quot; sa simula pa lamang.

Kaugnay din ito ng teorya ng [[karma]] sa [[Budismo]]. Subalit, naiiba ang konsepto ng karma ng Budismo sa konsepto ng karma ng [[Hinduismo]]. Sa Budismo, ang ideya ng karma ay hindi ganap na deterministiko. Ang kaisipang Budista tungkol sa karma ay nakatuon sa ugnayan ng sanhi at bunga ng mga moral na kilos sa buhay na ito, samantalang sa Hinduismo, ang karma ay madalas na inuugnay sa pagtatakda ng kapalaran sa mga susunod na buhay.

Itinuturo sa Budismo na ang paniniwala sa ganap na kalayaan sa pagpili (na ang tao ay lubos na malaya sa anumang pasya) ay maling pag-iisip, sapagkat itinatanggi nito ang realidad ng mga pangangailangang pisikal at kalagayan ng tao. Gayundin, maling paniwalaan na ang tao ay walang kakayahang pumili o na itinakda na ang kanyang [[kapalaran]]. Ang pagtanggi sa kalayaan ay katumbas ng pagtanggi sa pagsisikap ng mga Budista na umunlad sa moralidad, sa pamamagitan ng kakayahang malayang pumili ng mahabaging pagkilos.

Ang ''pubbekatahetuvada'', o ang paniniwala na ang lahat ng [[kaligayahan]] at [[pagdurusa]] ay bunga lamang ng mga nagdaang kilos, ay itinuturing na maling pananaw ayon sa mga aral ng Budismo. Dahil tinatanggihan din ng mga Budista ang konsepto ng ahensiya, sarado rin sa kanila ang mga tradisyonal na estratehiya ng mga kompatibilista. Sa halip, ang estratehiyang pampilosopiya ng Budismo ay suriin ang metapisika ng kaugnayang sanhi at bunga.

Noong sinaunang [[Indiya|Indya]], nagkaroon ng mga mainit na pagtatalo ukol sa kalikasan ng kaugnayang sanhi, kung saan ang mga [[Jain]], Nyaya, Samkhya, Cārvāka, at Budista ay may kanya-kanyang pananaw. Sa maraming paraan, ang paninindigang Budista ay mas malapit sa teorya ng kundisyonalidad (''idappaccayatā'') kaysa sa teorya ng kaugnayang sanhi, lalo na ayon sa pagpapaliwanag ni [[Nagarjuna|Nāgārjuna]] sa ''Mūlamadhyamakakārikā''.&lt;ref name=&quot;Gier&quot; /&gt;

=== Pilosopiyang Hindu ===
Ang anim na ortodoksong paaralan ng pag-iisip (''āstika'') sa [[pilosopiyang Hindu]] ay hindi lubos na nagkakaisa sa usapin ng malayang kalooban. Halimbawa, para sa Samkhya, ang materya ay walang anumang kalayaan, at ang kamalayan ay walang kakayahang kontrolin ang pagkakasunod ng mga pangyayari sa [[materya]]. Ang tanging tunay na kalayaan (''kaivalya'') ay ang pagtatamo ng pagkaunawa sa ganap na pagkahiwalay ng materya at ng sarili.&lt;ref name=&quot;koller&quot;&gt;{{Cite book |last1=Koller |first1=J. |title=Asian Philosophies |url=https://archive.org/details/asianphilosophie0000koll |publisher=Prentice Hall |year=2007 |isbn=978-0-13-092385-1 |edition=5 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Para naman sa paaralan ng Yoga, ang Īśvara lamang ang tunay na malaya, at ang hiwalay ang kalayaang ito sa lahat ng [[damdamin]], [[pag-iisip]], kilos, o kalooban, kaya’t hindi ito kalayaang may kinalaman sa kalooban. Ang [[metapisika]] ng Nyaya at Vaisheshika ay malinaw na nagpapahiwatig ng paniniwala sa determinismo, bagaman hindi ito hayagang nagpahayag tungkol sa determinismo o malayang kalooban.&lt;ref name=&quot;koller2&quot;&gt;{{Cite book |last1=Koller |first1=J. |title=Asian Philosophies |url=https://archive.org/details/asianphilosophie0000koll |publisher=Prentice Hall |year=2007 |isbn=978-0-13-092385-1 |edition=5 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Nagbibigay naman ng pananaw mula sa tradisyong Vedantista si [[Swami Vivekananda]] tungkol sa malayang kalooban:
{{quote|&quot;Ang kalooban ay hindi malaya; ito ay isang kaganapang nakatali sa sanhi at bunga, subalit mayroong isang bagay sa likod ng kalooban na tunay na malaya.&quot;&lt;ref name=&quot;viveka&quot;&gt;[[Swami Vivekananda]] (1907) {{cite web |title=Sayings and utterances |url=http://www.ramakrishnavivekananda.info/vivekananda/volume_5/sayings_and_utterances.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110104140451/http://www.ramakrishnavivekananda.info/vivekananda/volume_5/sayings_and_utterances.htm|language=en |archive-date=2011-01-04 |access-date=2010-11-21 |publisher=ramakrishnavivekananda.info}}&lt;/ref&gt;}}
{{quote|&quot;Upang makamit ang kalayaan, kailangan nating lampasan ang mga hangganan ng sansinukob na ito; hindi ito matatagpuan dito.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=VivekaVani |date=2020-12-23 |title=Freedom - Swami Vivekananda |url=https://vivekavani.com/freedom-swami-vivekananda/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250116143346/https://vivekavani.com/freedom-swami-vivekananda/ |archive-date=2025-01-16 |access-date=2025-01-26 |website=VivekaVani |language=en-US}}&lt;/ref&gt;}}
Sa loob ng Vedanta, ipinahayag ni Madhvacharya na ang mga kaluluwa (o kamalayan) ay walang anumang malayang kalooban sapagkat itinakda ni Panginoong [[Vishnu]] ang lahat ng kanilang mga pagkilos.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sarma |first=Deepak |title=An introduction to Mādhva Vedānta |url=https://archive.org/details/introductiontoma0000unse_w7t6 |date=2003 |publisher=Ashgate |isbn=978-0-7546-0637-6 |series=Ashgate world philosophies series |location=Aldershot|language=en |pages=[https://archive.org/details/introductiontoma0000unse_w7t6/page/80 80]}}&lt;/ref&gt;

== Pilosopiyang Kanluranin ==
Ang mga pangunahing tanong ay kung taglay ba natin ang kakayahang kontrolin ang ating mga kilos gaya ng ating nadarama, at kung gayon, anong uri o antas ng kontrol ang ating naipapatupad sa ating kusang-loob na pag-uugali. Ang mga sinaunang suliraning pampilosopiyang ito ay mas nauna pa kaysa sa mga unang [[stoiko]] sa [[Sinaunang Gresya|Gresya]] (halimbawa, si Krisipo), at may ilang makabagong pilosopo na hanggang ngayon ay nababahala sa kakulangan ng pag-unlad sa usaping ito sa loob ng maraming dantaon.&lt;ref name=&quot;Nagel&quot;&gt;{{cite book |author=Thomas Nagel |title=The View From Nowhere |publisher=Oxford University Press |year=1989 |isbn=978-0-19-505644-0 |page=112 |language=en |chapter=Freedom |quote=Nothing that might be a solution has yet been described. This is not a case where there are several possible candidate solutions and we don't know which is correct. It is a case where nothing believable has (to my knowledge) been proposed. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5cryOCGb2nEC&amp;pg=PA112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nagel2&quot;&gt;{{cite book |author=Thomas Nagel |title=The View From Nowhere |publisher=Oxford University Press |year=1989 |isbn=978-0-19-505644-0 |page=112 |language=en |chapter=Freedom |quote=Nothing that might be a solution has yet been described. This is not a case where there are several possible candidate solutions and we don't know which is correct. It is a case where nothing believable has (to my knowledge) been proposed. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5cryOCGb2nEC&amp;pg=PA112}}&lt;/ref&gt;

Sa isang banda, taglay ng mga tao ang matinding damdamin ng kalayaan, ahensiya, at sariling pagpapasya, na nagdudulot ng likas na paniniwala sa malayang kalooban at pakiramdam ng sarili.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Gregg D Caruso |url=https://books.google.com/books?id=TvvaM77QC44C&amp;pg=PA8 |title=Free Will and Consciousness: A Determinist Account of the Illusion of Free Will |publisher=Lexington Books |year=2012 |isbn=978-0-7391-7136-3 |page=8 |language=en |quote=One of the strongest supports for the free choice thesis is the unmistakable intuition of virtually every human being that he is free to make the choices he does and that the deliberations leading to those choices are also free flowing..}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Corliss Lamont |url=https://books.google.com/books?id=iWu4AAAAIAAJ&amp;q=%22+the+unmistakable+intuition+of+virtually+every+human+being%22 |title=Freedom of choice affirmed |publisher=Beacon Press |year=1969 |isbn=9780826404763 |page=38 |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, maaaring mali ang pakiramdam na ito ng pagkakaroon ng malayang kalooban.&lt;ref name=&quot;Baumeister2&quot;&gt;{{cite book |author1=Azim F Shariff |title=Are We Free? Psychology and Free Will |author2=Jonathan Schooler |author3=Kathleen D Vohs |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-518963-6 |editor1=John Baer |pages=183, 190–93 |language=en |chapter=The hazards of claiming to have solved the hard problem of free will |editor2=James C. Kaufman |editor3=Roy F. Baumeister |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_t4k_r7-2jgC&amp;pg=PA183}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Clark&quot;&gt;{{cite journal |author=TW Clark |year=1999 |title=Fear of mechanism: A compatibilist critique of ''The Volitional Brain''. |url=http://www.ingentaconnect.com/content/imp/jcs/1999/00000006/f0020008/979 |url-status=live |journal=Journal of Consciousness Studies |language=en |volume=6 |issue=8–9 |pages=279–93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325010219/https://www.ingentaconnect.com/content/imp/jcs/1999/00000006/f0020008/979 |archive-date=2019-03-25 |access-date=2012-12-12 |quote=Feelings or intuitions ''per se'' never count as self-evident proof of anything.}} Banggit nina Shariff, Schooler &amp; Vohs: ''The hazards of claiming to have solved the hard problem of free will'' Makikita ang buong teksto ng linya [http://www.naturalism.org/fearof.htm dito] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130505091649/http://naturalism.org/fearof.htm|date=2013-05-05}}.&lt;/ref&gt;

Mahirap ipagkasundo ang ebidensiyang intuwitibo na ang mga pasya ng kamalayan ay may sanhi o bisa, sa pananaw na ang pisikal na daigdig ay maaaring ipaliwanag nang ganap sa pamamagitan lamang ng mga [[batas pisikal]].&lt;ref name=&quot;Velmans2002&quot;&gt;{{cite journal |author=Max Velmans |year=2002 |title=How Could Conscious Experiences Affect Brains? |url=http://cogprints.org/2750/ |url-status=live |journal=Journal of Consciousness Studies |language=en |volume=9 |issue=11 |pages=2–29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130406052843/http://cogprints.org/2750/ |archive-date=2013-04-06 |access-date=2013-01-13}}&lt;/ref&gt; Ang tunggalian sa pagitan ng kalayaang intuwitibo at ng mga batas ng kalikasan ay lumilitaw kapag iginigiit ang alinman sa pagsasara ng sanhi (''causal closure'') o pisikal na determinismo (determinismong nomolohikal). Sa pagsasara ng sanhi, walang pisikal na pangyayari ang may pinagmulan sa labas ng larangan ng pisikal; at sa pisikal na determinismo, ang hinaharap ay ganap na tinutukoy ng mga naunang pangyayari (sanhi at bunga).

Ang palaisipan ng pagpapagkasundo sa &quot;malayang kalooban&quot; sa isang deterministikong [[uniberso]] ay tinatawag na ''problema ng malayang kalooban'' o minsan ay tinutukoy bilang ''pagkalito ng determinismo''.&lt;ref name=&quot;WJames&quot;&gt;{{cite book |author=William James |title=The Will to believe, and other essays in popular philosophy |publisher=Longmans, Green |year=1896 |pages=145 ''ff'' |language=en |chapter=The dilemma of determinism |chapter-url=https://books.google.com/books?id=y2Tw28d-85wC&amp;pg=PA145}}&lt;/ref&gt; Nagbubunga rin ang pagkalito na ito ng moral na pag-aalinlangan: kung paano ipagkakaloob ang [[pananagutan]] sa mga kilos kung ang mga ito ay ganap na sanhi ng mga nakaraang pangyayari.&lt;ref name=&quot;Bargh&quot;&gt;{{cite web |author=John A Bargh |date=2007-11-16 |title=Free will is un-natural |url=http://www.yale.edu/acmelab/articles/FreeWillIsUnnatural.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120903230023/http://www.yale.edu/acmelab/articles/FreeWillIsUnnatural.pdf |archive-date=2012-09-03 |access-date=2012-08-21 |language=en |quote=Are behaviors, judgments, and other higher mental processes the product of free conscious choices, as influenced by internal psychological states (motives, preferences, ''etc.''), or are those higher mental processes determined by those states?}} Matatagpuan din kay {{cite book |author=John A Bargh |title=Are We Free? Psychology and Free Will |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-518963-6 |editor=John Baer |pages=128 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 7: Free will is un-natural |editor2=James C. Kaufman |editor3=Roy F. Baumeister |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_t4k_r7-2jgC&amp;pg=PA128}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Russell&quot;&gt;{{cite book |author=Paul Russell |title=Freedom and Moral Sentiment: Hume's Way of Naturalizing Responsibility |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=978-0-19-515290-6 |page=14 |language=en |chapter=Chapter 1: Logic, &quot;liberty&quot;, and the metaphysics of responsibility |quote=...the well-known dilemma of determinism. One horn of this dilemma is the argument that if an action was caused or necessitated, then it could not have been done freely, and hence the agent is not responsible for it. The other horn is the argument that if the action was not caused, then it is inexplicable and random, and thus it cannot be attributed to the agent, and hence, again, the agent cannot be responsible for it.... Whether we affirm or deny necessity and determinism, it is impossible to make any coherent sense of moral freedom and responsibility. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cxUfOoGQaPwC&amp;pg=PA14}}&lt;/ref&gt;

Ipinapalagay ng mga kompatibilista na ang realidad ng isip ay hindi sa sarili nito sanhi o may likas na bisa.&lt;ref name=&quot;Shariff&quot;&gt;{{cite book |author1=Azim F Shariff |title=Are We Free? Psychology and Free Will |author2=Jonathan Schooler |author3=Kathleen D Vohs |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-518963-6 |editor1=John Baer |page=193 |language=en |chapter=Chapter 9: The hazards of claiming to have solved the hard problem of free will |editor2=James C. Kaufman |editor3=Roy F. Baumeister |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_t4k_r7-2jgC&amp;pg=PA193}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VelmansM&quot;&gt;{{cite book |author=Max Velmans |url=https://books.google.com/books?id=JGYfMiVd8lQC&amp;pg=PA11 |title=Understanding Consciousness |publisher=Taylor &amp; Francis |year=2009 |isbn=978-0-415-42515-5 |edition=2 |page=11 |language=en}}&lt;/ref&gt; Tinugunan ng mga klasikong kompatibilista ang pag-aalinlangan ng malayang kalooban sa pamamagitan ng [[Pangangatwiran|pangangatwirang]] umiiral ang kalayaan hangga't ang mga tao ay hindi pinipigilan o pinipuwersa mula sa labas.&lt;ref name=&quot;strawson&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Free will. In E. Craig (Ed.) |encyclopedia=Routledge encyclopedia of philosophy |publisher=Routledge |location=London |url=http://www.rep.routledge.com/article/V014SECT1 |access-date=12 Disyembre 2012 |last=Strawson |first=Galen |orig-year=1998 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120826083716/http://rep.routledge.com/article/V014SECT1 |archive-date=26 Agosto 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Itinatangi naman ng mga makabagong kompatibilista ang kalayaan ng kalooban sa kalayaan ng pagkilos, ibig sabihin, ang kalayaan sa pagpili ay hiwalay sa kalayaan na ''isagawa'' ito.&lt;ref name=&quot;OConnor&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Free Will |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2011 Edition) |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/freewill/ |access-date=2013-01-15 |date=Okt 29, 2010 |editor=Edward N. Zalta |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210314200535/https://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/freewill/ |archive-date=2021-03-14 |author=O'Connor, Timothy |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Dahil sa likas na karanasan ng tao ng pagkakaroon ng malayang kalooban, naniniwala ang ilang makabagong kompatibilista na kailangang isaalang-alang ang intuwitibong pananaw na ito.&lt;ref name=&quot;Greene&quot;&gt;{{cite book |author1=Joshua Greene |title=Oxford Handbook of Neuroethics |author2=Jonathan Cohen |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-162091-1 |editor1=Judy Illes |language=en |chapter=For the law, neuroscience changes nothing and everything |quote=Free will, compatibilists argue, is here to stay, and the challenge for science is to figure out exactly how it works and not to peddle silly arguments that deny the undeniable (Dennett 2003) |editor2=Barbara J. Sahakian}} na tumutukoy sa puna sa mga eksperimento ni Libet sa pamamagitan ni {{cite journal |author=DC Dennett |year=2003 |title=The self as a responding and responsible artifact |url=http://ase.tufts.edu/cogstud/papers/SelfasaResponding.pdf |url-status=live |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=1001 |issue=1 |pages=39–50 |bibcode=2003NYASA1001...39D |doi=10.1196/annals.1279.003 |pmid=14625354 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109234957/http://ase.tufts.edu/cogstud/papers/SelfasaResponding.pdf |archive-date=2009-11-09 |s2cid=46156580}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Freeman1&quot;&gt;{{cite book |author=Walter J. Freeman |url=https://books.google.com/books?id=BLxUytGDQesC&amp;pg=PA5 |title=How Brains Make Up Their Minds |publisher=Columbia University Press |year=2000 |isbn=978-0-231-12008-1 |page=5 |language=en |quote=Instead of postulating a universal law of causality and then having to deny the possibility of choice, we start with the premise that freedom of choice exists, and then we seek to explain causality as a property of brains.}}&lt;/ref&gt; Madalas nilang iugnay ang kalayaan ng kalooban sa kakayahang gumawa ng makatwirang pasya.

Iba namang pananaw ang taglay ng mga inkompatibilista, na nagsasabing kung deterministiko ang daigdig, kung gayon ang ating pakiramdam na tayo'y malayang pumipili ng kilos ay isa lamang ilusyon. Ang metapisikal na libertaryanismo ay isang uri ng inkompatibilismo na nag-aangkin na mali ang determinismo at posible ang malayang kalooban (na kahit ilang tao man lamang ay tunay na may kalayaan ng kalooban).&lt;ref name=&quot;stanfordcompatibilism&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Compatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism |access-date=2012-12-21 |last=McKenna |first=Michael |editor=Edward N. Zalta |edition=Taglamig |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224073131/https://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism/ |archive-date=2021-02-24 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang pananaw na ito ay kaugnay ng mga di-materyalistang pananaw,&lt;ref name=&quot;Baumeister2&quot; /&gt; kabilang ang tradisyonal na duwalismo at ang mga modelong sumusuporta sa mga mas minimal na batayan, tulad ng kakayahang sadyang pigilan ang isang kilos o labanan ang isang pagnanais.&lt;ref name=&quot;Libet 2003&quot;&gt;{{Cite journal |last=Libet |first=Benjamin |year=2003 |title=Can Conscious Experience affect brain Activity? |journal=Journal of Consciousness Studies |language=en |volume=10 |issue=12 |pages=24–28 |citeseerx=10.1.1.5.2852}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RKane1&quot;&gt;{{Cite book |last=Kane |first=Robert |title=Four Views on Free Will (Libertarianism) |author2=John Martin Fischer |author3=Derk Pereboom |author4=Manuel Vargas |publisher=Blackwell Publishing |year=2007 |isbn=978-1-4051-3486-6 |location=Oxford |page=39 |language=en}}&lt;/ref&gt; Gayunman, kahit sa harap ng pisikal na di-determinismo, may mga argumento laban sa libertaryanismo sapagkat mahirap tukuyin kung saan nagmumula ang pananagutan (ang pinagmulan ng &quot;malayang&quot; mga desisyong walang sanhi).

Ang malayang kalooban dito ay pangunahing tinatalakay kaugnay ng pisikal na determinismo sa mahigpit na pakahulugan ng determinismong nomolohikal, bagaman may iba pang mga anyo ng determinismo na may kinalaman din sa malayang kalooban.&lt;ref name=&quot;stanfordincompatibilismarguments&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Arguments for Incompatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/incompatibilism-arguments |access-date=2012-12-23 |last=Vihvelin |first=Kadri |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagsibol ng 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625234442/https://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/incompatibilism-arguments/ |archive-date=2021-06-25 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Halimbawa, hinahamon ng [[Lohika|lohikal]] at [[Teolohiya|teolohikal]] na determinismo ang metapisikal na libertaryanismo sa mga ideya ng [[tadhana]] at kapalaran, samantalang ang [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Kultura|kultural]], at [[Sikolohiya|sikolohikal]] na determinismo ay nag-ambag sa paghubog ng mga modelo ng kompatibilismo. Maaaring mabuo pa ang magkahiwalay na uri ng kompatibilismo at inkompatibilismo upang katawanin ang mga ito.&lt;ref name=&quot;stanfordforeknowledge&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Foreknowledge and Free Will |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2011/entries/free-will-foreknowledge |access-date=2012-12-21 |last=Zagzebski |first=Linda |editor=Edward N. Zalta |edition=Taglagas ng 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225122113/https://plato.stanford.edu/archives/fall2011/entries/free-will-foreknowledge/ |archive-date=2021-02-25 |url-status=live}} Tingnan din: {{cite encyclopedia |year=2009 |title=Compatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism |access-date=2012-12-21 |last=McKenna |first=Michael |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagniyebe ng 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224073131/https://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism/ |archive-date=2021-02-24 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Inkompatibilismo ===
Ang inkompatibilismo ay ang pananaw na ang malayang kalooban at determinismo ay lohikong magkasalungat, at na ang pangunahing tanong kung mayroon o wala ang tao ng malayang kalooban ay kung ang kaniyang mga kilos ay itinakda o hindi. Ang mga tinatawag na &quot;deterministang mahigpit,&quot; gaya nina d'Holbach, ay yaong mga inkompatibilista na tumatanggap sa determinismo at itinatanggi ang malayang kalooban. Sa kabilang panig, ang mga &quot;metapisikal na libertaryano,&quot; gaya nina Tomas Reid, Peter van Inwagen, at Robert Kane, ay mga inkompatibilista na tumatanggap sa malayang kalooban at itinatanggi ang determinismo, sa paniniwalang may anyo ng hindi-pagtatakda (indeterminismo) na totoo.&lt;ref name=&quot;Wagen&quot;&gt;{{Cite book |last=van Invagen |first=P. |title=An Essay on Free Will |publisher=Clarendon Press |year=1983 |isbn=0-19-824924-1 |location=Oxford |language=en}}&lt;/ref&gt; Mayroon ding tinatawag na inkompatibilistang mahigpit, na nagsasabing ang malayang kalooban ay hindi tugma sa parehong determinismo at indeterminismo.&lt;ref name=&quot;Derk1&quot;&gt;{{cite book |author=Pereboom, D. |url=https://books.google.com/books?id=9sKZ1rAO2BwC |title=Living without Free Will |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=978-0-521-79198-4 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang tradisyonal na mga argumento para sa inkompatibilismo ay nakabatay sa tinatawag na &quot;intuwitibong patibong&quot;: kung ang tao ay gaya ng mga mekanikal na bagay na itinakda ang kilos, gaya ng [[laruan]] na pinapaikot, bola sa [[bilyar]], papet, o [[Robotika|robot]], kung gayon ay wala tayong tunay na malayang kalooban.&lt;ref name=&quot;Wagen&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fischer |first1=J.M. |year=1983 |title=Incompatibilism |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=43 |issue=1 |pages=121–37 |doi=10.1007/BF01112527}}&lt;/ref&gt; Tinanggihan ito ng mga kompatibilista gaya ni Daniel Dennett, sapagkat kahit na may pagkakahawig ang tao sa mga bagay na ito, maaari pa ring totoo at makatwirang tayo ay naiiba sa kanila sa mahahalagang paraan.&lt;ref name=&quot;DD1&quot;&gt;{{cite book |author=Dennett, D. |url=https://books.google.com/books?id=P4NtNzOKxycC |title=Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting |publisher=Bradford Books |year=1984 |isbn=978-0-262-54042-1 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Isa pang argumento para sa inkompatibilismo ay ang tinatawag na &quot;kadena ng sanhi.&quot; Mahalaga ang inkompatibilismo sa idealistang teorya ng malayang kalooban. Karamihan sa mga inkompatibilista ay tumatanggi sa ideya na ang kalayaan sa pagkilos ay basta sadyang gawi lamang. Sa halip, ipinipilit nila na ang tunay na malayang kalooban ay nangangahulugang ang isang tao mismo ang &quot;pinagmulan&quot; o &quot;pinagmumulan&quot; ng kaniyang mga kilos. Dapat siyang maging ''causa sui'' (sanhi ng sarili), ayon sa tradisyonal na katawagan. Ang pananagutan sa sariling mga pagpili ay nangangahulugang siya ang unang sanhi ng mga ito, kung saan ang &quot;unang sanhi&quot; ay walang sinusundan na sanhi. Kung gayon, kung ang isang tao ay may malayang kalooban, siya ang tunay na pinagmulan ng kaniyang mga kilos. Subalit kung totoo ang determinismo, ang lahat ng pagpili ng tao ay dulot ng mga pangyayari at katotohanang wala siya sa kontrol. Kaya, kung lahat ng kaniyang ginagawa ay nakabatay sa mga bagay na wala sa kaniyang kapangyarihan, hindi siya maaaring maging pinagmulan ng sariling mga kilos. Samakatuwid, wala siyang malayang kalooban.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kane |first=R. |title=The Significance of Free Will |url=https://archive.org/details/significanceoffr0000kane |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=0-19-512656-4 |location=Oxford |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Campbell |first=C.A. |title=On Selfhood and Godhood |publisher=George Allen and Unwin |year=2004 |isbn=0-415-29624-2 |location=London |language=en |orig-year=1957}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sartre |first=J.P. |title=Being and Nothingness |publisher=Washington Square Press |year=1943 |edition=muling paglilimbag noong 1993 |location=New York |language=en}} Sartre also provides a psychological version of the argument by claiming that if man's actions are not his own, he would be in ''bad faith''.&lt;/ref&gt; Ang ganitong argumento ay hinamon din ng iba't ibang pilosopong kompatibilista.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fischer |first=R.M. |title=The Metaphysics of Free Will |url=https://archive.org/details/metaphysicsoffre0000fisc |publisher=Blackwell |year=1994 |location=Oxford |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bok |first=H. |title=Freedom and Responsibility |url=https://archive.org/details/isbn_069101566 |publisher=Princeton University Press |year=1998 |isbn=0-691-01566-X |location=Princeton |language=en}}&lt;/ref&gt;

Isa pang argumento para sa inkompatibilismo ay binuo ni Carl Ginet noong dekada 1960, na tinawag na ''argumentong bunga'' (''consequence argument'').&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ginet |first=Carl |title=Freedom and Determinisim |url=https://archive.org/details/freedomdetermini0000lehr_j2x2 |publisher=Random House |year=1966 |editor-last=Lehrer |editor-first=Keith |pages=87–104 |language=en |chapter=Might We Have No Choice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ving&quot;&gt;{{Cite book |last1=van Inwagen |first1=P. |title=Metaphysics: The Big Questions |last2=Zimmerman |first2=D. |publisher=Blackwell |year=1998 |location=Oxford |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa payak na anyo, sinasabi nito: kung totoo ang determinismo, wala tayong kontrol sa mga pangyayari ng nakaraan na tumukoy sa ating kasalukuyang kalagayan, at wala rin tayong kontrol sa mga batas ng kalikasan. Dahil dito, wala rin tayong kontrol sa mga ibinubungang hinatnan ng mga ito. Kung ang ating mga kasalukuyang kilos at pasiya ay kinakailangang bunga ng nakaraan at ng mga batas ng kalikasan, kung gayon wala tayong kontrol sa mga ito, at samakatwid, wala tayong malayang kalooban. Binanggit ni Peter van Inwagen na may anyo na rin ng argumentong ito si C.D. Broad noong dekada 1930.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Inwagen |first=P. |title=How to think about free will |url=http://philosophy.nd.edu/people/all/profiles/van-inwagen-peter/documents/HowThinkFW.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911064556/http://philosophy.nd.edu/people/all/profiles/van-inwagen-peter/documents/HowThinkFW.doc |at=p. 15 |language=en |archive-date=2008-09-11}}&lt;/ref&gt;

Ang kahirapan ng argumentong ito para sa ilang kompatibilista ay nasa katotohanang ipinapahiwatig nitong di-posibleng makapamili ang tao nang iba kaysa sa ginawa niya. Halimbawa, kung si Juana ay isang kompatibilista at kakaupo lang sa sopa, kailangan niyang tanggapin na maaari sanang nanatili siyang nakatayo kung ginusto niya. Subalit ayon sa argumentong bunga, kung siya ay nanatiling nakatayo, makagagawa siya ng kontradiksiyon, lalabag sa batas ng kalikasan, o babaguhin ang nakaraan. Kaya, ayon kina Ginet at van Inwagen, napipilitan ang mga kompatibilista na tanggapin ang pagkakaroon ng &quot;di-kapanipaniwalang kakayahan.&quot; Isa sa mga tugon sa argumentong ito ay nagsasabing malabo ang paggamit ng mga ideya ng kakayahan at pangangailangan, o na ang &quot;malayang kalooban&quot; na tila ginagamit sa pagpili ay isang ilusyon lamang at matagal nang naganap ang pagpili bago pa ito napag-isipan. Ayon naman kay David Lewis, ang mga kompatibilista ay tapat lamang sa kakayahang gumawa ng ibang bagay kung naganap sa nakaraan ang ibang mga pangyayari.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lewis |first1=D. |year=2008 |title=Are We Free to Break the Laws? |journal=Theoria |language=en |volume=47 |issue=3 |pages=113–21 |doi=10.1111/j.1755-2567.1981.tb00473.x |s2cid=170811962}}&lt;/ref&gt;

Ginamit ang titik na T para sa &quot;totoo,&quot; M para sa &quot;mali,&quot; at ? para sa &quot;hindi tiyak,&quot; at mula rito ay may siyam na posisyon hinggil sa ugnayan ng determinismo at malayang kalooban na binubuo ng kahit anuman sa dalawa o tatlong posibilidad nito.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
Talaan ni Galen Strawson&lt;ref name=&quot;Strawson&quot;&gt;{{cite book |author=Strawson, Galen |url=https://archive.org/details/freedombelief00stra |title=Freedom and belief |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-924750-9 |edition=Binago |page=[https://archive.org/details/freedombelief00stra/page/n66 6] |language=en |url-access=limited}}&lt;/ref&gt;
|
! scope=&quot;col&quot; |1
! scope=&quot;col&quot; |2
! scope=&quot;col&quot; |3
! scope=&quot;col&quot; |4
! scope=&quot;col&quot; |5
! scope=&quot;col&quot; |6
! scope=&quot;col&quot; |7
! scope=&quot;col&quot; |8
! scope=&quot;col&quot; |9
|-
! scope=&quot;row&quot; |Determinismo ''D''
|T
|M
|T
|M
|T
|M
|?
|?
|?
|-
! scope=&quot;row&quot; |Malayang kalooban ''MK''
|M
|T
|T
|M
|?
|?
|M
|T
|?
|-
|}
Maaaring pumuwesto ang inkompatibilismo sa alinman sa mga posisyon maliban sa (5), (8), o (3) — ang (3) ay tumutukoy sa ''malambot na determinismo''. Ang (1) ay ''determinismong mahigpit'', at ang (2) ay ''libertaryanismo''. Ang (1) ay nagsasabing kung totoo ang determinismo, hindi totoo ang malayang kalooban; samantalang ang (2) ay nagsasabing kung totoo ang malayang kalooban, hindi totoo ang determinismo. Ang (9) ay tinatawag na ''inkompatibilismong mahigpit'' kung itinuturing na parehong may pagdududa ang dalawang konsepto.

Ang kompatibilismo naman ay maaaring umupo sa alinman sa siyam na posisyon, dahil walang [[Lohika|lohikong]] salungatan sa pagitan ng determinismo at malayang kalooban, at maaaring totoo o hindi totoo ang alinman sa mga ito. Gayunman, sa pinakakaraniwang gamit, tinutukoy ng kompatibilismo ang paniniwalang totoo ang ilang anyo ng determinismo at mayroon pa ring anyo ng malayang kalooban, ang posisyon (3).&lt;ref name=&quot;FischerFour2009&quot;&gt;{{cite book |author=Fischer, John Martin |title=Four Views on Free Will (Great Debates in Philosophy) |publisher=Wiley-Blackwell |year=2009 |isbn=978-1-4051-3486-6 |pages=44 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 2: Compatibilism}}&lt;/ref&gt;

[[File:Toppledominos.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Toppledominos.jpg|thumb|Ang galaw ng isang [[Domino (laro)|dominong]] bato ay ganap na itinatakda ng mga batas ng [[pisika]].]]

Ayon kay Alex Rosenberg, maaaring ihalintulad ang determinismong pisikal sa kilos ng mga domino sa pagkakatumba. Kung ang [[utak]] ay isa lamang komplikadong pisikal na bagay na sakop ng mga batas ng pisika, kung gayon ang nangyayari sa ating isip ay itinakda at tinukoy ng mga nagdaang pangyayari tulad ng pagtumba ng isang domino sa kasunod nito.&lt;ref name=&quot;Rosenberg&quot;&gt;{{cite book |author=Alex Rosenberg |url=https://books.google.com/books?id=OenUbcvgoi4C&amp;pg=PA8 |title=Philosophy Of Science: A Contemporary Introduction |publisher=Psychology Press |year=2005 |isbn=978-0-415-34317-6 |edition=2 |page=8 |language=en}}&lt;/ref&gt; Gayunman, pinagtatalunan pa rin ang determinismong pisikal sa mga makabagong pagpapaliwanag ng [[mekaniks na kwantum]], na bagaman hindi tuwirang nagpapahiwatig ng ganap na hindi-pagtatakda sa kalikasan, nagpapakita ng hangganan sa katiyakan ng pagsukat sa ilalim ng prinsipyo ng kawalang-katiyakan.&lt;ref name=&quot;Bohr1&quot;&gt;{{cite web |author=Niels Bohr |title=The Atomic Theory and the Fundamental Principles underlying the Description of Nature; ''Based on a lecture to the Scandinavian Meeting of Natural Scientists and published in Danish in Fysisk Tidsskrift in 1929. First published in English in 1934 by Cambridge University Press.'' |url=http://www.informationphilosopher.com/solutions/scientists/bohr/fundamental_principles.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417041839/https://www.informationphilosopher.com/solutions/scientists/bohr/fundamental_principles.html |archive-date=2021-04-17 |access-date=2012-09-14 |work=The Information Philosopher, dedicated to the new information philosophy |publisher=Robert O. Doyle, publisher |language=en |quote=... any observation necessitates an interference with the course of the phenomena, which is of such a nature that it deprives us of the foundation underlying the causal mode of description.}}&lt;/ref&gt; Ang kaugnayan ng mga ganitong posibleng di-tiyak na pangyayari sa malayang kalooban ay patuloy na pinagdedebatehan,&lt;ref name=&quot;Bohr&quot;&gt;{{cite book |author=Niels Bohr |title=Nature |year=1999 |isbn=978-0-444-89972-9 |volume=131 |pages=457–459 |language=en |chapter=Light and Life |bibcode=1933Natur.131..457B |doi=10.1038/131457a0 |quote=For instance, it is impossible, from our standpoint, to attach an unambiguous meaning to the view sometimes expressed that the probability of the occurrence of certain atomic processes in the body might be under the direct influence of the will. In fact, according to the generalized interpretation of the psycho-physical parallelism, the freedom of the will must be considered a feature of conscious life that corresponds to functions of the organism that not only evade a causal mechanical description, but resist even a physical analysis carried to the extent required for an unambiguous application of the statistical laws of atomic mechanics. Without entering into metaphysical speculations, I may perhaps add that an analysis of the very concept of explanation would, naturally, begin and end with a renunciation as to explaining our own conscious activity. |orig-date=Abril 1, 1933 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4RStj6dJDSgC&amp;pg=PA28 |issue=3309 |s2cid=4080545}} Full text on line at [http://www23.us.archive.org/stream/AtomicPhysicsHumanKnowledge/Bohr-AtomicPhysicsHumanKnowledge_djvu.txt us.archive.org].&lt;/ref&gt; kahit na gamitin ang teorya ng kaguluhan (''chaos theory'') upang palakihin ang epekto ng mga mikroskopikong pangyayaring ito.&lt;ref name=&quot;RKane1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewis |first=E.R. |author2=MacGregor, R.J. |year=2006 |title=On Indeterminism, Chaos, and Small Number Particle Systems in the Brain |url=http://www.eecs.berkeley.edu/~lewis/LewisMacGregor.pdf |url-status=live |journal=Journal of Integrative Neuroscience |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=223–47 |citeseerx=10.1.1.361.7065 |doi=10.1142/S0219635206001112 |pmid=16783870 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608034826/http://www.eecs.berkeley.edu/~lewis/LewisMacGregor.pdf |archive-date=2011-06-08}}&lt;/ref&gt;

Nasa mga sumusunod ang pagsusuri ng mga posisyong ito nang mas masuri.&lt;ref name=&quot;Strawson&quot; /&gt;

==== Determinismong mahigpit ====
[[Talaksan:FreeWillTaxonomy4 (tl).svg|thumb|Isang pinasimpleng taksonomiya ng mga pampilosopiyang pananaw hinggil sa malayang kalooban at determinismo.]]
Maaaring hatiin ang determinismo sa tatlong uri: determinismong sanhi, determinismong lohikal, at determinismong [[Teolohiya|teolohikal]].&lt;ref name=&quot;Parkinson2012&quot;&gt;{{cite encyclopaedia |year=2012 |title=determinism |encyclopedia=Encyclopaedia of Philosophy |publisher=Taylor &amp; Francis |url=https://books.google.com/books?id=IqbJnEYKpW4C |access-date=26 December 2012 |pages=891–92 |language=en |isbn=978-0-415-00323-0 |author=G.H.R. Parkinson}}&lt;/ref&gt; Kaugnay ng bawat isa sa mga kahulugang ito ay lumilitaw ang iba't ibang suliranin hinggil sa malayang kalooban.&lt;ref name=&quot;Viv&quot;&gt;{{Cite encyclopedia |title=Arguments for Incompatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2003/entries/incompatibilism-arguments/ |access-date=2006-08-19 |date=2003 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tagniyebe ng 2003 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414034628/http://plato.stanford.edu/archives/win2003/entries/incompatibilism-arguments/ |archive-date=2016-04-14 |last1=Vihvelin |first1=Kadri |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Ang determinismong mahigpit ay ang paniniwalang totoo ang determinismo at hindi ito magkatugma sa malayang kalooban, kaya't hindi umiiral ang malayang kalooban. Bagaman karaniwang tumutukoy ang determinismong mahigpit sa determinismong nomolohikal (tingnan ang ''determinismong sanhi'' sa ibaba), maaari rin nitong isama ang lahat ng anyo ng determinismong nagtatakda sa hinaharap nang ganap.&lt;ref name=&quot;VanArragon2010&quot;&gt;{{cite book |author=Raymond J. VanArragon |url=https://books.google.com/books?id=JyTohO1AMzwC |title=Key Terms in Philosophy of Religion |publisher=Continuum International Publishing Group |year=2010 |isbn=978-1-4411-3867-5 |page=21 |language=en |access-date=22 December 2012}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga kaugnay na anyo ng determinismo ang mga sumusunod:

* Determinismong sanhi
** Ang pananaw na ang lahat ng bagay ay may sanhi mula sa mga naunang kalagayan, kaya't 'di maaaring mangyari ang kung ano pang iba.&lt;ref name=&quot;stanfordmoralresponsibility&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Moral Responsibility |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2010/entries/determinism-causal |access-date=2012-12-24 |last=Eshleman |first=Andrew |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagniyebe ng 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130131654/https://plato.stanford.edu/archives/spr2010/entries/determinism-causal/ |archive-date=2022-11-30 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Sa pinakakaraniwang anyo nito, ang determinismong nomolohikal (o determinismong siyentipiko), ang mga pangyayaring magaganap ay kinakailangan ng mga nagdaang at kasalukuyang pangyayari na pinagsama sa mga batas ng kalikasan. Madalas itong inilalarawan sa pamamagitan ng ''eksperimentong-isip'' (''thought experiment'') ng demonyo ni [[Laplace]]. Isipin ang isang nilalang na alam ang lahat ng katotohanan hinggil sa nakaraan at kasalukuyan, gayundin ang lahat ng batas ng kalikasan na gumagabay sa [[sansinukob]]. Kung tiyak ang mga batas ng kalikasan, magagamit ng nilalang na ito ang kaalamang iyon upang makita ang hinaharap hanggang sa pinakamaliit na detalye nito.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Suppes |first1=P. |year=1993 |title=The Transcendental Character of Determinism |journal=Midwest Studies in Philosophy |language=en |volume=18 |pages=242–57 |doi=10.1111/j.1475-4975.1993.tb00266.x |s2cid=14586058}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;determinism&quot;&gt;Ang pananaw ng ''determinismong siyentipiko'' ay mababakas kay [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]]: &quot;''We ought to regard the present state of the universe as the effect of its antecedent state.''&quot; Para sa karagdagan diskusyon, tingnan si {{cite book |author=John T Roberts |title=The Philosophy of Science: An Encyclopedia. N–Z, Indeks, Volume 1 |publisher=Psychology Press |year=2006 |isbn=978-0-415-93927-0 |editor=Sahotra Sarkar |pages=197 ''ff'' |language=en |chapter=Determinism |editor2=Jessica Pfeifer |editor3=Justin Garson |chapter-url=https://books.google.com/books?id=od68ge7aF6wC&amp;pg=PA198}}&lt;/ref&gt;
* Determinismong lohikal 
** Ang pananaw na lahat ng pahayag, maging tungkol ito sa nakaraan, kasalukuyan, o hinaharap, ay alinman sa totoo o mali. Ang suliranin sa malayang kalooban sa kontekstong ito ay kung paano magiging malaya ang mga pagpili kung ang gagawin ng isang tao sa hinaharap ay nakatakda na bilang totoo o mali sa kasalukuyan.&lt;ref name=&quot;Viv&quot; /&gt;
* Determinismong teolohikal
** Ang paniniwalang nakatakda na ang hinaharap, alinman dahil sa isang diyos na lumikha na nagtakda o nakaaalam ng magiging kalalabasan nito nang pauna.&lt;ref name=&quot;FischerGod1989&quot;&gt;{{Cite book |last=Fischer |first=John Martin |title=God, Foreknowledge and Freedom |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-ACD-558 |publisher=Stanford University Press |year=1989 |isbn=1-55786-857-3 |location=Stanford, CA |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Watt&quot;&gt;{{Cite book |last=Watt |first=Montgomery |title=Free-Will and Predestination in Early Islam |publisher=Luzac &amp; Co |year=1948 |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang suliranin ng malayang kalooban dito ay kung paano magiging malaya ang ating mga gawa kung may isang nilalang na itinakda na ang mga ito para sa atin, o kung ang mga ito ay naitatag na sa panahon.

Ang iba pang mga anyo ng determinismo ay mas may kaugnayan sa kompatibilismo, tulad ng determinismong [[Biyolohiya|biyolohikal]], ang paniniwalang ang lahat ng [[asal]], [[paniniwala]], at pagnanais ay itinatakda ng ating namamanang katangian at [[Biyokimika|biyokimikal]] na kalikasan, na naaapektuhan ng parehong gene at kapaligiran; gayundin ang determinismong kultural at determinismong sikolohikal.&lt;ref name=&quot;Viv2&quot;&gt;{{Cite encyclopedia |title=Arguments for Incompatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2003/entries/incompatibilism-arguments/ |access-date=2006-08-19 |date=2003 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tagniyebe ng 2003 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414034628/http://plato.stanford.edu/archives/win2003/entries/incompatibilism-arguments/ |archive-date=2016-04-14 |last1=Vihvelin |first1=Kadri |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang mga kombinasyon at pagsasanib ng mga tesis na determinista, tulad ng determinismong biyo-pangkapaligiran, ay higit pang karaniwan.

May mga mungkahing hindi kailangang panatilihin ng determinismong mahigpit ang ganap na determinismo, at maaaring mas angkop ang isang malapit dito, gaya ng tinatawag na determinismong sapat.&lt;ref name=&quot;stanfordincompatibilismarguments2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Arguments for Incompatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/incompatibilism-arguments |access-date=2012-12-23 |last=Vihvelin |first=Kadri |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagsibol ng 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625234442/https://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/incompatibilism-arguments/ |archive-date=2021-06-25 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Sa kabila nito, humina ang kasikatan ng determinismong mahigpit sa kasalukuyan dahil sa mga siyentipikong pahiwatig na hindi totoo ang determinismo, subalit nananatili ang [[diwa]] ng posisyong ito sa pamamagitan ng inkompatibilismong mahigpit.&lt;ref name=&quot;stanfordcompatibilism2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Compatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism |access-date=2012-12-21 |last=McKenna |first=Michael |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagniyebe |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224073131/https://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism/ |archive-date=2021-02-24 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Libertaryanismong metapisikal ====
[[Talaksan:FreewillConceptsBasedUponPhilosophyOfMindCausationViews (tl).svg|thumb|Iba't ibang kahulugan ng malayang kalooban ang iminungkahi para sa Libertaryanismong Metapisikal (sanhing ahente o substansiya,&lt;ref name=&quot;stanfordincompatibilismtheories&quot; /&gt; mga pananaw na nakasentro sa ahente,&lt;ref name=&quot;Kane2005&quot;&gt;{{cite book |author=Robert Kane |url=https://books.google.com/books?id=9BRiQgAACAAJ |title=Free Will |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-514970-8 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}&lt;/ref&gt; at teorya ng pagsisikap ng kalooban&lt;ref name=&quot;RKane1&quot; /&gt;), kasama ng mga halimbawa ng iba pang karaniwang posisyon hinggil sa malayang kalooban tulad ng Kompatibilismo,&lt;ref name=&quot;Velmans2002&quot; /&gt; Determinismong Mahigpit,&lt;ref&gt;Paul Henri Thiry, Baron d'Holbach, ''System of Nature; or, the Laws of the Moral and Physical World'' (London, 1797), Bol. 1, p. 92 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; at Inkompatibilismong Mahigpit.&lt;ref name=&quot;Derk1&quot; /&gt; Ang mga pulang bilog ay kumakatawan sa mga kalagayang mental, ang mga bughaw na bilog ay kumakatawan sa mga kalagayang pisikal, at ang mga palaso ay naglalarawan ng ugnayang sanhi.|389x389px]]
Isa sa mga uri ng inkompatibilismo, ang libertaryanismong metapisikal ay pinanghahawakan ang isang pananaw ng malayang kalooban na nangangailangan na ang isang ahente ay may kakayahang pumili ng mahigit sa isang posibleng hakbang sa ilalim ng isang tiyak na kalagayan.&lt;ref name=&quot;Georgiev-2021&quot;&gt;{{cite journal |author=Danko D. Georgiev |year=2021 |title=Quantum propensities in the brain cortex and free will |journal=Biosystems |language=en |volume=208 |issue= |arxiv=2107.06572 |bibcode=2021BiSys.20804474G |doi=10.1016/j.biosystems.2021.104474 |issn=0303-2647 |pmid=34242745 |quote=Free will is the capacity of conscious agents to choose a future course of action among several available physical alternatives. |article-number=104474 |s2cid=235785726}}&lt;/ref&gt;

Ang mga pananaw hinggil sa libertaryanismo ay nahahati sa hindi-pisikal na mga teorya at sa pisikal o naturalistikong mga teorya. Itinataguyod ng mga hindi-pisikal na teorya na ang mga pangyayaring nagaganap sa utak na humahantong sa pagsasagawa ng mga kilos ay hindi ganap na maipapaliwanag sa pamamagitan ng pisika, kaya’t ipinapalagay nila na ang daigdig ay hindi lubusang saklaw ng mga batas ng pisika. Kabilang dito ang [[Dualismo|dualistang]] interaksyonismo, na nag-aangkin na may di-pisikal na isip, kalooban, o kaluluwa na nakalalampas sa mga sanhi ng pisikal na kalikasan.

Ipinapalagay ng determinismong pisikal na iisa lamang ang posibleng hinaharap, kaya't hindi ito katugma ng libertaryanismong malayang kalooban. Bilang bunga ng inkompatibilismo, ang mga paliwanag ng libertaryanismong metapisikal na hindi isinasantabi ang pisikalismo ay nangangailangan ng indeterminismong pisikal, gaya ng [[Probabilistiko|probabilistikong]] pag-uugali ng mga subatomikong [[partikula]] — isang teoryang hindi pa nalalaman ng mga naunang manunulat hinggil sa malayang kalooban.

Maaaring uriin ang mga teoryang inkompatibilista batay sa uri ng ''indeterminismo'' na kanilang isinasagawa: mga pangyayaring walang sanhi, mga pangyayaring sanhi sa paraang hindi-deterministiko, at mga pangyayaring sanhi ng ahente o substansiya.&lt;ref name=&quot;stanfordincompatibilismtheories&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2008 |title=Incompatibilist (Nondeterministic) Theories of Free Will |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2008/entries/incompatibilism-theories |access-date=2012-12-27 |last=Randolph |first=Clarke |editor=Edward N. Zalta |edition=Taglagas ng 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208233501/https://plato.stanford.edu/archives/fall2008/entries/incompatibilism-theories/ |archive-date=2024-02-08 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Mga teoryang di-sanhi ====
Ang mga di-sanhing paliwanag ng inkompatibilistang malayang kalooban ay hindi nangangailangan na ang isang malayang kilos ay dulot ng isang ahente o pisikal na pangyayari. Umaasa ang mga ito sa isang daigdig na hindi lubusang saklaw ng sanhi at bunga, o sa indeterminismong pisikal. Madalas nilang igiit na bawat sinasadyang kilos ay nangangailangan ng isang pagpili o bolisyon — isang kusang pagnanais o pagsisikap ng ahente (halimbawa, ang prosesong [[kognitibo]] sa pag-angat ng sariling [[kamay]]).&lt;ref name=&quot;LumerNannini2007&quot;&gt;{{cite book |author1=Christoph Lumer |url=https://books.google.com/books?id=4LzldxvSk4kC |title=Intentionality, Deliberation and Autonomy: The Action-Theoretic Basis of Practical Philosophy |author2=Sandro Nannini |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |year=2007 |isbn=978-0-7546-6058-3 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;McCann1998&quot;&gt;{{cite book |author=Hugh McCann |url=https://archive.org/details/worksofagencyonh00mcca_0 |title=The Works of Agency: On Human Action, Will, and Freedom |publisher=Cornell University Press |year=1998 |isbn=978-0-8014-8583-1 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; Ang mga ganitong sinasadyang kilos ay binibigyang-kahulugan bilang mga malalayang kilos.

Gayunman, iminungkahi ng ilan na ang ganitong mga pagkilos ay hindi talaga nagpapakita ng kontrol sa anumang bagay. Ayon sa mga di-sanhing pananaw, ang sanhi ng isang ahente ay hindi maaaring suriin bilang sanhi ng mga kalagayang mental o mga pangyayari gaya ng pagnanais, paniniwala, o [[intensiyon]], kundi ito'y isang usapin ng kusang-loob at [[pagkamalikhain]]. Ang paggamit ng intensiyon sa mga sinasadyang kilos ay hindi ang mismong nagtatakda ng kanilang kalayaan — bagkus, ang mga sinasadyang kilos ay kusang nalilikha.

Ang &quot;pakiramdam ng pagkilos&quot; sa ilang sinasadyang kilos ay hindi &quot;bumubuo ng aktibong pagkilos na iyon, o ng paggamit ng aktibong kontrol ng ahente&quot;, kundi &quot;maaari itong dulot ng direktang pagpapasigla sa utak ng isang tao, kahit walang kaukulang pagnanais o intensiyon mula sa taong iyon.&quot;&lt;ref name=&quot;stanfordincompatibilismtheories&quot; /&gt; Isa pang tanong na ibinubunsod ng ganitong hindi-sanhing teorya ay kung paano nakikilos ang isang ahente batay sa katuwiran kung ang mga sinasadyang kilos na ito ay kusang-loob.

Ang ilan sa mga di-sanhing paliwanag ay gumagamit ng panpsikismo, ang teoryang nagsasaad na may katangian ng isip na taglay ang lahat ng partikula, at sumasaklaw ito sa buong uniberso, maging sa mga [[may-buhay]] at walang-buhay na bagay.

==== Mga teoryang sanhing-pangyayari ====
Ang mga paliwanag na sanhing-pangyayari tungkol sa inkompatibilistang kalayaan ng kalooban ay karaniwang nakabatay sa mga pisikalistang modelo ng isipan (tulad ng sa mga kompatibilista), subalit ipinapalagay nila ang pisikal na hindi-tiyak o indeterminismo, kung saan sinasabing ang ilang hindi-tiyak na pangyayari ay sanhi ng ahente. Ilang paliwanag na sanhing-pangyayari ng kalayaan ng kalooban ang nalikha, na tinutukoy dito bilang ''indeterminismong deliberatibo'', ''nakasentrong pagpapaliwanag'', at ''teorya ng pagsisikap ng kalooban''.&lt;ref name=&quot;stanfordincompatibilismtheories&quot; /&gt; Ang unang dalawang paliwanag ay hindi nangangailangan na ang kalayaan ng kalooban ay pangunahing bahagi ng sansinukob. Ang karaniwang kawalang-tiyakan ay ginagamit upang magbigay ng &quot;puwang&quot; na pinaniniwalaang kailangan ng mga libertaryo. Isang karaniwang pagtutol sa mga paliwanag na sanhing-pangyayari ay na maaaring sirain ng hindi-tiyakan ang ugnayan ng sanhi at epekto at mabawasan ang kontrol ng ahente sa halip na mapalakas ito (kaugnay ng suliranin ng pinagmulan). Isa pang pagtutol ay kung ang ganitong hindi-tiyakan ay talagang makapagdaragdag ng halaga sa pagpapasya kumpara sa mayroon na sa isang deterministikong daigdig.

Ipinapahayag ng ''indeterminismong deliberatibo'' na ang indeterminismo ay nakapaloob lamang sa maagang yugto ng proseso ng [[pagpapasya]].&lt;ref name=&quot;Ekstrom2000&quot;&gt;{{cite book |author=Laura Waddell Ekstrom |url=https://books.google.com/books?id=oaOpa7qlz3kC |title=Free Will: A Philosophical Study |publisher=Westview Press |year=2000 |isbn=978-0-8133-9093-2 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ekstrom20002&quot;&gt;{{cite book |author=Laura Waddell Ekstrom |url=https://books.google.com/books?id=oaOpa7qlz3kC |title=Free Will: A Philosophical Study |publisher=Westview Press |year=2000 |isbn=978-0-8133-9093-2 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}&lt;/ref&gt; Layunin nitong magbigay ng hindi-tiyak na hanay ng mga posibilidad na mapagpipilian, nang hindi nagdudulot ng ''suwerte'' o walang-basehang pagpili. Ang proseso ng pagpili ay deterministiko, bagaman maaaring nakabatay sa mga naunang kagustuhang naitatag sa parehong paraan. Binanggit ang deliberatibong hindi-tiyak nina Daniel Dennett&lt;ref name=&quot;Dennett1981&quot;&gt;{{cite book |author=Daniel Clement Dennett |url=https://books.google.com/books?id=_xwObaAZEwoC |title=Brainstorms: Philosophical Essays on Mind and Psychology |publisher=MIT Press |year=1981 |isbn=978-0-262-54037-7 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}&lt;/ref&gt; at John Martin Fischer.&lt;ref name=&quot;L. PetersonFischer1995&quot;&gt;{{cite journal |last1=L. Peterson |first1=Michael |last2=Fischer |first2=John Martin |year=1995 |title=Libertarianism and Avoidability: A Reply to Widerker |journal=Faith and Philosophy |language=en |volume=12 |pages=119–25 |doi=10.5840/faithphil199512123 |issn=0739-7046 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Isang malinaw na pagtutol sa ganitong pananaw ay na ang ahente ay hindi maaaring magkaroon ng ganap na pag-aari ng kanyang mga pasya (o mga kagustuhang ginamit sa pagpapasya) nang higit pa kaysa sa modelo ng kompatibilismo.

Ipinapanukala ng mga ''nakasentrong pagpapaliwanag'' na sa anumang pasya sa pagitan ng dalawang posibilidad, isasaalang-alang ang lakas ng [[dahilan]] sa bawat opsyon, subalit may posibilidad pa ring piliin ang mas mahina.&lt;ref name=&quot;Kane2005&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kane20052&quot;&gt;{{cite book |author=Robert Kane |url=https://books.google.com/books?id=9BRiQgAACAAJ |title=Free Will |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-514970-8 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Balaguer1999&quot;&gt;{{cite journal |author=Mark Balaguer |year=1999 |title=Libertarianism as a Scientifically Reputable View |url=https://archive.org/details/sim_philosophical-studies_1999-02_93_2/page/188 |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=93 |issue=2 |pages=189–211 |doi=10.1023/a:1004218827363 |s2cid=169483672}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nozick1981&quot;&gt;{{cite book |author=Robert Nozick |url=https://archive.org/details/isbn_9780674664791 |title=Philosophical Explanations |publisher=Harvard University Press |year=1981 |isbn=978-0-674-66479-1 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sorabji1980&quot;&gt;{{cite book |author=Richard Sorabji |url=https://books.google.com/books?id=-8tmAAAACAAJ |title=Necessity, Cause, and Blame: Perspectives on Aristotle's Theory |publisher=Duckworth |year=1980 |isbn=978-0-7156-1549-2 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Inwagen1983&quot;&gt;{{cite book |author=Peter Van Inwagen |url=https://books.google.com/books?id=of1sJaUSdcYC |title=An Essay on Free Will |publisher=Clarendon Press |year=1983 |isbn=978-0-19-824924-5 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wiggins1973&quot;&gt;{{cite book |author=Ted Honderich |url=https://books.google.com/books?id=_qY9AAAAIAAJ |title=Essays on Freedom of Action:Towards a Reasonable Libertarianism |publisher=Routledge &amp; Kegan Paul |year=1973 |isbn=978-0-7100-7392-1 |pages=33–61 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Searle2001&quot;&gt;{{cite book |author=John R. Searle |url=https://books.google.com/books?id=7GnfkbarMHsC |title=Rationality in Action |publisher=MIT Press |year=2001 |isbn=978-0-262-69282-3 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}&lt;/ref&gt; Isang malinaw na pagtutol sa ganitong pananaw ay na ang mga pasya ay lantad na iniiwan sa [[pagkakataon]], kaya’t hindi maaaring italaga ang pinagmulan o pananagutan sa anumang pasya.

Ang ''teorya ng pagsisikap ng kalooban'' ay may kaugnayan sa papel ng lakas-ng-loob sa pagpapasya. Ipinapalagay nito na ang hindi-tiyak ng mga proseso ng bolisyon ng ahente ay maaaring tumugma sa hindi-tiyak ng ilang pisikal na pangyayari—at ang mga kinalabasan ng mga ito ay maaaring ituring na sanhi ng ahente. Nakabuo ng mga modelo ng bolisyon kung saan ito ay tinitingnang isang uri ng masalimuot na proseso na may elementong pisikal na hindi-tiyak. Isang halimbawa nito ang kay Robert Kane, na nagpalagay na &quot;sa bawat kaso, ang hindi-tiyakan ay gumaganap bilang hadlang o balakid sa pagtupad ng isa sa kanyang mga layunin—isang hadlang o balakid sa loob ng kanyang kalooban na dapat mapagtagumpayan sa pamamagitan ng pagsisikap.&quot;&lt;ref name=&quot;RKane1&quot; /&gt; Ayon kay Robert Kane, ang gayong &quot;pinakamataas na pananagutan&quot; ay isang kailangang kondisyon para sa kalayaan ng kalooban.&lt;ref name=&quot;Kane1996&quot;&gt;{{cite book |author=Robert Kane |url=https://books.google.com/books?id=hhuyeYKsWAkC |title=The Significance of Free Will |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-510550-6 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}&lt;/ref&gt; Isang mahalagang salik sa ganitong teorya ay na hindi maaaring ibaba ang ahente sa antas ng mga pisikal na pangyayari sa utak; sa halip, ang mga proseso ng pag-iisip ay nagbibigay ng kasinghalagang paliwanag sa pagtukoy ng kinalabasan gaya ng kanilang mga pisikal na proseso.

Bagaman noong panahong iyon ang [[Mekaniks na kwantum|mekaniks]] [[Mekaniks na kwantum|na kwantum]] (at indeterminismong pisikal) ay nasa unang yugto pa lamang ng pagtanggap, sinabi ni [[C. S. Lewis|C.S. Lewis]] sa kanyang aklat na ''Miracles: A Preliminary Study'' ang lohikong posibilidad na kung mapatutunayang hindi-tiyak ang pisikal na daigdig, ito ay maaaring magsilbing lagusan upang ilarawan ang pagkilos ng isang hindi-pisikal na nilalang sa pisikal na realidad.&lt;ref name=&quot;CSLewis1&quot;&gt;{{Cite book |author=Lewis, C.S. |url=https://archive.org/details/giftofmiraclesma00mill/page/24 |title=Miracles |publisher=HarperCollins |year=1999 |isbn=978-0-688-17369-2 |page=[https://archive.org/details/giftofmiraclesma00mill/page/24 24] |language=en |orig-year=1947}}&lt;/ref&gt; Ang mga hindi-tiyak na pisikal na modelo (lalo na yaong may kinalaman sa hindi-tiyak ng kwantum) ay nagpapakilala ng mga di-inaasahang pangyayari sa antas [[Atomo|atomiko]] o subatomiko. Ang mga pangyayaring ito ay maaaring makaapekto sa aktibidad ng utak, at maaaring magbigay-daan sa hindi-magkasundong kalayaan ng kalooban kung ang nakikitang hindi-tiyak ng ilang proseso ng isipan (halimbawa, ang pansariling persepsyon ng kontrol sa mulat na bolisyon) ay tumutugma sa nakapailalim na hindi-tiyak ng pisikal na kaayusan. Gayunman, ang ugnayang ito ay nangangailangan ng mapag-udyok na papel sa mga [[probabilidad]] na kaduda-duda,&lt;ref name=&quot;quantum&quot;&gt;{{cite book |author=Kane, Robert |title=Four Views on Free Will (Great Debates in Philosophy) |publisher=Wiley-Blackwell |year=2007 |isbn=978-1-4051-3486-6 |page=9 |language=en |chapter=Libertarianism |quote=It would seem that undetermined events in the brain or body would occur ''spontaneously'' and would be more likely to ''undermine'' our freedom rather than ''enhance'' it.}}&lt;/ref&gt; at malayo pa sa napapatunayan na ang aktibidad ng utak na responsable sa kilos ng tao ay maaaring maapektuhan ng gayong mga pangyayari. Bukod dito, ang mga hindi-magkasundong modelong ito ay nakasalalay sa ugnayan ng kilos at mulat na bolisyon, gaya ng pinag-aaralan sa [[neurosiyensiya]] ng kalayaan ng kalooban. Malinaw na ang [[pagmamasid]] ay maaaring makagambala sa kinalabasan ng mismong pagmamasid, kaya't nalilimitahan ang ating kakayahang matukoy ang sanhi-at-bunga.&lt;ref name=&quot;Bohr1&quot; /&gt; Gayunman, iminungkahi ni [[Niels Bohr]], isa sa mga pangunahing tagapagtatag ng teoryang kwantum, na walang ugnayang maaaring maitakda sa pagitan ng hindi-tiyak ng kalikasan at kalayaan ng kalooban.&lt;ref name=&quot;Bohr&quot; /&gt;

==== Mga teoryang ahente o sanhing-sustansiya ====
Ang mga paliwanag na ahente o sanhing-sustansiya tungkol sa hindi-magkasundong kalayaan ng kalooban ay nakasalig sa dualismong sustansiya sa kanilang paglalarawan ng [[Isip|isipan]]. Ipinapalagay na ang ahente ay may kapangyarihang makialam sa pisikal na daigdig.&lt;ref name=&quot;Chisholm2004&quot;&gt;{{cite book |author=Roderick M. Chisholm |url=https://books.google.com/books?id=2x2I93Ui9i4C |title=Person And Object: A Metaphysical Study |publisher=Psychology Press |year=2004 |isbn=978-0-415-29593-2 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;larke1996&quot;&gt;{{cite journal |author=Randolph Clarke |year=1996 |title=Agent Causation and Event Causation in the Production of Free Action |journal=Philosophical Topics |language=en |volume=24 |issue=2 |pages=19–48 |doi=10.5840/philtopics19962427}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Donagan1987&quot;&gt;{{cite book |author=Alan Donagan |url=https://books.google.com/books?id=7Zc9AAAAIAAJ |title=Choice: The Essential Element in Human Action |publisher=Routledge &amp; Kegan Paul |year=1987 |isbn=978-0-7102-1168-2 |language=en |access-date=27 December 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OConner2002&quot;&gt;{{cite book |author=Timothy O'Connor |url=https://books.google.com/books?id=AeGC8k8xAOwC |title=Oxford Hb Of Free Will:Libertarian Views: Dualist and Agent-Causal Theories |publisher=Oxford Handbooks Online |year=2005 |isbn=978-0-19-517854-8 |editor=Robert Kane |pages=337–355 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rowe1991&quot;&gt;{{cite book |author=William L. Rowe |url=https://archive.org/details/thomasreidonfree00rowe |title=Thomas Reid on Freedom and Morality |publisher=Cornell University Press |year=1991 |isbn=978-0-8014-2557-8 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Taylor1966&quot;&gt;{{cite book |author=Richard Taylor |url=https://books.google.com/books?id=ImgYAAAAIAAJ |title=Action and purpose |publisher=Prentice-Hall |year=1966 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thorp1980&quot;&gt;{{cite book |author=John Thorp |url=https://archive.org/details/freewilldefencea0000thor |title=Free will: a defence against neurophysiological determinism |publisher=Routledge &amp; Kegan Paul |year=1980 |isbn=9780710005656 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zimmerman1984&quot;&gt;{{cite book |author=Michael J. Zimmerman |url=https://books.google.com/books?id=BUMwAAAAYAAJ |title=An essay on human action |publisher=P. Lang |year=1984 |isbn=978-0-8204-0122-5 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}&lt;/ref&gt; Ang mga paliwanag na ahente o sanhing-sustansiya ay iminungkahi nina George Berkeley&lt;ref name=&quot;BerkeleyDancy1998&quot;&gt;{{cite book |author1=George Berkeley |url=https://books.google.com/books?id=cu7WAAAAMAAJ |title=A treatise concerning the principles of human knowledge |author2=Jonathan Dancy |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-875160-1 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}&lt;/ref&gt; at Thomas Reid.&lt;ref name=&quot;Reid2012&quot;&gt;{{cite book |author=Thomas Reid |url=https://books.google.com/books?id=UdYxuQAACAAJ |title=Essays on the Active Powers of the Human Mind; An Inquiry Into the Human Mind on the Principles of Common Sense; And an Essay on Quantity |date=2012 |publisher=HardPress |isbn=978-1-4077-2950-3 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}&lt;/ref&gt; Kinakailangan na ang sanhi ng ahente ay hindi bunga ng mga naunang pangyayari. Kinakailangan din na ang pagdulot ng ahente sa nasabing pangyayari ay hindi rin sanhi ng mga naunang pangyayari. Ilang suliranin ang natukoy sa ganitong pananaw. Una, mahirap matukoy ang dahilan sa anumang pagpili ng ahente, na nagmumungkahi na maaaring ito ay sapalaran o bunga ng pagkakataon (nang walang batayang pinagmumulan ng malayang pasya). Ikalawa, pinagtatanungan kung ang mga pisikal na pangyayari ay maaaring sanhi ng isang panlabas na sustansiya o isipan, isang karaniwang suliranin na kaugnay ng dualismong interaksyonista.

==== Inkompatibilismong mahigpit ====
Ang inkompatibilismong mahigpit ay ang ideya na ang malayang kalooban ay hindi maaaring umiral, mapa-deterministiko man ang mundo o hindi. Ipinagtanggol ni Derk Pereboom ang inkompatibilismong mahigpit, na tinukoy ang iba't ibang posisyon kung saan hindi mahalaga ang malayang kalooban sa indeterminismo/determinismo, kabilang ang mga sumusunod:&lt;ref name=&quot;Derk1&quot; /&gt;

# Determinismo (D) ay totoo, D ay hindi nangangahulugang wala tayong malayang kalooban (MK), subalit sa katotohanan, wala talaga tayong F.
# D ay totoo, D ay hindi nangangahulugang wala tayong MK, subalit sa katotohanan hindi natin alam kung mayroon tayong F.
# D ay totoo, at mayroon tayong MK.
# D ay totoo, mayroon tayong MK, at MK ay nangangahulugang D.
# D ay hindi napatunayan, subalit mayroon tayong MK.
# D ay hindi totoo, mayroon tayong MK, at magkakaroon pa rin tayo ng MK kahit na totoo ang D.
# D ay hindi totoo, wala tayong MK, subalit ang MK ay tugma sa D.

Tinatawag ni Pereboom ang posisyon 3 at 4 na ''determinismong maluwag'', posisyon 1 bilang isang anyo ng ''determinismong mahigpit'', posisyon 6 bilang isang anyo ng ''libertariyanismong klasiko'', at anumang posisyon na may MK bilang ''kompatibilismo''.

Itinanggi ni [[John Locke]] na may kabuluhan ang pariralang &quot;malayang kalooban&quot; (ihambing sateolohikal na walang-kognitibismo, isang katulad na pananaw sa pag-iral ng [[Diyos]]). Ayon sa kanya, hindi mahalaga ang katotohanan ng determinismo. Naniniwala siya na ang pangunahing katangian ng kusang kilos ay ang kakayahan ng isang indibidwal na ''ipagpaliban'' ang isang desisyon nang sapat na oras upang pag-isipan o suriin ang mga kahihinatnan ng isang pagpili: &quot;...ang kalooban sa katotohanan, ay walang ibig sabihin kundi kapangyarihan, o kakayahan, na pumili o magpabor.&quot;&lt;ref&gt;Locke, J. (1689). ''An Essay Concerning Human Understanding'' (1998, ed). Book II, Chap. XXI, Sec. 17. Penguin Classics, Toronto. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

Sang-ayon ang makabagong pilosopo na si Galen Strawson kay Locke na ang katotohanan o kamalian ng determinismo ay hindi mahalaga sa suliranin.&lt;ref name=&quot;GStraw&quot;&gt;Strawson, G. (1998, 2004). &quot;Free will&quot;. In E. Craig (ed.), ''Routledge Encyclopedia of Philosophy''. London: Routledge. Nakuha noong Agosto 17, 2006, [http://www.rep.routledge.com/article/V014 ((online))] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070825055350/http://www.rep.routledge.com/article/V014|date=2007-08-25}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Pinagtatalunan niya na ang ideya ng malayang kalooban ay humahantong sa walang katapusang pag-urong at kaya [[walang saysay]]. Ayon kay Strawson, kung ang isang tao ay responsable sa kanyang ginagawa sa isang sitwasyon, dapat ay responsable rin siya sa paraan ng kanyang kaisipan sa ilang aspeto. Subalit imposible na maging responsable sa paraan ng kanyang kaisipan sa anumang aspeto. Ito ay dahil upang maging responsable sa isang sitwasyon S, dapat ay responsable ka sa paraan ng iyong sarili sa ''S&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;''. Upang maging responsable sa paraan ng iyong sarili sa ''S&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;'', dapat ay responsable ka sa paraan ng iyong sarili sa ''S&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;'', at iba pa. Sa isang punto sa kadena, dapat ay may naganap na kilos ng pinagmumulan bagong kadena ng sanhi. Subalit imposible ito. Hindi maaaring likhain ng tao ang kanyang sarili o ang kanyang mga mental na estado mula sa wala. Ipinapahiwatig ng argumentong ito na ang malayang kalooban mismo ay katawa-tawa, subalit hindi na hindi tugma na ito sa determinismo. Tinatawag ni Strawson ang kanyang pananaw bilang &quot;pessimismo,&quot; subalit maaari itong iklasipika bilang inkompatibilismong mahigpit.&lt;ref name=&quot;GStraw&quot; /&gt;

===== Determinismong sanhi =====
Ang determinismong sanhi ay ang konsepto na nakatali ang mga pangyayari sa isang tiyak na konteksto sa sanhi sa paraan na ang anumang kalagayan (ng isang bagay o pangyayari) ay ganap na tinutukoy ng mga naunang kalagayan. Ipinapahayag ng determinismong sanhi na may tuloy-tuloy na kadena ng mga nakaraang pangyayari na umaabot pabalik sa pinagmulan ng uniberso. Naniniwala ang mga tagapagtaguyod ng determinismong sanhi na walang bagay na walang sanhi o kusang nilikha.

Ang pinaka-karaniwang anyo ng determinismong sanhi ay ang determinismong nomolohikal (o determinismong siyentipiko), na ang nakaraan at kasalukuyan ay ganap at kinakailangang nagtatakda ng hinaharap ayon sa mahigpit na mga batas ng kalikasan, kung saan ang bawat pangyayari ay hindi maiiwasang resulta ng mga nakaraang pangyayari. Ang mekanikang kuwantum ay nagdudulot ng seryosong hamon sa pananaw na ito.

Patuloy ang pangunahing pagtatalo kung ang pisikal na uniberso ay tunay na deterministiko. Bagaman hindi maaaring gamitin ang [[Pamamaraang makaagham|metodong siyentipiko]] upang ganap na ipawalang-bisa ang indeterminismo sa konteksto ng paglabag sa pagsasara ng sanhi, maaari itong gamitin upang tukuyin ang indeterminismo sa batas ng kalikasan. Sa kasalukuyan, ang mga interpretasyon ng mekanikang kuwantum ay parehong deterministiko at indeterministiko, at ito ay patuloy na sinusuri sa pamamagitan ng mga [[eksperimento]].&lt;ref name=&quot;GroblacherPaterek2007&quot;&gt;{{cite journal |last1=Groblacher |first1=Simon |last2=Paterek |first2=Tomasz |last3=Kaltenbaek |first3=Rainer |last4=Brukner |first4=Caslav |last5=Zukowski |first5=Marek |last6=Aspelmeyer |first6=Markus |last7=Zeilinger |first7=Anton |year=2007 |title=An experimental test of non-local realism |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-04-19_446_7138/page/870 |journal=Nature |language=en |volume=446 |issue=7138 |pages=871–75 |arxiv=0704.2529 |bibcode=2007Natur.446..871G |doi=10.1038/nature05677 |issn=0028-0836 |pmid=17443179 |s2cid=4412358}}&lt;/ref&gt;

===== Tadhana at kapalaran =====
{{Pangunahin|Kapalaran}}

Ang tadhana o kapalaran ay isang paunang itinakdang daloy ng mga pangyayari. Maaaring isipin ito bilang paunang itinakdang hinaharap, maging sa pangkalahatan o para sa isang indibiduwal. Isa itong konsepto batay sa paniniwala na may nakatakdang natural na kaayusan sa [[kosmos]].

Bagaman madalas na magkapalit ang paggamit ng mga salitang &quot;kapalaran&quot; at &quot;tadhana,&quot; may magkakaibang kahulugan ang mga ito.

Ang kapalaran ay karaniwang nagpapahiwatig na may isang itinakdang landas na hindi maaaring iwasan, at kung saan wala tayong kontrol. Kaugnay ito ng determinismo, subalit hindi nito sinasabi ang anumang tiyak tungkol sa pisikal na determinismo. Kahit na may pisikal na hindi-determinismo, ang isang pangyayari ay maaari pa ring italaga ng labas. Ang tadhana naman ay kaugnay din ng determinismo, subalit hindi rin naglalabas ng tiyak na pahayag tungkol sa pisikal na determinismo. Kahit na may pisikal na hindi-determinismo, ang isang pangyayari ay maaari pa ring itinakda na mangyari.

Ang tadhana ay nagpapahiwatig na may isang itinakdang landas na hindi maaaring iwasan, subalitf hindi nito awtomatikong nagtatakda kung paano ang landas na iyon ay naitatag (hal., hindi ito direktang sumasalungat sa inkompatibilistang malayang kalooban). Kung umiiral ang malayang kalooban, maaari itong maging mekanismo kung paano napipili ang itinakdang kinalabasan (itinakda upang kumatawan sa tadhana).&lt;ref name=&quot;Blackwell2011&quot;&gt;{{cite book |author=Ben C. Blackwell |url=https://books.google.com/books?id=WDZxSq9nx4IC |title=Christosis: Pauline Soteriology in Light of Deification in Irenaeus and Cyril of Alexandria |publisher=Mohr Siebeck |year=2011 |isbn=978-3-16-151672-6 |page=50 |language=en |access-date=8 Disyembre 2012}}&lt;/ref&gt;

===== Determinismong lohikal =====
Ang talakayan tungkol sa tadhana ay hindi nangangailangan ng pagkakaroon ng [[sobrenatural]] na kapangyarihan. Ang lohikal na determinismo o determinasyon ay ang ideya na lahat ng proposisyon, maging tungkol sa [[nakaraan]], [[kasalukuyan]], o [[hinaharap]], ay alinman sa totoo o mali. Lumilikha ito ng natatanging problema para sa malayang kalooban dahil ang mga proposisyon tungkol sa hinaharap ay may katotohanan na sa kasalukuyan (ibig sabihin, ito ay itinakda na bilang totoo o mali), at tinutukoy bilang problema ng mga hinaharap na nakadepende.

===== Omnisiyensiya =====
Ang Omnisiyensiya o kamalayan sa lahat ng bagay ay ang kakayahang malaman ang lahat ng maaaring malaman (kasama rito ang lahat ng hinaharap na pangyayari), at karaniwang itinuturing na katangian ng isang diyos na lumikha. Ang kamalayan sa lahat ng bagay ay nagpapahiwatig ng pagkakaroon ng tadhana. Ilang [[manunulat]] ang nagsasabing ang malayang kalooban ay hindi maaaring umiral kasama ng [[kamalayan]] sa lahat ng bagay. Isang argumento ang nagsasabing ang isang omniscient na lumikha ay hindi lamang nagpapahiwatig ng tadhana kundi ng isang uri ng mataas na antas ng predeterminismo tulad ng mahigpit na teolohikal na determinismo o predestinasyon – na itinakda na nila ang lahat ng pangyayari at kinalabasan sa uniberso nang pauna. Sa ganitong kaso, kahit na ang isang indibiduwal ay maaaring magkaroon ng impluwensya sa kanilang mababang antas na pisikal na sistema, ang kanilang mga pagpili tungkol dito ay hindi na kanila, tulad ng sa libertaryanong malayang kalooban. Ang kamalayan sa lahat ng bagay ay ginagamit bilang argumento ng hindi pagkakatugma ng mga katangian para sa pag-iral ng Diyos, kilala bilang argumento mula sa malayang kalooban, at malapit na kaugnay ng iba pang ganitong argumento, halimbawa ang hindi pagkakatugma ng kapangyarihan ng Diyos sa pagiging mabuting lumikha (ibig sabihin, kung alam ng diyos kung ano ang pipiliin nila, responsable siya sa pagpapaabot sa pagpili nito).

===== Predeterminismo =====
Ang predeterminismo ay ang ideya na ang lahat ng pangyayari ay itinakda nang pauna.&lt;ref name=&quot;McKewan&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Predeterminism |encyclopedia=Encyclopedia of Time: Science, Philosophy, Theology, &amp; Culture |publisher=SAGE Publications |last=McKewan |first=Jaclyn |editor=H. James Birx&quot; |pages=1035–36 |language=en |doi=10.4135/9781412963961.n191 |isbn=978-1-4129-4164-8 |chapter=Evolution, Chemical}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Predeterminism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/predeterminism |access-date=20 Disyembre 2012 |date=2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904051839/http://oxforddictionaries.com/definition/english/predeterminism |archive-date=Setyembre 4, 2012 |url-status=dead}}. See also {{cite encyclopedia |title=Predeterminism |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=Collins |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/predeterminism |access-date=20 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130408100159/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/predeterminism |archive-date=8 April 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang predeterminismo ay pilosopiya na nagsasabing lahat ng pangyayari sa [[kasaysayan]], nakaraan, kasalukuyan, at hinaharap, ay naitakda na o alam na (ng Diyos, tadhana, o iba pang puwersa), kabilang ang mga gawaing pantao. Karaniwan, ang predeterminismo ay tinutukoy na ang mga gawaing pantao ay hindi makakaapekto sa (o walang kinalaman sa) mga kinalabasan ng paunang itinakdang daloy ng mga pangyayari, at ang tadhana ng isang tao ay itinakda nang panlabas (hal., eksklusibo ng isang diyos na lumikha).

Ang konsepto ng predeterminismo ay madalas na ipinapaliwanag gamit ang determinismong sanhi, na nagpapahiwatig na may tuloy-tuloy na kadena ng mga naunang pangyayari mula sa simula ng uniberso. Sa kaso ng predeterminismo, ang kadena ng mga pangyayaring ito ay paunang itinakda, at ang mga gawaing pantao ay hindi makakaapekto sa mga kinalabasan ng paunang itinakdang kadena. Maaari rin itong tukuyin bilang partikular na uri ng determinismo.&lt;ref name=&quot;McKewan&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=10 September 2009 &lt;!-- date found by checking page's source code where format of date given as m.d.y --&gt; |title=Some Varieties of Free Will and Determinism |url=http://philosophy.lander.edu/ethics/notes-determinism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121013023921/http://philosophy.lander.edu/ethics/notes-determinism.html |archive-date=13 Oktubre 2012 |access-date=19 Disyembre 2012 |work=Philosophy 302: Ethics |publisher=philosophy.lander.edu |language=en |quote=Predeterminism: the philosophical and theological view that combines God with determinism. On this doctrine events throughout eternity have been foreordained by some supernatural power in a causal sequence.}}&lt;/ref&gt; Maaari rin itong gamitin nang magkasingkahulugan sa determinismong sanhi – sa konteksto ng kakayahan nitong tukuyin ang mga pangyayaring hinaharap.&lt;ref name=&quot;McKewan&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=10 Setyembre 2009 &lt;!-- date found by checking page's source code where format of date given as m.d.y --&gt; |title=Some Varieties of Free Will and Determinism |url=http://philosophy.lander.edu/ethics/notes-determinism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121013023921/http://philosophy.lander.edu/ethics/notes-determinism.html |archive-date=13 Oktubre 2012 |access-date=19 Disyembre 2012 |work=Philosophy 302: Ethics |publisher=philosophy.lander.edu |language=en |quote=Predeterminism: the philosophical and theological view that combines God with determinism. On this doctrine events throughout eternity have been foreordained by some supernatural power in a causal sequence.}}&lt;/ref&gt; Sa kabila nito, ang predeterminismo ay madalas na itinuturing na hiwalay sa determinismong sanhi.&lt;ref name=&quot;McKewan&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Tingnan ang halimbawa ni {{cite journal |author=Hooft, G. |year=2001 |title=How does god play dice? (Pre-)determinism at the Planck scale |journal=harvard.edu |language=en |arxiv=hep-th/0104219 |bibcode=2001hep.th....4219T |quote=Predeterminism is here defined by the assumption that the experimenter's 'free will' in deciding what to measure (such as his choice to measure the x- or the y-component of an electron's spin), is in fact limited by deterministic laws, hence not free at all}}, at {{cite journal |author=Sukumar, CV |year=1996 |title=A new paradigm for science and architecture |journal=City |language=en |volume=1 |issue=1–2 |pages=181–83 |bibcode=1996City....1..181S |doi=10.1080/13604819608900044 |quote=Quantum Theory provided a beautiful description of the behaviour of isolated atoms and nuclei and small aggregates of elementary particles. Modern science recognized that predisposition rather than predeterminism is what is widely prevalent in nature.}}&lt;/ref&gt; Ang katawagang predeterminismo ay madalas ding gamitin sa konteksto ng biyolohiya at [[Pagmamana ng katangian|pagmamana]], kung saan ito ay kumakatawan sa isang uri ng determinismong biyolohikal.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Predeterminism |encyclopedia=Merriam-Webster Dictionary |publisher=Merriam-Webster, Incorporated |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/predeterminism |access-date=20 Disyembre 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130403050806/http://www.merriam-webster.com/dictionary/predeterminism |archive-date=3 Abril 2013 |url-status=live}} Tingnan ang halimbawa ni {{cite journal |author=Ormond, A.T. |year=1894 |title=Freedom and psycho-genesis |url=https://zenodo.org/record/1429090 |journal=Psychological Review |language=en |volume=1 |issue=3 |pages=217–29 |doi=10.1037/h0065249 |quote=The problem of predeterminism is one that involves the factors of heredity and environment, and the point to be debated here is the relation of the present self that chooses to these predetermining agencies}}, at {{cite journal |author=Garris, M.D. |display-authors=etal |year=1992 |title=A Platform for Evolving Genetic Automata for Text Segmentation (GNATS) |journal=Science of Artificial Neural Networks |language=en |volume=1710 |pages=714–24 |bibcode=1992SPIE.1710..714G |doi=10.1117/12.140132 |quote=However, predeterminism is not completely avoided. If the codes within the genotype are not designed properly, then the organisms being evolved will be fundamentally handicapped. |s2cid=62639035}}&lt;/ref&gt;

Ang katagang predeterminismo ay hindi lamang nangangahulugang pagtukoy ng lahat ng pangyayari, kundi ang paunang at sinasadyang may malay na pagtukoy sa lahat ng pangyayari (samakatuwid, ginagawa ito, marahil, ng isang may malay na nilalang). Habang ang determinismo ay karaniwang tumutukoy sa naturalistang maipaliwanag na sanhi ng mga pangyayari, ang predeterminismo ay sa kahulugan nito ay nagpapahiwatig ng isang tao o isang &quot;may-ari&quot; na kumokontrol o nagpaplano sa sanhi ng mga pangyayari bago ito mangyari at marahil naninirahan sa labas ng natural na unibersong sanhi.

Ang predestinasyon ay nagsasaad na isang lubos na makapangyarihang nilalang ay tunay na nagtakda ng lahat ng pangyayari at kinalabasan sa uniberso nang pauna, at ito ay isang kilalang doktrina ng mga [[John Calvin|Calvinista]] sa [[teolohiyang Kristiyano]]. Ang [[predestinasyon]] ay madalas ituring bilang isang anyo ng mahigpit na teolohikal na determinismo.

Dahil dito, ang predeterminismo ay inihahambing sa fatalismo.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Sherman, H. |year=1981 |title=Marx and determinism |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-issues_1981-03_15_1/page/60 |journal=Journal of Economic Issues |language=en |volume=15 |issue=1 |pages=61–71 |doi=10.1080/00213624.1981.11503814 |jstor=4224996 |quote=Many religions of the world have considered that the path of history is predetermined by God or Fate. On this basis, many believe that what will happen will happen, and they accept their destiny with fatalism.}}&lt;/ref&gt; Ang fatalismo ay ang ideya na lahat ay itinakdang mangyari, kaya ang mga tao ay walang kontrol sa kanilang hinaharap.

==== Determinismong teolohikal ====
Ang determinismong teolohikal ay isang anyo ng determinismo na nagsasaad na lahat ng pangyayaring nagaganap ay itinakda na o itinadhana na mangyari ng isang [[Monoteismo|monoteistikong]] diyos, o kaya naman, nakatakdang maganap batay sa Kanyang pagiging lubos na nakaaalam ng lahat ng bagay (omnisiyensya). May dalawang uri ng determinismong teolohikal, na tinutukoy dito bilang malakas at mahina.&lt;ref name=&quot;JordanTate2004&quot;&gt;{{cite book |author1=Anne Lockyer Jordan |url=https://books.google.com/books?id=uBVuNip8qjkC |title=Philosophy of Religion for A Level OCR Edition |author2=Anne Lockyer Jordan Neil Lockyer Edwin Tate |author3=Neil Lockyer |author4=Edwin Tate |publisher=Nelson Thornes |year=2004 |isbn=978-0-7487-8078-5 |page=211 |language=en |access-date=22 Disyembre 2012}}&lt;/ref&gt;

* Ang una, ang malakas na determinismong teolohikal, ay nakabatay sa konsepto ng isang diyos na manlilikha na nagtatakda ng lahat ng pangyayari sa kasaysayan: &quot;ang bawat bagay na nagaganap ay itinadhana ng isang diyos na lubos na makapangyarihan at nakaaalam ng lahat.&quot;&lt;ref name=&quot;Iannone2001&quot;&gt;{{cite book |author=A. Pabl Iannone |title=Dictionary of World Philosophy |publisher=Taylor &amp; Francis |year=2001 |isbn=978-0-415-17995-9 |page=194 |language=en |chapter=determinism |access-date=22 Disyembre 2012 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=7wBmBO3vpE4C}}&lt;/ref&gt;
* Ang pangalawa, ang mahinang determinismong teolohikal, ay nakabatay naman sa konsepto ng banal na kaalaman sa hinaharap – &quot;dahil ang pagkaalam ng Diyos ay ganap at walang pagkakamali, ang mga bagay na alam Niya tungkol sa hinaharap ay tiyak na mangyayari; samakatuwid, ang hinaharap ay nakatakda na.&quot;&lt;ref name=&quot;Huyssteen2003&quot;&gt;{{cite book |author=Wentzel Van Huyssteen |title=Encyclopedia of science and religion |publisher=Macmillan Reference |year=2003 |isbn=978-0-02-865705-9 |volume=1 |page=217 |language=en |chapter=theological determinism |access-date=22 Disyembre 2012 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HIcYAAAAIAAJ}}&lt;/ref&gt;

May ilang bahagyang pagkakaiba sa ganitong pagkakahati. May ilan na nagsasabing ang determinismong teolohikal ay nangangailangan ng ganap na pagtatalaga ng lahat ng kaganapan at kinalabasan ng Diyos (ibig sabihin, hindi nila itinuturing ang mahinang bersyon bilang determinismong teolohikal maliban kung itinatanggi rin ang malayang pagpapasya), o kaya, hindi nila itinuturing na determinismong teolohikal ang mahinang bersyon.&lt;ref name=&quot;VanArragon2010&quot; /&gt; Maaari ring ituring ang determinismong teolohikal bilang isang anyo ng determinismong sanhi, kung saan ang mga naunang kalagayan ay ang likas na katangian at kalooban ng Diyos.&lt;ref name=&quot;stanfordmoralresponsibility&quot; /&gt;

Kaugnay ng malayang pagpapasya at ng pag-uuri ng kompatibilismo o inkompatibilismong teolohikal, ang determinismong teolohikal ay ang [[tesis]] na umiiral ang Diyos at mayroon Siyang hindi nagkakamaling kaalaman sa lahat ng totoong proposisyon, kabilang ang mga proposisyon tungkol sa ating mga gagawing aksyon sa hinaharap; ito ang pinakasimpleng depinisyon na sumasaklaw sa lahat ng anyo ng determinismong teolohikal.&lt;ref name=&quot;stanfordincompatibilismarguments&quot; /&gt;
[[Talaksan:TheologicalDeterminismXFreeWill (tl).svg|thumb|Isang pinasimpleng taksonomiya ng mga pampilosopiya na paninindigan hinggil sa malayang kalooban at determinismong  teolohikal.&lt;ref name=&quot;stanfordforeknowledge&quot; /&gt;]]
May iba't ibang implikasyon ang determinismong teolohikal para sa metapisikal na malayang pagpapasya depende sa interpretasyong pampilosopiya.

* Ang malakas na determinismong teolohikal ay hindi tugma sa metapisikal na malayang pagpapasya at isang anyo ito ng matigas na determinismong teolohikal (na katumbas ng tinatawag na ''fatalismong teolohikal''). Ipinapalagay nito na hindi umiiral ang malayang pagpapasya at ang Diyos ay may ganap na kontrol sa mga kilos ng tao. Ang matigas na determinismong teolohikal ay may kahalintulad na implikasyon sa matigas na determinismo, bagaman hindi nito kinakailangang pawalang-bisa ang kompatibilistang malayang pagpapasya.&lt;ref name=&quot;stanfordforeknowledge&quot; /&gt; Isang anyo ito ng inkompatibilismong teolohikal.
* Samantala, ang mahinang determinismong teolohikal ay maaaring maging tugma o hindi tugma sa metapisikal na malayang pagpapasya depende sa pampilosopiya na [[pagpapaliwanag]] ng pagkaalam ng Diyos. Dahil dito, maaari itong ituring na isang anyo ng matigas na determinismong teolohikal (fatalismong teolohikal) o malambot na determinismong teolohikal, isang terminong ginagamit para sa kalinawan. Ipinapalagay ng malambot na determinismong teolohikal na ang mga tao ay may kalayaang pumili ng kanilang mga aksyon; alam lamang ng Diyos kung ano ang kanilang pipiliin bago pa ito mangyari, subalit hindi Niya binabago ang kinalabasan. Ang pamamahala ng Diyos ay &quot;kompatible&quot; sa kusang-loob na pagpili. Ang malambot na determinismong teolohikal ay kilala rin bilang kompatibilismong teolohikal. Ang pagtanggi sa determinismong teolohikal (o sa banal na kaalaman sa hinaharap) ay itinuturing namang inkompatibilismong teolohikal, na kaugnay ng mas pangkalahatang talakayan tungkol sa malayang pagpapasya.&lt;ref name=&quot;stanfordforeknowledge&quot; /&gt;

Ang pangunahing argumento para sa fatalismong teolohikal sa kaso ng mahinang determinismong teolohikal ay ganito:

# Ipagpalagay na umiiral ang banal na kaalaman sa hinaharap o ang pagkaalam ng Diyos sa lahat ng bagay.
# Ang hindi nagkakamaling kaalaman sa hinaharap ay nagpapahiwatig ng tadhana (tiyak na alam na kung ano ang gagawin ng isang tao).
# Ang tadhana ay nag-aalis ng posibilidad ng alternatibo (hindi maaaring kumilos nang iba).
# Samakatwid, hindi tugma ito sa metapisikal na malayang pagpapasya.

Madalas tanggapin ang argumentong ito bilang batayan ng inkompatibilismong teolohikal, na nagtatanggi alinman sa malayang pagpapasya o sa banal na kaalaman ng Diyos, at dahil dito, pati na rin sa determinismong teolohikal. Sa kabilang dako, kailangang hanapan ng tugon ito ng kompatibilismong teolohikal.

Kabilang sa mga tugon ng mga kompatibilistang teolohikal ang sumusunod:

* Pagtanggi sa pagkakaroon ng katotohanang halaga (''truth value'') ng mga pangyayaring panghinaharap, bagaman nagreresulta ito sa pagtanggi rin sa banal na kaalaman at samakatuwid sa determinismong teolohikal.
* Pagpapatibay ng pagkakaiba ng hindi-nakabatay sa oras na kaalaman (''space-time independence''), isang pananaw na isinusulong halimbawa nina Boecio,&lt;ref name=&quot;Huyssteen20032&quot;&gt;{{cite book |author=Wentzel Van Huyssteen |title=Encyclopedia of science and religion |publisher=Macmillan Reference |year=2003 |isbn=978-0-02-865705-9 |volume=1 |page=217 |language=en |chapter=theological determinism |access-date=22 Disyembre 2012 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HIcYAAAAIAAJ}}&lt;/ref&gt; [[Tomas ng Aquino|Tomas de Aquino]],&lt;ref&gt;{{cite book |author=Aquinas, St. Thomas |title=Summa Theologica |year=1923 |language=la |chapter=Ia, q. 14, art 13. |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.126741}} &lt;/ref&gt; at C.S. Lewis.&lt;ref&gt;{{cite book |author=C.S. Lewis |title=Mere Christianity |publisher=Touchstone:New York |year=1980 |page=149 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagtanggi sa Prinsipyo ng Alternatibong mga Posibilidad: &quot;Kung hindi mo maaaring gawin ang kabaligtaran ng iyong ginawa, hindi ka malayang kumilos.&quot; Halimbawa, maaaring magkaroon ang isang tagamasid na tao ng [[makina]] na kayang tuklasin kung ano ang mangyayari sa hinaharap, subalit ang pag-iral o paggamit ng makinang ito ay walang impluwensiya sa kinalabasan ng mga pangyayari.&lt;ref name=&quot;zagzebski1991&quot;&gt;{{cite book |author=Linda Trinkaus Zagzebski |title=The Dilemma of Freedom and Foreknowledge |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-510763-0 |language=en |chapter=kabanata 6, seksyon 2.1 |access-date=22 Disyembre 2012 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=0v9nLMBtGYcC}}&lt;/ref&gt;

Sa kahulugan ng kompatibilismo at inkompatibilismo, madalas hindi pinaghihiwalay ng mga sanggunian ang determinismong pisikal at ang mas mataas na antas ng determinismo (tulad ng predeterminismo o determinismong teolohikal). Dahil dito, ang matigas na determinismo kaugnay ng determinismong teolohikal ay maaaring uriin bilang matigas na inkompatibilismo kaugnay ng determinismong pisikal (kung walang pahayag tungkol sa panloob na sanhi o determinismo ng sansinukob), o kahit bilang kompatibilismo (kung ang kalayaan mula sa determinismo ay hindi itinuturing na kailangan para sa malayang pagpapasya).

Sa parehong prinsipyo, maaaring uriin ang metapisikal na libertariyanismo (isang anyo ng inkompatibilismo kaugnay ng determinismong pisikal) bilang kompatibilismo kaugnay ng determinismong teolohikal (kung ipinapalagay na ang mga malayang kaganapan ay itinakda na mangyari subalit hindi &quot;itinadhana &quot;o tinukoy ng Diyos ang kinalabasan ng mga ito). Kung tatanggapin naman ang matigas na determinismong teolohikal (kung ipagpapalagay na ang mga kinalabasan ay itinadhana mismo ng Diyos), kung gayon ay hindi na posible ang metapisikal na libertariyanismo at kakailanganin itong muling uriin (bilang matigas na inkompatibilismo, dahil ang sansinukob ay nananatiling itinuturing na hindi deterministiko – bagaman teknikal na tama pa rin ang pagtukoy dito bilang matigas na determinismo).&lt;ref name=&quot;VanArragon2010&quot; /&gt;

==== Problema ng isip at katawan ====
Ang ideya ng malayang pagpapasya ay isang aspekto ng problema ng isip at katawan, ibig sabihin, ang pagtalakay sa ugnayan ng isip (halimbawa, kamalayan, [[alaala]], at paghatol) at [[Katawan ng tao|katawan]] (halimbawa, utak ng tao at [[sistemang nerbiyos]]). Ang mga pampilosopiyang modelo ng isip ay hinahati sa mga pisikal at di-pisikal na pagpapaliwanag.

Ang duwalismong Cartesiyano ay naniniwalang ang isip ay isang di-pisikal na substansiya, ang luklukan ng kamalayan at [[talino]], at hindi ito kapareho ng mga pisikal na kalagayan ng utak o katawan. Iminumungkahi nito na bagaman nagkakaroon ng ugnayan ang dalawang daigdig (ang isip at ang katawan), ang bawat isa ay may ilang antas ng kasarinlan. Sa ilalim ng duwalismong Cartesiyano, ang panlabas na isip ay responsable sa pagkilos ng katawan, bagaman madalas ang di-malay na aktibidad ng utak ay dulot ng mga panlabas na pangyayari (halimbawa, ang agarang reaksyon kapag napaso).&lt;ref name=&quot;Peruzzi&quot;&gt;Tingnan ang halimbawa: {{cite book |author=Sandro Nannini |title=Mind and Causality |publisher=John Benjamins Publishing |year=2004 |isbn=978-1-58811-475-4 |editor=Alberto Peruzzi |pages=69 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 5: Mental causation and intentionality in a mind naturalizing theory |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zYEPifPTQK4C&amp;pg=PA75}}&lt;/ref&gt;

Ipinapalagay ng duwalismong Cartesiyano na ang pisikal na daigdig ay hindi deterministiko&amp;nbsp;– at na ang panlabas na isip ay may kontrol sa ilang pisikal na kaganapan, na nagbibigay ng paliwanag para sa inkompatibilistang malayang pagpapasya. Mula rito, umusbong ang isang anyo na tinatawag na duwalismong interaksiyonalista, na nagmumungkahi ng dalawang-paraang interaksyon: na may ilang pisikal na kaganapan na sanhi ng mga gawaing mental, at may ilang gawaing mental na sanhi ng mga pisikal na kaganapan.

Isa sa mga makabagong pananaw hinggil sa posibleng paghihiwalay ng isip at katawan ay ang pormulasyong &quot;tatlong daigdig&quot; ni [[Karl Popper]].&lt;ref name=&quot;Popper&quot;&gt;{{cite book |author=Karl Raimund Popper |title=All Life is Problem Solving |publisher=Psychology Press |year=1999 |isbn=978-0-415-17486-2 |edition=1 panayam binigay sa Mannheim, 8 Mayo 1972 |pages=23 ''ff'' |language=en |chapter=Notes of a realist on the body-mind problem |quote=The body-mind relationship...includes the problem of man's position in the physical world...'World 1'. The world of conscious human processes I shall call 'World 2', and the world of the objective creations of the human mind I shall call 'World 3'. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Pa3cZYwdq28C&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Ang duwalismong Cartesiyano at ang tatlong daigdig ni Popper ay dalawang anyo ng tinatawag na plurarlismong [[Epistemolohiya|epistemolohikal]], ang paniniwalang kailangan ng iba't ibang pamamaraang epistemolohikal upang ganap na mailarawan ang daigdig. Kabilang sa iba pang anyo ng plurarlismong epistemolohikal ang paralelismong sikopisikal at epiphenomenalismo. Sa pananaw na ito, ang problema ng isip at katawan ay hindi maibababa o maipapaliwanag lamang gamit ang mga konsepto ng [[likas na agham]].

Ang kasalungat na pananaw naman ay tinatawag na pisikalismo. Ang pisikalismo ay isang teoryang pampilosopiya na nagsasaad na ang lahat ng umiiral ay hindi hihigit sa mga pisikal nitong katangian, na walang mga di-pisikal na substansiya (halimbawa, mga isipan na ganap na hiwalay sa katawan). Maaaring reduktibo o di-reduktibo ang pisikalismo.

Ang reduktibong pisikalismo ay nakabatay sa ideya na ang lahat ng bagay sa daigdig ay maaaring maibalik o maipaliwanag sa pinakapayak nitong pisikal o materyal na batayan. Sa kabilang dako, ang di-reduktibong pisikalismo ay nagsasaad na ang mga katangiang mental ay bumubuo ng hiwalay na [[Ontolohiya|ontolohikal]] na kategorya mula sa mga katangiang pisikal, na ang mga kalagayang mental (gaya ng ''qualia'') ay hindi maaaring ibaba sa mga kalagayang pisikal. Bagaman maaaring isipin na magkaibang uri ang mga kalagayang mental at mga kalagayang neorolohikal, hindi nito awtomatikong inaalis ang posibilidad na may korelasyon sa pagitan ng mga ito. Sa isa sa mga ganitong pormulasyon, ang anomalyang monismo, ang mga kaganapang mental ay ''supervene'' o umaasa sa mga kaganapang pisikal, na inilalarawan ang paglitaw ng mga katangiang mental na kaugnay ng mga katangiang pisikal&amp;nbsp;–  nagpapahiwatig ng kaugnayang sanhi (''causal reducibility''). Dahil dito, madalas uriin ang di-reduktibong pisikalismo bilang isang anyo ng duwalismong katangian sa halip na monismo, bagaman may mga anyo ng duwalismong katangian na hindi sumasang-ayon sa kaugnayang sanhi ng mga kalagayang mental.

Ang inkompatibilismo ay nangangailangan ng pagkakaiba sa pagitan ng mental at pisikal, bilang komentaryo sa hindi pagkakatugma ng deterministikong pisikal na realidad at ng karanasang may malayang pagpapasya. Bilang dagdag, ang libertariyanismong metapisikal ay kailangang magpahayag ng impluwensiya sa pisikal na realidad; at kung ang isip ang may pananagutan sa impluwensiyang ito (sa halip na basta walang-piling sistema), dapat itong naiiba sa katawan upang magawa ito.

Parehong duwalismong substansiya at duwalismong katangian ang nag-aalok ng ganitong pagkakaiba, at yaong mga bersyong hindi ganap na walang epekto sa pisikal na daigdig (halimbawa, ''duwalismong interaksiyonalista'' at ''di-reduktibong pisikalismo'') ay nagbibigay ng teoretikal na batayan para sa inkompatibilistang malayang pagpapasya.

Napuna na hanggang ngayon, hindi pa nalulutas ng mga batas ng pisika ang tinatawag na mahigpit na suliranin ng kamalayan:&lt;ref name=&quot;Kalat&quot;&gt;Tingnan {{cite encyclopedia |title=The hard problem of consciousness |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=http://www.iep.utm.edu/hard-con/ |access-date=2015-04-27 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420211306/http://www.iep.utm.edu/hard-con/ |archive-date=2015-04-20 |author=Josh Weisberg |url-status=live}} o {{cite encyclopedia |title=Consciousness: §9.9 Non-physical theories |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2014 Edition) |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=Abril 27, 2015 |date=Ene 14, 2014 |editor=Edward N. Zalta |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227132808/https://plato.stanford.edu/entries/consciousness/#NonPhyThe |archive-date=Disyembre 27, 2021 |chapter-url=http://plato.stanford.edu/entries/consciousness/#NonPhyThe |author=Robert Van Gulick |chapter=Consciousness |url-status=live}}&lt;/ref&gt; &quot;Ang paglutas sa mahigpit na suliranin ng kamalayan ay kinabibilangan ng pagtukoy kung paano nagdudulot ng mga karanasan ang mga prosesong [[pisyolohikal]] tulad ng pagdaloy ng mga [[Ion|iono]] sa lamad ng nerbiyos.&quot; Ayon sa ilan, &quot;na malapit na kaugnay ng mahigpit na problema ng kamalayan, ang mahigpit na problema ng malayang pagpapasya ay ang ubod ng isyung kamalayan at kalayaan: nakaaapekto ba talaga ang malay na pagpapasya sa materyal na daigdig?&quot;&lt;ref name=&quot;Baumeister2&quot; /&gt; Subalit, ayon naman sa iba, &quot;ang kamalayan ay may higit na maliit na papel sa buhay ng tao kaysa sa karaniwang paniniwala ng [[Kalinangang Kanluranin|kulturang Kanluranin]].&quot;&lt;ref name=&quot;illusion&quot;&gt;Banggit mula kay {{cite book |author=Tor Nørretranders |title=The user illusion: Cutting consciousness down to size |url=https://archive.org/details/userillusioncutt00nr |publisher=Penguin Books |year=1998 |isbn=978-0-14-023012-3 |edition=1 salin ni Jonathan Sydenham ng ''Maerk verden'' noong 1991 |page=ix |language=en |chapter=Paunang Salita}}&lt;/ref&gt;

=== Kompatibilismo ===
[[File:Thomas_Hobbes_(portrait).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Thomas_Hobbes_(portrait).jpg|thumb|Isang klasikong kompatibalista si [[Thomas Hobbes]]]]
Ipinapanatili ng mga kompatibilista na ang determinismo ay maaaring umayon sa malayang kalooban. Naniniwala sila na ang kalayaan ay maaaring umiral o mawala sa isang sitwasyon dahil sa mga dahilan na walang kinalaman sa metapisika. Halimbawa, ang mga [[hukuman]] ay nagbibigay ng hatol kung ang isang tao ay kumikilos ayon sa sarili niyang malayang kalooban sa ilang mga kalagayan nang hindi dinadala ang usaping metapisikal. Katulad nito, ang kalayaang [[pampolitika]] ay isang di-metapisikal na kaisipan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rawls |first1=John |date=1985 |title=Justice as Fairness: Political not Metaphysical |url=https://www.jstor.org/stable/2265349 |journal=Philosophy &amp; Public Affairs |language=en |volume=14 |issue=3 |pages=223–251 |issn=0048-3915 |jstor=2265349 |access-date=4 Disyembre 2023}}&lt;/ref&gt;

Gayundin, may ilang kompatibilista na naglalarawan ng malayang kalooban bilang kalayaang kumilos ayon sa mga itinakdang motibo nang walang hadlang mula sa ibang tao, gaya ni [[Aristoteles]] sa kanyang ''Etikang Nikomakea''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Meyer |first=Susan Sauve |title=Aristotle on Moral Responsibility |year=2012 |location=Oxford |language=en}}&lt;/ref&gt; at ng [[Stoiko]] na si Crisipo.&lt;ref&gt;Bobzien, Susanne, ''Freedom and Determinism in Stoic Philosophy'', Oxford 1998, Chapter 6. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

Sa kabaligtaran, ang mga inkompatibilista ay nakatuon sa isang uri ng &quot;metapisikal na malayang kalooban&quot; na ayon sa mga kompatibilista ay hindi pa kailanman malinaw na nailarawan. Ipinagtatanggol ng mga kompatibilista na hindi mahalaga kung umiiral man ang determinismo; bagaman hindi sila nagkakaisa kung ano nga ba ang tunay na mahalaga. Upang maging isang kompatibilista, hindi kailangang manindigan sa isang tiyak na kahulugan ng malayang kalooban, na ang kailangan lamang ay itanggi na ang determinismo ay salungat dito.&lt;ref name=&quot;CompSEP&quot;&gt;{{Cite encyclopedia |title=Compatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2004/entries/compatibilism/ |access-date=2006-08-16 |date=2004 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tag-araw 200 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414034626/http://plato.stanford.edu/archives/sum2004/entries/compatibilism/ |archive-date=2016-04-14 |last1=McKenna |first1=Michael |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Bagaman may iba't ibang hadlang sa paggamit ng sariling mga pagpili, hindi nangangahulugang ang malayang kalooban ay kalayaan sa pagkilos. Ang kalayaan sa pagpili (ang kalayaang pumili ng sariling kalooban) ay lohikong hiwalay sa kalayaan sa pagsasakatuparan ng pagpiling iyon (kalayaang isagawa ang sariling kalooban),&lt;ref name=&quot;OConner2002&quot; /&gt; bagaman hindi lahat ng manunulat ay kinikilala ang pagkakaibang ito. Gayunman, may ilang pilosopo na naglalarawan ng malayang kalooban bilang kawalan ng mga hadlang.

Ang ilang &quot;makabagong kompatibilista&quot; gaya nina Harry Frankfurt at Daniel Dennett, ay nagsasabing ang malayang kalooban ay simpleng kakayahang pumili nang malaya batay sa mga limitasyong mayroon ang isang tao. Sa ibang salita, maaaring manatiling malaya ang mga pagpili ng isang taong pinipilit kung ang ganitong pamimilit ay umaayon sa kanyang sariling mga layunin at pagnanasa.&lt;ref name=&quot;DD1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Frankfurt&quot;&gt;{{cite journal |last1=Frankfurt |first1=H. |year=1971 |title=Freedom of the Will and the Concept of the Person |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-philosophy_1971-01-14_68_1/page/4 |journal=Journal of Philosophy |language=en |volume=68 |issue=1 |pages=5–20 |doi=10.2307/2024717 |jstor=2024717}}&lt;/ref&gt;

==== Malayang kalooban bilang kawalan ng pisikal na hadlang ====
Karamihan sa mga &quot;klasikong kompatibilista,&quot; gaya ni [[Thomas Hobbes]], ay nagsasabing ang isang tao ay kumikilos ayon sa sarili niyang kalooban lamang kung ito ang ninanasa niyang gawin, at kung maaari rin niyang piliing huwag gawin iyon ''kung nanaisin niya''. Iniuugnay minsan ni Hobbes ang ganitong uri ng kalayaang kompatibilista sa bawat indibiduwal at hindi sa isang abstraktong konsepto ng ''kalooban'', sa pagsasabing, halimbawa, na:
{{quote|&quot;Walang kalayaang maipapataw sa kalooban, [[pagnanasa]], o hilig, kundi sa mismong tao; na ang kalayaang ito ay nasusukat sa kawalan ng anumang hadlang sa paggawa ng bagay na kanyang kinalolooban, ninanasa, o hinahangad gawin.&quot;

 ''(&quot;No liberty can be inferred to the will, desire, or inclination, but the liberty of the man; which consisteth in this, that he finds no stop, in doing what he has the will, desire, or inclination to doe. [sic]&quot;)''&lt;ref name=&quot;Hobbes&quot;&gt;Hobbes, T. (1651) ''Leviathan'' [http://www.gutenberg.org/files/3207/3207-h/3207-h.htm Chapter XXI.: &quot;Of the liberty of subjects&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716194058/http://www.gutenberg.org/files/3207/3207-h/3207-h.htm|date=2019-07-16}} (edisyong 1968). London: Penguin Books. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;}}
Sa pagpapaliwanag ng mahalagang kundisyong ito, isinulat ni [[David Hume]] na:
{{quote|&quot;Ang ganitong kalayaang hipotetikal ay karaniwang ipinagkakaloob sa sinumang hindi bilanggo at nakagapos sa tanikala.&quot;

 ''(&quot;This hypothetical liberty is universally allowed to belong to every one who is not a prisoner and in chains.&quot;)''&lt;ref name=&quot;Hume&quot;&gt;Hume, D. (1740). ''A Treatise of Human Nature'' Section VIII.: &quot;[http://www.gutenberg.org/files/4705/4705-h/4705-h.htm Of liberty and necessity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718142116/http://www.gutenberg.org/files/4705/4705-h/4705-h.htm|date=2019-07-18}}&quot; (edisyong 1967). [[Oxford University Press]], Oxford. {{ISBN|0-87220-230-5}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt;}}
Katulad nito, ipinahayag ni [[Voltaire]] sa kanyang ''Dictionnaire philosophique'' na:
{{quote|&quot;Ang kalayaan, kung gayon, ay walang iba kundi ang kapangyarihang gawin ang ninanasa ng isa.&quot;

 ''(&quot;Liberty then is only and can be only the power to do what one will.&quot;)''}}
Tinanong pa niya, &quot;Nais mo bang ang lahat ay mangyari ayon sa kapritso ng isang milyong bulag na pagnanasa?&quot; ''(&quot;Would you have everything at the pleasure of a million blind caprices?&quot;)'' Para sa kanya, ang malayang kalooban o kalayaan ay:
{{quote|&quot;Walang iba kundi ang kapangyarihang kumilos; ano ang kapangyarihang ito? Bunga ito ng pagkakabuo at kasalukuyang kalagayan ng ating mga katawan.&quot;

 ''(&quot;Only the power of acting; what is this power? It is the effect of the constitution and present state of our organs.&quot;)''}}
Ipinagtanggol din ni Christian List ang kompatibilismo. Ginawa niya ang pagkakaiba sa pagitan ng &quot;pisikal na posibilidad&quot; at &quot;ahensyal na posibilidad&quot;, at pinagtibay niyang ang malayang kalooban ay isang kaganapang umiiral sa mas mataas na antas, katulad ng pagkakaroon ng ahensiya at intensyonalidad, sa halip na isang pangyayaring pisikal.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=List |first1=Christian |date=2014 |title=Free Will, Determinism, and the Possibility of Doing Otherwise |url=https://philpapers.org/rec/LISFWD |journal=Noûs |language=en |publisher=Wiley |volume=48 |issue= |pages=156–178 |doi=10.1111/nous.12019 |access-date=1 Hulyo 2025}}&lt;/ref&gt;

==== Malayang kalooban bilang isang kalagayang sikolohikal ====
Kadalasang itinuturing ng kompatibilismo na ang isang tao ay malaya dahil sa kanyang katuwiran. May ilang paliwanag tungkol sa malayang kalooban na nakatuon sa panloob na sanhi ng isipan kaugnay ng mas mataas na antas ng pagproseso sa utak&amp;nbsp;– ang ugnayan ng mulat (''conscious'') at di-mulat (''unconscious'') na mga gawain ng utak.&lt;ref name=&quot;Baumeister&quot;&gt;{{cite book |author1=Roy F Baumeister |title=Oxford Handbook of Human Action |author2=Matthew T Galliot |author3=Dianne M Tice |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-530998-0 |editor1=Ezequiel Morsella |edition=Volume 2 of Social Cognition and Social Neuroscience |pages=487 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 23: Free Willpower: A limited resource theory of volition, choice and self-regulation |quote=The nonconscious forms of self-regulation may follow different causal principles and do not rely on the same resources as the conscious and effortful ones. |editor2=John A. Bargh |editor3=Peter M. Gollwitzer |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zFP1AZYlNmcC&amp;pg=PA487}}&lt;/ref&gt; Gayundin, may ilang makabagong kompatibilista sa larangan ng [[sikolohiya]] na nagsikap buhayin muli ang tradisyonal na pagtalakay tungkol sa tunggalian ng malayang kalooban at ang pagbuo ng pagkatao o [[Karakter ng tao|karakter]].&lt;ref name=&quot;Baumeister0&quot;&gt;{{cite book |author1=Roy F Baumeister |title=Oxford Handbook of Human Action |author2=Matthew T Galliot |author3=Dianne M Tice |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-530998-0 |editor=Ezequiel Morsella |edition=2 Bolyum ng Social Cognition and Social Neuroscience |pages=487 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 23: Free Willpower: A limited resource theory of volition, choice and self-regulation |quote=Yet perhaps not all conscious volition is an illusion. Our findings suggest that the traditional folk notions of willpower and character strength have some legitimate basis in genuine phenomena. |editor2=John A. Bargh |editor3=Peter M. Gollwitzer |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zFP1AZYlNmcC&amp;pg=PA487}}&lt;/ref&gt; Ang malayang kalooban ng kompatibilismo ay iniuugnay din sa likas na pakiramdam ng tao na siya ay may ahensya, kung saan kailangang maniwala ang isang indibiduwal na ahente siya upang makakilos at makabuo ng teorya ng isipan.&lt;ref name=&quot;Smilansky20002&quot;&gt;{{cite book |author=Smilansky |first=Saul |url=https://books.google.com/books?id=uPUTQq7CUfwC |title=Free Will and Illusion |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-825018-0 |page=96 |language=en |access-date=6 Pebrero 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gallagher |first1=S. |year=2000 |title=Philosophical conceptions of the self: implications for cognitive science |journal=Trends in Cognitive Sciences |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=14–21 |doi=10.1016/s1364-6613(99)01417-5 |pmid=10637618 |s2cid=451912}}&lt;/ref&gt;

Ang kaisipan ng mga antas ng pagpapasiya ay iniharap sa ibang paraan ni Frankfurt.&lt;ref name=&quot;Frankfurt&quot; /&gt; Ipinagtanggol niya ang isang bersiyon ng kompatibilismo na tinawag niyang &quot;hirarkikal na ugnayan&quot; (''hierarchical mesh''). Ang ideya ay maaaring magkaroon ang isang indibiduwal ng magkakasalungat na pagnanasa sa unang-antas  at magkaroon din ng pagnanais hinggil sa mga unang pagnanasang iyon (isang ikalawang-antas na pagnanais), upang isa sa mga ito ang manaig sa iba. Ang kalooban ng isang tao ay nakikilala sa kanyang mabisang unang-antas na pagnanais, ibig sabihin, yaong kanyang isinasagawa, at ang kaloobang ito ay malaya kung ito rin ang pagnanais na nais niyang pairalin, ibig sabihin, naging mabisa ang kanyang ikalawang-antas na pagnanais.

Halimbawa, mayroong ''mga walang-pakialam na [[Adiksiyon sa gamot|adik]]'' (''wanton addicts''), ''mga adik na labag sa sariling kalooban'' (''unwilling addicts''), at mga kusang-loob na adik (''willing addicts''). Ang tatlong pangkat ay maaaring magkaroon ng magkakasalungat na unang-antas na pagnanais na gustuhin at ayawin ang paggamit ng [[Bawal na gamot|gamot]] na kanilang kinahuhumalingan.

Ang unang pangkat, ang mga walang-pakialam na adik, ay walang ikalawang-antas na pagnanais na huwag gumamit ng gamot. Ang ikalawang pangkat, ang mga adik na labag sa sariling kalooban, ay may ikalawang-antas na pagnanais na huwag gumamit ng gamot, samantalang ang ikatlong pangkat, ang mga kusang-loob na adik, ay may ikalawang-antas na pagnanais na gamitin ito. Ayon kay Frankfurt, ang mga kasapi ng unang pangkat ay walang tunay na kalooban at sa gayon ay hindi na matatawag na mga tao. Ang mga kasapi ng ikalawang pangkat ay malayang nagnanais na huwag gumamit ng gamot, subalit napipigilan ang kanilang kalooban ng kanilang pagkagumon. Samantala, ang mga kasapi ng ikatlong pangkat ay kusang-loob na gumagamit ng gamot na kanilang kinahuhumalingan.

Maaaring umabot sa maraming antas ang teorya ni Frankfurt. Gayunman, itinuro ng mga kritiko na walang katiyakan na hindi lilitaw ang mga tunggalian kahit sa mas matataas na antas ng pagnanais at kagustuhan.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Watson |first=D. |title=Free Will |url=https://archive.org/details/freewill0000unse_k1j4 |publisher=Oxford University Press |year=1982 |location=New York |language=en}}&lt;/ref&gt; Ipinupunto rin ng iba na hindi sapat ang paliwanag ni Frankfurt kung paano nagkakatugma ang mga antas sa loob ng naturang hirarkikal na ugnayan.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Fischer |first1=John Martin |title=Responsibility and Control: An Essay on Moral Responsibility |url=https://archive.org/details/responsibilityco0000fisc |last2=Ravizza |first2=Mark |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |location=Cambridge |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Malayang kalooban bilang kawalang-kahulaan ====
Sa akdang ''Elbow Room'', inilahad ni Dennett ang isang argumento para sa isang kompatibilistang teorya ng malayang kalooban, na higit pa niyang pinalawig sa aklat na ''Freedom Evolves''.&lt;ref name=&quot;DD2&quot;&gt;Dennett, D. (2003) ''Freedom Evolves''. Viking Books. {{ISBN|0-670-03186-0}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ang pangunahing pangangatwiran ay ganito: kung aalisin ang Diyos, isang lubos na makapangyarihang demonyo, at iba pang katulad na posibilidad, kung gayon, dahil sa kaguluhan (''chaos'') at sa epistemikong hangganan ng kasiguruhan ng ating kaalaman sa kasalukuyang kalagayan ng daigdig, ang hinaharap ay hindi tiyak o malinaw para sa lahat ng nilalang na may hangganan. Ang tanging malinaw na mga bagay ay ang mga &quot;inaasahan&quot;. Ang kakayahang kumilos nang &quot;naiiba&quot; ay may saysay lamang kapag tumutukoy sa mga inaasahang ito, at hindi sa isang hindi alam o hindi malalamang hinaharap.

Ayon kay Dennett, dahil may kakayahan ang mga indibiduwal na kumilos nang iba sa inaasahan ng sinuman, maaaring umiral ang malayang kalooban.&lt;ref name=&quot;DD2&quot; /&gt; Ayon naman sa mga inkompatibilista, ang problema sa ganitong pananaw ay maaaring tayo ay mga &quot;awtomata na tumutugon sa mga [[Estimulasyon|estimulo]] sa ating [[kapaligiran]] sa mahuhulang paraan.&quot; Samakatuwid, lahat ng ating mga kilos ay kontrolado ng mga puwersang nasa labas ng ating sarili, o ng pagkakataon lamang.&lt;ref name=&quot;Kaney&quot;&gt;Kane, R. ''The Oxford Handbook to Free Will''. Oxford University Press. {{ISBN|0-19-513336-6}}. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; May mga mas masalimuot na pagsusuri tungkol sa kompatibilistang malayang kalooban na inilahad, gayundin ang iba pang mga kritika rito.&lt;ref name=&quot;stanfordcompatibilism2&quot; /&gt;

Sa pilosopiya ng teorya ng pagpapasya, isang pangunahing tanong ang lumilitaw: Mula sa pananaw ng mga [[Estadistika|estadistikal]] na kinalabasan, hanggang saan may kakayahan ang mga pagpili ng isang may malay na nilalang na maimpluwensyahan ang hinaharap? Ang kabalintunaang Newcomb (''Newcomb’s paradox'') at iba pang mga suliraning pampilosopiya ay naglalatag ng mga tanong tungkol sa malayang kalooban at sa mga mahuhulang bunga ng mga pasya.

==== Pisikal na isipan ====
Ang mga kompatibilistang modelo ng malayang kalooban ay madalas na itinuturing na ang mga ugnayang deterministiko ay maaaring matuklasan sa pisikal na daigdig (kabilang ang utak). Ang kognitibong naturalismo&lt;ref name=&quot;naturalism&quot;&gt;Isang susing eksponente ng pananaw na ito si Willard van Orman Quine. Tingnan {{cite encyclopedia |title=Willard van Orman Quine |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Edisyong Taglagas ng 2010) |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2010/entries/quine/ |date=Abr 30, 2010 |editor=Edward N. Zalta |language=en |author=Hylton, Peter}}&lt;/ref&gt; ay isang pisikalistang paraan sa pag-aaral ng katalinuhan at kamalayan ng tao kung saan ang isipan ay itinuturing na bahagi lamang ng kalikasan, marahil isang katangian lamang ng mga napakakomplikadong sistemang may kakayahang magprograma ng sarili (halimbawa, mga ''neural network'' o ugnayang ugat-nerbiyos at mga kognitibong robot). Dahil dito, kailangang pag-aralan ito gamit ang mga paraang [[Empirikal na ebidensya|empirikal]] ng agham, gaya ng mga agham na pang-asal at pangkognitibo (ibig sabihin, neurosiyensya at [[sikolohiyang pangkognitibo]]).&lt;ref name=&quot;Peruzzi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;physicalism&quot;&gt;Isang masusing talaan ng mga maingat na pagbubukod tungkol sa paggamit ng emperikal na agham sa mga usaping ito ay makikita kay {{cite encyclopedia |title=Physicalism: §12 – Physicalism and the physicalist world picture |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Edisyong Taglags ng 2009) |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2009/entries/physicalism/#12 |access-date=Agosto 26, 2012 |date=Set 9, 2009 |editor=Edward N. Zalta |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202071047/http://plato.stanford.edu/archives/fall2009/entries/physicalism/#12 |archive-date=Disyembre 2, 2013 |author=Stoljar, Daniel |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Binibigyang-diin ng kognitibong naturalismo ang papel ng mga agham ukol sa ugat o istrukturang nerbiyos.

Ang pangkalahatang [[kalusugan]] ng utak, pagkalulong sa mga sangkap, [[depresyon]], at iba’t ibang [[Karamdaman|karamdamang]] pangkatauhan ay malinaw na nakaaapekto sa gawaing pangkaisipan, at mahalaga rin ang kanilang impluwensiya sa ''bolisyon'' (kakayahang pumili).&lt;ref name=&quot;Baumeister&quot; /&gt; Halimbawa, maaaring maranasan ng isang taong lulong sa bisyo ang malay na pagnanais na makawala sa kanyang pagkalulong subalit hindi ito magawa. Sa gayong kalagayan, ang &quot;kalooban&quot; ay nahiwalay sa kalayaan upang kumilos. Ang sitwasyong ito ay may kaugnayan sa hindi normal na produksiyon at distribusyon ng [[dopamina]] sa utak.&lt;ref name=&quot;Volkow&quot;&gt;{{cite book |author1=Nora D Volkow |title=Science In Medicine: The JCI Textbook Of Molecular Medicine |author2=Joanna S Fowler |author3=Gene-Jack Wang |publisher=Jones &amp; Bartlett Learning |year=2007 |isbn=978-0-7637-5083-1 |editor1=Andrew R Marks |pages=1061 ''ff'' |language=en |chapter=The addicted human brain: insights from imaging studies |editor2=Ushma S Neill |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ykvt1S9n8V0C&amp;pg=PA1061}}&lt;/ref&gt; Ang neurosiyensya ng malayang kalooban ay nagtatakda ng mga limitasyon sa parehong mga pananaw ng kompatibilista at inkompatibilista hinggil sa malayang kalooban.

Ang mga kompatibilistang modelo ay nananatiling tapat sa mga modelo ng isipan kung saan ang gawaing pangkaisipan (tulad ng pagninilay o deliberasyon) ay maaaring mabawasan o maipaliwanag bilang gawaing pisikal nang walang pagbabago sa pisikal na kinalabasan. Bagaman ang kompatibilismo ay karaniwang iniuugnay (o hindi bababa sa, katugma) sa pisikalismo, may ilang kompatibilistang modelo na naglalarawan sa mga natural na pangyayaring deterministiko ng deliberasyon sa utak mula sa pananaw ng unang panauhan ng malay na ahente na gumagawa ng deliberasyon.&lt;ref name=&quot;Baumeister2&quot; /&gt; Ang ganitong paraan ay itinuturing na isang anyo ng duwalismong pagkakakilanlan (''identity dualism''). May inilalarawang paliwanag kung &quot;paano maaaring makaapekto ang malay na karanasan sa utak,&quot; kung saan &quot;ang karanasan ng malay na malayang kalooban ay ang pananaw ng unang-panauhan (''first person'') sa pagpili ng mga ugat-nerbiyos na kaugnayan.&quot;&lt;ref name=&quot;Baumeister2&quot; /&gt;

==== Di-naturalismo ====
Ang mga alternatibo sa mahigpit na naturalistang pisika, tulad ng duwalismong isip–katawan na nagpapalagay ng isang isip o kaluluwa na umiiral nang hiwalay sa katawan habang nakararanas, nag-iisip, malayang pumipili, at bilang resulta ng kumikilos nang may sariling kapangyarihan sa katawan, ay kinabibilangan ng parehong tradisyonal na metapisikang panrelihiyon at ng mga hindi karaniwang bagong kaisipang kompatibilista.&lt;ref name=&quot;mnn&quot;&gt;{{cite web |last1=Ridge |first1=Michael |date=3 Pebrero 2014 |title=Moral Non-Naturalism |url=https://plato.stanford.edu/entries/moral-non-naturalism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224195405/https://plato.stanford.edu/entries/moral-non-naturalism/ |archive-date=24 Pebrero 2024 |access-date=3 Hunyo 2019 |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}&lt;/ref&gt; Kaayon din ng awtonomiya at [[Charles Darwin|Darwinismo]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lemos |first1=John |date=2002 |title=Evolution and Free Will: A Defense of Darwinian Non–naturalism |url=https://archive.org/details/sim_metaphilosophy_2002-07_33_4/page/468 |journal=Metaphilosophy |language=en |volume=33 |issue=4 |pages=468–482 |doi=10.1111/1467-9973.00240 |issn=1467-9973}}&lt;/ref&gt; pinahihintulutan ng mga ito ang malayang pagkilos ng tao batay sa mga praktikal na dahilan sa loob ng mga batas ng pisika.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nida-Rümelin |first1=Julian |date=1 Enero 2019 |title=The Reasons Account of Free Will A Libertarian-Compatibilist Hybrid |journal=Archiv für Rechts- und Sozialphilosophie |language=en |volume=105 |issue=1 |pages=3–10 |doi=10.25162/arsp-2019-0001 |s2cid=155641763}}&lt;/ref&gt; Bagaman hindi na gaanong popular sa mga pilosopo ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], ang kompatibilismong di-naturalistang ay matatagpuan pa rin sa karamihan, kung hindi man sa halos lahat, ng mga [[relihiyon]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Stump |first1=Eleonore |title=Faith, Freedom, and Rationality |url=https://archive.org/details/faithfreedomrati0000unse |date=1996 |publisher=Rowman and Littlefield |editor1-last=Howard-Snyder |editor1-first=Daniel |location=Lanham, MD |pages=[https://archive.org/details/faithfreedomrati0000unse/page/72 73]–88 |language=en |chapter=Libertarian Freedom and the Principle of Alternative Possibilities |editor2-last=Jordan |editor2-first=Jeff}}&lt;/ref&gt;

=== Iba pang mga pananaw ===
May ilang pilosopo na ang mga pananaw ay mahirap uriin bilang alinman sa kompatibilista o inkompatibilista, determinista o libertaryano. Halimbawa, pinuna ni [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]] ang karaniwang mga konsepto ng malayang kalooban—na iginigiit na hindi matatakasan ang mga epekto ng tadhana—habang kasabay nito'y pinupuna rin ang determinismo at kompatibilismo. Isinulat niya ang tungkol sa ''amor fati'' — &quot;ang pagmamahal sa sariling tadhana.&quot;

Ipinaglalaban ni Ted Honderich na &quot;ang determinismo ay totoo, samantalang parehong mali ang kompatibilismo at inkompatibilismo,&quot; at ang tunay na suliranin ay nasa ibang dako. Pinaninindigan niya na totoo ang determinismo sapagkat ang mga penomenong kwantiko ay hindi mga pangyayari o bagay na maaaring matagpuan sa [[espasyo at panahon]], kundi mga abstraktong entidad. Dagdag pa rito, kahit pa ituring na mga pangyayaring nagaganap sa antas-mikro, tila wala itong kaugnayan sa kung paano umiiral ang daigdig sa antas-makroskopiko.

Ipinagtatanggol niya na mali ang inkompatibilismo dahil kahit pa totoo ang indeterminismo, hindi pa rin maibigay ng mga inkompatibilista ang sapat na paliwanag tungkol sa pinagmulan (orihinalidad), at tila imposibleng maibigay nila ito. Tinatanggihan naman niya ang kompatibilismo sapagkat, gaya ng inkompatibilismo, nagpapalagay ito ng iisa at pangunahing kahulugan ng kalayaan. Sa katotohanan, may dalawang konsepto ng kalayaan: kusang aksyon at pagkamula (orihinasiyon). Kinakailangan ang dalawang ito upang maipaliwanag ang kalayaan ng kalooban at pananagutang moral.

Parehong banta sa kalayaang ito ang determinismo at indeterminismo. Ang talikuran ang dalawang konseptong ito ng kalayaan ay katumbas ng pagtalikod sa pananagutang moral. Sa isang panig ay naroon ang ating mga [[intuwisyon]] (kutob o pakiramdam); sa kabila naman ay naroon ang mga katotohanang siyentipiko. Ang &quot;bagong&quot; suliranin ay kung paano paglulunasan ang tunggaliang ito.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Honderich |first=T. |title=The Free Will Handbook |publisher=Oxford University Press |year=2001 |editor-last=Kane |editor-first=Robert |language=en |chapter=Determinism as True, Compatibilism and Incompatibilism as Both False and the Real Problem}}&lt;/ref&gt;

==== Malayang kalooban bilang isang ilusyon ====
[[File:Spinoza.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Spinoza.jpg|thumb|Inisip ni [[Baruch Spinoza]] na walang malayang kalooban.]]
{{quote|&quot;Tinuturuan tayo ng karanasan, hindi gaanong malinaw kaysa ng katuwiran, na naniniwala ang mga tao na malaya sila, sapagkat may kamalayan sila sa kanilang mga kilos, datapuwa't walang kamalayan sa mga sanhi kung saan itinakda ang mga kilos na iyon.&quot; (&quot;''Experience teaches us no less clearly than reason, that men believe themselves free, simply because they are conscious of their actions, and unconscious of the causes whereby those actions are determined.''&quot;) Baruch Spinoza, ''Etika''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=de Spinoza |first=Benedict |title=The Ethics |date=2008 |publisher=Bertrams Print On Demand |isbn=978-1-4209-3114-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;}}

Tinalakay ni [[David Hume]] ang posibilidad na ang buong pagtatalo hinggil sa malayang kalooban ay walang iba kundi isang usaping &quot;pasalita&quot; lamang. Iminungkahi niyang ito ay maaaring ipaliwanag bilang isang maling damdamin o tila karanasang [[Sistemang pandama|pandama]] (isang ''velleity''), na kaakibat ng marami nating kilos kapag isinasagawa natin ang mga ito. Sa pagninilay-nilay, natatanto na kailangang mangyari ang mga ito at itinakda na mula sa simula pa lamang.&lt;ref&gt;Hume, D. (1765). ''An Enquiry Concerning Human Understanding'', Indianapolis: Hacket Publishing Co. Second edition. 1993. {{ISBN|0-87220-230-5}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

Ipinahayag ni [[Arthur Schopenhauer]] na ang mga penomenon ay walang kalayaan ng kalooban, datapuwa't ang kalooban bilang ''noumenon'' ay hindi nasasaklaw ng mga batas ng pangangailangan (''causality'') at sa gayon, malaya. Ayon kay Schopenhauer, ang mga kilos ng tao, bilang mga penomenon, ay nasasailalim sa prinsipyo ng sapat na dahilan at samakatuwid, saklaw ng pangangailangan. Kaya iginiit niya na ang mga tao ay walang malayang kalooban sa karaniwang pagkaunawa. Gayunman, ang kalooban (ang paghahangad, pagnanais, at pagpupunyagi), bilang ''noumenon'' na nasa likod ng mundong makikita, ay walang pinagmulan: ibig sabihin, hindi ito nasasailalim sa panahon, espasyo, at sanhi (ang mga anyong namumuno sa mundo ng anyo). Kaya, ang kalooban mismo, sa labas ng anyo, ay malaya.
[[File:Schopenhauer_by_Jules_Lunteschütz.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Schopenhauer_by_Jules_Luntesch%C3%BCtz.jpg|thumb|Ipinahayag ni [[Arthur Schopenhauer]] na ang mga penomenon (mga nagaganap na bagay) ay walang kalayaan ng kalooban, subalit ang kalooban bilang noumenon (di-nakikitang diwa o pinakapinagmulan ng realidad) ay hindi nasasaklaw ng mga batas ng pagkakailangan (''causality'' o sanhi-at-bunga) at sa gayon ay malaya.]]
Tinalakay ni Schopenhauer ang palaisipan ng malayang kalooban at moral na pananagutan sa ''Die Welt als Wille und Vorstellung''  (''Ang Mundo bilang Kalooban at Representasyon''), Aklat II, Seksiyon 23:

{{quote|&quot;Subalit hindi napapansin ang katotohanan na ang indibiduwal, ang tao, ay hindi ang kalooban bilang bagay-sa-kanyang-sarili, kundi ang penomenon ng kalooban; kaya tinutukoy siya at nakapasok sa anyo ng penomenon, ang prinsipyo ng sapat na dahilan. Dahil dito, nagkakaroon tayo ng kagila-gilalas na katotohanan na itinuturing ng bawat isa ang kaniyang sarili na ''[[a priori]]'' na tunay na malaya, maging sa kanyang mga indibiduwal na kilos, at iniisip na maaari niyang anumang oras baguhin ang kanyang paraan ng pamumuhay... Subalit ''[[a posteriori]]'', sa pamamagitan ng karanasan, nadidiskubre niyang hindi siya malaya, kundi saklaw ng pangangailangan; na sa kabila ng lahat ng kanyang mga pasiya at pagninilay, hindi niya mabago ang kanyang asal, at mula sa simula hanggang sa wakas ng kanyang buhay, kailangan niyang akuin ang parehong pagkataong kanyang kinamumuhian, at sa wari'y kailangang gampanan hanggang huli ang papel na pinili niya para sa sarili.&quot; (&quot;''But the fact is overlooked that the individual, the person, is not will as thing-in-itself,but is ''phenomenon'' of the will, is as such determined, and has entered the form of the phenomenon, the principle of sufficient reason. Hence we get the strange fact that everyone considers himself to be ''a priori'' quite free, even in his individual actions, and imagines he can at any moment enter upon a different way of life... But ''a posteriori'' through experience, he finds to his astonishment that he is not free, but liable to necessity; that notwithstanding all his resolutions and reflections he does not change his conduct, and that from the beginning to the end of his life he must bear the same character that he himself condemns, and, as it were, must play to the end the part he has taken upon himself.''&quot;)&lt;ref&gt;Schopenhauer, Arthur. ''The World as Will and Representation'', Vol. 1., trans. E. F. J. Payne, p. 113-114 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;}}

Pinalawig pa ni Schopenhauer ang paksa sa Aklat IV ng parehong akda at nang mas malalim pa sa kanyang sanaysay na ''Ueber die Freiheit des Willens'' (''Sa Kalayaan ng Kalooban''). Sa akdang iyon, sinabi niya:

{{quote|&quot;Magagawa mo ang iyong nais, subalit sa anumang sandali ng iyong buhay, maaari ka lamang ''magnasa'' ng isang tiyak na bagay, at ganap na wala nang iba pa.&quot; (&quot;''You can do what you will, but in any given moment of your life you can will only one definite thing and absolutely nothing other than that one thing.''&quot;) &lt;ref&gt;[[Schopenhauer]], Arthur, ''On the Freedom of the Will'', Oxford: Basil Blackwell {{ISBN|0-631-14552-4}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt;}}

==== Malayang kalooban bilang &quot;imahinasyong moral&quot; ====
Si Rudolf Steiner, na nakipagtulungan sa paggawa ng ganap na edisyon ng mga akda ni Arthur Schopenhauer,&lt;ref&gt;{{cite web |last=Steiner |first=Rudolf |title=Arthur Schopenhauers sämtliche Werke in zwölf Bänden. Mit Einleitung von Dr. Rudolf Steiner, Stuttgart: Verlag der J.G. Cotta'schen Buchhandlung Nachfolger, o.J. (1894–96) |url=http://www.pitt.edu/~kafka/k_s_bibII.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006113213/http://www.pitt.edu/~kafka/k_s_bibII.html |archive-date=2018-10-06 |access-date=2007-08-02 |language=de}}&lt;/ref&gt; ay sumulat ng ''The Philosophy of Freedom'' (''Ang Pilosopiya ng Kalayaan''), na nakatuon sa suliranin ng malayang kalooban. Sa simula, hinati ni Steiner (1861–1925) ang kalayaan sa dalawang aspeto: ''kalayaan sa pag-iisip'' at ''kalayaan sa pagkilos''. Sa gayon, ang mga nasusupil at di-nasusupil na aspeto ng pagpapasya ay nagiging lohikal na magkahiwalay, gaya ng binigyang-diin sa panimula. Ang ganitong paghiwalay ng kalooban mula sa pagkilos ay may napakahabang kasaysayan, na maaaring matunton hanggang sa [[Estoisismo]] at sa mga aral ni Crisipo (279–206 BK), na naghati sa mga panlabas na sanhi bago ang kilos (''external antecedent causes'') at sa panloob na disposisyong tumatanggap ng sanhi (''internal disposition receiving this cause'').&lt;ref name=&quot;Chrysippus&quot;&gt;{{cite book |author=Keimpe Algra |title=The Cambridge History of Hellenistic Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-25028-3 |page=529 |language=en |chapter=Chapter VI: The Chyrsippean notion of fate: soft determinism |chapter-url=https://books.google.com/books?id=9lRD6feR3hEC&amp;pg=PA529}}&lt;/ref&gt;

Pagkatapos ay ipinagtanggol ni Steiner na ang panloob na kalayaan ay nakakamit kapag pinagsama natin ang ating mga pandamang impresyon, na sumasalamin sa panlabas na anyo ng daigdig, sa ating mga kaisipan, na nagbibigay ng pagkakaugnay sa mga impresyong ito at sa gayon ay naghahayag sa atin ng isang mauunawaang daigdig. Bagaman kinikilala niya ang maraming impluwensya sa ating mga pagpili, itinuro niya na hindi nito inaalis ang kalayaan maliban na lamang kung hindi natin ito nakikilala.

Pinagtitibay naman ni Steiner na ang panlabas na kalayaan ay natatamo sa pamamagitan ng pagpuno ng ''imahinasyong moral'' sa ating mga gawa. Ang salitang &quot;moral&quot; sa pagkakataong ito ay tumutukoy sa mga kilos na may kusang pagpapasya, samantalang ang  tumutukoy ang &quot;imahinasyon&quot; sa kakayahan ng isipan na [[Paglalarawan|magsalarawan]] ng mga kalagayang hindi pa umiiral. Ang dalawang tungkuling ito ay kapwa kinakailangang kondisyon ng kalayaan. Layunin ni Steiner na ipakita na ang dalawang aspeto ng panloob at panlabas na kalayaan ay mahigpit na magkaugnay, at na ang tunay na kalayaan ay nakakamtan lamang kapag pinag-isa ang mga ito.&lt;ref&gt;Steiner, R. (1964). Rudolf Steiner Press, London, 1964, 1970, 1972, 1979, 230 pp., sinalin mula sa ika-12 edisyong Aleman noong 1962 ni Michael Wilson. [http://www.rsarchive.org/Books/GA004/ ((online))] (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

==== Malayang kalooban bilang isang pragmatikong kapaki-pakinabang na konsepto ====
Ang mga pananaw ni William James ay may halong pag-aalinlangan. Bagaman naniniwala siya sa malayang kalooban batay sa &quot;[[Etika|etikal]] na dahilan,&quot; hindi siya naniniwala na mayroong ebidensiya nito sa siyentipikong batayan, at maging ang kaniyang sariling [[pagmumuni]] ay hindi ito sinusuportahan. Sa huli, pinanindigan niyang ang suliranin ng malayang kalooban ay isang metapisikal na usapin at, dahil dito, hindi ito malulutas ng [[agham]].

Higit pa rito, hindi niya tinanggap ang inkompatibilismo sa anyo nitong binuo ng iba; hindi siya naniwala na ang kawalang-tiyak ng mga kilos ng tao ay isang kinakailangan upang magkaroon ng moral na pananagutan. Sa kaniyang akdang ''Pragmatism'', isinulat niya na &quot;ang likas na damdamin at kapakinabangan ay sapat na mapagkakatiwalaan upang ipagpatuloy ang [[Lipunan|panlipunang]] gawain ng pagpaparusa at pagpupuri,&quot; anuman ang mga teoryang metapisikal.&lt;ref name=&quot;JW&quot; /&gt;

Naniniwala siya na ang indeterminismo ay mahalaga bilang isang &quot;doktrina ng pag-aliw&quot; sapagkat nagbibigay ito ng pananaw na kahit na maaaring masama sa maraming paraan ang daigdig, maaari pa rin itong mapabuti sa pamamagitan ng mga gawa ng indibidwal. Ipinanig niya na ang determinismo ay humahadlang sa meliorismo&amp;nbsp;– ang paniniwalang ang pag-unlad ay isang tunay na konseptong nagdudulot ng pagpapabuti sa daigdig.&lt;ref name=&quot;JW&quot;&gt;James, W. (1907) ''Pragmatism'' (edisyong 1979). Cambridge, MA: Harvard University Press (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

==== Malayang kalooban at mga pananaw sa sanhi at bunga ====
Noong 1739, sa kaniyang ''A Treatise of Human Nature'' (''Isang Tratado ng Kalikasang Pantao''), hinarap ni David Hume ang usapin ng malayang kalooban sa pamamagitan ng konsepto ng sanhi at bunga (''causality''). Ayon sa kaniya, ang sanhi at bunga ay isang konseptong pang-isip na ginagamit upang ipaliwanag ang paulit-ulit na ugnayan ng mga pangyayari. Kailangan umanong siyasatin nang mas malalim ang ugnayan sa pagitan ng mga ''bagay na regular na sumusunod'' sa isa't isa (mga paglalarawan ng pagkakaugnay-ugnay sa kalikasan) at ng mga bagay na ''nagdudulot'' ng iba pang bagay (ang mga sanhi o dahilan ng pangyayari).&lt;ref name=&quot;Kane&quot;&gt;{{cite book |author=Robert Kane |title=The significance of free will |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-512656-3 |edition=Paperback |page=226 |language=en |chapter=Notes to pages 74–81, note 22 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=dBlXH3FtwJIC&amp;pg=PA226}}&lt;/ref&gt;

Ayon kay Hume, ang &quot;pagiging sanhi&quot; (''causation'') ay mahina ang pundasyon:

{{quote|&quot;Kapag napagtanto nating ang 'A ay dapat magbunga ng B' ay walang iba kundi ang 'Dahil sa kanilang palagiang pagkakaugnay, tayo ay sikolohikal na natitiyak na susunod si B kay A,' kung gayon ay mayroon tayong napakahinang pananaw ng pangangailangan.&quot; (&quot;''Once we realise that 'A must bring about B' is tantamount merely to 'Due to their constant conjunction, we are psychologically certain that B will follow A,' then we are left with a very weak notion of necessity.''&quot;) &lt;ref name=&quot;Lorkowski&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=David Hume: Causation |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=http://www.iep.utm.edu/hume-cau/ |access-date=December 18, 2013 |date=Nobyembre 7, 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113014702/http://www.iep.utm.edu/hume-cau/ |archive-date=Nobyembre 13, 2013 |author=CM Lorkowski |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

Ang ganitong pananaw na empirisista ay madalas pinasinungalingan sa pamamagitan ng mga pagtatangka na patunayan ang tinatawag na ''apriority'' ng batas ng sanhi (ibig sabihin, ito ay nauna sa lahat ng karanasan at nakaugat sa pagkakabuo ng nakikitang daigdig), gaya ng:

* Ang patunay ni [[Immanuel Kant|Kant]] sa ''Critique of Pure Reason'' (''Kritika ng Dalisay na Katwiran''), na tumutukoy sa panahon at sa pagkakasunud-sunod ng mga sanhi at bunga.&lt;ref&gt;Ipinahayag ni Kant na upang ang buhay ng tao ay hindi maging isang &quot;panaginip&quot; (isang walang-hugis o guni-guning pagsasama-sama ng mga sandali), kailangang masunod sa isang tuntunin ang pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari, kung ang pangyayaring A ay nauna o kasunod ng B. Ang pagkakaroon ng nakatakdang kaayusan ay nagpapahiwatig ng pag-iral ng ilang kailangang kondisyon at sanhi, o mga sapat na batayan (ang tinatawag na sapat na dahilan ay ang pagsasakto ng lahat ng kailangang kondisyon). Kung walang itinatag na kaugnayang sanhi at bunga, maging sa kamalayan ng paksa o sa panlabas na daigdig, ang pagdaloy ng panahon ay magiging imposible, sapagkat ito ay likas na may direksiyon. Tingnan ang [[wikisource:Critique of Pure Reason/Volume 1/Division 1#B._Second_Analogy._Principle_of_the_Succession_of_Time_According_to_the_Law_of_Causality._All_changes_take_place_according_to_the_law_of_the_connection_of_Cause_and_Effect.|teksto ng patunay online]]&lt;/ref&gt;
* Ang patunay ni Schopenhauer sa ungkol sa ''Apat na Anyong-Ugat ng Prinsipyo ng Sapat na Dahilan'' (''Ueber die vierfache Wurzel des Satzes vom zureichenden Grunde''), na tumutukoy sa tinatawag na [[Intelektuwalisasyon|intelektuwalidad]] ng mga representasyon — sa ibang salita, sa mga bagay at ''qualia'' na nakikilala ng mga pandama.&lt;ref&gt;Si Schopenhauer, na ipinagpatuloy at pinasimple ang sistema ni Kant, ay nagsabing (batay, bukod sa iba pa, sa mga ilusyon sa paningin at sa &quot;paunang pagproseso&quot;) ang talino o maging ang utak ang siyang lumilikha ng imahe ng daigdig mula sa ibang bagay, sa pamamagitan ng ''pagbibigay-kahulugan mula sa mga epekto, halimbawa, mga optikal, tungo sa mga nararapat na sanhi'', gaya ng mga kongkretong pisikal na bagay. Sa kanyang mga akda, ang talino ay mahigpit na kaugnay ng pagkilala at pag-uugnay ng mga sanhi at bunga, na may pagkakahawig sa makabagong pananaw tungkol sa korteks serebral  at sa pagbuo ng mga asosasyon. Dahil dito, ipinahiwatig ng pagka-intelektuwal ng lahat ng persepsyon na ang ugnayang sanhi at bunga ay nakaugat sa daigdig, na nauuna at nagbibigay-daan sa karanasan. Tingnan ang [[wikisource:Page:On the Fourfold Root, and On the Will in Nature.djvu/90|teksto ng kanyang patunay online]]&lt;/ref&gt;
Noong dekada 1780, iminungkahi ni Immanuel Kant na, sa pinakamababa, ang ating mga proseso ng pagpapasiya na may moral na implikasyon ay nasa labas ng saklaw ng pang-araw-araw na sanhi at bunga, at nasa labas ng mga batas na gumagabay sa mga materyal na bagay.&lt;ref name=&quot;Hill&quot;&gt;{{cite book |author=R Kevin Hill |title=Nietzsche's Critiques: The Kantian Foundations of His Thought |publisher=Clarendon Press |year=2003 |isbn=978-0-19-928552-5 |edition=Paperback |pages=196–201 |language=en |chapter=Chapter 7: The critique of morality: The three pillars of Kantian ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Y1CHkFRdYD4C&amp;pg=PA196}}&lt;/ref&gt;

{{quote|&quot;May malinaw na pagkakaiba sa pagitan ng mga moral na paghuhusga at ng mga paghuhusga ng katunayan... Ang mga moral na paghuhusga... ay dapat na mga ''a priori'' na paghuhusga.&quot; (&quot;''There is a sharp difference between moral judgments and judgments of fact... Moral judgments... must be a priori judgments.''&quot;)&lt;ref name=&quot;Paton&quot;&gt;{{cite book |author=Herbert James Paton |title=The Categorical Imperative: A Study in Kant's Moral Philosophy |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1971 |isbn=978-0-8122-1023-1 |page=20 |language=en |chapter=§2 Moral judgements are ''a priori'' |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8Y7RS1cM9KUC&amp;pg=PA20}}&lt;/ref&gt;}}

Ipinakilala naman ni Freeman ang tinatawag niyang &quot;ugnayang nagpapabalik ng sanhi at bunga&quot; (''circular causality'') upang &quot;pahintulutan ang ambag ng sariling organisasyon ng dinamika,&quot; ang &quot;pagbuo ng mga makroskopikong dinamika ng populasyon na humuhubog sa mga padron ng gawain ng mga indibidwal na kalahok,&quot; na maaaring ilapat sa &quot;mga ugnayan sa pagitan ng mga [[neuron]] at mga masang neural... at sa pagitan ng gumaganang hayop at ng kaniyang kapaligiran.&quot;&lt;ref name=&quot;Freeman&quot;&gt;{{cite book |author=Freeman, Walter J. |title=Does Consciousness Cause Behavior? |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=978-0-262-51257-2 |editor1=Susan Pockett |page=88 |language=en |chapter=Consciousness, intentionality and causality |quote=Circular causality departs so strongly from the classical tenets of necessity, invariance, and precise temporal order that the only reason to call it that is to satisfy the human habitual need for causes.... The very strong appeal of agency to explain events may come from the subjective experience of cause and effect that develops early in human life, before the acquisition of language...the question I raise here is whether brains share this property with other material objects in the world. |editor2=WP Banks |editor3=Shaun Gallagher |chapter-url=https://books.google.com/books?id=G5CaTnNksgkC&amp;pg=PA88}}&lt;/ref&gt;

Sa pananaw na ito, ang isip at mga tungkuling neurolohikal ay mahigpit na magkaugnay sa isang kalagayan kung saan ang tugon pabalik o ''feedback'' sa pagitan ng mga sama-samang gawain (isip) at ng mga indibiduwal na subsistema (halimbawa, mga neuron at kanilang mga [[sinapse]]) ay magkatuwang na nagtatakda ng kilos ng pareho.

==== Malayang kalooban ayon kay Tomas de Aquino ====
[[Talaksan:Thomas Aquinas by Carlo Crivelli.png|thumb|Ipinahayag ni [[Tomas ng Aquino|Tomas de Aquino]] na ang tao ay pinamumunuan ng ''intelekto'', ''kalooban'', at ''mga damdamin''.]]
Itinuturing ng pilosopong nabuhay noong [[Ika-13 dantaon|ika-13]] [[Ika-13 dantaon|dantaon]] na si [[Tomas ng Aquino|Tomas de Aquino]] na ang mga tao ay paunang naiprograma (sa pamamagitan ng pagiging tao) upang hanapin ang ilang mga layunin, subalit may kakayahang pumili ng iba't ibang daan upang makamit ang mga layuning ito (ang ating Aristoteliko telos). Ang kaniyang pananaw ay iniuugnay kapwa sa kompatibilismo at libertariyanismo.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Staley |first=Kevin M. |date=2005 |title=Aquinas: Compatibilist or Libertarian |url=http://www.anselm.edu/Documents/Institute%20for%20Saint%20Anselm%20Studies/Abstracts/4.5.3.2h_22Staley.pdf |url-status=dead |journal=The Saint Anselm Journal |language=en |volume=2 |issue=2 |page=74 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151221073832/http://www.anselm.edu/Documents/Institute%20for%20Saint%20Anselm%20Studies/Abstracts/4.5.3.2h_22Staley.pdf |archive-date=2015-12-21 |access-date=2015-12-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last=Hartung|first=Christopher|title=Thomas Aquinas on Free Will|access-date=2015-12-09|date=Mayo 2013|publisher=University of Delaware|url=http://udspace.udel.edu/handle/19716/12979|type=Thesis|archive-date=2020-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200105020330/http://udspace.udel.edu/handle/19716/12979|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa pagharap sa mga pagpili, ipinahayag ni Aquino na ang tao ay pinamumunuan ng ''intelekto'', [[Kalooban|''kalooban'']], at ''mga damdamin''. Ang kalooban ay &quot;ang pangunahing tagapagpagalaw ng lahat ng kapangyarihan ng kaluluwa... at ito rin ang mabisa o epektibong sanhi ng pagkilos ng katawan.&quot;&lt;ref name=&quot;Stump&quot;&gt;Matatagpuan ang isang talakayan tungkol sa mga tungkulin ng kalooban, talino, at mga pagnanasa sa mga aral ni Tomas de Aquino kay {{cite book |author=Stump, Eleonore |title=Aquinas, ''Arguments of the philosophers series'' |publisher=Routledge (Psychology Press) |year=2003 |isbn=978-0-415-02960-5 |pages=278 ''ff'' |language=en |chapter=Intellect and will |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1GvL3eKhoM8C&amp;pg=PA278}}&lt;/ref&gt; Nahahati ang pagpili sa limang yugto:&lt;ref name=&quot;OConnor0&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Free Will |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2011 Edition) |publisher=The Metaphysics Research Lab Center for the Study of Language and Information, Stanford University |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/freewill/ |access-date=Setyembre 25, 2012 |date=Oktubre 29, 2010 |editor=Edward N. Zalta |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210314200535/https://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/freewill/ |archive-date=Marso 14, 2021 |quote=Philosophers who distinguish ''freedom of action'' and ''freedom of will'' do so because our success in carrying out our ends depends in part on factors wholly beyond our control. Furthermore, there are always external constraints on the range of options we can meaningfully try to undertake. As the presence or absence of these conditions and constraints are not (usually) our responsibility, it is plausible that the central loci of our responsibility are our choices, or &quot;willings&quot;. |author=Timothy O'Connor |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

# pagninilay ng intelekto kung kanais-nais ang isang layunin,
# pagninilay ng intelekto sa mga paraan upang makamit ang layunin,
# ang kalooban ay nagkakaroon ng hangaring tuparin ang layunin,
# magkasamang pinagpapasiyahan ng kalooban at intelekto ang pagpili ng paraan, at
# ang kalooban ay pumipili ng pagsasakatuparan.

Papasok ang malayang kalooban sa ganitong paraan: ito ay isang kapangyarihang nauukol sa pagnanasa (''appetitive power''), na hindi kapangyarihang pangkaisipan ng intelekto (ang salitang &quot;pagnanasa&quot; sa depinisyon ni Aquino ay &quot;sumasaklaw sa lahat ng anyo ng panloob na paghilig&quot;).&lt;ref&gt;{{cite web |date=1907 |title=Catholic Encyclopedia: Appetite |url=http://www.newadvent.org/cathen/01656a.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020120819/http://www.newadvent.org/cathen/01656a.htm |archive-date=2012-10-20 |access-date=2012-08-13 |publisher=Newadvent.org |language=en}}&lt;/ref&gt; Ipinahayag niya na ang paghatol ay &quot;nagwawakas at nagtatapos sa pagpapayo. Ang pagpapayo ay nagwawakas, una, sa paghatol ng katuwiran; ikalawa, sa pagtanggap ng pagnanasa [na siyang malayang kalooban].&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summa Theologica: Free-will (Prima Pars, Q. 83) |url=http://www.newadvent.org/summa/1083.htm |access-date=2012-08-13 |publisher=Newadvent.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

Isang kompatibilistang interpretasyon sa pananaw ni Aquino ay ipinagtatanggol sa ganitong paraan:

&quot;Ang malayang kalooban ay sanhi ng sarili nitong pagkilos, sapagkat sa pamamagitan ng kaniyang malayang kalooban ay ginagalaw ng tao ang sarili upang kumilos. Subalit hindi kailangang ang isang bagay na malaya ay siya ring unang sanhi ng sarili nito, gaya ng hindi kailangang ang isang sanhi ng iba ay siyang unang sanhi. Samakatuwid, ang Diyos ang unang sanhi, na siyang gumagalaw sa mga sanhi maging yaong likas at kusang-loob. At kung paanong sa paggabay Niya sa mga likas na sanhi ay hindi Niya hinahadlangan ang pagiging likas ng kanilang mga kilos, gayon din, sa paggabay Niya sa mga kusang-loob na sanhi ay hindi Niya inaalis ang pagiging kusang-loob ng kanilang mga kilos. Sa halip, Siya mismo ang sanhi ng bagay na ito sa kanila, sapagkat Siya ay kumikilos sa bawat nilalang ayon sa likas nitong kalikasan.&quot;&lt;ref&gt;Thomas Aquinas, ''Summa Theologiae'', Q83 A1. (sa [[Wikang Latin|Latin]])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ang karagdagang talakayan tungkol sa teoryang ito ng pagiging magkatugma (''compatibilism'') ay matatagpuan sa ''Summa contra gentiles'' ni Tomas de Aquino, Aklat III hinggil sa ''Providence'', kabanata 88–91 (260–267), kung saan ipinapalagay na ang lahat ng bagay ay may sanhi, at muli't muling tinutukoy nang detalyado pati na rin ang bawat indibiduwal na pagpili ng tao, atbp., maging sa pamamagitan ng pagtutol sa mga kabaligtarang pananaw. [http://dhspriory.org/thomas/ContraGentiles3b.htm#88 Narito ang teksto ng ''Summa'' online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171123185058/http://dhspriory.org/thomas/ContraGentiles3b.htm#88|date=2017-11-23}} Upang maiwasan, kahit sa kaisipan man lamang, ang ganap na pag-alis sa tao ng anumang pananagutan, kanyang binanggit ang ''contingency'' o pagkakataon ng lahat ng nagaganap, ibig sabihin, ang kawalan ng tuwirang pangangailangan mula sa Diyos pagdating sa isang tiyak na (''&quot;contingent''&quot;) gawa. Ang isang karaniwang pagpili ay hindi itinalaga nang hiwalay upang maging ganoon ng Diyos; sinabi ni Santo Tomas na ang pagpili ay hindi kinakailangan, subalit sa katunayan ay nangangahulugan iyon na ito ay ''tuwirang'' kaugnay ng Diyos at ng batas ng kalikasan (bilang isang natatanging pangyayari na maaaring hindi naganap sa ibang mga kalagayan), at ''kinakailangan'' naman kaugnay ng tuwirang naunang sanhi nito sa kalooban at talino. (Ang pagkakataon o nagkataong pangyayari ay maging sa kasalukuyang teorya ng kaguluhan [''chaos''] ay nakikita bilang isang bagay na likas na maunawaan, kung saan maaaring ipakita na ang mga lalong umuunlad na produkto sa ebolusyon ng isang uniberso o, sa mas payak na halimbawa, ng isang awtomasyon, ay magulo o hindi matiyak [''chaotic''] kaugnay ng mga prinsipyo nito.)&lt;/ref&gt;

==== Malayang kalooban bilang isang seudo-problema ====
Sa kasaysayan, karamihan sa mga pampilosopiya na pagsisikap upang lutasin ang suliranin ay nakatuon sa masusing pagsusuri ng mga kahulugan at kalabuan ng mga salitang tinutukoy ng &quot;malaya,&quot; &quot;kalayaan,&quot; &quot;kalooban,&quot; &quot;pagpili,&quot; at iba pa. Ang paglalagom sa &quot;malayang kalooban&quot; ay madalas umiinog sa kahulugan ng mga katagang tulad ng &quot;kakayahang kumilos nang iba&quot; o &quot;ibang mga posibilidad.&quot;

Ang pagbibigay-diin sa mga salita ay nag-udyok sa ilang pilosopo na sabihing ang suliranin ay sa salita lamang at kaya isang seudo-problema.&lt;ref name=&quot;Deery&quot;&gt;{{cite book |author1=Paul Russell |title=The Philosophy of Free Will: Essential Readings from the Contemporary Debates |author2=Oisin Deery |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-973339-2 |page=5 |language=en |chapter=I. The free will problem – real or illusory |chapter-url=https://books.google.com/books?id=CLyi7nmzr28C&amp;pg=PA5}}&lt;/ref&gt; Bilang tugon, ipinunto naman ng iba ang kasalimuotan ng proseso ng pagpapasiya at ang kahalagahan ng mga maliliit na pagkakaiba sa mga terminolohiya.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=May |first1=Joshua |date=Marso 6, 2014 |title=On the very concept of free will |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11229-014-0426-1 |journal=Synthese |language=en |volume=191 |issue=12 |pages=2849–2866 |doi=10.1007/s11229-014-0426-1 |access-date=Hulyo 3, 2025}}&lt;/ref&gt;

== Pamamaraang maagham ==
=== Pisikang kuwantum ===
Ang makabagong [[agham]] ay pinaghalong mga deterministiko at istokastikong teorya.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Boniolo |first1=G. |title=Filosofia della Scienza |last2=Vidali |first2=P. |publisher=Mondadori |year=1999 |isbn=88-424-9359-7 |location=Milan |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa ngayon, hindi pa kayang sagutin ng mga umiiral na teoryang pisikal kung totoo ngang deterministiko ang mundo, sapagkat malayo pa ito sa tinatawag na teorya ng lahat ng bagay at bukas pa sa iba't ibang pagpapakahulugan.&lt;ref name=&quot;stanfordcausaldeterminism&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Causal Determinism |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/entries/determinism-causal/ |access-date=2008-11-01 |last=Hoefer |first=Carl |date=2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509131853/http://plato.stanford.edu/entries/determinism-causal/ |archive-date=2008-05-09 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Vedral |first=Vlatko |date=2006-11-18 |title=Is the Universe Deterministic? |url=https://archive.org/details/sim_new-scientist_november-18-24-2006_192_2578/page/52 |journal=New Scientist |language=en |volume=192 |issue=2578 |pages=52–55 |doi=10.1016/S0262-4079(06)61122-6 |quote=Physics is simply unable to resolve the question of free will, although, if anything, it probably leans towards determinism.}}&lt;/ref&gt;

Kung ipagpapalagay na tama ang isang hindi deterministikong pagbasa ng [[Mekanikang quantum|mekanikang kuwantum]], maaari pa ring tutulan na ang ganitong kawalang-determinismo ay, sa praktikal na pananaw, nakapaloob lamang sa mikroskopikong mga penomenon.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Honderich, E. |title=Determinism as True, Compatibilism and Incompatibilism as Both False, and the Real Problem |url=http://www.ucl.ac.uk/~uctytho/dfwVariousHonderichKanebook.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090123002505/http://ucl.ac.uk/~uctytho/dfwVariousHonderichKanebook.htm |archive-date=2009-01-23 |access-date=2010-11-21 |publisher=Ucl.ac.uk |language=en}}&lt;/ref&gt; Isang mas mahalagang tanong kung pinahihintulutan ba ng kawalang-determinismo ng mekanikang kuwantum ang tradisyonal na ideya ng malayang kalooban (na nakabatay sa persepsiyon ng pagkakaroon nito). Kung ang kilos ng isang tao ay bunga lamang ng ganap na sapalarang kuwantum (''quantum randomness''), walang impluwensiya ang mga prosesong mental, gaya ng bolisyon o kusang-pasiya, sa mga [[Probabilistiko|probabilistikong]] kinalabasan.&lt;ref name=&quot;RKane1&quot; /&gt; Ayon sa maraming pagpapakahulugan, ang kawalang-determinismo ay nagbibigay-daan sa pag-iral ng malayang kalooban,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Quantum Physics of Free Will |url=https://www.scientificamerican.com/article/quantum-physics-free-will/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527203507/https://www.scientificamerican.com/article/quantum-physics-free-will/ |archive-date=2023-05-27 |access-date=2018-04-14 |website=Scientific American |language=en}}&lt;/ref&gt; samantalang ang iba naman ay nagsasabing kabaligtaran nito (sapagkat ang kilos ay hindi kontrolado ng pisikal na nilalang na nag-aangkin ng nasabing kalayaan).&lt;ref&gt;{{cite web |date=25 August 2000 |title=Infidels. &quot;Metaphysical Freedom&quot; |url=http://www.infidels.org/library/modern/features/2000/lujan1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090110225026/http://www.infidels.org/library/modern/features/2000/lujan1.html |archive-date=2009-01-10 |access-date=2010-11-21 |publisher=Infidels.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Henetika ===
Gaya ng mga [[Pisika|pisiko]], madalas ding tinatalakay ng mga [[biyologo]] ang mga tanong na may kinalaman sa malayang kalooban. Isa sa mga pinakainit na pagtatalo sa biyolohiya ay ang &quot;kalikasan laban sa paghubog&quot; (''nature versus nurture''), na tumatalakay sa kaukulang bigat ng [[henetika]] at biyolohiya kumpara sa [[kultura]] at kapaligiran sa paghubog ng [[ugali]] ng tao.&lt;ref name=&quot;Pin&quot;&gt;{{Cite book |last=Pinel |first=P.J. |title=Biopsychology |url=https://archive.org/details/biopsychology0000pine_w3x8 |publisher=Prentice Hall Inc. |year=1990 |isbn=88-15-07174-1 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ayon sa pananaw ng maraming [[Pananaliksik|mananaliksik]], maaaring ipaliwanag ang maraming asal ng tao sa pamamagitan ng kanyang utak, mga [[Hene (biyolohiya)|hene]], at kasaysayang [[Ebolusyon|ebolusyonaryo]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=DeFries |first1=J.C. |title=Behavioral Genetics |last2=McGuffin |first2=P. |last3=McClearn |first3=G.E. |last4=Plomin |first4=R. |publisher=W.H. Freeman and Company |year=2000 |edition=4th |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Morris |first=D. |title=The Naked Ape |url=https://archive.org/details/bwb_S0-EKX-007 |publisher=McGraw-Hill |year=1967 |isbn=0-385-33430-3 |location=New York |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawk&quot;&gt;{{Cite book |last=Dawkins |first=R. |title=The Selfish Gene |publisher=Oxford University Press |year=1976 |isbn=88-04-39318-1 |location=Oxford |language=en}}&lt;/ref&gt;

Nagbubunsod naman ang ganitong pananaw ng pangamba na baka hindi na maging makatuwiran ang pananagutan ng tao sa kanyang mga gawa. Ayon kay Steven Pinker, maling akala ang pangamba sa determinismo sa konteksto ng &quot;henetika&quot; at &quot;ebolusyon&quot;; ito raw ay isang pagkakalito ng ''pagpapaliwanag'' sa ''pagpapawalang-sala''. Hindi kailangan na ang asal ay walang sanhi upang magkaroon ng pananagutan, basta't tumutugon ito sa papuri at sisi.&lt;ref name=&quot;Pink&quot;&gt;{{Cite book |last=Pinker |first=S. |title=The Blank Slate: The Modern Denial of Human Nature' |url=https://archive.org/details/blankslatemodern0000pink_a0y0 |publisher=Penguin |year=2002 |isbn=0-14-200334-4 |location=London |page=[https://archive.org/details/blankslatemodern0000pink_a0y0/page/179 179] |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod dito, hindi rin tiyak na ang determinasyong pangkapaligiran ay mas kaunti ang banta sa malayang kalooban kaysa sa determinasyong henetiko.&lt;ref name=&quot;Lew&quot;&gt;{{Cite book |last=Lewontin |first=R. |title=It Ain't Necessarily So: The Dream of the Human Genome and other Illusions |publisher=NYREV Inc. |year=2000 |isbn=88-420-6418-1 |location=New York |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Neurosiyensiya at neuropilosopiya ===
Naging posible na ngayon ang pag-aral sa buhay na utak, at nagagawa na ng mga mananaliksik na obserbahan mismo ang proseso ng pagpapasya nito. Isang makasaysayang eksperimento sa larangang ito ang isinagawa ni Benjamin Libet noong dekada 1980, kung saan hiniling niya sa bawat kalahok na pumili ng isang walang-piling sandali upang igalaw ang kanilang pulso habang sinusukat niya ang kaukulang aktibidad sa kanilang utak; partikular ang pagbuo ng elektrikal na senyas na tinatawag na potensyal ng kahandaan (''Bereitschaftspotential'' sa [[Wikang Aleman|Aleman]]), na unang natuklasan nina Kornhuber at Deecke noong 1965.&lt;ref&gt;Kornhuber &amp; Deecke, 1965. Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale. Pflügers Arch 284: 1–17. (sa Aleman)&lt;/ref&gt; Bagaman alam na noon pa na ang potensyal ng kahandaan ay karaniwang nauuna sa aktwal na kilos, tinanong ni Libet kung maaari itong maitala bago pa man maramdaman ng kalahok ang malay na intensiyon na gumalaw. Upang matukoy kung kailan nila naramdaman ang intensiyon, pinapanood niya sila sa [[orasan]]; matapos gumalaw, isinasabi ng kalahok kung anong oras nila unang naramdaman ang intensiyon. Tinawag itong oras na W ni Libet.&lt;ref name=&quot;LGW&quot;&gt;{{cite journal |last1=Libet |first1=Benjamin |last2=Gleason |first2=Curtis A. |last3=Wright |first3=Elwood W. |last4=Pearl |first4=Dennis K. |year=1983 |title=Time of Conscious Intention to Act in Relation to Onset of Cerebral Activity (Readiness-Potential) |journal=Brain |language=en |volume=106 |issue=3 |pages=623–42 |doi=10.1093/brain/106.3.623 |pmid=6640273}}&lt;/ref&gt;

Natuklasan ni Libet na ang ''walang-malay'' na aktibidad ng utak na nauugnay sa potensyal ng kahandaan ay nagsisimula mga kalahating [[segundo]] bago pa man magkaroon ng kamalayan ang tao sa intensiyon niyang gumalaw.&lt;ref name=&quot;LGW&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Libet |first1=B. |year=1985 |title=Unconscious cerebral initiative and the role of conscious will in voluntary action |url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_1985-12_8_4/page/528 |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=8 |issue=4 |pages=529–66 |doi=10.1017/S0140525X00044903 |s2cid=6965339}}&lt;/ref&gt;

Ipinapakita ng mga pag-aaral na ito tungkol sa ugnayan ng oras sa pagitan ng mga kilos at ng malay na desisyon ang papel ng utak sa pag-unawa sa malayang kalooban. Lumalabas na ang pagpapahayag ng kalahok ng intensiyong gumalaw ay nangyayari lamang ''matapos'' simulan ng utak ang aksyon, na nagdudulot sa ilan ng paniniwalang ang desisyon ay nagaganap sa walang-malay na bahagi ng utak bago pa ang malay na pagnanais. Para sa ilan, nangangahulugan ito na ang malayang kalooban ay ilusyon lamang. Ang una sa mga eksperimento ay nag-ulat na nakapagtala ng aktibidad ang utak na may kaugnayan sa pagkilos ng mga 0.2 segundo bago magsimula ang aktuwal na galaw.&lt;ref name=&quot;Libet&quot;&gt;{{cite journal |author=Benjamin Libet |display-authors=etal |year=1983 |title=Time of conscious intention to act in relation to onset of cerebral activity (readiness-potential) |url=http://trans-techresearch.net/wp-content/uploads/2012/02/Brain-1983-LIBET.pdf |url-status=dead |journal=Brain |language=en |volume=106 |issue=3 |pages=623–42 |doi=10.1093/brain/106.3.623 |pmid=6640273 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526054605/http://trans-techresearch.net/wp-content/uploads/2012/02/Brain-1983-LIBET.pdf |archive-date=2013-05-26}}&lt;/ref&gt; Gayunman, natuklasan din ng mga may-akda na ang kamalayan sa pagkilos ay ''nauuna'' sa aktibidad ng kalamnan na nagsasagawa ng galaw; ang buong prosesong nagreresulta sa pagkilos ay binubuo ng higit pang mga hakbang kaysa sa simpleng pagsisimula lamang ng aktibidad ng utak. Tila masalimuot ang implikasyon ng mga resultang ito sa mga konsepto ng malayang kalooban.&lt;ref name=&quot;Strother&quot;&gt;{{cite journal |author1=Lars Strother |author2=Sukhvinder Singh Obhi |year=2009 |title=The conscious experience of action and intention |url=http://publish.uwo.ca/~lstroth/StrotherObhi_EBR_2009.pdf |url-status=dead |journal=Exp Brain Res |language=en |volume=198 |issue=4 |pages=535–39 |doi=10.1007/s00221-009-1946-7 |pmid=19641911 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217013640/http://publish.uwo.ca/~lstroth/StrotherObhi_EBR_2009.pdf |archive-date=2014-12-17 |s2cid=43567513}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rosenbaum&quot;&gt;Maikling talakayan tungkol sa mga posibleng pagpapakahulugan sa mga resultang ito ay matatagpuan kay {{cite book |author=David A. Rosenbaum |url=https://books.google.com/books?id=MsFmds_ACBwC&amp;pg=PA86 |title=Human Motor Control |publisher=Academic Press |year=2009 |isbn=978-0-12-374226-1 |edition=2 |page=86 |language=en}}&lt;/ref&gt;

May ilan ding nagsasabing masyadong makitid ang paglalagay ng isyu ng malayang kalooban sa konteksto ng kontrol ng galaw (''motor control''),&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lavazza |first=Andrea |date=2016 |title=Free Will and Neuroscience: From Explaining Freedom Away to New Ways of Operationalizing and Measuring It |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4887467/ |journal=Frontiers in Human Neuroscience |language=en |volume=10 |pages=262 |doi=10.3389/fnhum.2016.00262 |issn=1662-5161 |pmc=4887467 |pmid=27313524}}&lt;/ref&gt; dahil ang mga kilos-galaw ay nagaganap sa napakaikling panahon at kadalasang hindi namamalayan. Ayon sa kanila, &quot;ang malayang kalooban ay hindi maaaring ipaloob sa pagitan ng 150–350 millisegundo; ito ay pangmatagalang kababalaghan&quot;,&lt;ref name=&quot;Gallagher&quot;&gt;{{cite book |author=Gallagher, Shaun |title=Does Consciousness Cause Behavior? |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=978-0-262-51257-2 |editor=Susan Pockett |pages=119–21 |language=en |chapter=Chapter 6: Where's the action? Epiphenomenalism and the problem of free will |editor2=William P. Banks |editor3=Shaun Gallagher |chapter-url=https://books.google.com/books?id=G5CaTnNksgkC&amp;pg=PA119}}&lt;/ref&gt; at isang mas mataas na antas ng aktibidad na hindi lubos na maipapaliwanag sa pamamagitan lamang ng neural o aktibidad [[Pangkalamnang sistema|pangkalamnan]].

Patuloy pa ring pinagtatalunan kung ano talaga ang ipinahihiwatig ng mga eksperimento sa oras hinggil sa malayang kalooban.

Ilan sa mga sumunod na pag-aaral ay nagtangkang:

* patunayan ang mga orihinal na natuklasan ni Libet,
* ipakita na maging ang pag-bawi o pagsansala sa isang kilos (&quot;''veto''&quot;) ay maaaring magsimula sa walang-malay na antas,
* ipaliwanag ang mga estruktura ng utak na kasangkot, at
* bumuo ng mga modelo na naglilinaw sa ugnayan ng malay na intensiyon at aktwal na pagkilos.

Bagaman ginagamit ang mga resulta ni Libet&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Wegner |first=D. |title=The Illusion of Conscious Will |url=https://archive.org/details/illusionofconsci0000wegn |publisher=MIT Press |year=2002 |location=Cambridge, MA |language=en}}&lt;/ref&gt; upang suportahan ang epipenomenalismo, naniniwala siya na may &quot;pagbeto ng may malay&quot; pa rin ang mga tao dahil hindi lahat ng potensyal ng kahandaan ay humahantong sa pagkilos. Sa ''Freedom Evolves'', tinutulan ni Daniel Dennett ang konklusyong &quot;walang malayang kalooban,&quot; sapagkat ito ay nakabatay sa mga maling palagay tungkol sa lokasyon ng kamalayan at sa interpretasyon ng mga resulta ni Libet. Ipinunto naman nina Kornhuber at Deecke na ang kawalan ng malay na kalooban sa unang bahagi ng potensyal ng kahandaan (tinatawag na BP1) ay hindi nangangahulugang hindi umiiral ang malayang kalooban, sapagkat maging ang mga walang-malay na hangarin ay maaaring malaya at hindi deterministiko. Ayon sa kanila, taglay ng tao ang kamag-anak na kalayaan, isang kalayaang maaaring tumaas o bumaba depende sa mga sinasadyang pagpili na kinasasangkutan ng parehong malay at walang-malay (panensepalikong) na proseso.&lt;ref&gt;Kornhuber &amp; Deecke, 2012. ''The will and its brain – an appraisal of reasoned free will''. University Press of America, Lanham, MD, {{ISBN|978-0-7618-5862-1}}. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

May ilan namang nagsasabing ang mga datos tulad ng potensyal ng kahandaan ay nagpapahina mismo sa epipenomenalismo, dahil nakasalalay ang mga eksperimento sa kakayahan ng kalahok na may malay na iulat kung kailan nangyari ang isang karanasang pangkamalayan, isang kakayahang tila salungat sa pananaw ni Thomas Huxley, na nagsabing ang kamalayan ay &quot;lubusang walang kapangyarihan… gaya ng sipol ng [[singaw]] ng [[tren]] na walang impluwensya sa galaw ng [[makina]] nito.&quot;&lt;ref name=&quot;Flanagan1992&quot;&gt;{{cite book |last=Flanagan |first=O.J. |url=https://books.google.com/books?id=yFOqQgAACAAJ |title=Consciousness Reconsidered |publisher=MIT Press |year=1992 |isbn=978-0-262-56077-1 |series=Bradford Books |page=131 |language=en |lccn=lc92010057}}&lt;/ref&gt; Tinuligsa rin nina Adrian G. Guggisberg at Annaïs Mottaz ang mga naturang konklusyon.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Guggisberg |first1=AG |last2=Mottaz |first2=A |year=2013 |title=Timing and awareness of movement decisions: does consciousness really come too late? |journal=Front Hum Neurosci |language=en |volume=7 |pages=385 |doi=10.3389/fnhum.2013.00385 |pmc=3746176 |pmid=23966921 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

Ipinakita ng isang pag-aaral nina Aaron Schurger at mga kasamahan (sa ''Proceedings of the National Academy of Sciences'')&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schurger |first1=Aaron |last2=Sitt |first2=Jacobo D. |last3=Dehaene |first3=Stanislas |date=16 Oktubre 2012 |title=An accumulator model for spontaneous neural activity prior to self-initiated movement |journal=PNAS |language=en |volume=109 |issue=42 |pages=16776–77 |bibcode=2012PNAS..109E2904S |doi=10.1073/pnas.1210467109 |pmc=3479453 |pmid=22869750 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; na maaaring mali ang mga palagay tungkol sa sanhi ng potensyal ng kahandaan at ng tinatawag na ''pre-movement buildup'' o pag-ipon bago ang paggalaw ng aktibidad neural, kaya, nagdudulot ito ng pagdududa sa mga interpretasyon ng mga pag-aaral nina Libet&lt;ref name=&quot;LGW&quot; /&gt; at Fried.&lt;ref name=&quot;Fried&quot;&gt;{{cite journal |last1=Fried |first1=Itzhak |last2=Mukamel |first2=Roy |last3=Kreiman |first3=Gabriel |year=2011 |title=Internally Generated Preactivation of Single Neurons in Human Medial Frontal Cortex Predicts Volition |journal=Neuron |language=en |volume=69 |issue=3 |pages=548–62 |doi=10.1016/j.neuron.2010.11.045 |pmc=3052770 |pmid=21315264}}&lt;/ref&gt;

Samantala, natuklasan din sa ibang pag-aaral na kapag sinadya ang mga desisyon, hindi lumilitaw ang mga maagang palatandaan ng pagpili na karaniwang nakikita sa mga arbitraryo o hindi-sinadyang desisyon.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Maoz |first1=Uri |last2=Yaffe |first2=Gideon |last3=Koch |first3=Christof |last4=Mudrik |first4=Liad |date=2019-02-28 |title=Neural precursors of decisions that matter—an ERP study of deliberate and arbitrary choice |journal=eLife |language=en |volume=8 |doi=10.7554/elife.39787 |pmc=6809608 |pmid=31642807 |doi-access=free |article-number=e39787}}&lt;/ref&gt;

Halimbawa, ang mga taong may sindromeng Tourette at mga kaugnay na sindrome ng tik (o ''tics'') ay gumagawa ng mga kilos at pagbigkas na hindi nila sinasadya (tinatawag na tik), kahit na mas gusto nilang huwag gawin iyon lalo na kung hindi ito naaangkop sa lipunan. Ang mga tik ay inilalarawan bilang bahagyang boluntaryo o ''di-boluntaryo'',&lt;ref name=&quot;TSADef&quot;&gt;Tourette Syndrome Association. [https://web.archive.org/web/20050322170245/http://www.tsa-usa.org/research/definitions.html Definitions and Classification of Tic Disorders.]. Nakuha noong 19 Agosto 2006. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; sapagkat hindi sila ganap na ''hindi sinasadya'': madalas silang maranasan bilang isang ''kusang'' tugon sa isang hindi kanais-nais na pakiramdam o paunang pagnanasa. Ang mga tik ay itinuturing na hindi mapigilan at sa bandang huli ay kailangang mailabas.&lt;ref name=&quot;TSADef&quot; /&gt; Minsan, nagagawang pigilan ng mga taong may sindromeng Tourette ang kanilang mga tik sa maikling panahon, subalit madalas itong nauuwi sa mas malakas na pagbugso ng mga tik pagkatapos. Ang kontrol na naipapatupad (mula sa ilang segundo hanggang ilang oras) ay maaaring pansamantala lamang at nagdudulot ng mas matindi pang pagpapakita ng tik sa bandang huli.&lt;ref name=&quot;Zinner&quot;&gt;{{cite journal |last1=Zinner |first1=S.H. |year=2000 |title=Tourette disorder |url=https://archive.org/details/sim_pediatrics-in-review_2000-11_21_11/page/372 |journal=Pediatrics in Review |language=en |volume=21 |issue=11 |pages=372–83 |doi=10.1542/pir.21-11-372 |pmid=11077021 |s2cid=7774922}}&lt;/ref&gt;

Sa sindrome ng banyagang kamay (''alien hand syndrome''), ang apektadong bahagi ng katawan ng tao ay gumagawa ng mga kilos na hindi sinasadya at wala sa kalooban ng tao. Ipinapakita ng apektadong kamay o bahagi ng katawan na tila mayroon itong &quot;sariling kagustuhan.&quot; Ang pakiramdam ng pagkilos sa sariling kagustuhan (''sense of agency'') ay hindi sabay na lumilitaw sa aktuwal na pagkilos, kahit na nananatili pa rin ang pakiramdam ng pag-aari (''sense of ownership'') sa bahagi ng katawan. Ang penomenong ito ay kaugnay ng kapansanan sa paunang motor na mekanismo (''premotor mechanism'') na makikita sa pamamagitan ng potensyal ng kahandaan, isang senyas na maaaring masukat sa anit ilang daang milisegundo bago maganap ang isang kusang pagkilos.

Sa pamamagitan ng pagpapaandar na ''functional magnetic resonance imaging'' o fMRI na may espesyal na pagsusuri sa dimensyong temporal ng ugnayang utak (''cortical network'') na kaugnay ng kusang pagkilos sa tao, natuklasan ang isang sunod-sunod na proseso ng pag-aktibo mula sa unahan patungong likuran: nagsisimula ito sa karagdagang bahagi ng motor sa loob ng [[Harapang lobo|harap na umbok]] (''frontal lobe''), nagpapatuloy sa pangunahing bahagi ng motor (''primary motor cortex''), at pagkatapos ay sa paryetal na umbok (''parietal cortex'').&lt;ref name=&quot;Kayser&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kayser |first1=A.S. |last2=Sun |first2=F.T. |last3=D'Esposito |first3=M. |year=2009 |title=A comparison of Granger causality and coherency in fMRI-based analysis of the motor system |journal=Human Brain Mapping |language=en |volume=30 |issue=11 |pages=3475–94 |doi=10.1002/hbm.20771 |pmc=2767459 |pmid=19387980}}&lt;/ref&gt; Dahil dito, lumilitaw na ang pakiramdam ng pagkilos sa sariling kagustuhan ay karaniwang umuusbong kasabay ng maayos na pagkakasunod ng pag-aktibo ng mga bahaging ito, kabilang ang mga kaugnay na paunang motor na korteks (''premotor association cortices'') at ang pangunahing korteks ng motor.

Partikular, ang karagdagang kompleks ng motor (''supplementary motor complex'') sa loob ng harap na umbok ay tila umaaktibo bago pa ang pangunahing korteks ng motor, marahil bilang bahagi ng paghahandang proseso bago ang pagkilos. Sa isang kamakailang pag-aaral gamit ang fMRI, natuklasang ang mga banyagang pagkilos (''alien movements'') ay may kaugnayan sa halos hiwalay na pag-aktibo ng pangunahing korteks ng motor na nasa kabaligtarang bahagi ng utak ng banyagang kamay, samantalang ang mga kusang pagkilos ng parehong bahagi ng katawan ay nagpapakita ng likas na pag-aktibo ng korteks ng kaugnay na motor na kasangkot sa paunang proseso ng motor (''premotor process'').&lt;ref name=&quot;Assal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Assal |first1=F. |last2=Schwartz |first2=S. |last3=Vuilleumier |first3=P. |year=2007 |title=Moving with or without will: Functional neural correlates of alien hand syndrome |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-neurology_2007-09_62_3/page/300 |journal=Annals of Neurology |language=en |volume=62 |issue=3 |pages=301–06 |doi=10.1002/ana.21173 |pmid=17638304 |s2cid=14180577}}&lt;/ref&gt;

Ayon sa klinikal na depinisyon, ang sindrome ng banyagang kamay ay nangangahulugang &quot;ang pakiramdam na ang isang bahagi ng katawan ay banyaga o ''may sarili nitong kagustuhan'', kasabay ng nakikitang di-boluntaryong paggalaw&quot; (mula sa orihinal na diin).&lt;ref name=&quot;Doody&quot;&gt;{{cite journal |last1=Doody |first1=RS |last2=Jankovic |first2=J. |year=1992 |title=The alien hand and related signs |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry |language=en |volume=55 |issue=9 |pages=806–10 |doi=10.1136/jnnp.55.9.806 |pmc=1015106 |pmid=1402972}}&lt;/ref&gt; Madalas na nagaganap ang sindromang ito dahil sa pinsala sa kalabigkisan ng katawan (''corpus callosum''), alinman sa pagkakaputol nito bilang lunas sa matinding [[epilepsiya]] o dahil sa atake sa utak (''[[stroke]]''). Ayon sa karaniwang paliwanag sa neurolohiya, ang sinasabing &quot;kagustuhan&quot; na nararanasan ng nagsasalitang kaliwang hemispero ay hindi tumutugma sa mga kilos na isinasagawa ng hindi nagsasalitang kanang hemispero, kaya nagpapahiwatig ito na maaaring may kanya-kanyang pakiramdam ng kagustuhan ang dalawang hemispero ng utak.&lt;ref name=&quot;Scepkowski&quot;&gt;{{cite journal |last1=Scepkowski |first1=L.A. |last2=Cronin-Golomb |first2=A. |year=2003 |title=The alien hand: cases, categorizations, and anatomical correlates |journal=Behavioral and Cognitive Neuroscience Reviews |language=en |volume=2 |issue=4 |pages=261–77 |doi=10.1177/1534582303260119 |pmid=15006289}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bundick&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bundick |first1=T. |last2=Spinella |first2=M. |year=2000 |title=Subjective experience, involuntary movement, and posterior alien hand syndrome |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry |language=en |volume=68 |issue=1 |pages=83–85 |doi=10.1136/jnnp.68.1.83 |pmc=1760620 |pmid=10601408}}&lt;/ref&gt;

Bukod dito, isa sa pinakamahalagang (unang-antas) sintomas ng [[iskisoprenya]] ay ang maling akala ng pasyente na siya ay kontrolado ng isang panlabas na puwersa.&lt;ref name=&quot;Schneider&quot;&gt;{{Cite book |last=Schneider |first=K. |title=Clinical Psychopathology |url=https://archive.org/details/clinicalpsychopa0000schn |publisher=Grune and Stratton |year=1959 |location=New York |language=en}}&lt;/ref&gt; Minsan, sinasabi ng mga taong may iskisoprenya na bagaman sila ay kumikilos sa mundo, hindi nila matandaan na sinimulan nila ang mga partikular na kilos na iyon. Inihahambing ito minsan sa pagiging parang robot na pinapatakbo ng iba. Bagaman hindi pa malinaw ang eksaktong mekanismo ng iskisoprenya, isang tanyag na [[palaisipan]] ang nagsasabing nagkakaroon ng pagkasira sa mga sistema ng utak na nagtatambal ng mga utos ng pagkilos (''motor commands'') at ng tugong natatanggap mula sa katawan (''feedback''), na tinatawag na sariling pakiramdam ng galaw (''proprioception''), na nagreresulta sa mga [[halusinasyon]] at maling akala ng pagkakaroon ng kontrol mula sa labas.&lt;ref name=&quot;frith&quot;&gt;{{cite journal |last1=Frith |first1=CD |last2=Blakemore |first2=S |last3=Wolpert |first3=DM |year=2000 |title=Explaining the symptoms of schizophrenia: abnormalities in the awareness of action |url=https://archive.org/details/sim_brain-research-reviews_2000-03_31_2-3/page/357 |journal=Brain Research. Brain Research Reviews |language=en |volume=31 |issue=2–3 |pages=357–63 |doi=10.1016/S0165-0173(99)00052-1 |pmid=10719163 |s2cid=206021496}}&lt;/ref&gt;

=== Sikolohiyang eksperimental ===
Ang mga ambag ng sikolohiyang eksperimental sa pagtalakay ng malayang kalooban ay pangunahing nagmula sa gawa ng sikolohistang panlipunan na si Daniel Wegner hinggil sa may malay na kalooban (''conscious will''). Sa kanyang aklat na ''The Illusion of Conscious Will'',&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Wegener |first=Daniel Merton |url=https://zodml.org/sites/default/files/%5bDaniel_M._Wegner%5d_The_Illusion_of_Conscious_Will.pdf |title=The Illusion of Conscious Will |publisher=MIT Press |year=2002 |isbn=978-0-262-23222-7 |language=en |access-date=2018-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181212162904/https://zodml.org/sites/default/files/%5bDaniel_M._Wegner%5d_The_Illusion_of_Conscious_Will.pdf |archive-date=2018-12-12 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; buod ni Wegner ang mga karanasang maka-empirikal na, ayon sa kanya, ay sumusuporta sa pananaw na ang pakiramdam ng tao na siyang kumokontrol na may malay sa kanyang mga kilos ay isang ilusyon lamang. Ipinapakita rin ni Wegner na maaaring baguhin (o manipulahin) ang persepsyon ng tao hinggil sa pagkakaroon ng may malay na pagkontrol. Napansin ni Wegner na karaniwang ipinapalagay ng tao na ang isang pangyayari ay sanhi ng isa pang pangyayari kapag natutugunan ang dalawang kundisyon:

# Ang unang pangyayari ay kaagad na sinusundan ng ikalawang pangyayari, at
# Ang unang pangyayari ay ayon o tugma sa pagiging sanhi ng ikalawang pangyayari.

Halimbawa, kung makarinig ang isang tao ng pagsabog at makakita siya ng puno na bumagsak, ipagpapalagay niyang ang pagsabog ang dahilan ng pagbagsak ng puno. Subalit kung naganap ang pagsabog pagkatapos bumagsak ang puno (hindi natugunan ang unang kundisyon), o kung sa halip na pagsabog ay [[tunog]] ng [[telepono]] ang narinig (hindi natugunan ang ikalawa), hindi niya ipagpapalagay na alinman sa dalawang tunog ang sanhi ng pagbagsak ng [[puno]].

Inilapat ni Wegner ang prinsipyong ito sa kung paano iniisip ng mga tao ang tungkol sa kanilang may malay na kalooban. Kadalasan, nararanasan ng tao ang isang pag-iisip na tumutugma sa isang kilos, at pagkatapos ay napapansin niyang ginagawa niya ang kilos na iyon. Dahil dito, ipinapalagay niyang ang kanyang iniisip ang nagdulot ng nasabing kilos. Gayunman, napatunayan ni Wegner na maaari niyang manipulahin ang mga pag-iisip at pag-uugali ng tao upang ito ay sumunod o sumalungat sa dalawang kundisyon ng pagkaka-ugnay ng sanhi at bunga.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wegner |first1=D.M. |last2=Wheatley |first2=T. |year=1999 |title=Apparent mental causation: sources of the experience of will |url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_1999-07_54_7/page/480 |journal=American Psychologist |language=en |volume=54 |issue=7 |pages=480–91 |citeseerx=10.1.1.188.8271 |doi=10.1037/0003-066X.54.7.480 |pmid=10424155}}&lt;/ref&gt;

Sa pamamagitan ng ganitong mga eksperimento, naipakita ni Wegner na madalas maranasan ng tao ang may malay na kalooban sa mga kilos na hindi naman talaga niya pinasimulan&amp;nbsp;– at sa kabilang banda, maaari ring maranasan ng tao ang kawalan ng kalooban sa mga kilos na totoo niyang ginawa. Halimbawa, kapag naipakilala sa isang kalahok ang [[impormasyon]] tungkol sa isang resulta bago ang kilos, tumataas ang posibilidad na mali niyang paniwalaan na siya ang sanhi nito.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Aarts |first1=H. |last2=Custers |first2=R. |last3=Wegner |first3=D. |year=2005 |title=On the inference of personal authorship: enhancing experienced agency by priming effect information. |journal=Consciousness and Cognition |language=en |volume=14 |issue=3 |pages=439–58 |doi=10.1016/j.concog.2004.11.001 |pmid=16091264 |s2cid=13991023}}&lt;/ref&gt;

Ipinahihiwatig ng ganitong mga pag-aaral na ang persepsyon ng may malay na kalooban (na tinawag ni Wegner bilang &quot;emosyon ng pagiging may-akda&quot;) ay hindi tuwirang nakakabit sa aktuwal na pagsasagawa ng kilos, kundi binubuo mula sa iba't ibang palatandaan sa pamamagitan ng masalimuot na proseso ng pag-iisip, na tinawag niyang ''authorship processing'' o pagpoproseso ng pagka-may-akda. Bagaman itinuturing ng ilan ang mga resulta nito bilang pagsalungat sa ideya ng malayang kalooban, maraming sikolohista&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kihlstrom |first=John |year=2004 |title=An unwarrantable impertinence |url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_2004-10_27_5/page/666 |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=27 |issue=5 |pages=666–67 |doi=10.1017/S0140525X04300154 |s2cid=144699878}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author1=John Baer |url=http://socrates.berkeley.edu/~kihlstrm/AutomaticityJuggernaut.htm |title=Are We Free? Psychology and Free Will |author2=James C. Kaufman |author3=Roy F. Baumeister |publisher=Oxford University Press. |year=2008 |isbn=978-0-19-518963-6 |location=New York |pages=155–80 |language=en |access-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150310133623/http://socrates.berkeley.edu/~kihlstrm/AutomaticityJuggernaut.htm |archive-date=2015-03-10 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; at pilosopo&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Nahmias |first=Eddy |year=2002 |title=When consciousness matters: a critical review of Daniel Wegner's The illusion of conscious will |url=http://www2.gsu.edu/~phlean/papers/When_Consciousness_Matters.pdf |url-status=dead |journal=Philosophical Psychology |language=en |volume=15 |issue=4 |pages=527–41 |doi=10.1080/0951508021000042049 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813113509/http://www2.gsu.edu/~phlean/papers/When_Consciousness_Matters.pdf |archive-date=2011-08-13 |s2cid=16949962}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Power&quot;&gt;{{cite book |last=Mele |first=Alfred R. |url=http://ukcatalogue.oup.com/product/academic/pn/9780199764686.do?sortby=bookTitleAscend |title=Effective Intentions: The Power of Conscious Will |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=978-0-19-538426-0 |location=US |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113052610/http://ukcatalogue.oup.com/product/academic/pn/9780199764686.do?sortby=bookTitleAscend |archive-date=2011-11-13 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ang kumukontra sa teorya ni Wegner.

Iminungkahi naman ni Emily Pronin na ang kumikiling na karanasan ng malayang kalooban ay pinalalakas ng tinatawag na ilusyon ng [[introspeksiyon]], ang hilig ng tao na magtiwala sa sariling pagninilay subalit hindi magtiwala sa pagninilay ng iba. Ipinapahiwatig ng teoryang ito na mas madali para sa mga tao na iuugnay ang malayang kalooban sa kanilang sarili kaysa sa iba.

Napatunayan ito sa tatlong [[eksperimento]] nina Pronin at Kugler. Kapag tinanong ang mga [[estudyante]] tungkol sa mga desisyon nila at ng kanilang mga kasama sa [[Silid-aralan|silid]], itinuturing nilang mas hindi mahulaan ang sariling mga pasya. Sa mga kawani sa [[Restoran|restawran]], inilalarawan nila ang mga kasamahan bilang mas deterministiko (kaunting pagpipilian sa hinaharap) kaysa sa sarili nila. Kapag tinanong kung anong salik ang may pinakamalaking impluwensiya sa kilos, itinuturing nilang hangarin at layunin ang pinakamahalaga sa sarili nilang kilos, subalit ugali o personalidad naman para sa iba.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pronin |first=Emily |title=Advances in Experimental Social Psychology, Vol. 41 |publisher=Academic Press |year=2009 |isbn=978-0-12-374472-2 |editor=Mark P. Zanna |volume=41 |pages=42–43 |language=en |chapter=The Introspection Illusion |doi=10.1016/S0065-2601(08)00401-2}}&lt;/ref&gt;

Gayunman, may mga babala sa pag-aaral tungkol sa kamalayan ng tao sa mga pangkaisipang pangyayari, dahil ang introspeksiyon mismo ay maaaring baguhin ang karanasan.&lt;ref name=&quot;Pockett&quot;&gt;{{cite book |author=Susan Pockett |title=Does Consciousness Cause Behavior? |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=978-0-262-51257-2 |editor1=Susan Pockett |page=19 |language=en |chapter=The neuroscience of movement |quote=...it is important to be clear about exactly what experience one wants one's subjects to introspect. Of course, explaining to subjects exactly what the experimenter wants them to experience can bring its own problems–...instructions to attend to a particular internally generated experience can easily alter both the timing and the content of that experience and even whether or not it is consciously experienced at all. |editor2=WP Banks |editor3=Shaun Gallagher |chapter-url=https://books.google.com/books?id=G5CaTnNksgkC&amp;pg=PA19}}&lt;/ref&gt;

Anuman ang katotohanan ng paniniwala sa malayang kalooban, makabuluhang maunawaan kung saan nagmula ang ideyang ito. Isa sa mga ambag ay ang ''randomness'' o kawalang-tiyak.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ebert |first1=J.P. |last2=Wegner |first2=D.M. |year=2011 |title=March 1). Mistaking randomness for free will |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/1/9029778/1/Ebert%2c%20J.%20P.%2c%20and%20D.%20M.%20Wegner.%20Mistaking%20randomness%20for%20free%20will.%20Consciousness%20and%20Cognition%2020%20%282011%29%20965-971.pdf |journal=Consciousness and Cognition |language=en |volume=20 |issue=3 |pages=965–71 |doi=10.1016/j.concog.2010.12.012 |pmid=21367624 |s2cid=19502601}}&lt;/ref&gt; Bagaman hindi lamang ito ang salik, napatunayan na minsan ay napagkakamalan ng tao ang kawalang-tiyak bilang malayang kalooban dahil sa kawalang-ayusan nito, kapwa sa sarili at sa iba.

Isa pang ambag ay ang pagpili.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Feldman |first1=G. |last2=Baumeister |first2=R.F. |last3=Wong |first3=K.F. |year=2014 |title=Hulyo 30). Free will is about choosing: The link between choice and the belief in free will |journal=Journal of Experimental Social Psychology |language=en |volume=55 |pages=239–45 |doi=10.1016/j.jesp.2014.07.012}}&lt;/ref&gt; Ipinakita ng mga pag-aaral na tumataas ang paniniwala ng tao sa malayang kalooban kapag ipinapakita sa kanya ang isang simpleng antas ng pagpili. Mahalaga ang espesipikong dami ng pagpipilian, sapagkat kung masyadong kakaunti o masyadong marami, maaaring bumaba ang paniniwala. Malamang din na ang ugnayan sa pagitan ng antas ng pagpili at persepsyon ng malayang kalooban ay dalawang direksyon. Posible ring ang pagnanais ng tao sa pagkontrol o iba pang motibasyunal na salik ay gumaganap bilang ikatlong [[baryable]].

=== Paniniwala sa malayang kalooban ===
Mula pa noong hindi bababa sa 1959,&lt;ref name=&quot;Nettler1959&quot;&gt;{{cite journal |last1=Nettler |first1=Gwynn |date=Hunyo 1959 |title=Cruelty, Dignity, and Determinism |url=https://archive.org/details/sim_american-sociological-review_1959-06_24_3/page/n80 |journal=American Sociological Review |language=en |volume=24 |issue=3 |pages=375–384 |doi=10.2307/2089386 |jstor=2089386}}&lt;/ref&gt; ang paniniwala ng mga indibiduwal sa malayang kalooban ay sinusuri na kaugnay ng mga katangian sa asal panlipunan. Sa pangkalahatan, ang konsepto ng malayang kalooban na pinag-aralan sa kontekstong ito ay yaong nasa anyong inkompatibilista, o mas partikular, ang anyong libertariyano, na nangangahulugang kalayaan mula sa determinismo.

==== Paniniwala ng mga tao ====
Tinalakay sa mga pananaliksik kung likas bang kumakapit ang mga tao sa isang inkompatibilistang modelo ng malayang kalooban. Natuklasan ni Eddy Nahmias na ang inkompatibilismo ay hindi likas na intuwitibo&amp;nbsp;– hindi ito sinusunod, sapagkat hindi binubuwag ng determinismo ang paniniwala sa moral na pananagutan (batay sa isang empirikal na pag-aaral ng mga tugon ng mga tao sa mga moral na dilema sa ilalim ng isang deterministikong modelo ng realidad).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Nahmias |first=Eddy |author2=Stephen G Morris |author3=Thomas Nadelhoffer |author4=Jason Turner |date=2006-07-01 |title=Is Incompatibilism Intuitive? |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-and-phenomenological-research_2006-07_73_1/page/28 |journal=Philosophy and Phenomenological Research |language=en |volume=73 |issue=1 |pages=28–53 |citeseerx=10.1.1.364.1083 |doi=10.1111/j.1933-1592.2006.tb00603.x |issn=1933-1592}}&lt;!--| access-date = 2011-04-29--&gt;&lt;/ref&gt; Samantala, natuklasan naman ni Edward Cokely na ang inkompatibilismo ay intuwitibo&amp;nbsp;– na likas itong sinusunod, sapagkat binubuwag nga ng determinismo ang paniniwala sa moral na pananagutan sa pangkalahatan.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Feltz |first=Adam |author2=Edward T. Cokely |author3=Thomas Nadelhoffer |date=2009-02-01 |title=Natural Compatibilism versus Natural Incompatibilism: Back to the Drawing Board |journal=Mind &amp; Language |language=en |volume=24 |issue=1 |pages=1–23 |doi=10.1111/j.1468-0017.2008.01351.x |issn=1468-0017}}&lt;!--| access-date = 2011-04-29--&gt;&lt;/ref&gt;

Iminungkahi nina Joshua Knobe at Shaun Nichols na maaaring intuwitibo o hindi ang inkompatibilismo, at pangkalahatang nakasalalay ito sa situwasyon; kung ang isang [[krimen]] ay nagpapasiklab ng [[emosyonal]] na tugon&amp;nbsp;– gaya halimbawa kung may pananakit ng kapwa tao.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Nichols |first=Shaun |author2=Joshua Knobe |date=2007-12-01 |title=Moral Responsibility and Determinism: The Cognitive Science of Folk Intuitions |url=https://archive.org/details/sim_nous_2007-12_41_4/page/663 |journal=Noûs |language=en |volume=41 |issue=4 |pages=663–85 |citeseerx=10.1.1.175.1091 |doi=10.1111/j.1468-0068.2007.00666.x}}&lt;!--| access-date = 2011-04-29--&gt;&lt;/ref&gt; Natuklasan din nila na ang paniniwala sa malayang kalooban ay isang unibersal na kultural na kaganapan, at karamihan ng mga kalahok ay nagsabing (a) hindi deterministiko ang ating uniberso at (b) hindi tugma ang moral na pananagutan sa determinismo.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Sarkissian |first=HAGOP |author2=Amita Chatterjee |author3=Felipe de Brigard |author4=Joshua Knobe |author5=Shaun Nichols |author6=Smita Sirker |date=2010-06-01 |title=Is Belief in Free Will a Cultural Universal? |url=https://philpapers.org/rec/CHAIBI-2 |url-status=live |journal=Mind &amp; Language |language=en |volume=25 |issue=3 |pages=346–58 |doi=10.1111/j.1468-0017.2010.01393.x |issn=1468-0017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815171439/https://philpapers.org/rec/CHAIBI-2 |archive-date=2022-08-15 |access-date=2022-07-09 |s2cid=18837686}}&lt;!--| access-date = 2011-04-29--&gt;&lt;/ref&gt;

Ipinakikita ng mga pag-aaral na hindi palagian ang paniniwala ng mga tao sa malayang kalooban. Natuklasan nina Emily Pronin at Matthew Kugler na naniniwala ang mga tao na sila ay may higit na malayang kalooban kaysa sa iba.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Pronin |first=Emily |author2=Matthew B. Kugler |date=2010-12-28 |title=People believe they have more free will than others |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=107 |issue=52 |pages=22469–74 |bibcode=2010PNAS..10722469P |doi=10.1073/pnas.1012046108 |pmc=3012523 |pmid=21149703 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Ipinakita rin ng mga pag-aaral ang ugnayan sa pagitan ng posibilidad ng pagtanggap sa deterministikong modelo ng pag-iisip at ng uri ng personalidad. Halimbawa, natuklasan nina Adam Feltz at Edward Cokely na ang mga taong may personalidad na ekstoberte ay mas malamang na ihiwalay ang paniniwala sa determinismo mula sa paniniwala sa moral na pananagutan.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Feltz |first=Adam |author2=Edward T. Cokely |date=March 2009 |title=Do judgments about freedom and responsibility depend on who you are? Personality differences in intuitions about compatibilism and incompatibilism |journal=Consciousness and Cognition |language=en |volume=18 |issue=1 |pages=342–50 |doi=10.1016/j.concog.2008.08.001 |issn=1053-8100 |pmid=18805023 |s2cid=16953908}}&lt;!--| access-date = 2011-04-29--&gt;&lt;/ref&gt;

Sinuri nina Roy Baumeister at ng kanyang mga kasamahan ang mga pag-aaral hinggil sa mga sikolohikal na epekto ng paniniwala (o kawalan ng paniniwala) sa malayang kalooban, at natuklasan nilang karamihan sa mga tao ay naniniwala sa isang uri ng &quot;simpleng kompatibilistikong malayang kalooban.&quot;&lt;ref name=&quot;BAC&quot;&gt;{{cite journal |last1=Baumeister |first1=R. |last2=Crescioni |first2=A.W. |last3=Alquist |first3=J. |year=2009 |title=Free will as advanced action control for human social life and culture |journal=Neuroethics |language=en |volume=4 |pages=1–11 |doi=10.1007/s12152-010-9058-4 |s2cid=143223154}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Paulhus, D.L. and Margesson. A., (1994). ''Free Will and Determinism (FAD) scale''. Unpublished manuscript, Vancouver, British Columbia, Canada: University of British Columbia. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Natuklasan din ng mga mananaliksik na itinuturing ng mga tao na &quot;mas malaya&quot; ang mga kilos kapag kinapapalooban ito ng pagsalungat sa panlabas na [[puwersa]], [[pagpaplano]], o paggawa ng mga kilos na tila sapalaran.&lt;ref&gt;Paulhus, D.L. and Margesson. A., (1994). ''Free Will and Determinism (FAD) scale''. Unpublished manuscript, Vancouver, British Columbia, Canada: University of British Columbia. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Gayunman, maaaring hindi talaga posible ang huling pag-uugali na &quot;sapalaran&quot; (o ''random''); kapag sinubukan ng mga kalahok na gumawa ng mga kilos nang sapalaran (gaya ng pagbuo ng mga walang-piling numero), lumilitaw sa kanilang mga kilos ang maraming padron.&lt;ref&gt;Bar-Hillel, M. 2007. Randomness is too important to trust to chance. Presented at the 2007 Summer Institute in Informed Patient Choice, Dartmouth Medical School, NH (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wagenaar |first1=W.A. |year=1972 |title=Generation of random sequences by human subjects: A critical survey of literature |url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1972-01_77_1/page/64 |journal=Psychological Bulletin |language=en |volume=77 |pages=65–72 |citeseerx=10.1.1.211.9085 |doi=10.1037/h0032060}}&lt;/ref&gt;

==== Sa mga pilosopo ====
Ayon sa isang bagong surbey noong 2020, ang kompatibilismo ay isang tanyag na pananaw sa hanay ng mga dalubhasa sa pilosopiya (59.2%). Ang paniniwala sa libertariyanismo ay umabot sa 18.8%, samantalang ang kawalan ng paniniwala sa malayang kalooban ay 11.2%.&lt;ref&gt;{{cite web |date=November 2021 |title=What Philosophers Believe: Results from the 2020 PhilPapers Survey |url=https://dailynous.com/2021/11/01/what-philosophers-believe-results-from-the-2020-philpapers-survey/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029044946/https://dailynous.com/2021/11/01/what-philosophers-believe-results-from-the-2020-philpapers-survey/ |archive-date=2023-10-29 |access-date=2022-09-03 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Sa mga biyolohistang ebolusyonaryo ====
Ayon sa isang surbey noong 2007, 79 porsiyento ng mga biyolohistang ebolusyonaryo ang nagsabing naniniwala sila sa malayang kalooban, 14 porsiyento ang pumili ng kawalan ng malayang kalooban, at 7 porsiyento ang hindi sumagot sa tanong.&lt;ref&gt;Gregory W. Graffin and William B. Provine, &quot;Evolution, Religion, and Free Will,&quot; American Scientist 95 (Hulyo–Agosto 2007), 294–97; results of Cornell Evolution Project survey, http://faculty.bennington.edu/~sherman/Evolution%20in%20America/evol%20religion%20free%20will.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617222104/http://faculty.bennington.edu/~sherman/Evolution%20in%20America/evol%20religion%20free%20will.pdf|date=2016-06-17}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

==== Mga epekto ng paniniwala mismo ====
Natuklasan nina Baumeister at ng kanyang mga kasamahan na ang pagpukaw ng kawalan ng paniniwala sa malayang kalooban ay tila nagdudulot ng iba't ibang negatibong epekto. Tinukoy ng mga may-akda sa kanilang papel na ang paniniwala sa determinismo ang sanhi ng mga negatibong epektong iyon.&lt;ref name=&quot;BAC&quot; /&gt; Natuklasan ni Kathleen Vohs na yaong mga nabawasan ang paniniwala sa malayang kalooban ay mas malamang na mandaya.&lt;ref name=&quot;Vohs&amp;Sschooler2008&quot;&gt;{{cite journal |last1=Vohs |first1=K.D. |last2=Schooler |first2=J.W. |year=2008 |title=The value of believing in free will: Encouraging a belief in determinism increases cheating |url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2008-01_19_1/page/48 |journal=Psychological Science |language=en |volume=19 |issue=1 |pages=49–54 |doi=10.1111/j.1467-9280.2008.02045.x |pmid=18181791 |s2cid=2643260}}&lt;/ref&gt; Sa isang pag-aaral ni Roy Baumeister, matapos basahin ng mga kalahok ang isang artikulong tumututol sa malayang kalooban, mas malamang silang [[magsinungaling]] hinggil sa kanilang resulta sa isang pagsusulit na may gantimpalang [[salapi]].&lt;ref name=&quot;Baumeister 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Baumeister |first1=R.F. |last2=Masicampo |first2=E.J. |last3=DeWall |first3=C.N. |year=2009 |title=Prosocial benefits of feeling free: Disbelief in free will increases aggression and reduces helpfulness |url=https://archive.org/details/sim_personality-and-social-psychology-bulletin_2009-02_35_2/page/260 |journal=Personality and Social Psychology Bulletin |language=en |volume=35 |issue=2 |pages=260–68 |doi=10.1177/0146167208327217 |pmid=19141628 |s2cid=16010829}}&lt;/ref&gt; Ang pagpukaw ng pagtanggi sa malayang kalooban ay iniuugnay din sa pagtaas ng [[agresyon]] at pagbawas ng pagtulong sa kapwa.&lt;ref name=&quot;Baumeister 2009&quot; /&gt;  Gayunman, bagaman ipinahiwatig ng mga unang pag-aaral na ang paniniwala sa malayang kalooban ay may kaugnayan sa mas moral na pag-uugali, ipinakita ng mas bagong mga pag-aaral (kabilang ang malalaking mga replikasyon sa maraming lugar) na may salungat na mga resulta, karaniwang walang ugnayan sa pagitan ng paniniwala sa malayang kalooban at asal moral, na nagdudulot ng pagdududa sa mga unang konklusyon.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Monroe |first1=Andrew E. |last2=Brady |first2=Garrett L. |last3=Malle |first3=Bertram F. |date=21 Setyembre 2016 |title=This Isn't the Free Will Worth Looking For |journal=Social Psychological and Personality Science |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=191–199 |doi=10.1177/1948550616667616 |s2cid=152011660}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Crone |first1=Damien L. |last2=Levy |first2=Neil L. |date=28 Hunyo 2018 |title=Are Free Will Believers Nicer People? (Four Studies Suggest Not) |journal=Social Psychological and Personality Science |language=en |volume=10 |issue=5 |pages=612–619 |doi=10.1177/1948550618780732 |pmc=6542011 |pmid=31249653 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Caspar |first1=Emilie A. |last2=Vuillaume |first2=Laurène |last3=Magalhães De Saldanha da Gama |first3=Pedro A. |last4=Cleeremans |first4=Axel |date=17 Enero 2017 |title=The Influence of (Dis)belief in Free Will on Immoral Behavior |journal=Frontiers in Psychology |language=en |volume=8 |pages=20 |doi=10.3389/FPSYG.2017.00020 |pmc=5239816 |pmid=28144228 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nadelhoffer |first1=Thomas |last2=Shepard |first2=Jason |last3=Crone |first3=Damien L. |last4=Everett |first4=Jim A.C. |last5=Earp |first5=Brian D. |last6=Levy |first6=Neil |date=Oktubre 2020 |title=Does encouraging a belief in determinism increase cheating? Reconsidering the value of believing in free will |url=https://philarchive.org/rec/NADDEA |journal=Cognition |language=en |volume=203 |doi=10.1016/j.cognition.2020.104342 |pmid=32593841 |article-number=104342 |s2cid=220057834}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Buttrick |first1=Nicholas R. |last2=Aczel |first2=Balazs |last3=Aeschbach |first3=Lena F. |last4=Bakos |first4=Bence E. |last5=Brühlmann |first5=Florian |last6=Claypool |first6=Heather M. |last7=Hüffmeier |first7=Joachim |last8=Kovacs |first8=Marton |last9=Schuepfer |first9=Kurt |last10=Szecsi |first10=Peter |last11=Szuts |first11=Attila |date=Setyembre 2020 |title=Many Labs 5: Registered Replication of Vohs and Schooler (2008), Experiment 1 |journal=Advances in Methods and Practices in Psychological Science |language=en |volume=3 |issue=3 |pages=429–438 |doi=10.1177/2515245920917931 |doi-access=free |last12=Szöke |first12=Orsolya |last13=Thomae |first13=Manuela |last14=Torka |first14=Ann-Kathrin |last15=Walker |first15=Ryan J. |last16=Wood |first16=Michael J. |s2cid=227095775}}&lt;/ref&gt;

{{Quotebox|align=right|width=40%|quoted=1|quote=''An alternative explanation builds on the idea that subjects tend to confuse determinism with fatalism... What happens then when agents' self-efficacy is undermined? It is not that their basic desires and drives are defeated. It is rather, I suggest, that they become skeptical that they can control those desires; and in the face of that skepticism, they fail to apply the effort that is needed even to try. If they were tempted to behave badly, then coming to believe in fatalism makes them less likely to resist that temptation.'' (&quot;Isang alternatibong paliwanag ang nakabatay sa ideya na may tendensiya ang mga kalahok na ikalito ang determinismo sa fatalismo… Ano ang nangyayari kapag napahina ang sariling epektibidad ng mga ahente? Hindi nito ibig sabihin na natalo ang kanilang mga pangunahing pagnanasa at hangarin. Sa halip, iminumungkahi ko, nagiging mapanuri sila sa kanilang kakayahang kontrolin ang mga pagnanasa; at sa harap ng ganitong pag-aalinlangan, nabibigo silang ilapat ang kinakailangang pagsisikap kahit para subukan lamang. Kung sila ay naaakit na kumilos nang masama, ang paniniwala sa fatalismo ay nagiging dahilan upang mas mababa ang kanilang tsansang labanan ang tukso.&quot;)|source=—Richard Holton&lt;ref name=Holton/&gt;}}Bukod dito, pinagtatalunan kung ang mga natuklasang eksperimental na ito ay talagang bunga ng mga manipulasyon sa paniniwala sa malayang kalooban.&lt;ref name=&quot;Holton&quot;&gt;{{cite journal |last1=Holton |first1=Richard |year=2011 |title=Response to 'Free Will as Advanced Action Control for Human Social Life and Culture' by Roy F. Baumeister, A. William Crescioni and Jessica L. Alquist |url=https://dspace.mit.edu/bitstream/1721.1/71223/1/Holton_Baumeister.commentary.pdf |journal=Neuroethics |language=en |volume=4 |pages=13–16 |doi=10.1007/s12152-009-9046-8 |hdl-access=free |hdl=1721.1/71223 |s2cid=143687015}}&lt;/ref&gt; Una sa lahat, maaaring tumukoy ang malayang kalooban sa alinman sa libertariyano (indeterministikong) malayang kalooban o sa kompatibilistikong (deterministikong) malayang kalooban. Ang pagpapabasa sa mga kalahok ng mga artikulong basta-basta &quot;sumasalungat sa malayang kalooban” ay malamang na hindi nagpapalalim ng kanilang pagkaunawa sa determinismo, o sa kompatibilistikong malayang kalooban na pinahihintulutan pa rin nito.&lt;ref name=&quot;Holton&quot; /&gt; Sa madaling sabi, ang mga manipulasyong eksperimental na kunwaring &quot;nagpapukaw ng kawalan ng paniniwala sa malayang kalooban&quot; ay maaaring sa katunayan ay nagbubunga ng paniniwala sa fatalismo, na maaaring magpaliwanag sa mga naunang natuklasan.&lt;ref name=&quot;Holton&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Miles |first1=J.B. |year=2011 |title='Irresponsible and a Disservice': The integrity of social psychology turns on the free will dilemma |journal=British Journal of Social Psychology |language=en |volume=52 |issue=2 |pages=205–18 |doi=10.1111/j.2044-8309.2011.02077.x |pmc=3757306 |pmid=22074173 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

Upang masuri ang mga epekto ng paniniwala sa determinismo, iminungkahi na sa mga susunod na pag-aaral ay dapat ipaliwanag ang determinismo at kompatibilismo sa halip na basta atakihin ang paniniwala sa malayang kalooban.&lt;ref name=&quot;Holton&quot; /&gt;&lt;ref&gt;May ilang pag-aaral na isinagawa na nagpapakita na matindi ang reaksyon ng mga tao depende sa kung paano inilalarawan ang determinismong mental, lalo na kapag iniuugnay ito sa moral na pananagutan. Napansin ni Eddy Nahmias na kapag inilalarawan ang kilos ng tao batay sa kanilang paniniwala at pagnanasa, mas malamang na ihiwalay nila ang determinismong mental sa moral na pananagutan. Tingnan: {{Cite journal |last=Nahmias |first=Eddy |author2=D. Justin Coates |author3=Trevor Kvaran |date=2007-09-01 |title=Free Will, Moral Responsibility, and Mechanism: Experiments on Folk Intuitions |journal=Midwest Studies in Philosophy |language=en |volume=31 |issue=1 |pages=214–42 |doi=10.1111/j.1475-4975.2007.00158.x |issn=1475-4975 |s2cid=15648622}}&lt;!--| access-date = 2011-04-29--&gt;&lt;/ref&gt; Napansin din nina Baumeister at mga kasamahan na ang mga kalahok na hindi naniniwala sa malayang kalooban ay hindi gaanong mahusay sa pag-iisip na kontrapaktuwal.&lt;ref name=&quot;BAC&quot; /&gt; Nakababahala ito sapagkat ang ganitong pag-iisip (&quot;Kung iba ang ginawa ko...&quot;) ay mahalaga sa pagkatuto mula sa sariling mga pasiya, kabilang yaong nakasakit sa iba.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Epstude |first1=K. |last2=Roese |first2=N. J. |year=2008 |title=The Functional Theory of Counterfactual Thinking |journal=Personality and Social Psychology Review |language=en |volume=12 |issue=2 |pages=168–192 |doi=10.1177/1088868308316091 |pmc=2408534 |pmid=18453477}}&lt;/ref&gt; Muli, hindi ito nangangahulugang ang paniniwala sa determinismo ang may [[kasalanan]]; ito ang mga resulta na maaaring inaasahan mula sa pagtaas ng paniniwala sa [[fatalismo]].&lt;ref name=&quot;Holton&quot; /&gt;

Sa kahalintulad na paraan, natuklasan ni Tyler Stillman na ang paniniwala sa malayang kalooban ay nakapaghuhula ng mas mabuting pagganap sa [[trabaho]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Stillman |first=Tyler F. |author2=Roy F. Baumeister |author3=Kathleen D. Vohs |author4=Nathaniel M. Lambert |author5=Frank D. Fincham |author6=Lauren E. Brewer |date=2010-01-01 |title=Personal Philosophy and Personnel Achievement: Belief in Free Will Predicts Better Job Performance |journal=Social Psychological and Personality Science |language=en |volume=1 |issue=1 |pages=43–50 |doi=10.1177/1948550609351600 |s2cid=3023336}}&lt;/ref&gt;

== Sa teolohiya ==

=== Kristiyanismo ===
[[File:Antonio_Rodríguez_-_Saint_Augustine_-_Google_Art_Project.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Antonio_Rodr%C3%ADguez_-_Saint_Augustine_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|Ang pananaw ni [[Agustin ng Hipona|Agustin]] sa kalayaan ng kalooban at predestinasyon ay nagkaroon ng malaking impluwensya sa teolohiyang Kristiyano.|273x273px]]
Ang mga konsepto ng kalayaan ng kalooban at [[predestinasyon]] ay malalim na pinagtatalunan sa hanay ng mga [[Kristiyano]]. Ang kalayaan ng kalooban sa Kristiyanong kahulugan ay ang kakayahang pumili sa pagitan ng mabuti at masama. Sa mga [[Katoliko]], may mga sumusunod sa Tomismo, na inangkin mula sa itinuro ni Tomas de Aquino sa ''Summa Theologica''. Mayroon ding ilan na sumusunod sa Molinismo, na itinatag ng [[Pari|paring]] [[Heswita]] na si Luis de Molina. Sa hanay ng mga [[Protestantismo|Protestanteng]] Kristiyano, mayroon Arminianismo, na pangunahing sinusunod ng mga Simbahang [[Metodista]] at inilahad ni [[Teologo|teologong]] [[Olandes]] na si Jacobus Arminius; at mayroon ding Calvinismo na sinusunod ng karamihan sa [[Repormang Protestante|Narepormang]] tradisyon, na inilahad ng [[Pransiya|Pranses]] na teologong Nareporma na si [[John Calvin]]. Malaki ang impluwensya kay John Calvin ng mga pananaw ni [[Agustin ng Hipona]] sa predestinasyon, na inilathala sa kanyang akdang ''On the Predestination of the Saints'' (Sa Predestinasyon ng mga [[Santo]]). Tila, may katulad na pananaw si [[Martin Luther]] sa predestinasyon ayon sa Calvinismo sa kanyang ''On the Bondage of the Will'' (Tungkol sa Pagkaalipin ng Kalooban), kaya tinatanggihan ang kalayaan ng kalooban.

Sa pagtutol sa mga pananaw nina Calvin at Luther, idineklara ng [[Konsilyo ng Trento]] ng [[Simbahang Katolikong Romano|Simbahang Katolika]] na:

{{quote|&quot;Ang malayang kalooban ng tao, na pinagalaw at pinukaw ng Diyos, ay maaaring makipagtulungan sa Diyos sa pamamagitan ng pahintulot nito, at kaya nito ay maihahanda at maiuugnay ang sarili upang makamit ang biyaya ng katuwiran. Maaaring labanan ng kalooban ang biyaya kung ito ang pipiliin. Hindi ito tulad ng walang-buhay na bagay, na nananatiling ganap na pasibo. Bagaman pinahina at nabawasan ng pagkakasala ni [[Adan]], ang malayang kalooban ay hindi pa rin nawasak sa [[lahi]].&quot; (&quot;''The free will of man, moved and excited by God, can by its consent co-operate with God, Who excites and invites its action; and that it can thereby dispose and prepare itself to obtain the grace of justification. The will can resist grace if it chooses. It is not like a lifeless thing, which remains purely passive. Weakened and diminished by Adam's fall, free will is yet not destroyed in the race.''&quot;) — Sess. VI, cap. i at v}}

Itinuro ni John Wesley, ama ng tradisyong Metodista, na ang tao, sa pamamagitan ng biyayang nauna (''prevenient grace''), ay may malayang kalooban kung saan maaari nilang piliin ang Diyos at gumawa ng mabubuting gawa, na may layuning makamit ang perpektong Kristiyano.&lt;ref name=&quot;TGC2021&quot;&gt;{{cite news |title=The Battle of the Will, Part 4: John Wesley and Jonathan Edwards |language=English |newspaper=The Gospel Coalition |url=https://www.thegospelcoalition.org/essay/battle-will-part-4-john-wesley-jonathan-edwards/ |url-status=live |access-date=6 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210806015041/https://www.thegospelcoalition.org/essay/battle-will-part-4-john-wesley-jonathan-edwards/ |archive-date=6 Agosto 2021}}&lt;/ref&gt; Sa pagpapanatili ng sinergismo (paniniwala na nakikipagtulungan ang Diyos at tao sa [[Kaligtasan (relihiyon)|kaligtasan]]), itinuturo ng Metodismo na:

{{quote|&quot;Ang ating Panginoong Jesucristo ay namatay para sa lahat ng tao upang maaabot ang kaligtasan sa bawat tao na pumapasok sa mundo. Kung ang tao ay hindi naligtas, ang pagkukulang ay sa kanya mismo, na nagmumula sa kanyang sariling pag-ayaw na makamtan ang kaligtasang iniaalok sa kanya. ([[Ebanghelyo ni Juan|Juan]] 1:9; [[Unang Sulat sa mga taga-Tesalonica|I Tesalonica]] 5:9; [[Sulat kay Tito|Tito]] 2:11-12).&quot; (&quot;''Our Lord Jesus Christ did so die for all men as to make salvation attainable by every man that cometh into the world. If men are not saved that fault is entirely their own, lying solely in their own unwillingness to obtain the salvation offered to them. (John 1:9; I Thess. 5:9; Titus 2:11-12).''&quot;)&lt;ref name=&quot;IMC1986&quot;&gt;{{cite book |title=Discipline of the Immanuel Missionary Church |date=1986 |publisher=Immanuel Missionary Church |location=Shoals, [[Indiana]] |page=7 |language=English}}&lt;/ref&gt;}}

Tinalakay ni [[Apostol Pablo]] ang Predestinasyon sa ilang Kanyang Sulat:

{{quote|''&quot;Sapagkat ang mga nakilala niya nang una pa ay itinalaga naman niya na maging katulad sa larawan ng kanyang Anak, upang siya ang maging panganay sa maraming magkakapatid; at yaong mga itinalaga niya ay kanya namang tinawag at ang mga tinawag niya ay itinuring niyang ganap; at ang mga itinuring na ganap ay niluwalhati din naman niya.&quot;'' — [[Sulat sa mga taga-Roma|Roma]] 8:29–30}}

{{quote|''&quot;Tayo'y itinalaga sa pagkukupkop upang maging kanyang mga anak sa pamamagitan ni Jesu-Cristo, ayon sa kabutihan ng kanyang kalooban.&quot;'' — [[Sulat sa mga taga-Efeso|Efeso]] 1:5}}

Mayroon ding pagbanggit ng moral na kalayaan sa mga tinatawag ngayong '[[Deuterokanoniko|Deuterokanonical]]' na akda na ginagamit ng [[Simbahang Ortodokso ng Silangan|Simbahang Ortodokso]] at Katolika. Sa [[Sirac]] 15 sinasabi:

{{quote|''&quot;Huwag mong sisihin ang Panginoon dahil sa iyong kasalanan, hindi niya gagawin ang kanyang kinamumuhian. Huwag mong sabihing iniligaw ka niya. Hindi niya kailangan ang tulong ng mga imbi sa pagsasakatuparan ng kanyang mga panukala. Namumuhi ang Panginoon sa lahat ng uri ng kasalanan; ang may paggalang sa kanya ay hindi naaakit ng anumang uri ng kabuktutan. Sa pasimula pa, nang lalangin niya ang tao, ginawa na niya itong malaya na pumili ng kanyang nais. Kung gusto mo, masusunod mo ang utos ng Panginoon, ikaw ang magpapasya kung magiging tapat ka sa kanya o hindi. Naglagay siya sa harapan mo ng tubig at ng apoy, kunin mo ang iyong magustuhan. Makakapili ka ng alinman sa dalawa: buhay o kamatayan, ang iyong mapili ang siya mong patutunguhan. Dakila ang Karunungan at kapangyarihan ng Panginoon; nakikita niya ang lahat ng bagay. Nalalaman niya ang lahat ng ginagawa ng bawat tao, at kinakalinga niya ang mga may takot sa kanya. Kailanma'y wala siyang inutusang magpakasama, o pinahintulutang magkasala.&quot;'' — Ben Sira 15:11-20}}

Ang tiyak na kahulugan ng mga talatang ito ay pinagtalunan ng mga teologo sa Kristiyanismo sa buong kasaysayan.

Sa makabagong panahon, ang mga teologo ng Simbahang Romano Katoliko ay karaniwang yumayakap sa kaisipan ng malayang kalooban, subalit sa pangkalahatan, hindi ito itinuturing na umiiral nang hiwalay o salungat sa grasya. Ayon sa Simbahang Romano Katoliko, &quot;Sa Diyos, ang lahat ng sandali ng panahon ay kasalukuyan sa kanilang kagyat na anyo. Kaya, kapag itinatag Niya ang Kanyang walang hanggang plano ng 'predestinasyon,' isinasama Niya rito ang malayang tugon ng bawat tao sa Kanyang grasya.&quot;&lt;ref&gt;Katesismo ng Simbahang Romano Katoliko, seksyon 600&lt;/ref&gt;

Itinataguyod ng Katesismo ng Simbahang Romano Katoliko na &quot;Ang kalayaan ay ang kapangyarihang nakaugat sa katuwiran at kalooban.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=1731 |url=https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s1c1a3.htm |access-date=21 Abril 2012 |work=Catechism of the Catholic Church |language=en}}&lt;/ref&gt; Dagdag pa rito, &quot;Nilikha ng Diyos ang tao bilang isang makatuwirang nilalang, na iginagawad sa kanya ang dangal ng pagiging isang persona na makapagsisimula at makapagpapatnubay ng kanyang sariling mga gawa. Ipinagkaloob ng Diyos na ang tao ay 'maiwan sa kamay ng sarili niyang payo,' upang siya, ayon sa sariling kagustuhan, ay hanapin ang kanyang Lumikha at malayang makamit ang ganap at pinagpalang kasakdalan sa pamamagitan ng pagkapit sa Kanya.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=1730 |url=https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s1c1a3.htm |access-date=21 Abril 2012 |work=Catechism of the Catholic Church |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagtatapos ang seksiyon sa pagtalakay sa gampanin ng grasya: &quot;Sa pamamagitan ng paggawa ng grasya, tinuturuan tayo ng [[Espiritu Santo]] sa espirituwal na kalayaan upang tayo'y maging mga malayang katuwang sa Kanyang gawain sa Simbahan at sa sanlibutan.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=1742 |url=https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s1c1a3.htm |access-date=21 Abril 2012 |work=Catechism of the Catholic Church |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Pananaw ng mga akademiko ====
Ang pinagkaisahang pananaw ng mga iskolar na nakatuon sa pag-aaral ng malayang kalooban sa [[Sinaunang panahon|sinaunang daigdig]] ay na ang [[Bibliya]] ay hindi tahasang tumatalakay sa malayang kalooban.&lt;ref name=&quot;tomblackson.com&quot;&gt;{{cite book |last1=Frede |first1=Michael |url=https://www.tomblackson.com/Ancient_topic_2/free_will.pdf |title=A Free Will: Origins of the Notion in Ancient Thought |publisher=University of California Press |year=2011 |isbn=978-0-520-26848-7 |editor-last1=Long |editor-first1=A.A. |publication-place=Berkeley |page=103 |language=en |chapter=7. An Early Christian View on a Free Will: Origen |quote=The answer to the first question seems relatively easy. The Christians got their notion of a free will from Platonism and, most of all, from Stoicism. |access-date=2022-12-03 |editor-last2=Sedley |editor-first2=David |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128025814/https://www.tomblackson.com/Ancient_topic_2/free_will.pdf |archive-date=2022-01-28 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;k643&quot;&gt;{{cite book |last=Linjamaa |first=Paul |url=https://brill.com/display/book/9789004407763/BP000012.xml |title=The Ethics of The Tripartite Tractate (NHC I, 5): A Study of Determinism and Early Christian Philosophy of Ethics |date=7 Hunyo 2019 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-40775-6 |page=119 |language=en |doi=10.1163/9789004407763_005 |quote=The notion of free will is not discussed explicitly in the New and Old Testament. Nor are the technical terms used associated with the discourse on free will.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;p295&quot;&gt;{{cite book |last=Karamanolis |first=George |url=https://books.google.com/books?id=91cmEAAAQBAJ&amp;pg=PT148 |title=The Philosophy of Early Christianity |publisher=Taylor &amp; Francis |year=2021 |isbn=978-0-429-62823-8 |series=Ancient Philosophies |volume=4 |page=unpaginated |language=en |quote=Scripture not only lacks a discussion of all the important issues in this area but also lacks the relevant terminology, which early Christians employ in their writings. |access-date=28 June 2024}}&lt;/ref&gt; Ayon sa nangungunang iskolar sa paksang ito hinggil sa malayang kalooban noong sinaunang panahon, si Michael Frede, napansin niya na &quot;ang kalayaan at malayang kalooban ay hindi matatagpuan alinman sa [[Septuagint|Septuaginta]] o sa [[Bagong Tipan]] at marahil ay nagmula sa mga Kristiyano sa pamamagitan ng Estoisismo.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Review of: A Free Will: Origins of the Notion in Ancient Thought. Sather Classical Lectures 68 |url=https://bmcr.brynmawr.edu/2011/2011.10.24/ |journal=Bryn Mawr Classical Review |language=en}}&lt;/ref&gt;

Isinulat ni Frede na hindi niya natagpuan sa Bagong Tipan o sa Griyegong [[Lumang Tipan]] ang wika ng malayang kalooban, ni ang anumang palagay hinggil dito.&lt;ref name=&quot;tomblackson.com&quot; /&gt; Ayon kay Frede, tiyak na binuo ng mga ama ng unang Simbahan ang kanilang [[doktrina]] ng malayang kalooban mula sa mga [[pagano]].&lt;ref name=&quot;tomblackson.com&quot; /&gt; Isa pang iskolar mula sa Oxford, si Dr. Alister McGrath, ay lubos na sumasang-ayon kay Frede: &quot;Ang terminong 'malayang kalooban' ay hindi makikita sa Bibliya, kundi nagmula sa Estoisismo. Ipinakilala ito sa Kristiyanismong Kanluranin ng teologong si Tertuliano noong [[Ika-2 dantaon|ikalawang]] [[Ika-2 dantaon|dantaon]].&quot;&lt;ref&gt;Alister McGrath, Christian Theology, 351. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

Samantala, ayon sa dalubhasa sa mga sulat ni San Pablo na si Troels Engberg-Pedersen, &quot;Matibay na pinaniniwalaan ni Pablo ang banal na pagtatakda (''divine determination'') bilang isang likas na bahagi ng kabuuang pagkaunawa niya sa Diyos.&quot;&lt;ref&gt;Troels Engberg-Pedersen, ''Fate, Providence and Free Will: Philosophy and Religion in Dialogue in the Early Imperial Age'' (2020) (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

=== '''Hudaismo''' ===
[[File:Flickr_-_USCapitol_-_Maimonides_(1135-1204).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flickr_-_USCapitol_-_Maimonides_(1135-1204).jpg|thumb|188x188px|''Bas-relief'' ni Maimonides sa [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Estados Unidos|Kapulungan ng mga Kinatawan ng]] [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Estados Unidos|Estados Unidos]]]]
Sa kaisipang [[Mga Hudyo|Hudyo]], ang konsepto ng &quot;malayang kalooban&quot; ({{Langx|he|בחירה חפשית|translit=bechirah chofshit}}; {{Lang|he|בחירה}}, {{Transliteration|he|bechirah}}) ay pansaligan. Ang pinakamaikling paglalahad ay mula kay [[Maimonides]], sa dalawang bahaging paliwanag, kung saan tinukoy ang kalayaan ng kalooban ng tao bilang bahagi ng disenyo ng Diyos sa sansinukob:

# Ipinaliwanag ni Maimonides&lt;ref&gt;Rambam Teshuvah 5:4 (sa Ebreo)&lt;/ref&gt; na dapat may malayang kalooban ang tao (lalo na sa pagpili sa mabuti o masama), sapagkat kung wala ito, magiging walang kahulugan ang mga kautusan ng mga [[propeta]], hindi kailangan ang [[Torah]] at ''Mitzvot'' (&quot;mga utos&quot;), at hindi maisasakatuparan ang katarungan.
# Kasabay nito, kinikilala ni Maimonides&amp;nbsp;–  at iba pang palaisip&amp;nbsp;– ang paradoksong lilitaw batay sa (i) kinikilala ng Hudaismo ang kabuuang kaalaman ng Diyos, at (ii) ang likas na katangian ng Banal na probidensya ayon sa [[Hudaismo]]. (Sa katunayan, ang problema ay maaaring sumalubong sa iba pang isyu sa [[pilosopiyang Hudyo]].)

=== Islam ===
Sa [[Islam]], ang isyung teolohikal ay karaniwang hindi kung paano pagsasamahin ang malayang kalooban sa kaalaman ng Diyos, kundi sa ''jabr'' ng Diyos, o banal na kapangyarihan ng utos. Bumuo si al-Ash'ari ng anyo ng kompatibilismi na tinatawag na &quot;akwisisyon&quot; o &quot;dalawahang-ahensya&quot;, kung saan parehong pinagtibay ang malayang kalooban ng tao at ''jabr'' ng Diyos, na naging pundasyon ng dominanteng posisyon ng Ash'ari.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Watt |first=Montgomery |title=Free-Will and Predestination in Early Islam |publisher=Luzac &amp; Co. |year=1948 |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Wolfson |first=Harry |title=The Philosophy of Kalam |url=https://archive.org/details/philosophyofkala0000wolf |publisher=Harvard University Press |year=1976 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Shia Islam]], ang pag-unawa ng Ash'ari sa mas mataas na balanse patungo sa predestinasyon ay kinukwestiyon ng karamihan sa mga teologo.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Man and His Destiny |url=http://www.al-islam.org/mananddestiny/3.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415173216/http://www.al-islam.org/mananddestiny/3.htm |archive-date=2012-04-15 |access-date=2010-11-21 |publisher=Al-islam.org |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang malayang kalooban, ayon sa doktrina ng Islam, ay pangunahing batayan ng pananagutan ng tao sa kanyang mga aksyon sa buong buhay. Ang mga aksyon na ginawa sa pamamagitan ng malayang kalooban ay binibilang sa Araw ng Paghuhukom sapagkat sariling kilos ito ng tao; gayunpaman, ang malayang kalooban ay nagaganap sa pahintulot ng Diyos.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tosun |first=Ender |url=http://www.islamicinformationcenter.info/understandingislam.pdf |title=Guide to Understanding Islam |year=2012 |isbn=978-605-63198-1-5 |location=Istanbul |page=209 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528093600/http://www.islamicinformationcenter.info/understandingislam.pdf |archive-date=2013-05-28 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Sa kabaligtaran, ang Mu'tazila, kilala bilang paaralang rasyonalista ng Islam, ay may pananaw na kabaligtaran ng Ash'arite at iba pang teolohiya ng Islam sa pagtingin sa malayang kalooban at katarungan ng Diyos.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ash'ariyya and Mu'tazila - Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803001911/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1 |archive-date=2024-08-03 |access-date=2024-12-18 |website=www.rep.routledge.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil may doktrina ang Mu'tazila na nagbibigay-diin sa katarunang ng Diyos (''&lt;nowiki/&gt;'Adl'').&lt;ref&gt;{{Cite book |last=al-Asadābādī |first=ʻAbd al-Jabbār ibn Aḥmad |url=https://books.google.com/books?id=_PilAQAACAAJ |title=Sharḥ al-uṣūl al-khamsah |date=1965 |publisher=Maktabat wahbah |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20241220041523/https://books.google.co.id/books/about/Sharh_al_usul_al_khamsah.html%3Fid%3D_PilAQAACAAJ%26redir_esc%3Dy |archive-date=December 20, 2024 |url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mu'tazilah {{!}} History, Doctrine, &amp; Meaning {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Mutazilah |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621175819/https://www.britannica.com/topic/Mutazilah |archive-date=2018-06-21 |access-date=2024-12-18 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Para sa Mu'tazila, ang tao mismo ang lumilikha ng kanilang kalooban at kilos, kaya ang aksyon at kilos ng tao ay hindi tadhana lamang na pinapatnubayan ng Diyos at hindi kinakailangang may pahintulot ng Diyos. Sa Mu'tazila, ang tao mismo ay naglalapat ng malayang kalooban sa kanilang aksyon at pag-uugali sa pamamagitan ng utak at [[Sistemang nerbiyos|sistema ng nerbiyos]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Seyithan |first=C. A. N. |date=2021 |title=An Anatomic and Physiologic Analysis of the Discussions on the Locus of Human Power Among the Schools of Kalām |url=https://philpapers.org/rec/SEYAAA |url-status=live |journal=Kader |language=en |volume=19 |issue=2 |pages=631–644 |doi=10.18317/kaderdergi.971440 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219192534/https://philpapers.org/rec/SEYAAA |archive-date=2024-12-19 |access-date=2024-12-18 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cengiz, Yunus, [https://nazariyat.org/content/5-sayilar/8-cilt-4-sayi-2/2-m0056/m_cengiz.pdf “Two Competing Approaches in the Mu‘tazilite View of the Human Being: The Traditions of Abu al-Hudhayl and al-Nazzam&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240815054102/https://nazariyat.org/content/5-sayilar/8-cilt-4-sayi-2/2-m0056/m_cengiz.pdf|date=2024-08-15}}, Nazariyat Journal for the History of Islamic Philosophy and Sciences 4/2 (Mayo 2018): 57-7 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa ganitong paraan, ginagarantiya nito ang katarungan ng Diyos sa paghuhukom sa bawat tao sa Araw ng Paghuhukom.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Allison |first=George |title=Between Justice and Judgment: An Analysis of Free Will in Mu'tazilism |url=https://keep.lib.asu.edu/items/131053 |url-status=dead |journal=Arizona State University Library |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123161116/https://keep.lib.asu.edu/items/131053 |archive-date=2025-01-23 |access-date=2024-12-18}}&lt;/ref&gt;

=== Iba pa ===
Ipinahayag ng pilosopong si [[Søren Kierkegaard]] na ang banal na pagkamakapangyarihan sa lahat ay hindi maaaring ihiwalay sa kabutihang banal. Bilang isang tunay na makapangyarihan at mabuting nilalang, maaaring likhain ng Diyos ang mga nilalang na may tunay na kalayaan laban sa Kanya. Higit pa rito, kusang gagawin ito ng Diyos sapagkat &quot;ang pinakadakilang kabutihan… na maaaring gawin para sa isang nilalang, na higit sa anumang bagay na maaaring gawin para rito, ay ang maging tunay na malaya.&quot;&lt;ref&gt;Kierkegaard, Søren. (1848) ''Journals and Papers'', vol. III. Muling nilimbag sa Indiana University Press, Bloomington, 1967–78. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ang pagtatanggol sa kalayaan ng kalooban ni Alvin Plantinga ay isang makabagong pagpapalawig ng paksang ito, na nagpapakita kung paanong ang Diyos, kalayaan ng kalooban, at kasamaan ay maaaring magkatugma.&lt;ref&gt;Mackie, J.L. (1955) &quot;Evil and Omnipotence&quot;, ''Mind'', new series, vol. 64, pp. 200–12. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

May ilang pilosopo na sumusunod kay [[William ng Ockham]] sa paniniwalang ang pangangailangan at posibilidad ay natutukoy ayon sa isang tiyak na sandali ng panahon at sa isang takdang kalagayang empirikal. Dahil dito, ang isang bagay na posibleng mangyari ayon sa pananaw ng isang tagamasid ay maaaring ituring na kinakailangan mula sa pananaw ng isang may ganap na kaalaman (omnisiyente).&lt;ref name=&quot;ockham&quot;&gt;Ockham, William. Predestination, God's Knowledge, and Future Contingents, maagang ika-14 dantao, salin nina Marilyn McCord Adams at Norman Kretzmann 1982, Hackett, esp pp. 46–47 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Mayroon ding mga pilosopong sumusunod kay [[Philo|Philo ng Alejandria]], isang pilosopong kilala sa kanyang antroposentrismo, sa paniniwalang ang kalayaan ng kalooban ay katangian ng kaluluwa ng tao, kaya ang mga hayop na hindi tao ay walang ganitong kalayaan.&lt;ref&gt;H.A. Wolfson, ''Philo'', 1947 Harvard University Press; Religious Philosophy, 1961 Harvard University Press; and &quot;St. Augustine and the Pelagian Controversy&quot; sa Pilosopiyang Panrelihiyon (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
=== Mga sipi ===
{{Reflist}}

=== Bibliograpiya ===
* Hawking, Stephen, and Mlodinow, Leonard, ''The Grand Design'', New York, Bantam Books, 2010. (sa INgles)
* Horst, Steven (2011), [https://web.archive.org/web/20150427115321/http://www.themontrealreview.com/2009/Freedom-and-the-laws-of-nature.php ''Laws, Mind, and Free Will.''] (MIT Press) {{ISBN|0-262-01525-0}} (sa Ingles)
* [https://web.archive.org/web/20171011231645/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=41 Sri Aurobindo about freedom and free will](PDF) (sa Ingles)
* {{cite journal|last1=Cave|first1=Stephen|title=There's No Such Thing as Free Will|journal=The Atlantic|date=Hunyo 2016|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2016/06/theres-no-such-thing-as-free-will/480750/|language=en}}

== Karagdagang pagbabasa ==

{{div col}}
* Dennett, Daniel C. (2003). ''Freedom Evolves''. New York: Viking Press {{ISBN|0-670-03186-0}} (sa Ingles)
* Epstein J.M. (1999). ''Agent Based Models and Generative Social Science.'' Complexity, IV (5). (sa Ingles)
* Gazzaniga, M. &amp; Steven, M.S. (2004) Free Will in the 21st Century: A Discussion of Neuroscience and Law, in Garland, B. (pat.) ''Neuroscience and the Law: Brain, Mind and the Scales of Justice'', New York: Dana Press, {{ISBN|1-932594-04-3}}, pp.&amp;nbsp;51–70. (sa Ingles)
* Gleick, James, &quot;The Fate of Free Will&quot; (review of Kevin J. Mitchell, ''Free Agents: How Evolution Gave Us Free Will'', Princeton University Press, 2023, 333 pp.), ''The New York Review of Books'', vol. LXXI, no. 1 (18 Enero 2024), pp. 27–28, 30. (sa Ingles) &quot;Agency is what distinguishes us from machines. For biological creatures, [[reason]] and purpose come from acting in the world and experiencing the consequences. [[Artificial intelligence]]s – disembodied, strangers to blood, sweat, and tears – have no occasion for that.&quot; (p. 30.) 
* {{cite journal | last1 = Goodenough | first1 = O.R. | year = 2004 | title = Responsibility and punishment | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society B | volume = 359 | issue = 1451| pages = 1805–09 | doi = 10.1098/rstb.2004.1548 | pmid = 15590621 | pmc = 1693460 |language=en}}
* {{cite journal | last1 = Harnad | first1 = Stevan  | year = 1982 | title = Consciousness: An Afterthought | url = http://cogprints.org/1570/ | journal = Cognition and Brain Theory | volume = 5 | pages = 29–47|language=en }}
* {{cite journal | last1 = Harnad | first1 = Stevan | year = 2001 | title = No Easy Way Out | url = http://cogprints.org/1624/ | journal = The Sciences | volume = 41 | issue = 2| pages = 36–42 | doi = 10.1002/j.2326-1951.2001.tb03561.x | url-access = subscription |language=en}}
* Harnad, Stevan (2009) The Explanatory Gap #''[http://philpapers.org/ PhilPapers]'' (sa Ingles)
* Harris, Sam. 2012. ''Free Will''. Free Press. {{ISBN|978-1-4516-8340-0}} (sa Ingles)
* Hofstadter, Douglas. (2007) ''I Am A Strange Loop.'' Basic Books. {{ISBN|978-0-465-03078-1}} (sa Ingles)
* Kane, Robert (1998). ''The Significance of Free Will.'' New York: Oxford University Press {{ISBN|0-19-512656-4}} (sa Ingles)
* Lawhead, William F. (2005). ''The Philosophical Journey: An Interactive Approach.'' McGraw-Hill Humanities/Social Sciences/Languages {{ISBN|0-07-296355-7}}. (sa Ingles)
* Libet, Benjamin; Anthony Freeman; and Keith Sutherland, mga pat. (1999). ''The Volitional Brain: Towards a Neuroscience of Free Will''. Exeter, UK: Imprint Academic. Mga [[sanaysay]] ng mga siyentipiko at pilosopo. (sa Ingles)
* Muhm, Myriam (2004). Abolito il libero arbitrio&amp;nbsp;– Colloquio con Wolf Singer. ''L'Espresso'' 19.08.2004 [https://web.archive.org/web/20060516090209/http://www.larchivio.org/xoom/myriam-singer.htm larchivio.org] (sa Ingles)
* Nowak A., Vallacher R.R., Tesser A., Borkowski W. (2000). Society of Self: The emergence of collective properties in self-structure. ''Psychological Review.'' 107 (sa Ingles)
* Riskin, Jessica, &quot;Turtles All the Way Up&quot; (pagsusuri ni Robert M. Sapolsky, ''Determined: A Science of Life Without Free Will'', Penguin Press, 2023, 511 pp.), ''The New York Review of Books'', bol. LXXII, blg. 2 (13 Pebrero 2025), pp. 23–25. The reviewer, Riskin, writes: &quot;[[Science]] can't prove there's no free will [Sapolsky's thesis is that there is no free will] because the question of free will is not a scientific question but a philosophical one. To misrepresent it as a scientific question is a prime example of scientism – of extending the claims of science beyond its bounds.&quot; (p. 25.) (sa Ingles)
* {{Cite book |last=Sapolsky |first=Robert M.  |title=Determined: A Science of Life Without Free Will |url=https://archive.org/details/determinedscienc0000sapo |publisher=Penguin Press |location=New York |year=2023 |isbn=978-0-5255-6097-5|language=en}}
* [[Arthur Schopenhauer|Schopenhauer, Arthur]] (1839). ''On the Freedom of the Will.'', Oxford: Basil Blackwell {{ISBN|0-631-14552-4}}. (sa Ingles)
* {{cite book | last=Stapp | first=Henry P. | title=Quantum theory and free will : how mental intentions translate into bodily actions | publication-place=Cham, Switzerland |publisher=Springer| date=2017 | isbn=978-3-319-58301-3 | oclc=991595874 | language=en}}}}
* Tosun, Ender (2020). [http://www.islamicinformationcenter.info/fwp.pdf Free Will Under the Light of the Quran], {{ISBN|978-605-63198-2-2}} (sa Ingles)
* Van Inwagen, Peter (1986). ''An Essay on Free Will.'' New York: Oxford University Press {{ISBN|0-19-824924-1}}. (sa Ingles)
* Velmans, Max (2003) ''How Could Conscious Experiences Affect Brains?'' Exeter: Imprint Academic {{ISBN|0-907845-39-8}}. (sa Ingles)
* Dick Swaab, Wij Zijn Ons Brein, Publishing Centre, 2010. {{ISBN|978-90-254-3522-6}} (sa Ingles)
* {{Cite book|url=https://zodml.org/sites/default/files/%5bDaniel_M._Wegner%5d_The_Illusion_of_Conscious_Will.pdf|title=The Illusion of Conscious Will|last=Wegener|first=Daniel Merton|publisher=MIT Press|year=2002|isbn=978-0-262-23222-7|access-date=2018-12-12|archive-date=2018-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212162904/https://zodml.org/sites/default/files/%5bDaniel_M._Wegner%5d_The_Illusion_of_Conscious_Will.pdf|url-status=dead|language=en}}
* Williams, Clifford (1980). ''Free Will and Determinism: A Dialogue''. Indianapolis: Hackett Publishing Company (sa Ingles)
* John Baer, James C. Kaufman, Roy F. Baumeister (2008). ''Are We Free? Psychology and Free Will''. Oxford University Press, New York {{ISBN|0-19-518963-9}} (sa Ingles)
* George Musser, &quot;Is the Cosmos Random? ([[Albert Einstein|Einstein]]'s assertion that God does not play dice with the universe has been misinterpreted)&quot;, ''Scientific American'', bol. 313, blg. 3 (Setyembre 2015), pp.&amp;nbsp;88–93. (sa Ingles)
{{div col end}}

== Mga panlabas na link ==
* {{Cite SEP|freewill|Free Will|Timothy O’Connor, Christopher Franklin}}
* {{Cite IEP|url-id=freewill|title=Free Will|author=Kevin Timpe}}
* {{Cite IEP|url-id=freewi-m|title=FMedieval Theories of Free Will|author=Colleen McClusky}}
* {{Commons category-inline|Free will|Malayang kalooban}}
* {{Wikiquote-inline|Free will|Malayang kalooban}}

{{Philosophy topics}}
{{authority control}}
[[Kategorya:Teolohiya]]
[[Kategorya:Etika]]
[[Kategorya:Kausalidad]]
[[Kategorya:Malayang kalooban]]
[[Kategorya:Metapisika]]
[[Kategorya:Pilosopiya ng relihiyon]]
[[Kategorya:Pilosopiya ng buhay]]
[[Kategorya:Mga pangunahing paksa]]</text>
      <sha1>5zo4n5rrnzka06wklm4v0kblqzsdqvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Smart Communications</title>
    <ns>0</ns>
    <id>251644</id>
    <revision>
      <id>2213195</id>
      <parentid>2174466</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:36:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3983" sha1="jmf4dhci0wsppe9wt6acltob7u3ocxr" xml:space="preserve">{{sanggunian-painamin|date=Pebrero 2021}}
{{Infobox company
|  name                = Smart Communications, Inc. 
|  logo                = 
|  logo_caption        = 
|  image               = Smart Communications Flagship Store.jpg
|  image_size          = 300px
|  image_caption       = 
|  type                = Wholly owned subsidiary of [[PLDT]] 
|  key_people          = Manuel V. Pangilinan, &lt;br&gt;&lt;small&gt; (Chairman of the Board and President &amp; CEO) &lt;/small&gt; 
|  industry            = [[Telecommunication|Communications services]]&lt;br&gt;Remittance
| area_served = [[Philippines]]
|  products            = [[Mobile phone|Cellular Telephony]] &lt;br&gt; [[Broadband|Broadband Services]] &lt;br&gt; Digital Platform Services
|  parent              = [[PLDT]] 
| divisions = Digital Telecommunications Philippines&lt;br&gt;[[Sun Cellular]]
|  foundation          = [[Maynila]], [[Philippines]] (1991)
|  location_country    = [[Pilipinas]]
|  location_city       = Smart Tower, 6799 [[Ayala Avenue]], [[Makati]]
|  homepage            = [http://www1.smart.com.ph/corporate www.smart.com.ph]
}}
Ang '''Smart Communications''' ay kompanyang pang-telekomunikasyon na pag-aari ng [[PLDT]]. Ito ay nag-aalok ng serbisyong pang-''[[mobile phone]]'' at ''[[Internet]]''.&lt;ref&gt;{{cite book |title=You Can Hear Me Now: How Microloans and Cell Phones are Connecting the World's Poor To the Global Economy |url=https://archive.org/details/youcanhearmenowh00sull_0 |last=Sullivan |first=Nicholas P. |page=[https://archive.org/details/youcanhearmenowh00sull_0/page/124 123] |year=2007 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=9780787994631 }}&lt;/ref&gt; Ito ay kilala rin bilang ipinakilala ang mundong unang ''electronic prepaid reloading'' na serbisyo. 

Noong Mayo 2014, pinagsamang subscriber na nakabase ng Smart, Talk 'n Text, at Sun Cellular ay umabot sa bilang na 70.7 milyong kostumer.

==Buod sa radyo==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+Frequency gamit ng Smart Communication
|-
! Frequency
! Protocol
! Klase
! Numero ng band
! Duplex Mode
!Common Name
|-
| 850&amp;nbsp;MHz
| rowspan=&quot;3&quot; | [[GSM]]/[[General Packet Radio Service|GPRS]]/[[Enhanced Data Rates for GSM Evolution|EDGE]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[2G|2G]]
| 5
| rowspan=&quot;3&quot; | FDD
| [[Cellular network|CLR]]
|-
| 900&amp;nbsp;MHz
| 8
| E-[[GSM]]
|-
| 1800&amp;nbsp;MHz
| 3
| [[Digital Cellular System|DCS]]
|-
| 850&amp;nbsp;MHz
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Universal Mobile Telecommunications System|UMTS]]/[[High-Speed Downlink Packet Access|HSDPA]]/[[Evolved HSPA|HSPA+]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[3G|3G]]
| 5
| rowspan=&quot;3&quot; | [[UMTS-FDD|FDD]]
| [[Cellular network|CLR]]
|-
| 900&amp;nbsp;MHz
| 8
| E-[[GSM]]
|-
| 2100&amp;nbsp;MHz
| 1
| [[IMT Advanced|IMT]]
|-
| 700&amp;nbsp;MHz
| rowspan=&quot;8&quot; | [[Long Term Evolution|LTE]]/[[LTE Advanced|LTE-A]]/[[LTE Advanced Pro|LTE-A Pro]]
| rowspan=&quot;8&quot; | [[4G|4G]]
| 28
| rowspan=&quot;4&quot; | [[LTE-FDD|FDD]]
|[[Asia-Pacific Telecommunity band plan in the 700 MHz band|APT]]
|-
| 850&amp;nbsp;MHz
| 5
| [[Cellular network|CLR]]
|-
| 1800&amp;nbsp;MHz
| 3
| [[Digital Cellular System|DCS]]
|-
| 2100&amp;nbsp;MHz
| 1
| [[IMT Advanced|IMT]]
|-
| 2300&amp;nbsp;MHz
| 40
| rowspan=&quot;2&quot; | [[LTE-TDD|TDD]]
| [[S band|S-Band]]
|-
| 2500&amp;nbsp;MHz
| 41
| [[Multichannel Multipoint Distribution Service|BRS]]
|-
| 2600&amp;nbsp;MHz
| 7
| [[LTE-FDD|FDD]]
| [[IMT Advanced|IMT]]-E
|-
| 3400&amp;nbsp;MHz
| 42
| [[LTE-TDD|TDD]]
| [[Citizens Broadband Radio Service|CBRS]]
|-
| 700&amp;nbsp;MHz
| rowspan=&quot;3&quot; | [[5G NR|NR]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[5G|5G]]
| n28
| [[:en:Duplex_(telecommunications)#Frequency-division_duplexing|FDD]]
| [[Asia-Pacific Telecommunity band plan in the 700 MHz band|APT]]
|-
| 2500&amp;nbsp;MHz
| n41
| rowspan=&quot;2&quot; | [[:en:Duplex_(telecommunications)#Time-division_duplexing|TDD]]
| [[Multichannel Multipoint Distribution Service|BRS]]
|-
| 3500&amp;nbsp;MHz
| n78
| [[C band (IEEE)|C-Band]]
|}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

{{PLDT}}
{{Philippine mobile phone companies}}

{{stub|Pilipinas}}
[[Kategorya:Telekomunikasyong kompanya sa Pilipinas]]
[[Kategorya:Mga kompanya sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>jmf4dhci0wsppe9wt6acltob7u3ocxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cadbury Dairy Milk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>251958</id>
    <redirect title="The Hershey Company" />
    <revision>
      <id>2213226</id>
      <parentid>2093396</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T00:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon</comment>
      <origin>2213226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="q14pdqs2unayfh25hznsfnw2g5uzlrw" xml:space="preserve">#REDIRECT [[The Hershey Company]]</text>
      <sha1>q14pdqs2unayfh25hznsfnw2g5uzlrw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Méridien</title>
    <ns>0</ns>
    <id>257643</id>
    <revision>
      <id>2213174</id>
      <parentid>2092629</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1692" sha1="rv1iwh3c1h6zx0rtzrytncvs3m3tayi" xml:space="preserve">[[Talaksan:Méridien sample.png|thumb|Halimbawa ng Méridien]]
Ang '''Méridien''' ay isang [[talaan ng mga pamilya ng tipo ng titik na serif|serif]] na pamilya ng [[tipo ng titik]] na dinisenyo ni Adrian Frutiger  at nilabas ng Deberny &amp; Peignot noong 1957 para sa sistema ng ''phototypesetting'' nito.&lt;ref name=&quot;World Design: The Best in Classic and Contemporary Furniture, Fashion, Graphics and More&quot;&gt;{{cite book|last1=Abendroth|first1=Uta|title=World Design: The Best in Classic and Contemporary Furniture, Fashion, Graphics and More|url=https://archive.org/details/worlddesignbesti00chri|date=1999|publisher=Chronicle|location=San Francisco, Calif.|isbn=9780811826242|page=[https://archive.org/details/worlddesignbesti00chri/page/127 127]|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;

Nilayon bilang isang tipo ng titik na angkop para sa tekstong gamit, kinuha ang inspirasyon ng Méridien mula sa 'Latin' o mga pamilya ng tipo ng titik na ''wedge-serif'', na may maliwanag, pinalabis na mga serif, ngunit nasa mas pigil na estilo na nilayon na umangkop sa teksto ng katawan, na may isang malawak na espasyo.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Frutiger|first1=Adrian|title=Typefaces - the complete works|isbn=9783038212607|page=60-75|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Complete Typographer&quot;&gt;{{cite book|last1=Perfect|first1=Christopher|title=The Complete Typographer: A Manual for Designing with Type|url=https://archive.org/details/completetypograp0000perf|date=1992|publisher=Prentice-Hall|location=Englewood Cliffs, N.J.|isbn=9780130456670|pages=[https://archive.org/details/completetypograp0000perf/page/88 88]-89|edition=Reprinted|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kaurian:Tipo ng titik]]</text>
      <sha1>rv1iwh3c1h6zx0rtzrytncvs3m3tayi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Internasyonal na Ponetikong Alpabeto</title>
    <ns>0</ns>
    <id>275750</id>
    <revision>
      <id>2213101</id>
      <parentid>2209803</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:10:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3749" sha1="ldox2s6r3yo510ce3dfnr9mgpvpdv9v" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
|name        = Internasyonal na Ponetikong Alpabeto
|type        = Alpabeto,
|typedesc    = bahagyang [[Alpabetong may tampok|may tampok]]
|languages   = Ginagamit sa [[Phonetics|ponetiko]] at [[Phoneme|ponemikong]] transkripsyon ng anumang wika
|time        = mula 1888
|fam1        = [[Alpabetong Romiko]]
|fam2        = [[Alpabetong Ponotipiko]]
|sample      = IPA in IPA.svg
|imagesize   = 200px
|note        = none
|unicode     = 
|iso15924    = Latn
}}
{{SpecialChars
| special    = [[phonetics|phonetic]] [[symbol]]s
| fix        = Help:Special characters
| characters = phonetic symbols
}}

Ang '''Internasyonal na Ponetikong Alpabeto''' ({{lang-en|International Phonetic Alphabet}}, '''IPA''')  ay isang sistemang alpabetiko ng notasyon na nakabase sa [[alpabetong Latin]]. Ito ay nilathala ng [[International Phonetic Association]] sa huling bahagi ng [[ika-19 siglo]] bilang isang pamantayan ng mga tunog ng mga wika. &lt;ref name=&quot;IPA 1999&quot;&gt;International Phonetic Association (IPA), ''Handbook''.&lt;/ref&gt; Ang IPA ay ginagamit para sa mga [[leksikograpiya]], mga estudyante at gurong banyaga, [[Lingguwistika|lingguwistiko]], ''speech-language pathologist'', [[mang-aawit]], [[aktor]], mga tagalikha ng mga [[wikang guni-guni]], at [[tagapagsalin]].&lt;ref name=&quot;world&quot;&gt;{{Cite book|last=MacMahon|first=Michael K. C.|chapter=Phonetic Notation|editor=P. T. Daniels and W. Bright (eds.)|title=The World's Writing Systems|url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780195079937/page/821 821]–846|publisher=Oxford University Press|year=1996|location=New York|isbn=0-19-507993-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Joan |last=Wall |title=International Phonetic Alphabet for Singers: A Manual for English and Foreign Language Diction |publisher=Pst |year=1989 |isbn=1-877761-50-8 |url=https://www.amazon.com/International-Phonetic-Alphabet-Singers-Language/dp/1877761508}}&lt;/ref&gt;

Ang IPA ay dinisenyo at nirepresenta lamang sa kalidad ng pananalita na nasa wikang malalakas: phones, phonemes, intonation at mga isang salita at [[patnig]].&lt;ref name=&quot;IPA 1999&quot;&gt;International Phonetic Association (IPA), ''Handbook''.&lt;/ref&gt; Para madagdagan ng kalidad ng pananalita, kagaya ng paggnashing sa ngipin, sigmatismo, at mga tunog na cleft lip and cleft palate, ang mga pinalawig na mga simbulo, ang mga pinalawig na International Phonetic Alphabet, ay puwedeng gamitin.&lt;ref name=&quot;world&quot; /&gt;

Ang mga simbolo sa IPA ay naka-kompos sa o maraming elemento ng dalawang karaniwang uri, mga [[titik]] at [[tuldik]].

==Mga titik==

===Pulnomikong katinig===
Ang [[Egresibo|pulmonikong]] katinig ay isang [[katinig]] na ginawa ng mga [[glottis]] o [[Bibig|oral cavity]], at ito ay makapunta sa labas ng hangin mula sa [[baga]]. Pulnomikong katinig ang nakakagawa ng mga katiunig sa IPA, pati na rin sa mga wikang pantao. Lahat ng mga katinig sa [[wikang Ingles]] at makikita sa kategorya.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Fromkin|first=Victoria|authorlink=Victoria Fromkin|author2=Rodman, Robert|title=An Introduction to Language|url=https://archive.org/details/introductiontola00from_1|origyear=1974|year=1998|publisher=Harcourt Brace College Publishers|location=Fort Worth, TX |edition= 6th|isbn=0-03-018682-X}}&lt;/ref&gt;

Ang tsart ng pulnomikong katinig, na nakakalagay ng napakaraming katinig, ay nakalagay sa pahiga na nakadisenyo ng manner of articulation, na ang kahulugan nito ay paano na katinig ay nakalaman, at ang mga patayo ay nakadisenyo sa place of articulation, na ang kahulugan ay ang mga trakt na patinig ay nakalaman.
{{IPA pulmonic consonants|caption=|affricates=no|notes=no}}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}
{{IPA navigation}}

[[Kaurian:International Phonetic Alphabet]]
[[Kategorya:Ponetika]]</text>
      <sha1>ldox2s6r3yo510ce3dfnr9mgpvpdv9v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Imperyong Olandes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>275764</id>
    <revision>
      <id>2213142</id>
      <parentid>2140696</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:43:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1697" sha1="sg1xse6c2bx2zknl5nhirq844ek6uty" xml:space="preserve">{{Infobox settlement/Wikidata}}

Ang '''imperyong kolonyal ng Olandes''' ({{lang-nl|Nederlandse koloniale rijk}}) ay binuo ng mga teritoryo sa ibayong-dagat at mga lugar para [[kalakalan]] na kinokontrol at pangunahing pinapamahalaanan ng mga kompanyang upahan ng Olandes—ang Kompanyang Olandes ng Kanlurang Indya at [[Kompanyang Olandes ng Silangang Indya]]—at sa dakong huli, ng Republikang Olandes (1581–1795), at ng makabagong [[Kaharian ng Netherlands]] pagkatapos ng 1815.&lt;ref name=Entrepot&gt;{{cite book|last= Israel|first= Jonathan|title= Empires and Entrepots: Dutch, the Spanish Monarchy and the Jews, 1585–1713|url= https://archive.org/details/empiresentrepots0000isra|date= 2003|pages= x–xii|publisher= Hambledon Press|location= London|isbn= 978-1852850227|language=en}}&lt;/ref&gt;
Noong una, isa itong sistemang nakabatay sa pangangalakal na hinango sa karamihan ng impluwensya nito mula sa mangangalakal ng negosyo at mula sa kontrol ng Olandes ng internasyunal na rutang pandagat ng mga bapor sa pamamagitan ng estratehikong paglagay ng abansada o maliit na kampong militar, sa halip na mula sa pakikipagsapalaran sa pagpapalawak ng teritoryo.&lt;ref name=Ward&gt;{{cite book|last= Ward|first= Kerry|title= Networks of Empire: Forced Migration in the Dutch East India Company|date= 2009|pages= 322–342|publisher= Cambridge University Press|location= Cambridge|isbn= 978-0-521-88586-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Entrepot/&gt; Kabilang ang mga Olandes sa mga pinakaunang nagtayo ng [[imperyo]] sa [[Europa]], na sumusunod sa [[Imperyong Kastila|Espanya]] at Portugal.

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kaurian:Mga imperyo]]
[[Kategorya:Kasaysayan ng Netherlands]]
[[Kategorya:Imperyong Olandes| ]]</text>
      <sha1>sg1xse6c2bx2zknl5nhirq844ek6uty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>RETScreen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>279406</id>
    <revision>
      <id>2213216</id>
      <parentid>2204241</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T23:44:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aubreyjanev</username>
        <id>159817</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>2213216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24184" sha1="jnnjban3dy8e77aestc1eir92kn5jgx" xml:space="preserve">{{Infobox Software
| name = RETScreen
| logo =  
| screenshot =  
| caption =  	
| developer = Pamahalaan ng Canada {{!}} Multiple
| released = {{Start date and age|1998|04|30}}
| discontinued = &lt;!-- Set to yes if software is discontinued, otherwise omit. --&gt;
| ver layout = &lt;!-- simple (default) or stacked --&gt;
| latest release version = RETScreen Expert Version 9.0
| latest release date = {{Start date and age|2022|09|29|df=yes/no}}
| latest preview version = 
| latest preview date = &lt;!-- {{Start date and age|YYYY|MM|DD|df=yes/no}} --&gt;
| repo = &lt;!-- {{URL|example.org}} --&gt;
| website = {{URL|www.retscreen.net}}
}}
Ang '''RETScreen Clean Energy Management Software''' (kadalasang tinatawag na '''RETScreen''') ay isang software package na dinivelop ng Pamahalaan ng Canada. Ang RETScreen Expert ay na-highlight sa 2016 Clean Energy Ministerial sa San Francisco.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.gc.ca/web/article-en.do?crtr.sj1D=&amp;crtr.mnthndVl=9&amp;mthd=advSrch&amp;crtr.dpt1D=6683&amp;nid=1079429&amp;crtr.lc1D=&amp;crtr.tp1D=&amp;crtr.yrStrtVl=2014&amp;crtr.kw=&amp;crtr.dyStrtVl=1&amp;crtr.aud1D=&amp;crtr.mnthStrtVl=1&amp;crtr.page=3&amp;crtr.yrndVl=2020&amp;crtr.dyndVl=4 |title=Canada, Mexico and the United States Show Progress on North American Energy Collaboration |website=News.gc.ca |date=2016-06-03 |accessdate=2016-10-20 |archive-date=2016-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025051526/http://news.gc.ca/web/article-en.do?crtr.sj1D=&amp;crtr.mnthndVl=9&amp;mthd=advSrch&amp;crtr.dpt1D=6683&amp;nid=1079429&amp;crtr.lc1D=&amp;crtr.tp1D=&amp;crtr.yrStrtVl=2014&amp;crtr.kw=&amp;crtr.dyStrtVl=1&amp;crtr.aud1D=&amp;crtr.mnthStrtVl=1&amp;crtr.page=3&amp;crtr.yrndVl=2020&amp;crtr.dyndVl=4 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Makukuha ang software sa 36 wika, kasama ang Tagalog.

Ang '''RETScreen Expert''' ang pinakabagong bersyon ng software at na-release sa publiko noong 19 Setyembre 2016. Gamit ang software, maaari nang matukoy, matasa, at ma-optimize ang teknikal at pinansiyal na viability ng potensiyal na mga proyekto ng malinis na enerhiya. Pinahihintulutan din nito ang pagsukat at pag-alam ng datos ng aktuwal na pagganap ng mga pasilidad at tumutulong na humanap ng karagdagang oportunidad para sa pagtitipid/produksyon ng enerhiya.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=nX8JN0xkq5A |format=Video |author=Clean Energy Solutions Center |title=Financial Analysis with RETScreen |website=Youtube.com |accessdate=2016-10-20}}&lt;/ref&gt; Ang &quot;Viewer mode&quot; sa RETScreen Expert ay walang-bayad at nagbibigay ng access sa lahat ng functionality ng software. Gayunman, hindi tulad ng mga nakaraang bersyon ng RETScreen, ang bagong &quot;Professional mode&quot; (na nagpapahintulot sa mga user na mag-save, print, atbp.) ay available na ngayon para sa taunang subscription.

Ang RETScreen Suite, na binubuo ng RETScreen 4 at RETScreen Plus, ay ang nakaraang bersyon ng  RETScreen software. Ang RETScreen Suite ay may kasamang cogeneration at mga kakayahan para sa off-grid analysis.

Hindi tulad ng RETScreen Suite, ang RETScreen Expert ay isang integrated na software platform. Gumagamit ito ng detalyado at komprehensibong archetype para sa mga proyekto para sa pagtatasa at may kalakip na kakayahan para sa portfolio analysis. Ini-integrate ng RETScreen Expert ang ilang database upang tulungan ang user, kasama ang isang pangglobong database ng mga lagay ng panahon mula sa 6,700 mga ground-based na istasyon at satellite data mula sa NASA; benchmark database, cost database, project database, hydrology database at product database.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/langley/news/researchernews/rn_RETscreen.html |title=NASA - NASA Collaboration Benefits International Priorities of Energy Management |website=Nasa.gov |date=2010-02-24 |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2017-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170607121213/https://www.nasa.gov/centers/langley/news/researchernews/rn_RETscreen.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang software ay may naka-integrate na training material, kasama ang isang elektronikong textbook.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://publications.gc.ca/site/eng/9.690261/publication.html |format=PDF |title = Clean Energy Project Analysis, RETScreen® Engineering &amp; Cases Textbook: M154-13/2005E-PDF - Government of Canada Publications |
website=Publications.gc.ca |accessdate=2016-02-24}}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==
Ang unang bersyon ng RETScreen ay na-release noong 30 Abril 1988. Ang RETScreen Version 4 ay inilunsad noong 11 Disyembre 2007 sa Bali, Indonesia ng Minister of the Environment ng Canada.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.gc.ca/web/article-eng.do?crtr.sj1D=&amp;mthd=advSrch&amp;crtr.mnthndVl=12&amp;nid=367259&amp;crtr.dpt1D=&amp;crtr.tp1D=&amp;crtr.lc1D=&amp;crtr.yrStrtVl=2007&amp;crtr.kw=&amp;crtr.dyStrtVl=10&amp;crtr.aud1D=&amp;crtr.mnthStrtVl=12&amp;crtr.yrndVl=2007&amp;crtr.dyndVl=11 |title=Archived - CANADA LAUNCHES CLEAN ENERGY SOFTWARE - Canada News Centre |website=News.gc.ca |date=2007-12-11 |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2012-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120312100814/http://news.gc.ca/web/article-eng.do?crtr.sj1D=&amp;mthd=advSrch&amp;crtr.mnthndVl=12&amp;nid=367259&amp;crtr.dpt1D=&amp;crtr.tp1D=&amp;crtr.lc1D=&amp;crtr.yrStrtVl=2007&amp;crtr.kw=&amp;crtr.dyStrtVl=10&amp;crtr.aud1D=&amp;crtr.mnthStrtVl=12&amp;crtr.yrndVl=2007&amp;crtr.dyndVl=11 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang RETScreen Plus ay na-release noong 2011.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.reeep.org/news/retscreen-adds-energy-performance-analysis-module |title=RETScreen adds energy performance analysis module |website=REEEP.org |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2018-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033039/https://www.reeep.org/news/retscreen-adds-energy-performance-analysis-module |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang RETScreen Suite (na may naka-integrate na RETScreen 4 at RETScreen Plus na may ilang karagdagang update), ay na-release noong 2012.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.retscreen.net/ang/news_20120605_major_upgrade_to_retscreen_software.php |title=Archived - RETScreen International Newsletter - 2012-06-05: Major Upgrade to RETScreen Software |website=Web.archive.org |date=2012-06-05 |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2015-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715020812/http://www.retscreen.net/ang/news_20120605_major_upgrade_to_retscreen_software.php |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Ang RETScreen Expert ay na-release sa publiko noong 19 Setyembre 2016.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.retscreen.net/ang/coming_soon_retscreen_expert_software.php |title=Archived - RETScreen International Newsletter - Coming Soon: RETScreen Expert Software |website=Web.archive.org |date=2015-01-30 |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2015-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702003434/http://www.retscreen.net/ang/coming_soon_retscreen_expert_software.php |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== Kinakailangan para sa program ==
Kailangan ng program ang Microsoft® Windows 7 SP1, Windows 8.1 o [[Windows 10]]; at Microsoft® .NET Framework 4.7 o mas mataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nrcan.gc.ca/energy/software-tools/7465 |title=RETScreen, Natural Resources Canada |website=Nrcan.gc.ca |accessdate=2016-07-15}}&lt;/ref&gt; Posibleng gumana ang program sa mga Apple Macintosh computer gamit ang Parallels o VirtualBox para sa Mac.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.retscreen.net/ang/general.php |title=Archived - RETScreen International - FAQ - Windows/Excel &amp; other |website=Web.archive.org |date=2015-04-24 |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2015-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714225457/http://www.retscreen.net/ang/general.php |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== Mga Partner ==
Ang RETScreen ay pinamamahalaan sa ilalim ng pangunguna at tuluy-tuloy na pinansyal na suporta ng CanmetENERGY Varennes Research Centre of Natural Resources Canada, isang kagawaran ng Gobyerno ng Canada. Ang core team&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.retscreen.net/ang/core_team.php |title=Archived - RETScreen International Core Team |website=Web.archive.org |accessdate=2018-02-13 |archive-date=2015-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929091649/http://www.retscreen.net/ang/core_team.php |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ay may kolaborasyon sa ilan pang mga organisasyon ng pamahalaan at multi-lateral, na may teknikal na suporta mula sa malawak na network ng mga eksperto mula sa industriya, gobyerno at akademya.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.retscreen.net/ang/g_con_dte.php |title=Archived - RETScreen International Network of experts |website=Web.archive.org |accessdate=2018-02-13 |archive-date=2015-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929082657/http://www.retscreen.net/ang/g_con_dte.php |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Lakip sa mga pangunahing partner ang Langley Research Center&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://power.larc.nasa.gov/ |title= NASA - POWER |website=Nasa.gov |accessdate=2018-02-13}}&lt;/ref&gt; ng NASA, ang Renewable Energy and Energy Efficiency Partnership (REEEP),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.reeep.org/ |title=Renewable Energy and Energy Efficiency Partnership (REEEP) |website=REEP.org |accessdate=2018-02-13}}&lt;/ref&gt; Independent Electricity System Operator (IESO) ng Ontario,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ieso.ca |title=IESO |website=IESO.ca |accessdate=2018-02-13}}&lt;/ref&gt; Energy Unit of the Division of Technology ng UNEP,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uneptie.org/division/dtie/about.htm |title=About DTIE |website=Uneptie.org |accessdate=2018-02-13 |archive-date=2018-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408151634/http://www.uneptie.org/division/dtie/about.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ang Global Environment Facility (GEF),&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thegef.org/gef/ |title=Global Environment Facility |website=Thegef.org |accessdate=2018-02-13 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225141445/https://www.thegef.org/gef/%20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ang Prototype Carbon Fund ng [[World Bank]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wbcarbonfinance.org/Router.cfm?Page=PCF&amp;ItemID=9707&amp;FID=9707 |title=Carbon Finance at the World Bank: Prototype Carbon Fund |website=Wbcarbonfinance.org |accessdate=2018-02-13 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225141354/https://wbcarbonfinance.org/Router.cfm?Page=PCF&amp;ItemID=9707&amp;FID=9707%20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; at ang Sustainable Energy Initiative ng [[York University]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://sei.info.yorku.ca/ |title=Sustainable Energy Initiative |website=Yorku.ca |accessdate=2018-02-13}}&lt;/ref&gt;

== Mga halimbawa ng paggagamitan ==
Mula noong Pebrero 2018, ang RETScreen software ay mayroon nang '''575,000 user''' sa bawat bansa at teritoryo.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.retscreen.net/popup.php?id=10248&amp;tcopy=&amp;alt=RETScreen+Software:+Cumulative+Growth+of+User+Base&amp;titre= |title=Archived - RETScreen International - RETScreen Software: Cumulative Growth of User Base |website=Web.archive.org |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2015-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150920024148/http://www.retscreen.net/popup.php?id=10248&amp;tcopy=&amp;alt=RETScreen+Software:+Cumulative+Growth+of+User+Base&amp;titre= |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Ayon sa pagtatantya ng isang independent impact study,&lt;ref name=report1&gt;{{cite web |url=http://www.retscreen.net/fichier.php/623/Rapport_Impact.pdf |format=PDF |title=Archived - RETScreen International: Results &amp; impacts 1996-2012 |website=Web.archive.org |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926214355/http://www.retscreen.net/fichier.php/623/Rapport_Impact.pdf |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; sa pagsapit ng 2013, ang paggamit ng RETScreen software ay naging responsable sa pangglobong pagtitipid ng $8 billion sa mga gastos ng user transaction, 20 MT sa isang taon na natipid na greenhouse gas emission at nagpahintulot sa hindi bababa sa 24GW ng na-install na kapasidad ng malinis na enerhiya.

Ang RETScreen ay malawak na ginagamit upang pangasiwaan at ipatupad ang mga proyekto ng malinis na enerhiya. Bilang halimbawa, ginamit ang RETScreen:

* upang i-retrofit ang [[Empire State Building]] ng mga sistema sa pagkakaroon ng mas episyenteng paggamit ng enerhiya&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.retscreen.net/fichier.php/2009/Energy%20Performance%20Contracting.pdf |format=PDF |title=Archived - RETScreen International - Energy Performance Contracting |website=Web.archive.org |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2015-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511122318/http://www.retscreen.net/fichier.php/2009/Energy%20Performance%20Contracting.pdf |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
* sa mga pasilidad ng pabrika ng 3M Canada&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.linkedin.com/pulse/3m-canada-deploys-retscreen-software-gregory-j-leng/|title=3M Canada Deploys RETScreen Software|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=}}&lt;/ref&gt;
* nang lubusan ng industriya ng enerhiyang mula sa hangin sa Ireland upang tasahin ang mga potensyal na bagong proyekto&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.retscreen.net/fichier.php/2007/Wind%20Power%20%26%20Biomass%20District%20Heating%20Projects.pdf |format=PDF |title=Archived - RETScreen International - Wind Power and Biomass Heating Projects Seamus Hoyne, TEA and Tipperary Institute |website=Web.archive.org |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2014-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806110237/http://www.retscreen.net/fichier.php/2007/Wind%20Power%20%26%20Biomass%20District%20Heating%20Projects.pdf |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
* upang i-monitor ang pagganap ng daan-daang paaralan sa Ontario&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.linkedin.com/pulse/school-board-energy-managers-lead-way-gregory-j-leng/|title=School Board Energy Managers Lead Way|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=}}&lt;/ref&gt;
* ng programa ng Manitoba Hydro para sa programa ng pinagsamang init at kuryente (bioenergy optimization) upang i-screen ang mga application para sa mga proyekto&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hydro.mb.ca/your_business/bioenergy_optimization/index.shtml |title=Bioenergy Optimization Program |website=Hydro.mb.ca |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2017-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708200945/http://www.hydro.mb.ca/your_business/bioenergy_optimization/index.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.retscreen.net/fichier.php/2008/Manitoba%20Hydro%E2%80%99s%20Biomass%20Optimization%20Program.pdf |title=Archived - RETScreen International - Power Smart Bioenergy Optimization Program |website=Web.archive.org |date=June 2011 |accessdate=2016-10-24 |archive-date=2015-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511122318/http://www.retscreen.net/fichier.php/2008/Manitoba%20Hydro%E2%80%99s%20Biomass%20Optimization%20Program.pdf |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
* upang pamahalaan ang enerhiya sa mga campus ng unibersidad at kolehiyo&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.linkedin.com/pulse/universities-colleges-reduce-carbon-gregory-j-leng/|title=Universities and Colleges Reduce Carbon|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=}}&lt;/ref&gt;
* sa maramihang taong pagtatasa at pagsusuri ng photovoltaic na pagganap sa Toronto, Canada&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.explace.on.ca/database/rte/TAF_HorsePalace_web.pdf |format=PDF |title=Solarcity Technology Assessment Partnership |date=June 2009 |website=Explace.on.ca |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225141416/https://www.explace.on.ca/database/rte/TAF_HorsePalace_web.pdf%20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.solarcitypartnership.ca/solarfiles/HorsePalace-updatereport.pdf |format=PDF |title=Horse Palace Photovoltaic Pilot Project: Update Report |date=January 2012 |website=Solarcitypartnership.ca |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2013-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102100601/http://www.solarcitypartnership.ca/solarfiles/HorsePalace-updatereport.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* upang suriin ang solar air heating sa mga instalasyon ng U.S. Air Force&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA500580 |title=AN EVALUATION OF SOLAR AIR HEATING AT UNITED STATES AIR FORCE INSTALLATIONS |website=Dtic.mil |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2013-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909205651/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA500580 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* sa mga pasilidad sa mga munisipalidad, lakip ang pagtukoy ng mga oportunidad para sa mga retrofit ng pagiging episyente ng enerhiya sa ilang munisipalidad sa Ontario.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.linkedin.com/pulse/katelyn-mcfadyen-cristina-guido-municipal-energy-champions-leng/|title=Katelyn McFadyen and Cristina Guido - Municipal Energy Champions|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408151838/https://www.linkedin.com/pulse/katelyn%2Dmcfadyen%2Dcristina%2Dguido%2Dmunicipal%2Denergy%2Dchampions%2Dleng/|archive-date=2018-04-08|access-date=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.retscreen.net/links/policy_association_of_municipalities_of_ontario_audit_program.html |title=Internet Archive Wayback Machine |website=Web.archive.org |date=2014-08-08 |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2015-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511122455/http://www.retscreen.net/links/policy_association_of_municipalities_of_ontario_audit_program.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Ang komprehensibong koleksyon ng mga artikulo na nagdedetalye kung paano ginagamit ang RETScreen sa iba't ibang sitwasyon ay available sa LinkedIn page ng RETScreen.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.retscreen.net/ang/news.php |title=Archived - RETScreen International Newsletter |website=Web.archive.org |date=2015-12-22 |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2016-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112221923/http://www.retscreen.net/ang/news.php |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Ang RETScreen ay ginagamit din bilang tool sa pagtuturo at pagsasaliksik sa mahigit sa 1,100 unibersidad at kolehiyo sa buong mundo, at madalas na binabanggit sa mga literatura sa akademya.&lt;ref&gt;Halimbawa, ang isang Google Scholar search para sa RETScreen noong 7 Pebrero 2018 ay nagpakita ng higit sa 5,500 resulta.&lt;/ref&gt; Ang mga halimbawa ng gamit ng RETScreen sa akademya ay makikita sa ilalim ng mga seksyong “Publications and Reports” at &quot;University and College Courses&quot; ng RETScreen newsletter, na maaaring ma-access sa User manual sa na-download na software.

Ang paggamit ng RETScreen ay inaatas o inirerekomenda ng mga programa ng insentibo para sa malinis na enerhiya sa lahat ng antas ng gobyerno sa buong mundo, lakip ang UNFCCC at EU; Canada, [[New Zealand]] at UK; ilang mga estado sa America at mga probinsya, lungsod, munisipalidad at utility sa Canada.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.retscreen.net/ang/clean_energy_policy_analysis.php |title=Archived - RETScreen International - Clean Energy Policy Toolkit |website=Web.archive.org |date=2012-09-21 |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2015-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005075149/http://www.retscreen.net/ang/clean_energy_policy_analysis.php |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Ang mga pambansa at pangrehiyong training workshop para sa RETScreen ay isinaayos ayon sa opisyal na kahilingan ng mga Gobyerno ng Chile,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.retscreen.net/ang/news_20140107_cer_chile_implements_retscreen_training_program.php |title=Archived - RETScreen International - CER Chile Implements RETScreen Training Program |website=Web.archive.org |date=2014-10-24 |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2015-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714213530/http://www.retscreen.net/ang/news_20140107_cer_chile_implements_retscreen_training_program.php |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Saudi Arabia,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.retscreen.net/ang/news_20130717_saudi_arabia_builds_clean_energy_capacity.php |title=Archived - RETScreen International - Saudi Arabia Builds Clean Energy Capacity |website=Web.archive.org |date=2014-05-02 |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2015-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714204723/http://www.retscreen.net/ang/news_20130717_saudi_arabia_builds_clean_energy_capacity.php |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; 15 bansa sa Kanluran at Gitnang Africa,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.retscreen.net/ang/news_20130808_strengthening_foundations_clean_energy_west_africa.php |title=Archived - RETScreen International - Strengthening the Foundations of Clean Energy in West Africa |website=Web.archive.org |date=2014-05-02 |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2015-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714225224/http://www.retscreen.net/ang/news_20130808_strengthening_foundations_clean_energy_west_africa.php |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; at ng Latin American Energy Organization (OLADE).

== Mga award at pagkilala ==
Noong 2010, ang RETScreen International ay ginantimpalaan ng Public Service Award of Excellence,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ottawacitizen.com/pdf/psae-booklet-2010.pdf |format=PDF |title=Public Service Award of Excellence 2010 |website=Ottawacitizen.com |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303205813/http://www.ottawacitizen.com/pdf/psae-booklet-2010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ang pinakamataas ng gantimpalang ibinibigay ng gobyerno ng Canada sa mga civil servant nito.

Ang RETScreen at ang RETScreen team ay nakatanggap ng nominasyon at iba pang prestihiyosong gantimpala lakip ang Ernst &amp; Young/Euromoney Global Renewable Energy Award, Energy Globe (Pambansang Gantimpala para sa Canada), at ang GTEC Distinction Award Medal.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.retscreen.net/ang/awards.php |title=Archived - RETScreen International - Awards |website=Web.archive.org |date=2011-02-03 |accessdate=2016-07-15 |archive-date=2015-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150509231104/http://www.retscreen.net/ang/awards.php |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== Mga Review ==
Sa isang International Energy Agency review ng beta release ng bahagi ng software para sa hydropower ay nagsabing ito ay &quot;lubhang kahanga-hanga&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ieahydro.org/media/c617f800/Assessment%20Methods%20for%20Small-Hydro%20Projects.pdf |format=PDF |title=Assessment Methods for Small-hydro Projects |website=Ieahydro.org |accessdate=2016-10-24 |archive-date=2017-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516213837/http://www.ieahydro.org/media/c617f800/Assessment%20Methods%20for%20Small-Hydro%20Projects.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ipinahayag ng European Environment Agency na ang RETScreen ay isang &quot;lubhang kapaki-pakinabang na tool.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.environmenttools.co.uk/directory/tool/name/retscreen-clean-energy-project-analysis-software/id/563 |title=RETScreen Clean Energy Project Analysis Software &amp;#124; Environmental software tools for accounting, carbon footprinting &amp; sustainability performance |website=Environmenttools.co.uk |accessdate=2016-07-15}}&lt;/ref&gt; Ang RETScreen ay tinawag ding &quot;isa sa ilang mga software tool at ang pinakamahusay sa mga ito, available para pag-arawal ang mga ekonomiya ng mga instalasyon ng renewable na enerhiya&quot; at &quot;isang tool upang mapahusay ang kaugnayan ng merkado&quot; ng malinis na enerhiya sa buong mundo.&lt;ref name=report1/&gt;

== Talasanggunián ==
{{reflist}}

== Mga talaugnayang panlabas ==
*[http://www.nrcan.gc.ca/energy/software-tools/7465 RETScreen International] 
*[https://www.youtube.com/watch?v=jgGnWDgq-9o RETScreen Expert - Benchmark Analysis (video)] 
*[https://www.youtube.com/watch?v=nX8JN0xkq5A RETScreen Expert - Feasibility Analysis (video)] 
*[https://www.youtube.com/watch?v=idIlCwPNvlI RETScreen Expert - Performance Analysis (video)] 
*[https://www.youtube.com/watch?v=C4HE7GZ8WOQ RETScreen Expert - Portfolio Analysis (video)] 
*[https://web.archive.org/web/20160112221923/http://www.retscreen.net/ang/news.php RETScreen Clean Energy Bulletin]
*[https://web.archive.org/web/20150711192911/http://www.retscreen.net/ang/what_is_retscreen.php &quot;What is RETScreen?&quot;]
{{Uncategorized|date=Oktubre 2024}}</text>
      <sha1>jnnjban3dy8e77aestc1eir92kn5jgx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Golpo ng Leyte</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280550</id>
    <revision>
      <id>2213131</id>
      <parentid>2131491</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:31:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7399" sha1="b52azpev06nhfzj1lmff0ztpeh0tuub" xml:space="preserve">{{About|isang anyong tubig sa Pilipinas|labanan noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig|Labanan sa Golpo ng Leyte}}

{{Infobox body of water
| name                    = Golpo ng Leyte&lt;br&gt;''Leyte Gulf''
| etymology               = [[Leyte]]
| location                = [[Silangang Kabisayaan]]
| pushpin_map             = Visayas#Philippines
| pushpin_label_position  =
| pushpin_map_alt         =
| pushpin_map_caption     = Location within the Philippines
| coordinates             = {{coord|10.8333|N|125.4167|E|region:PH_type:waterbody|display=inline,title|format=dms}}
| part_of                 = [[Dagat Pilipinas]]
| image                   = San pedro and san pablo islands.JPG
| alt                     =
| caption                 = Ang golpo sa [[Hinunangan, Southern Leyte|Hinunangan]], kasama ang mga Pulo ng San Pedro at San Pablo Islands sa may kalayuan
| type                    = [[golpo]]
| cities                  = {{hlist| [[Abuyog, Leyte|Abuyog]] | [[Balangiga, Silangang Samar|Balangiga]] | [[Basey, Samar|Basey]] | [[Dulag, Leyte|Dulag]] | [[Giporlos]] | [[Guiuan]] | [[Hinunangan, Katimugang Leyte|Hinunangan]] | [[Hinundayan, Katimugang Leyte|Hinundayan]] | [[Javier, Leyte|Javier]] | [[Lawaan, Silangang Samar|Lawaan]] | [[MacArthur, Leyte|MacArthur]] | [[Marabut, Samar|Marabut]] | [[Mayorga, Leyte|Mayorga]] | [[Mercedes, Silangang Samar|Mercedes]] | [[Palo, Leyte|Palo]] | [[Quinapondan]] | [[Salcedo, Silangang Samar|Salcedo]] | [[Silago, Katimugang Leyte|Silago]] | [[Tacloban]] | [[Tanauan, Leyte|Tanauan]] | [[Tolosa, Leyte|Tolosa]]}}
}}

Ang '''Golpo ng Leyte''' ay isang [[golpo]] sa rehiyon ng [[Silangang Kabisayaan]] sa [[Pilipinas]]. Bahagi ito ng [[Dagat Pilipinas]] ng [[Karagatang Pasipiko]], at hinahangganan ito ng mga dalawang pulo: [[Samar (pulo)|Samar]] sa dakong hilaga [[Leyte]] sa dakong kanluran. Sa timog ng golpo ay pulo ng [[Mindanao]], na nakahiwalay sa Leyte sa pamamagitan ng [[Kipot ng Surigao]].&lt;ref&gt;''Merriam-Webster's Geographic Dictionary'', Third Edition, p. 647.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;geography&quot; /&gt; Bahagyang pinalilibutan ng [[Pulo ng Dinagat]] ang golpo sa timog-silangan, at nakapuwesto sa silangang pasukan sa golpo ang mga pulo ng [[Homonhon]] at [[Suluan]]. Ito ay may humigit-kumulang 130&amp;nbsp;kilometro (80&amp;nbsp;milya) hilaga-patimog, at 60&amp;nbsp;kilometro (40&amp;nbsp;milya) silangan-pakanluran.&lt;ref name=&quot;geography&quot;&gt;{{cite book|last=Woodward|first=C. Vann|author2=Evan Thomas |title=The Battle for Leyte Gulf: The Incredible Story of World War II's Largest Naval Battle|url=https://archive.org/details/battleforleytegu0000wood|publisher=Skyhorse Publishing Inc|date=1997|pages=[https://archive.org/details/battleforleytegu0000wood/page/3 3]–7|isbn=1-60239-194-7}}&lt;/ref&gt;

Matatagpuan sa baybayin ng golpo ang ilang mga bayan: [[Balangiga, Silangang Samar|Balangiga]], [[Giporlos]], [[Guiuan]], [[Lawaan, Silangang Samar|Lawaan]], [[Mercedes, Silangang Samar|Mercedes]], [[Quinapondan]] at [[Salcedo, Silangang Samar|Salcedo]]. Mayroon ding labing-isang mga ''marine reserve'' sa rehiyon ng golpo.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=KÜHLMANN|first1=K U|title=Evaluations of marine reserves as basis to develop alternative livelihoods in coastal areas of the Philippines|journal=Aquaculture International|date=4 Abril 2002|volume=10|pages=527–549|accessdate=23 Abril 2015}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:US Navy 060221-N-5067K-190 A Landing Craft Air Cushioned (LCAC) assigned to Assault Craft Unit Five (ACU-5) embarked aboard the amphibious assault ship USS Essex (LHD 2) heads to the island of Leyte.jpg|200px|thumb|left|Golpo ng Leyte malapit sa [[Guinsaugon]], [[Saint Bernard, Katimugang Leyte|St. Bernard]], [[Katimugang Leyte]].]]

Naganap sa Golpo ng Leyte ang [[Labanan sa Golpo ng Leyte]], na umabot sa Kipot ng Surigao noong [[Labanan sa Kipot ng Surigao]], ang pinakamalaking labanan sa hukbong-dagat noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at nagsimula sa katapusan ng [[Pananakop ng mga Hapones sa Pilipinas|pananakop ng mga Hapones]] sa Pilipinas.

Noong 2013, nagdulot ng [[daluyong]] ang [[Super Bagyong Yolanda]] sa Golpo ng Leyte. Bunga nito ang malawakang pagkawala ng buhay, ari-arian, at lupang pansaka sa mga baybayin ng Leyte.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Local amplification of storm surge by Super Typhoon Haiyan in Leyte Gulf|journal=Geophysical Research Letters|date=28 Hulyo 2014|volume=41|issue=14|pages=5106–5113|doi=10.1002/2014gl060689}}&lt;/ref&gt;
{{clear left}}

==Pangingisda==
Tinukoy ng [[Pamantasang Estatal ng Visayas]] ang Golpo bilang isa sa mga mahalagang pangisdaan ng Leyte at Samar.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=dela Cruz|first1=Rita|title=Commercially important seafoods in Samar and Leyte identified|url=http://www.bar.gov.ph/digest-home/digest-archives/91-2003-2nd-quarter/3248-apr-june03-commercially-important-seafoods|website=Bureau of Agricultural Research|publisher=Bureau of Agricultural Research|accessdate=23 Abril 2015|date=2003|deadurl=yes|archiveurl=https://archive.today/20150423011522/http://www.bar.gov.ph/digest-home/digest-archives/91-2003-2nd-quarter/3248-apr-june03-commercially-important-seafoods|archivedate=23 Abril 2015|df=}}&lt;/ref&gt; Tulad ng ibang mga mayaman na pangisdaan katulad ng [[Look ng Maqueda]] at [[Look ng Carigara]], kilala ang golpo sa mga masaganang huli ng mga [[dilis]], [[tamban]], [[hipon]], at [[alimasag]].&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Wernstedt|first1=Frederick L.|last2=Spencer|first2=Joseph Earle|title=The Philippine Island World: A Physical, Cultural, and Regional Geography|date=1967|publisher=University of California Press|page=466|url=https://books.google.com.ph/books?id=6Pn0Pfh1Cl0C&amp;pg=PA466#v=onepage&amp;q&amp;f=false|accessdate=23 Abril 2015}}&lt;/ref&gt; Isa rin ito sa mga mayamang pinagkukunan ng [[alimango]] (''Scylla serrata'') noong 1985.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lee|first1=Christopher|title=A Brief Overview of the Ecology and Fisheries of the Mud Crab, Scylla serrata, IN QUEENSLAND|url=http://193.43.36.92/FI/CDrom/aquaculture/a0845t/volume2/docrep/007/ad840e/ad840e03.pdf|accessdate=23 Abril 2015}}{{Dead link|date=Enero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Bumaba ang pagkuha ng mga isda sa golpo dahil sa paggamit ng [[pangingisda gamit ang pampasabog|mga pampasabog sa pangingisda]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Leyte Gulf attacked by dynamite fishers|url=http://www.aseanaffairs.com/philippines_news/environment/leyte_gulf_attacked_by_dynamite_fishers|website=www.aseanaffairs.com|publisher=Asean Affairs|accessdate=23 Abril 2015|date=26 Oktubre 2010|archive-date=5 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305153632/http://www.aseanaffairs.com/philippines_news/environment/leyte_gulf_attacked_by_dynamite_fishers|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Winasak ng [[Super Bagyong Yolanda]] ang takip na matigas na [[sagay]] sa loob ng lugar ng golpo, na nagpabawas nang husto sa pagkuha ng isda.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Pinili|first1=Liberty A|title=Typhoon damaged reef, mangroves|url=http://archive.sunstar.com.ph/cebu/local-news/2014/12/06/typhoon-damaged-reef-mangroves-380577|accessdate=23 Abril 2015|publisher=Sun Star Cebu|date=6 Disyembre 2014|archive-date=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423191518/http://archive.sunstar.com.ph/cebu/local-news/2014/12/06/typhoon-damaged-reef-mangroves-380577|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

{{Talaan ng mga dagat ng Pilipinas}}

[[Kategorya:Mga golpo ng Pilipinas|Leyte]]</text>
      <sha1>b52azpev06nhfzj1lmff0ztpeh0tuub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andrew Cunanan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281837</id>
    <revision>
      <id>2213186</id>
      <parentid>2204813</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:27:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13797" sha1="1a2wd3q70m99vpxh50vzzr7mgkpr8fs" xml:space="preserve">{{Infobox person/Wikidata}}
Si '''Andrew Phillip Cunanan''' (August 31, 1969&amp;nbsp;– July 23, 1997) ay isang [[Pilipinong Amerikano]]ng mamamatay-tao&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.fbi.gov/news/stories/2014/march/serial-killers-part-6-andrew-cunanan-murders-a-fashion-icon |title = FBI — Serial Killers, Part 6: Andrew Cunanan Murders a Fashion Icon |publisher = FBI |deadurl = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160702022814/https://www.fbi.gov/news/stories/2014/march/serial-killers-part-6-andrew-cunanan-murders-a-fashion-icon |archivedate = July 2, 2016 |df = }}&lt;/ref&gt; na pumatay kina [[Gianni Versace]] at [[Lee Miglin]] noong 1997.

Sa kanyang mga huling taon, nanirahan si Cunanan nang walang trabaho, nakikipagkaibigan sa mayayaman na matatandang lalaki&lt;ref name=Gibson138/&gt; at paggastos ng kanilang pera upang mapabilib ang mga kakilala sa lokal na gay na komunidad sa [[Miami Beach, Florida]] sa pamamagitan ng pagmamapuri tungkol sa mga sosyal na kaganapan sa mga club at madalas na nagbabayad ng tseke sa mga restaurant.&lt;ref name=&quot;CT&quot;&gt;{{cite news |first1=Dion |last1=Haynes |first2=Bob |last2=Secter |title=The many faces of Andrew Cunanan: 'He could win anyone over' |url=http://articles.chicagotribune.com/1997-05-16/news/9705160213_1_andrew-cunanan-jeffrey-trail-artsy-crowd/2 |work=[[Chicago Tribune]] |publisher=[[Tronc]] |location=Chicago, Illinois |date=16 May 1997 |accessdate=30 April 2017 |df=dmy-all |archive-date=30 Agosto 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180830003542/http://articles.chicagotribune.com/1997-05-16/news/9705160213_1_andrew-cunanan-jeffrey-trail-artsy-crowd/2 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang isang kaibigan ng isang millionaire ay nabuwag sa Cunanan noong 1996, noong nakaraang taon.&lt;ref name=CT /&gt;

==Kamusmusan et edukasyon==
Si Andrew Phillip Cunanan ay isinilang noong Agosto 31, 1969, sa [[National City, California]], kay Modesto &quot;Pete&quot; Cunanan, isang [[Pilipinong Amerikano]],&lt;ref&gt;{{cite news |first=Robert W. |last=Welkom |url=http://articles.latimes.com/1997/sep/19/entertainment/ca-33799 |title=Cunanan's father plans documentary on son's life |work=[[Los Angeles Times]] |publisher=[[Tronc]] |location=Los Angeles, California |date=19 September 1997 |accessdate=2 March 2018}}&lt;/ref&gt; at si Mary Anne Schillaci, isang [[Amerikanong Italyano]], ang bunso sa apat na anak. Si Modesto ay naglilingkod sa [[Estados Unidos Navy|US Navy]] sa Digmaan ng Vietnam sa panahon ng kapanganakan ng kanyang anak; pagkatapos na umalis sa Navy, kung saan siya ay nagsilbi bilang isang opisyal ng karera, nagtrabaho siya bilang isang stockbroker.&lt;ref name=&quot;WhoIsAndrew&quot;&gt;{{cite news |magazine=Town and Country |url=https://www.townandcountrymag.com/society/a14442138/who-is-andrew-cunanan-gianni-versace-murderer/ |title=Who is Andrew Cunanan, the man who murdered Gianni Versace? |author=Vargas, Chanel |date=28 February 2018}}&lt;/ref&gt;

==Pagkakataong adolescence==

==Mga karumdumal na mga pagpatay==

===Jeffrey Trail===
Nagsimula ang pagpatay ni Cunanan sa [[Minneapolis]] noong ika-27&amp;nbsp;ng Abril 1997, sa pagpatay sa kanyang malapit na kaibigan Jeffrey Trail, isang dating opisyal ng US Navy at propeller. Pagkatapos ng isang argumento, pinatay ni Cunanan si Trail patungo sa kamatayan na may [[claw hammer]] at iniwan ang kanyang katawan na pinalabas sa isang alpombra sa isang loft apartment na may kasamang arkitekto David Madson.&lt;ref name=CT/&gt;

===David Madson===
Si Madson, na dating kasintahan ni Cunanan, ang naging biktima ng kanyang pangalawang pagpatay; Ang katawan ni Madson ay natagpuan sa silangan ng baybayin ng Rush Lake malapit sa [[Rush City, Minnesota]], noong 3&amp;nbsp;ng Mayo 1997, na may mga sugat ng baril sa ulo at pabalik mula sa isang pistol na si Cunanan ay kinuha mula sa bahay ng kanyang unang biktima, si Jeff Trail.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.amw.com/fugitives/case.cfm?id=55650 |title=America's Most Wanted': Andrew Cunanan |website=Amw.com |accessdate=13 October 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121025161155/http://www.amw.com/fugitives/case.cfm?id=55650 |archivedate=25 October 2012 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |first1=William |last1=Recktenwald |first2=Andrew |last2=Martin |title=New Twist in Miglin Case |url=http://articles.chicagotribune.com/1997-05-08/news/9705080105_1_andrew-phillip-cunanan-david-madson-minneapolis-architect |newspaper=[[Chicago Tribune]] |publisher=[[Tronc]] |location=[[Chicago, Illinois]] |date=8 May 1997 |accessdate=8 October 2014 |df=dmy-all |archive-date=14 Oktubre 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141014085632/http://articles.chicagotribune.com/1997-05-08/news/9705080105_1_andrew-phillip-cunanan-david-madson-minneapolis-architect |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===Lee Miglin===
Ang susunod na Cunanan ay sumakay sa Chicago at pinatay ang isang taong may edad na si [[Lee Miglin]], isang kilalang developer ng real estate, noong 4 Mayo 1997. Ang mga kamay at paa ni Miguel ay nakagapos sa kanyang ulo na may duct tape. Pagkatapos ay sinaksak niya ang Miglin sa paglipas ng 20 beses na may screwdriver, at binuksan ang kanyang lalamunan sa isang [[hacksaw]].&lt;ref name=&quot;www.washingtonpost.com&quot;&gt;{{cite news |last1=Kastor |first1=Elizabeth |last2=Weeks |first2=Linton |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/national/longterm/cunanan/stories/victims.htm |title=Five lives cut short |newspaper=[[Washington Post]] |publisher=[[Jeff Bezos|Nash Holdings LLC]] |location=Washington, DC |date=17 July 1997 |accessdate=2 March 2018}}&lt;/ref&gt; Kasunod ng pagpatay na ito, ang Cunanan ay naging 449 na takas na nakalista sa listahan ng [[FBI Ten Most Wanted Fugitives]].

===William Reese===
{{anchor | William Reese}}
Pagkalipas ng limang araw, si Cunanan, na kumuha ng kotse ni Miglin, ay natagpuan ang kanyang ika-apat na biktima sa [[Pennsville Township, New Jersey|Pennsville]], [[New Jersey]], sa Finn's Point National Cemetery. Kinunan at pinatay ni Cunanan ang 45-taong gulang na tagapag-alaga na si William Reese, pagkatapos ay kinuha ang kanyang pulang pickup truck.

Bagaman hindi matagumpay na nakatuon ang manhunt sa trak na ninakaw ni Reese, kung saan mayroon pa ring Cunanan, siya ay &quot;nagtago sa paningin&quot; sa Miami Beach, Florida sa loob ng dalawang buwan.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Orth |first=Maureen |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1997/09/cunanan199709 |title=The Killer's Trail |work=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]] |publisher=[[Condé Nast]] |location=New York City |date=September 1997 |accessdate=2 March 2018}}&lt;/ref&gt; Cunanan kahit na ginamit ang kanyang sariling pangalan upang mag-aplay ng isang ninakaw na bagay, sa kabila ng alam na ang pulisya ay regular na nagrerepaso ng mga tala ng pawn shop.&lt;ref name=&quot;Versace's Killer Kills Self&quot;&gt;{{cite web |last=Phillips |first=Andrew |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/versaces-killer-kills-self/ |title=Versace's killer kills self |website=[[Maclean's]] |publisher=[[Rogers Media]] |location=[[Toronto, Ontario]] |date=4 August 1997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090630201120/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=M1ARTM0011375 |archive-date=30 June 2009}}&lt;/ref&gt;

===Gianni Versace===
Noong Hulyo 15, 1997, pinatay ng Cunanan ang Italyano fashion designer na Gianni Versace, sa pamamagitan ng pagbaril sa kanya ng dalawang beses sa harap na hagdanan ng kanyang Miami Beach mansion [[Casa Casuarina]].&lt;ref&gt;{{cite news |last=Lecayo |first=Richard |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,138062,00.html |title=Tagged for Murder |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |publisher=[[Meredith Corporation]] |location=New York City |date=21 June 2001 |accessdate=2 March 2018 |archive-date=7 Nobiyembre 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107065202/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,138062,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang isang saksi ay sinubukan na ituloy ang Cunanan, ngunit hindi nakuha sa kanya.

Natagpuan ng pulisya ang nakitang sasakyan na ninakaw ni Reese na naka-park sa isang garahe na malapit sa [[garage parking]], puno ng damit ng Cunanan, isang alternatibong pasaporte, at pinalabas ang mga ulat sa pahayagan tungkol sa mga pagpatay ni Cunanan.&lt;ref name=&quot;douglas&quot;&gt;{{cite book |first1=Danielle |last1=Esposito |first2=John E. |last2=Douglas |first3=Ann W. |last3=Burgess |first4=Allen G. |last4=Burgess |editor1-first=John E. |editor1-last=Douglas |editor2-first=Ann W. |editor2-last=Burgess |editor3-first=Allen G. |editor3-last=Burgess |title=Crime Classification Manual: A standard system for investigating and classifying violent crimes |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DIc9F5ZzO7YC&amp;dq=andrew+cunanan+spree+killer+FBI |accessdate=10 April 2011 |edition=2nd |year=2006 |publisher=John Wiley and Sons |location=Hoboken, New Jersey |isbn=978-0-7879-8501-1 |pages=448–452 |chapter=Case Study: Andrew Cunanan}}&lt;/ref&gt;

==Kamatayan==
Sa itaas na silid ng isang [[Miami Beach]] na houseboat noong Hulyo 1997, walong araw matapos patayin ang Versace at may mainit na pagpapatupad ng batas sa kanyang tugatog, pinatay ng Cunanan ang kanyang sarili na may isang baril sa pamamagitan ng bibig.&lt;ref&gt;{{cite news |work=Vulture.com |date=21 March 2018 |title=''The Assassination of Gianni Versace'': Fact-checking the season finale, ''Alone'' |last=Herzog |first=Kenny |url=http://www.vulture.com/2018/03/ace-versace-fact-check-episode-9-finale.html |accessdate=25 April 2018 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

==Motibo==
Ang motibo ni Cunanan ay nananatiling hindi kilala. Sa oras ng pagpatay, nagkaroon ng malawak na publiko at pindutin ang haka-haka na nakatali sa mga krimen sa pinag-aralan ni Cunanan na siya ay [[positibo sa HIV]];&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Cenite|first1=Mark|title=The Obligation to Qualify Speculation|journal=Journal of Mass Media Ethics|date=March 1, 2005|volume=20|issue=1|pages=43–44|doi=10.1207/s15327728jmme2001_4}}&lt;/ref&gt; gayunpaman, isang autopsy ang natagpuan na siya ay naging negatibo sa HIV.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.cnn.com/WORLD/9707/17/cunanan/ |title=Who is Andrew Cunanan? |archive-url=https://web.archive.org/web/20060112181305/http://www.cnn.com/WORLD/9707/17/cunanan/ |archive-date=12 January 2006 |work=[[CNN]] |date=July 17, 1997 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cunanan, Andrew – Autopsy report #1997-01742 |author=Miami Medical Examiner}}&lt;/ref&gt;

Kahit na hinanap ng mga pulis ang houseboat kung saan namatay si Cunanan, hindi siya nagbigay ng tandaan ng pagpapakamatay at ilang personal na gamit,&lt;ref name=Gibson138&gt;{{cite book |first = Dirk Cameron |last = Gibson |title = Serial Murder and Media Circuses |url = https://archive.org/details/serialmurdermedi0000gibs |location = |publisher = Greenwood Publishing Group |date = 2006 |page = [https://archive.org/details/serialmurdermedi0000gibs/page/138 138] }}&lt;/ref&gt; nakakagulat na mga investigator, binigyan ang kanyang reputasyon sa pagkuha ng pera at mga mamahaling pag-aari mula sa mayaman na matatandang lalaki.&lt;ref name=Gibson138/&gt; Ang mga pulis ay itinuturing na ilan sa mga natuklasan na maging tanda, maliban sa maraming tubo ng [[Cortisol|hydrocortisone]] na krema at medyo malawak na koleksyon ng fiction sa pamamagitan ni [[C. S. Lewis]].&lt;ref name=Gibson138/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |first=Ben|last=Raworth|department = This Day in History |title = July 15: Gianni Versace Killed |magazine = [[Maxim (magazine)|Maxim]] |publisher=Biglari Holdings|location=San Antonio, Texas|date = July 2009 |accessdate=March 3, 2018|archivedate = March 18, 2012 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120318060459/http://www.maxim.co.uk/features/articles/17299/this_day_in_history.html |url = http://www.maxim.co.uk/features/articles/17299/this_day_in_history.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Tyler|last=Stoddard Smith|title = Whore Stories: A Revealing History of the World's Oldest Profession |url=https://archive.org/details/whorestoriesreve0000smit|date=July 18, 2012|publisher=[[Adams Media]]|location=Adams, Massachusetts|page = [https://archive.org/details/whorestoriesreve0000smit/page/172 172] }}&lt;/ref&gt;

==Sa kulturang popular==

==Sanggunian==
{{Reflist}}

==Mga nakakonekta==

*{{cite book |title = The Versace Murder |year = 1998 |last = Golan |first = Menahem (writer-director) }} (non-fiction film)
*{{cite book |title = Three Month Fever: The Andrew Cunanan Story |url = https://archive.org/details/threemonthfevera0000indi |year = 1999 |author-link = Gary Indiana |last = Indiana |first = Gary | ISBN= 0-06-019145-7 }} (non-fiction)
*{{cite book |title = Thrillkillville |url = https://archive.org/details/isbn_9780982792803 |last = Morris |first = Daniel |isbn = 0-9827928-0-8 |year = 2010 }} (novel)
*{{cite book |title = Vulgar Favors |url = https://archive.org/details/vulgarfavorsandr00orth |last = Orth |first = Maureen |isbn= 0-385-33286-6 |year = 1999 |publisher = Dell }} (non-fiction)
*{{cite web |url = http://www.transparencynow.com/cunanan.htm |work = Transparency.now |title = How Andrew Cunanan Became a UFO |last = Sanes |first = Ken |access-date = 2018-07-29 |archive-date = 2019-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190522131817/https://transparencynow.com/cunanan.htm |url-status = dead }} (editorial article)
*{{cite book |title = The A-to-Z Encyclopedia of Serial Killers |date = 1997-11-01 |url = https://archive.org/details/azencyclopediaof00sche |last1= Schecter |first = Harold |last2 = Everett |first2 = David |isbn = 0-671-02074-9 }} (non-fiction)

==Mga kawing panlabas==

*{{Find a Grave|5121440}}
*[https://vault.fbi.gov/andrew-phillip-cunanan Andrew Cunanan's FBI file]
{{Authority control}}

{{BD|1969|1997|Cunanan, Andrew}}
[[Kategorya:Mga Amerikanong nahatulan ng pagpatay ng tao]]
[[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Pilipino]]
[[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Italyano]]</text>
      <sha1>1a2wd3q70m99vpxh50vzzr7mgkpr8fs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Richard Speck</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283018</id>
    <revision>
      <id>2213159</id>
      <parentid>2140383</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:01:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5450" sha1="d9unay9zzi8h4u978uv2twnti1nykhj" xml:space="preserve">{{Infobox criminal
|name = Richard Speck
|image_name = Richard Speck cropped.jpg
|image_caption  = [[Mug shot]] of Speck, 1961
|birth_name=Richard Benjamin Speck&lt;ref name=&quot;Richard Benjamin Speck&quot;&gt;{{cite news |author=. |date=August 5, 1966 |title=Find missing woman sought in Speck case |newspaper=Chicago Tribune |page=14 |url=https://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/625261012.html?FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:AI |access-date=Septiyembre 28, 2018 |archive-date=Nobiyembre 2, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102113619/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/625261012.html?FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:AI |url-status=dead }} … indictments were returned against Richard Benjamin Speck, the name he used most frequently, instead of Richard Benjamin Speck, as shown on his birth certificate.&lt;br /&gt;{{cite news |author=Fornek, Scott |date=July 9, 2006 |title=Drinking buddy: 'He was just calm' |newspaper=Chicago Sun-Times |page=A13 |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=CSTB&amp;p_theme=cstb&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;s_dispstring=headline%28Drinking%20buddy%3A%20%27He%20was%20just%20calm%27%29%20AND%20date%28all%29&amp;p_field_advanced-0=title&amp;p_text_advanced-0=%28Drinking%20buddy%3A%20%27He%20was%20just%20calm%27%29&amp;xcal_numdocs=20&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date%3AD&amp;xcal_useweights=no |access-date=Septiyembre 28, 2018 |archive-date=Hunyo 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612223440/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=CSTB&amp;p_theme=cstb&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;s_dispstring=headline%28Drinking%20buddy%3A%20%27He%20was%20just%20calm%27%29%20AND%20date%28all%29&amp;p_field_advanced-0=title&amp;p_text_advanced-0=%28Drinking%20buddy%3A%20%27He%20was%20just%20calm%27%29&amp;xcal_numdocs=20&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date%3AD&amp;xcal_useweights=no |url-status=dead }} Speck was born Richard Benjamin Speck on Dec. 6, 1941, in Downstate Kirkwood. Later, he took Franklin—his father's middle name—as his own middle name.&lt;/ref&gt;
|birth_date = {{Birth date|mf=yes|1941|12|6}}
|birth_place = [[Kirkwood, Illinois]], US 
|death_date = {{Death date and age|mf=yes|1991|12|5|1941|12|6}}
|death_place = [[Joliet, Illinois]], US 
|death_cause = [[Heart attack]]
|alias = Richard Franklin Lindbergh
|charge = [[Murder]] on 8 counts
|conviction_penalty = [[Death penalty|Death]] commuted 400 to 1200 years 
|conviction_status = Died in custody
|spouse = Shirley Annette Malone Speck (m. 1962&amp;ndash;1966)
|children = 1
|parents = {{nowrap|Benjamin Franklin Speck&lt;br/&gt;Mary Margaret Carbaugh Speck}}
}}

'''Richard Benjamin Speck'''&lt;ref name=&quot;Richard Benjamin Speck&quot;/&gt; (Disyembre 6, 1941 &amp;ndash; Disyembre 5, 1991) ay isang [[Estados Unidos|Amerikano]]ng mamatay-taong na umano'y sistematikong labis na pagpapahirap, [[pangagahasa]], at pumapatay umano ng mga walong estudyanteng nars mula sa South Chicago Community Hospital noong gabi ng ika-13 ng Hulto hanggang sa pangunahing oras ng umanga ng ika-14 ng Hulyo, 1966.

== Kamusmusan at mga sinaunang krimen ==
{{One source section|date=June 2018}}

=== Monmouth, 1941-1950 ===

=== Dallas, 1951-1966 ===

=== Monmouth, March-April 1966 ===

=== Chicago, April-June 1966 ===

=== Chicago, July 1966 ===

==Pagpaslang sa mga walong estudyanteng nars==

==Pre-trial==
{{One source section|date=June 2018}}

==Mga pag-amin==

==Mga pagsubok==

==Speck at XYY syndrome==

==Reverso sa pagkahatulan ng kamatayan==

==Buhay-kulungan==

=== Prison video ===

==Kamatayan at autopsiya==

==Sa ibang media==

===Pelikula===

===Telebisyon===

===Musika===

===Arte===

== Silipin din ==

* [[Ed Gein]]
* [[Ted Bundy]]
* [[Richard Ramirez]]
* [[Andrew Cunanan]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist|30em}}

==Malayang pagbabasa==
* {{cite book |year=1992 |chapter=Loser |title=Mass murderers |url=https://archive.org/details/massmurderers00time |location=Alexandria, Virginia |publisher=Time-Life Books |isbn=0-7835-0005-X |pages=[https://archive.org/details/massmurderers00time/page/6 6]–29}}
* {{cite video |people=Bachmann, Patrick (producer, writer); [[Harry Smith (US journalist)|Smith, Harry]] (narrator) |date=1998 |title=Richard Speck : natural born killer |location=New York |publisher=[[A&amp;E Television Networks]] |oclc=64181583}}

==Mga kawang panlabas==
*[https://web.archive.org/web/20071018033721/http://www.carpenoctem.tv/killers/speck.html Richard Franklin Speck]. Carpenoctem.tv An independent website.
*[https://web.archive.org/web/20080824060507/http://www.trutv.com/library/crime/serial_killers/predators/speck/index_1.html Night of Terror] Crime Library
*{{Find a Grave|7055535}}
*[https://web.archive.org/web/20060927062249/http://www.handwriting.org/main/samples/rspeck.htm Richard Speck] Handwriting sample, dated 1-13-67, by R. Speck saying he endorses the book authored by Dr. Ziporyn.
*[http://www.crimeandjustice.us/forums/lofiversion/index.php?t9041.html &quot;Maybe this symbol of evil found peace&quot;]{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Eulogy by John Whiteside, Chicago Suburban News. Reprint of article written 12/17/91 after Whiteside witnessed the secret dispersal of Speck's ashes. Speck's ashes were disposed of at the burial of the ashes of an unclaimed infant and a John Doe.
*[http://murderpedia.org/male.S/s/speck-richard.htm Murderpedia.org]

{{Authority control}}

{{BD|1941|1991|Speck, Richard}}
[[Kategorya:Mga Amerikanong nahatulan ng pagpatay ng tao]]

{{stub|Tao|Estados Unidos}}</text>
      <sha1>d9unay9zzi8h4u978uv2twnti1nykhj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dalek</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283654</id>
    <revision>
      <id>2213134</id>
      <parentid>2130765</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9744" sha1="gvhwgaulvuqei1hj30kqms7kwh4w80p" xml:space="preserve">{{About|the fictional species}}
[[Talaksan:Dr.WhoDalek.JPG|thumb|upright|right|Ang muling pagdisenyo ng mga Daleks noong 2005]]

Ang mga '''Daleks''' ({{IPAc-en|audio=Mgm_pronunciation_Dalek.ogg|ˈ|d|ɑː|l|ɛ|k|s}} {{Respell|DAH|leks}}) ay isang kathang-isip na [[extraterrestrials sa fiction|extraterrestrial]] na lahi ng [[mutant]] na sadyang inilalarawan sa programa ng [[science fiction telebisyon|science fiction television]] na ''[[Doctor Who]]''. Ang Daleks ay ipinanganak sa pamamagitan ng siyentipiko-manunulat na si [[Terry Nation]] at unang lumitaw sa 1963 ''Doctor Who'' serial ''[[Ang Daleks]]'', sa mga shell na dinisenyo ni [[Raymond Cusick]].

Ang pagguhit ng mga inspirasyon mula sa totoong buhay na halimbawa ng [Nazism|Nazi]], Nation ay naglalarawan ng mga Daleks bilang marahas, walang kalaban at walang hanggan cyborg na dayuhan, na humihiling ng ganap na pag-ayon sa kanilang kalooban,&lt;ref&gt;[https://www.telegraph.co.uk/tv/2015/doctor-who-50-things-you-didnt-know/ The Daleks were based on the Nazis...]&lt;/ref&gt; baluktot sa pananakop ng sansinukob at ng [[pagpatay ng lahi|pagpatay]] ng kanilang nakikita bilang mas mababang karera.

Ang mga ito ang pinakasikat na villains ng palabas at ang kanilang pagbalik sa serye sa mga dekada ay nakakuha ng pansin ng media at ang kanilang madalas na pagkakasunud-sunod upang &quot;Puksain!&quot; ay naging karaniwang paggamit.

==Paglika ng karakter==

==Pagpasok sa kulturang popular==
Bago ang isang taon pagkatapos ng unang paglitaw sa '' Doctor Who '', ang Daleks ay naging popular na sapat upang makilala kahit na sa mga hindi manonood. Sa Disyembre 1964 [[editorial cartoonist]] [[Leslie Gilbert Illingworth]] ay naglathala ng isang kartun sa '' [[Daily Mail]] '' na nakuha na &quot;ANG DEGAULLEK&quot;, na nagtatanghal ng Pangulo ng Pransiya na Charles de Gaulle [[NATO]] pulong bilang isang Dalek na may kilalang ilong de Gaulle.&lt;ref&gt;https://www.cartoons.ac.uk/record/06435&lt;/ref&gt;

==Mga pisikal na katangian==
Sa labas, ang mga Daleks ay katulad ng mga sangkap na [[asin at paminta]]&lt;ref name=Cusick&gt;{{cite book |last=Briggs |first=Asa |authorlink=Asa Briggs |title=The History of Broadcasting in the United Kingdom |year=1995 |volume=vol. 5 |publisher=[[Oxford University Press]] |url=https://books.google.com/?id=0pRGjVGtUvwC&amp;lpg=PP1&amp;dq=isbn%3A019215964X&amp;pg=PA422#v=onepage&amp;q= |accessdate=20 March 2010 |isbn=0-19-215964-X }}&lt;br/&gt;Designer Raymond Cusick said that he got the idea for their appearance &quot;whilst fiddling with a pepperpot&quot; and had them produced in fibreglass, at a cost of less than £250 each.&lt;/ref&gt; na may isang solong mekanikal na eyestalk na naka-mount sa isang rotating simboryo, isang gun mount na naglalaman ng enerhiya na armas (&quot;gunstick&quot; o &quot;[[ray ng kamatayan]]&quot;) na kahawig ng isang itlog na kumusta, at isang telescopic manipulator na braso na kadalasan ay naipupunta ng isang appendage na kahawig ng lababo [[plunger]].

===Mga detalye ng pukyutan===
Ang di-humanoid na hugis ng Dalek ay ginawa ng marami upang mapahusay ang mga nilalang ng mga nilalang.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://mithilareview.com/mukherjee_04_17/|title=Aliens with a Human Face: The Human-like Non-Humans of Doctor Who {{!}} Mithila Review|date=2017-04-11|work=Mithila Review|access-date=2018-05-01|language=en-US}}&lt;/ref&gt; 
Ang kakulangan ng pamilyar na mga punto ng sanggunian ay iba-iba sa kanila mula sa tradisyonal na &quot;[[bug-eyed monster]]&quot; ng science fiction, na kung saan ang '' Doctor Who 'na tagalikha ng [[Newman]] ay nais na maiwasan ang palabas.

====Mga kanilang paggalaw====

====Mga boses at tinig====
Ang paghahatid ng [[staccato|estakato]], malupit na tono, at pagtaas ng pagbabago ng tinig ng Dalek ay naunang binuo ng mga aktor ng boses [[Peter Hawkins]] at [[David Graham (artista)|David Graham]], na mag-iiba ang pitch at bilis ng mga linya ayon sa emosyon na kinakailangan. Ang kanilang mga tinig ay pinoproseso sa elektronikong paraan sa pamamagitan ng [[Brian Hodgson]] sa [[BBC Radiophonic Workshop]].

====Mga konstruksyon====

==Pagbuo ng karakter==

==Kasaysayang piksyunal==
{{Main article|Kasaysayan ng mga Daleks}}

==Silipin din==

==Sanggunian==
{{Reflist}}

==Bibliyograpiya==
{{Refbegin|33em}}
*{{cite book |last=Haining |first=Peter |authorlink=Peter Haining (author)|year=1988 |title=Doctor Who: 25 Glorious Years |url=https://archive.org/details/doctorwhotimetra0000hain |publisher=[[W. H. Allen Ltd|W. H. Allen]] |location=London |isbn=0-318-37661-X}}
*{{cite book |last= Harris |first= Mark |title= The Doctor Who Technical Manual |url= https://archive.org/details/doctorwhotechnic0000harr |publisher=Severn House |date=March 1983 |isbn= 0-7278-2034-6 }}
*{{cite book |last=Howe |first=David J. |authorlink=David J. Howe |title=Doctor Who: A Book of Monsters |year=1997 |publisher=BBC Books |location=London |isbn=0-563-40562-7 }}
*{{cite book |last1=Howe |first1=David J. |last2=Blumberg |first2=Arnold T |title=Howe's Transcendental Toybox|edition=2nd|year=2003|publisher=[[Telos Publishing]]|location=[[Tolworth]], Surrey |isbn=1-903889-56-1}}
*{{cite book |last1=Howe |first1=David J.|last2=Blumberg |first2=Arnold T |title=Howe's Transcendental Toybox: Update No. 2: The Complete Guide to 2004–2005 Doctor Who Merchandise |year=2006 |publisher=Telos Publishing|location=Tolworth, Surrey |isbn=1-84583-012-1}}
*{{cite book |last1=Howe |first1=David J. |last2=Stammers |first2=Mark |title=Doctor Who: Companions |year=1996 |edition=paperback |publisher=Doctor Who Books, an imprint of [[Virgin Books]] |location=London |isbn=0-86369-921-9 }}
*{{cite book |last1=Howe |first1=David J. |last2=Stammers |first2=Mark |last3=Walker |first3=Stephen James |authorlink3=Stephen James Walker |title=Doctor Who: The Sixties |year=1992 |publisher=[[Virgin Publishing]] |edition=paperback |location=London |isbn= 0-86369-707-0 }}
*{{cite book |last1=Howe |first1=David J. |last2=Stammers |first2=Mark |last3=Walker |first3=Stephen James | title=The Handbook: The First Doctor – The William Hartnell Years 1963–1966 |publisher=[[Virgin Books]] |year=1994 |isbn=0-426-20430-1}}
*{{cite book |last1=Howe |first1=David J. |last2=Stammers |first2=Mark |last3=Walker |first3=Stephen James |title=Doctor Who: The Eighties |url=https://archive.org/details/doctorwhohandboo0000davi |year=1996 |edition=paperback |publisher=Doctor Who Books, an imprint of [[Virgin Publishing]] |location=London |isbn=0-7535-0128-7 }}
*{{cite book|last1=Howe |first1=David J. |last2=Walker |first2=Stephen James|title = Doctor Who: The Television Companion|url=https://archive.org/details/doctorwhotelevis0000davi |year =1998|edition=1st|location = London |publisher=BBC Books|isbn=0-563-40588-0 }}
*{{cite book |last1=Howe |first1=David J. |last2=Walker |first2=Stephen James |title=The Television Companion: The Unofficial and Unauthorised Guide to Doctor Who |url=https://archive.org/details/televisioncompan0000howe |year=2004 |edition=2nd |location=Tolworth, Surrey |publisher=Telos Publishing |isbn =1-903889-51-0 }}
*{{cite book |last1=Miles |first1=Lawrence |authorlink1=Lawrence Miles |last2=Wood |first2=Tat |authorlink2=Tat Wood |year = 2006 |title = About Time 1: The Unauthorized Guide to Doctor Who (Seasons 1 to 3) |location = Des Moines, Iowa |publisher=Mad Norwegian Press |isbn = 0-9759446-0-6 }}
*{{cite book |last=Nation |first=Terry |authorlink=Terry Nation |year=1979 |title=Terry Nation's Dalek Special |publisher=[[Target Books]] |location=London |isbn=0-426-20095-0}}
*{{cite book |last=Newman |first=Kim |authorlink=Kim Newman |title=BFI TV Classics: Doctor Who |url=https://archive.org/details/doctorwho0000newm |publisher=[[British Film Institute]] |location=London |year=2005 |isbn=1-84457-090-8}}
*{{cite book|last=Parkin|first=Lance|authorlink=Lance Parkin |title= AHistory: An Unauthorised History of the Doctor Who Universe|url=https://archive.org/details/ahistoryunauthor0000park|year=2006|publisher=Mad Norwegian Press|location=Des Moines, Iowa |isbn=0-9725959-9-6}}
*{{cite book|last=Peel|first=John |authorlink=John Peel (writer) |author2=Terry Nation|title=The Official Doctor Who &amp; the Daleks Book|url=https://archive.org/details/officialdoctorwh0000peel|year=1988|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York |isbn=0-312-02264-6}}
*{{cite book |last=Russell |first=Gary |authorlink=Gary Russell |title=Doctor Who – The Inside Story |url=https://archive.org/details/doctorwhoinsides0000russ |publisher=BBC Books |year=2006 |location=London|isbn=0-563-48649-X}}
*{{cite book |last=Segal |first=Philip |authorlink=Philip Segal |author2=Gary Russell |title=Doctor Who: Regeneration |year=2000 |publisher=[[HarperCollins]] |location=London |isbn=0-00-710591-6}}
*{{cite book |last1=Walker |first1=Stephen James |last2=Howe |first2=David J. |title=Talkback: The Unofficial and Unauthorised Doctor Who Interview Book: Volume One: The Sixties |year=2006 |publisher=Telos Publishing |location=Tolworth, Surrey |isbn=1-84583-006-7}}
{{Refend}}

==Kawing panlabas==
{{Wiktionary|Dalek|Dalek voice}}
{{Commons category|Daleks}}
{{Wikiquote|The_Daleks|The Daleks}}
* {{TardisIndexFile}}
* [http://dalek6388.co.uk/ A history of the dalek props 1963–1988]
* [https://web.archive.org/web/20070126004119/http://www.bbc.co.uk/wales/southeast/halloffame/arts/bill_roberts.shtml How the Daleks were built] – BBC Wales interview with engineer Bill Roberts
* [https://www.behance.net/gallery/52605093/Radio-Times-Daleks-making-the-Cover-of-the-Century The making of the 'Cover of the Century']

[[Kategorya:Daleks| ]]
[[Kategorya:Mga karakter sa Doctor Who]]
[[Kategorya:Mga lahi sa Doctor Who]]
[[Kategorya:Mga mass murderer na pangkaisipan]]
[[Kategorya:Mga karakter sa seryeng pantelebisyong siyensiyang-pangkaisipan]]
[[Kategorya:Mga imperyong galaktiko]]</text>
      <sha1>gvhwgaulvuqei1hj30kqms7kwh4w80p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kapitalismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>286444</id>
    <revision>
      <id>2213189</id>
      <parentid>2176472</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4083" sha1="oic3hs2t3vz4jxy6pjabk3elq8nxzq3" xml:space="preserve">Ang '''kapitalismo''' ay isang [[sistemang pang-ekonomiya]] na batay sa pribadong pagmamay-ari ng mga paraan ng paggawa at ang kinaling operasyon para [[tubo (ekonomika)|tumubo]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=Zimbalist, Sherman and Brown|first=Andrew, Howard J. and Stuart|title=Comparing Economic Systems: A Political-Economic Approach|publisher=Harcourt College Pub|date=Oktubre 1988|isbn=978-0-15-512403-5|pages=6–7|quote=Pure capitalism is defined as a system wherein all of the means of production (physical capital) are privately owned and run by the capitalist class for a profit, while most other people are workers who work for a salary or wage (and who do not own the capital or the product).|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Rosser|first1=Mariana V.|last2=Rosser|first2=J Barkley|title=Comparative Economics in a Transforming World Economy|url=https://archive.org/details/comparativeecono0000ross_v4p7|publisher=MIT Press|date=23 Hulyo 2003|isbn=978-0-262-18234-8|page=[https://archive.org/details/comparativeecono0000ross_v4p7/page/7 7]|quote=In capitalist economies, land and produced means of production (the capital stock) are owned by private individuals or groups of private individuals organized as firms.|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Chris Jenks. ''Core Sociological Dichotomies''. &quot;Capitalism, as a mode of production, is an economic system of manufacture and exchange which is geared toward the production and sale of commodities within a market for profit, where the manufacture of commodities consists of the use of the formally free labor of workers in exchange for a wage to create commodities in which the manufacturer extracts surplus value from the labor of the workers in terms of the difference between the wages paid to the worker and the value of the commodity produced by him/her to generate that profit.&quot; London; Thousand Oaks, CA; New Delhi. Sage. p. 383 (sa Ingles).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://worldcat.org/oclc/1076397003|title=The Challenge of Global Capitalism : The World Economy in the 21st Century|last=author.|first=Gilpin, Robert,|isbn=9780691186474|oclc=1076397003}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga katangian naka-sentro sa kapitalismo ang pribadong pagmamay-ari, pagkaipon ng [[Kapital (ekonomika)|kapital]],  pasahod sa paggawa, boluntaryong pagpapalitan, isang sistema ng [[presyo]], at kompetatibong mga [[merkado]].&lt;ref&gt;Heilbroner, Robert L. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_C000053 &quot;Capitalism&quot;]. Steven N. Durlauf and Lawrence E. Blume, eds. ''The New Palgrave Dictionary of Economics''. 2nd {{abbr|ed.|edition}} (Palgrave Macmillan, 2008) {{DOI|10.1057/9780230226203.0198}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Louis Hyman and Edward E. Baptist (2014). ''[http://books.simonandschuster.com/American-Capitalism/Louis-Hyman/9781476784311 American Capitalism: A Reader].'' Simon &amp; Schuster. {{ISBN|978-1-4767-8431-1}} (sa Ingles).&lt;/ref&gt; Sa isang kapitalistang [[pampamilihang ekonomiya]], ang paggawa ng pasya at [[pamumuhunan]] ay tinutukoy ng bawat may-ari ng yaman, ari-arian o kakayahan ng produksyon sa [[pananalapi]] at [[pamilihan]]g kapital, samanatalang ang [[presyo]] at pamamahagi ng mga kalakal at serbisyo ay pangunahing tinutukoy ng kumpetisyon sa pamilihan ng kalakal at serbisyo.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Gregory and Stuart|first=Paul and Robert|title=The Global Economy and its Economic Systems|publisher= South-Western College Pub|date=28 Pebrero 2013|isbn=978-1-285-05535-0|page=41|quote=Capitalism is characterized by private ownership of the factors of production. Decision making is decentralized and rests with the owners of the factors of production. Their decision making is coordinated by the market, which provides the necessary information. Material incentives are used to motivate participants.|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/capitalism|title=Definition of CAPITALISM|publisher=Merriam-Webster|accessdate=23 Marso 2018|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kaurian:Ekonomiya]]
[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>oic3hs2t3vz4jxy6pjabk3elq8nxzq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sagrada Família</title>
    <ns>0</ns>
    <id>288086</id>
    <revision>
      <id>2213206</id>
      <parentid>2204778</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:44:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59213" sha1="7a2l2cujtv5kod6fan4b2vju4r1kkdz" xml:space="preserve">{{Infobox religious building
|image=Exterior Sagrada Família2.jpg
|caption=Dayag ng Pasyon noong Hulyo 2018
|map_type=
|map_size=
|map_caption=
|location=[[Barcelona]], [[Katalunya]], Espanya
|latitude=
|longitude=
|religious_affiliation=[[Katolisismo]]
|district=[[Roman Catholic Archdiocese of Barcelona|Barcelona]]
|consecration_year=7 Nobyembre 2010
&lt;!-- | status                = Expiatory church --&gt;
|status=[[Basilika menor]]
|functional_status=Aktibo/hindi tapos
|heritage_designation=1969, 1984
|leadership=[[Kanyang Kadakilaan]] [[Juan José Omella|Juan Josep Cardinal Omella]], [[Arsobispo ng Barcelona]]
|website={{URL|https://sagradafamilia.org}}
|architecture=yes
|architect=[[Antoni Gaudí]]
|architecture_type=
|architecture_style=[[Modernisme]]
|general_contractor=Lupon ng Konstruksyon ng Pundasyon ng La Sagrada&lt;ref&gt;[http://www.ccfundacions.cat/fundacions/fundacio-junta-constructora-del-temple-expiatori-de-la-sagrada-familia Fundació junta constructora del Temple Expiatori de la Sagrada Família] Fundacions.cat&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; {{dubious|date=May 2012}}
|facade_direction=Timog-silangan
|groundbreaking={{start date and age|df=yes|1882}}
|year_completed=gawain sa istraktura 2026&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://blog.sagradafamilia.org/en/divulgation/what-are-the-main-milestones-for-the-sagrada-familia-in-the-future/|title=What are the main milestones for the Sagrada Família in the future?|first=Sharon Cunningham|last=says|date=30 October 2017|website=Blog Sagrada Família|access-date=18 Mayo 2019|archive-date=23 Nobiyembre 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201123192148/https://blog.sagradafamilia.org/en/divulgation/what-are-the-main-milestones-for-the-sagrada-familia-in-the-future/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (pagtatantiya noong 2017)&lt;br&gt;
palamuti 2032&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/3052694/100-years-after-breaking-ground-gaudis-la-sagrada-familia-enters-final-stage|title=100 Years After Breaking Ground, Gaudi’s La Sagrada Familia Enters Final Stage|first=Meg|last=Miller|date=26 October 2015|website=Fast Company}}&lt;/ref&gt;|construction_cost=|specifications=yes|capacity=9,000|length={{convert|90|m|-1|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;gimeno&quot;/&gt;
|width={{convert|60|m|-1|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;gimeno&quot;/&gt;
|width_nave={{convert|45|m|-1|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;gimeno&quot;/&gt;
|height_max=
|dome_quantity=
|dome_height_outer=
|dome_height_inner=
|dome_dia_outer=
|dome_dia_inner=
|spire_quantity=18 (8 na itinayo na)
|spire_height={{convert|170|m|-1|abbr=on}} (planado)
|materials=
|building_name=Sagrada Família
}}
Ang '''''Temple Expiatori de la Sagrada Família''''' ([[Wikang Catalan|Catalan]]: &lt;span class=&quot;IPA&quot; title=&quot;Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)&quot;&gt;[[Help:IPA/Catalan|[səɣɾaðə fəmili.ə]]]&lt;/span&gt;; {{Lang-es|Templo Expiatorio de la Sagrada Familia}}; &quot;[[Expiation|Ekspiyasyoning]] Simbahan ng [[Banal na Mag-anak]]&quot;) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Història de la Basilica, 1866–1883: Origens|url=https://sagradafamilia.org/historia-del-temple|work=Fundació Junta Constructora del Temple Expiatori de la Sagrada Família|accessdate=2019-03-23}}&lt;/ref&gt; ay isang malaking di-tapos na simbahang [[Simbahang Katolika Romana|Katolika Romana]] sa [[Lungsod ng Barcelona|Barcelona]], na dinisenyo ng [[Catalan people|Katalanong]] arkitekto na si [[Antoni Gaudí]] (1852-1926). Bahagi ng isang [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] ng [[UNESCO]] ang gawa ni Gaudí sa gusali.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;' Noong Nobyembre 2010, bininyagan ni [[Papa Benedicto XVI]] ang simbahan at ipinahayag ito bilang isang [[Minor basilica|basilika menor]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.zenit.org/article-29981?l=english|title=Pontiff to Proclaim Gaudí's Church a Basilica|accessdate=7 November 2010|archive-date=25 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100925095015/http://www.zenit.org/article-29981?l=english|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://press.catholica.va/news_services/press/vis/dinamiche/b2_en.htm|title=The Pope Consecrates The Church of the Sagrada Familia|accessdate=11 November 2010|archive-date=4 Agosto 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100804032420/http://press.catholica.va/news_services/press/vis/dinamiche/b2_en.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CNSvisit&quot;&gt;{{Cite web|title=Pope to visit Santiago de Compostela, Barcelona in November|url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1000887.htm|accessdate=7 July 2010|archive-date=22 Hulyo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722225009/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1000887.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Noong 1882, nagsimula ang pagtatayo ng Sagrada Família sa ilalim ng arkitekto na si [[Francisco de Paula del Villar]]. Noong 1883, nang nagbitiw si Villar,&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt; naging punong arkitekto si Gaudí, kung saan binabago ang proyekto gamit ang kanyang estilo ng arkitektura at inhenyeriya, na pinagsasama ang mga pormang [[Arkitekturang Gotiko|Gotiko]] at kurbilinyar na [[Art Nouveau]]. Inihandog ni Gaudí ang natirang bahagi ng kanyang buhay sa proyekto, at inilibing siya sa kripta. Sa panahon ng kanyang kamatayan sa edad na 73 noong 1926, nang sinagasaan siya ng isang tram, wala pang isang-kapat na bahagi ng proyekto ang kumpleto.&lt;ref name=&quot;nyt1&quot;/&gt;

Umaasa lamang sa mga pribadong donasyon, dahan-dahang tumuloy ang konstruksyon ng Sagrada Família at naantala noong [[Digmaang Sibil ng Espanya]]. Noong Hulyo 1936, sinunog ng mga rebolusyonaryo ang kripta at pinasukan ang pagawaan, bahagyang nilipol ang mga orihinal na plano, mga guhit, at mga modelong eskayola ni Gaudí, na humantong sa pagtitipon nang 16 na taon ng mga kapiraso ng modelong maestro.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/cities/2015/jun/03/barcelona-sagrada-familia-gaudi-history-cities-cathedral-poor-church-religion|title=Barcelona's Sagrada Família: Gaudí's 'cathedral for the poor' – a history of cities in 50 buildings, day 49|last=Fraser|first=Giles|date=3 June 2015|work=The Guardian|access-date=29 December 2018|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Ipinagpatuloy ang konstruksyon at nagkaroon ng intermitenteng pag-unlad noong dekada 1950. Napabilis ng mga pagsulong sa mga teknolohiya tulad ng [[Computer aided design|disenyong naaasista ng kompyuter]] at kompyuterisadong [[Numerical control|kontrol ng numero]] (Ingles: ''computerized numerical control'' o CNC) ang progreso at konstruksyon pagkalipas ng gituldok noong 2010. Gayunpaman, nananatili ang ilan sa mga pinakamalaking hamon ng proyekto, kabilang ang pagtatayo ng sampu pang taluktok, sumasagisag ang bawat isa sa isang mahalagang [[List of major biblical figures|tauhang bibliya]] sa [[Bagong Tipan]].&lt;ref name=&quot;nyt1&quot;/&gt; Inaasahan na makukumpleto ang gusali sa 2026, ang sentenaryo ng kamatayan ni Gaudí.

May mahabang kasaysayan ang basilika ng paghahati ng opinyon ng mga residente ng Barcelona: sa unang posibilidad na makikipagkumpitensya ito sa [[Katedral ng Barcelona]], sa disenyo ni Gaudí mismo, sa posibilidad na binalewala ang orihinal na disenyo ng mga gawain pagkatapos ng pagkamatay ni Gaudí,&lt;ref name=&quot;nyt3&quot;/&gt; at ang panukala noong 2007 upang bumuo ng lagusan ng koneksyong ''[[AVE|high-speed rail]]'' ng Espanya sa France na maaaring makagambala sa katatagan nito.&lt;ref name=&quot;nyt4&quot;&gt;{{Cite news|title=Warning: Trains Coming. A Masterpiece Is at Risk.|work=The New York Times|first=Victoria|last=Burnett|date=11 June 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11spain.html?scp=20&amp;sq=gaudi%20sagrada%20familia&amp;st=cse}}&lt;/ref&gt; Noong naglalarawan ng Sagrada Família, nagsabi ang kritiko sa sining na si Rainer Zerbst na &quot;marahil imposibleng makahanap ng gusali ng iglesya tulad nito sa buong kasaysayan ng sining&quot;,&lt;ref name=&quot;RZ&quot;&gt;Rainer Zerbst, ''Gaudí&amp;nbsp;– a Life Devoted to Architecture.'', pp. 190–215&lt;/ref&gt; at inilalarawan ito ni [[Paul Goldberger]] bilang &quot;ang pinakakahanga-hangang personal na interpretasyon ng arkitektong Gotika simula noong Gitnang Kapanahunan&quot;.&lt;ref name=&quot;Goldberger&quot;&gt;{{Cite news|title=Barcelona|work=National Geographic|first=Paul|last=Goldberger|date=28 January 1991|url=http://www.nationalgeographic.com/traveler/articles/1003barcelona.html}}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==

=== Sanligan ===
[[Talaksan:Inside_Sagrada_familia_-_panoramio_(1).jpg|left|thumb| Modelo ng kumpletong disenyo]]
Ang Basilika ng Sagrada Família ay inspirasyon ng isang tagabenta ng aklat, Josep Maria Bocabella, tagapagtatag ng ''Asociación Espiritual de Devotos de San José'' (Asosasyong Espirituwal ng mga Deboto ni San Jose).&lt;ref name=&quot;gbc&quot;&gt;The Gaudí &amp; Barcelona Club [http://www.gaudiclub.com/ingles/i_vida/i_sagr.html Sagrada Família]&lt;/ref&gt;

Pagkatapos ng isang pagbisita sa [[Lungsod ng Vaticano|Vaticano]] noong 1872, bumalik si Bocabella mula sa Italya na may balak na bumuo ng simbahang hango sa [[Basilica della Santa Casa|basilika]] sa [[Loreto, Marche|Loreto]].&lt;ref name=&quot;gbc&quot;/&gt; Sinimulan ang kriptang apsis ng simbahan, na pinondohan ng mga donasyon, noong Marso 19, 1882, sa pagdiriwang ng San Jose, na nakabatay sa disenyo ni arkitekto [[Francisco de Paula del Villar y Lozano|Francisco de Paula del Villar]], na nagplano ng isang [[Gothic revival|muling pagsilang ng Gotikong]] simbahan ng karaniwang anyo.&lt;ref name=&quot;gbc&quot; /&gt; Nakumpleto ang kriptang apsis bago ang pagbitay ni Villar noong Marso 18, 1883, nang iniligay si Gaudí bilang responsable sa disenyo nito, na ibinago niya nang husto.&lt;ref name=&quot;gbc&quot; /&gt; Nagsimulang pagtrabahuan ni Antoni Gaudí ang simbahan noong 1883 ngunit hindi hinirang na Direktor ng Arkitekto hanggang 1884.

=== Konstruksyon ===
[[Talaksan:Sagrada_familia_construction_differences.jpg|thumb|Halata ang bagong pagkakantero sa Sagrada Família salungat sa mga mantsa at gasgas ng mga mas lumang seksyon.]]
Sa paksa ng napakatagal na panahon ng konstruksyon, pinaniniwalaang sinabi ni Gaudí na: &quot;Hindi nagmamadali ang aking kliyente.&quot;&lt;ref name=&quot;Time&quot;/&gt; Nang mamatay si Gaudí noong 1926, nasa gitna ng 15 at 25 porsiyentong kumpleto ang basilika.&lt;ref name=&quot;nyt1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nyt2&quot;&gt;{{Cite news|title=ARCHITECTURE: Gaudí's Unfinished Masterpiece Is Virtually Complete|work=The New York Times|first=Valerie|last=Gladstone|date=22 August 2004|url=https://www.nytimes.com/2004/08/22/arts/architecture-gaudi-s-unfinished-masterpiece-is-virtually-complete.html?scp=10&amp;sq=gaudi%20sagrada%20familia&amp;st=cse}}&lt;/ref&gt; Pagkatapos ang kamatayan ni Gaudí, natuloy ang gawain sa ilalim ng direksyon ni [[Domènec Sugrañes i Gras]] hanggang gambalain ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] noong 1936.

Nasira ang mga bahaging hindi natapos ng basilika at mga modelo at pagawaan ni Gaudí sa panahon ng digmaan ng mga [[Anarchist Catalonia|anarkista ng Katalunya]]. Ang kasalukuyang disenyo ay batay sa mga muling ibinuong bersyon ng mga plano na sinunog gayundin sa mga modernong pagbagay. Mula noong 1940, tumuloy sa pagsasagawa ang mga sumusunod na arkitekto: Francesc Quintana, [[Isidre Puig Boada]], Lluís Bonet i Gari, at Francesc Cardoner. Dinisenyo ni [[Carles Buïgas]] ang pananglaw. Naglangkap ang kasalukuyang direktor at anak ni Lluís Bonet, Jordi Bonet i Armengol, ng mga kompyuter sa mga proseso ng disenyo at pagtatayo mula noong dekada 1980. Naglilingkod si [[Mark Burry]] ng Bagong Selanda bilang Ehekutibong Arkitekto at Mananaliksik.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Gaudí code|url=https://www.barcelona-metropolitan.com/features/life-in-barcelona-the-gaud%C3%AD-code/|accessdate=13 February 2019}}&lt;/ref&gt; Pinalamutian ng mga eskultura ni [[J. Busquets]], [[Etsuro Sotoo]] at ang kontrobersiyal na [[Josep Maria Subirachs]] ang mga hindi kapani-paniwalang dayag. Naging punong arkitekto si Jordi Fauli, na galing sa Barcelona, noong 2012.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=A Completion Date for Sagrada Família, Helped by Technology|url=http://www.architectmagazine.com/technology/a-completion-date-for-sagrada-familia-helped-by-technology_o|accessdate=9 November 2015}}&lt;/ref&gt;

Nakumpleto ang kalagitnaang [[Nave|nabeng]] [[Vault (architecture)|bobeda]]  noong 2000 at ang mga pangunahing gawain mula noon ay ang pagtatayo ng [[transept]]ong bobeda at [[Apse|apsis]]. Magmula noong 2006, nakatuon ang trabaho sa istrakturang bumabagtas at sumusuporta sa pangunahing kampanaryo ni [[Hesus|Hesukristo]] pati na rin ang katimugang bakod ng nabeng sentral na magiging ang dayag ng Kaluwalhatian.

Nakikibahagi ang simbahan sa kanyang pagtatayuan kasama ang gusali ng [[Sagrada Família Schools|Paaralang Sagrada Família]], isang paaralan na orihinal na dinisenyo ni Gaudí noong 1909 para sa mga bata ng mga trabahador. Inilipat noong 2002 mula sa silangang sulok ng pagtatayuan patungo sa timugang sulok, may eksibisyon na ang gusali ngayon.{{Fact|date=April 2016}}

&lt;br /&gt;&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;220&quot; heights=&quot;220&quot; mode=&quot;packed-hover&quot; classes=&quot;center&quot; caption=&quot;Mga makasaysayang larawan ng Sagrada Família&quot;&gt;
Talaksan:Baldomer Gili Roig. La Sagrada Família, 1905 Copia moderna del negatiu original de vidre.jpg|1905
Talaksan:La Sagrada Familia en construcción, c. 1915.jpg|1915
Talaksan:ETH-BIB-Barcelona, Sagrada Familia-Tschadseeflug 1930-31-LBS MH02-08-0201.tif|1930. Larawan sa himpapawid ni [[Walter Mittelholzer]], [[ETH-Bibliothek]].
&lt;/gallery&gt;

=== Katayuan ng konstruksyon ===
[[Talaksan:ES-BCN-sagr-fam-mod-01_-_updated.jpg|thumb|Sa modelong ito, ang natitirang mga bahagi na itatayo ay kayumanggi (2023).]]
[[Talaksan:SagradaFamiliaRoof2.jpg|thumb|Itinatayong pundasyon ng kampanaryo ni Kristo (2009).]]
Ipinahayag ng punong arkitekto na si Jordi Fauli noong Oktubre 2015 na  70 porsiyentong kumpleto ang konstruksiyon at nasa ang huling yugto ito ng pagpapatayo ng anim na napakalaking kampanaryo. Inaasahang makumpleto ang mga kampanaryo at ang karamihan sa istraktura ng simbahan sa 2026, ang sentenaryo ng kamatayan ni Gaudí; dapat kumpleto ang mga elementong pandekorasyon sa 2030 o 2032. Nagpopondo ang mga bayarin sa pagpasok ng bisita na 15-20 euro sa taunang badyet ng konstruksyon na 25 milyong euros.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Barcelona's La Sagrada Familia Basilica enters final years of construction|url=http://www.torontosun.com/2015/10/22/barcelonas-la-sagrada-familia-basilica-enters-final-years-of-construction|accessdate=9 November 2015|first=Joseph|last=Wilson}}&lt;/ref&gt;

Ginagamit ang teknolohiya ng [[Computer aided design|disenyong naaasista ng kompyuter]] upang pabilisin ang pagtatayo ng gusali. Nagpapahintulot ang kasalukuyang teknolohiya na hubugin ang bato sa labas ng pagtatayuan sa pamamagitan ng isang ''[[Numerical control|CNC milling]] machine'', samantalang sa ika-20 siglo, inukit ng kamay ang bato.&lt;ref&gt;Daniel, Paul ({{Nowrap|January 2009}}). [http://www.idr-online.com/LinkClick.aspx?fileticket=UJzG5idLJyg%3D&amp;tabid=58&amp;mid=476&amp;language=en-GB Diamond tools help shape the Sagrada Família] {{Webarchive}}(PDF). ''Industrial Diamond Review''. Retrieved 7 July 2010.&lt;/ref&gt;

Noong 2008, itinataguyod ng ilang kilalang mga arkitekto ng Katalunya ang pagtigil ng konstruksyon,&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Fancelli, Agustí|date=4 December 2008|url=http://www.elpais.com/articulo/cultura/parar/Sagrada/Familia/elpepicul/20081204elpepicul_4/Tes|title=¿Por qué no parar la Sagrada Familia?|language=Spanish|accessdate=7 July 2010}} ([https://translate.google.com/translate?u=http%3A//www.elpais.com/articulo/cultura/parar/Sagrada/Familia/elpepicul/20081204elpepicul_4/Tes&amp;hl=en&amp;langpair=auto%7Cen&amp;tbb=1&amp;ie=ISO-8859-1 English tr.])&lt;/ref&gt; upang igalang ang mga orihinal na disenyo ni Gaudí, na kahit na hindi sila puspusan at bahagyang nasira, bahagyang ibinuo muli sa mga nakaraang taon.&lt;ref name=&quot;Burry&quot;&gt;{{Cite book|title=Gaudí Unseen|author=Burry}}&lt;/ref&gt;

Noong 2018, natagpuan ang uri ng bato na kailangan para sa konstruksyon sa isang tibagan sa [[Brinscall]], malapit sa [[Chorley]], [[Inglatera]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lep.co.uk/your-lancashire/chorley/barcelona-s-iconic-basilica-de-la-sagrada-familia-built-with-stone-from-lancashire-1-9145096|date=2 May 2018|accessdate=2 May 2018|author=Megan Titley|publisher=Lancashire Post|title=Barcelona’s iconic Basilica de la Sagrada Familia built with stone from Lancashire}}&lt;/ref&gt; 
[[Talaksan:Sagradafamilia-1.jpg|left|thumb| [[Etsuro Sotoo]], isang Hapones na artista, na nagtatrabaho sa pagawaang dyipsum ]]

=== Lagusang AVE ===
Mula noong 2013, dumadaan ang mga ''[[AVE]] high-speed train'' malapit sa Sagrada Família sa pamamagitan ng isang lagusan na tumatakbo sa ilalim ng sentro ng Barcelona.

Kontrobersyal ang konstruksyon ng lagusan na nagsimula noong Marso 26, 2010. Nagpahayag ang Ministro ng Mga Pampublikong Gawain ng Espanya (''Ministerio de Fomento'') na walang panganib sa simbahan ang proyekto.&lt;ref name=&quot;tbm&quot;&gt;{{Cite news|last=Comorera|title=La tuneladora del AVE perfora ya a cuatro metros de la Sagrada Família|url=http://www.elperiodico.com/es/noticias/barcelona/20101013/sagrada-familia-pasa-primer-test-del-ave/530676.shtml|accessdate=9 November 2010|archive-date=2 Disyembre 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191202161312/https://www.elperiodico.com/es/noticias/barcelona/20101013/sagrada-familia-pasa-primer-test-del-ave/530676.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=ADIF (Administrator of Railway Infrastructures)|title=Madrid&amp;nbsp;– Zaragoza Barcelona&amp;nbsp;– French Border Line Barcelona Sants-Sagrera&amp;nbsp;– high-speed tunnel|url=http://www.adif.es/en_US/infraestructuras/lineas_de_alta_velocidad/madrid_barcelona_frontera_francesa/tunel_sagrera.shtml|accessdate=9 November 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100621024109/http://www.adif.es/en_US/infraestructuras/lineas_de_alta_velocidad/madrid_barcelona_frontera_francesa/tunel_sagrera.shtml|archivedate=21 June 2010}}&lt;/ref&gt; Hindi sumasang-ayon ang mga inhinyero at arkitekto ng Sagrada Família na nagsabi na walang garantiya na hindi makakaapekto ang lagusan sa katatagan ng gusali. Nagsihantong ang Lupon ng Sagrada Família (''Patronat de la Sagrada Família'') at ang asosasyon ng kapitbahayang ''AVE pel Litoral'' (AVE sa May Pampang) ng isang kampanya laban sa rutang ito para sa AVE, nang walang tagumpay.  

Noong Oktubre 2010, naabutan ng [[Tunnel boring machine|makinang pamberna ng lagusan]] ang ilalim ng simbahan sa lokasyon ng pangunahing dayag ng gusali.&lt;ref name=&quot;tbm&quot;/&gt; Pinasinayaan ang serbisyo sa lagusan noong ika-8&amp;nbsp;ng Enero 2013.&lt;ref name=&quot;AVEopen&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.elperiodico.com/es/noticias/sociedad/ave-alcanza-girona-2288906|title=El AVE alcanza Girona|accessdate=8 January 2013|date=8 January 2013|language=Spanish}}&lt;/ref&gt; Gumagamit ang landas sa lagusan ng isang sistema ni [[Edilon Sedra]] kung saan naka-embed ang mga daambakal sa isang igkasing materyales upang patamlayin ang mga sikdo.&lt;ref name=&quot;Periodico_2012-03-11A&quot;&gt;{{Cite news|title=Doble aislante de vibraciones en las obras de Gaudí|url=http://www.elperiodico.com/es/noticias/barcelona/doble-aislante-vibraciones-las-obras-gaudi-1526442|accessdate=12 March 2012|newspaper=El Periódico de Catalunya|date=12 March 2012|language=Spanish}}&lt;/ref&gt; Walang iniulat na pinsala sa Sagrada Família hanggang ngayon.

=== Pagpapabanal ===
Itinakpan ang pangunahing nabe at ang ikinabit na organ sa kalagitnaan ng 2010, para magamit ang hindi pa natapos na gusali para sa mga relihiyosong serbisyo.&lt;ref name=&quot;elpais&quot;&gt;{{Cite web|date=13 March 2009|url=http://www.elpais.com/articulo/cataluna/Sagrada/Familia/abrira/culto/septiembre/2010/elpepuespcat/20090313elpcat_2/Tes|title=La Sagrada Familia se abrirá al culto en septiembre de 2010}} ([https://translate.google.com/translate?u=http%3A//www.elpais.com/articulo/cataluna/Sagrada/Familia/abrira/culto/septiembre/2010/elpepuespcat/20090313elpcat_2/Tes&amp;hl=en&amp;langpair=auto%7Cen&amp;tbb=1&amp;ie=ISO-8859-1 English tr])&lt;/ref&gt; [[Consecration|Kinonsagrahan]] ang simbahan ni Papa [[Papa Benedicto XVI|Benedicto XVI]] noong ika-7&amp;nbsp;ng Nobyembre 2010 sa harap ng kongregasyon ng 6,500 tao.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11705036|title=Pope Benedict consecrates Barcelona's Sagrada Familia|date=7 November 2010}}&lt;/ref&gt; Sinundan ng  karagdagang 50,000 katao ang sa [[Misa]]ng pagpapabanal mula sa labas ng basilika, kung saan mayroong higit sa 100 obispo at 300 pari upang mag-alay ng [[Eukaristiya|Banal na Komunyon]].&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Visita histórica del Papa a Barcelona para dedicar la Sagrada Família|url=http://www.lavanguardia.es/ciudadanos/noticias/20101107/54065744060/visita-historica-del-papa-a-barcelona-para-dedicar-la-sagrada-familia.html|newspaper=La Vanguardia|date=7 November 2010|access-date=18 Mayo 2019|archive-date=6 Disyembre 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206164418/https://www.lavanguardia.com/noticias/20101107/54065744060/visita-historica-del-papa-a-barcelona-para-dedicar-la-sagrada-familia.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Simula sa Hulyo 9, 2017, mayroong isang pandaigdigang masa na ipinagdiriwang sa basilika tuwing Linggo at tuwing mga [[Pistang Pangilin|banal na araw ng obligasyon]], sa alas-9&amp;nbsp;ng umaga, bukas sa publiko (hanggang puno ang simbahan). Paminsan-minsan, ipinagdidiriwang ang Misa sa iba pang mga pagkakataon, kung saan nangangailangan ng imbitasyon ang pagdalo. Kapag naka-iskedyul ang misa, inilalagay ang mga tagubilin upang makakuha ng imbitasyon sa websayt ng basilika. Bilang karagdagan, maaaring manalangin ang mga bisita sa kapilya ng Banal na Sakramento at Pagsisisi.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sagradafamilia.org/en/worship-at-the-basilica/|title=Worship at the Basilica}}&lt;/ref&gt;

=== Sunog ===
Noong ika-19&amp;nbsp;ng Abril 2011, nagpasimuno ang isang [[Arson|manununong]] ng isang maliit na apoy sa [[Sacristy|sakristiya]] na nagpahintulot sa ebakwasyon ng mga turista at trabahador;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thestar.com/news/world/article/976956--fire-in-barcelona-church-sees-tourists-evacuated?bn=1|location=Toronto|work=The Star|first=Daniel|last=Woolls|title=Fire in Barcelona church sees tourists evacuated|date=19 April 2011}}&lt;/ref&gt; nasira ang sakristiya, at tumagal nang 45 minuto bago mapigilan ang apoy.&lt;ref name=&quot;tel&quot;&gt;[s.n.] (19 April 2011). [https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/8461262/Fire-by-suspected-arsonist-at-Sagrada-Familia.html Fire by suspected arsonist at Sagrada Familia]. ''The Telegraph''. Accessed September 2013.&lt;/ref&gt;

== Disenyo ==
[[Talaksan:Σαγράδα_Φαμίλια_2941.jpg|right|thumb| Silangang tanawin, kasama ang dayag ng Natibidad (2017)]]
Inihahalintulad ang estilo ng la Sagrada Família sa mga iba't ibang estilo tulad ng [[Spanish Gothic architecture|Huling Gotika Espanyol]], [[Catalan Modernism|Modernismong Katalano]] at [[Art Nouveau]] o Catalan [[Noucentisme]]. Habang nasa loob ng panahon ng Art Nouveau ang Sagrada Família, ipinunto ni [[Nikolaus Pevsner]] kasama ni [[Charles Rennie Mackintosh]] sa [[Glasgow]] na dinala ni Gaudí ang estilo ng Art Nouveau sa ibayo ng karaniwang aplikasyon nito bilang palamuti sa labas.&lt;ref name=&quot;Pevsner&quot;&gt;[[Nikolaus Pevsner]], ''An Outline of European Architecture'', Penguin Books, (1963), pp. 394–5&lt;/ref&gt;

=== Plano ===
Habang hindi kailanman sinadya maging [[katedral]] (luklukan ng isang obispo), pinlano ang Sagrada Família sa simula pa lamang na maging isang katedral na may laki ng gusali.{{Fact|date=August 2017}}  May malinaw na kaugnayan ang plano nito sa mga mas maagang katedral Espanyol tulad ng [[Burgos Cathedral|Katedral ng Burgos]], [[León Cathedral|Katedral ng León]] at [[Seville Cathedral|Katedral ng Seville]]. Katulad sa mga Katalanong at maraming iba pang Europeong Gotikang katedral, maikli ang Sagrada Família kung ihahambing sa lapad nito, at may mga napakakumplikadong bahagi, kinabibilangan ng magkapares na pasilyo, isang [[ambulatory]]o na may [[chevet]] ng pitong kapilyang [[apsidal]], maraming mga kampanaryo at tatlong lagusan, kakaiba ang bawat isa  sa istraktura pati na rin sa dekorasyon.{{Fact|date=August 2017}}   Sa Espanya kung saan karaniwang napapalibutan ang mga katedral ng maraming kapilya at eklesiyastikong gusali, may isang hindi karaniwang tampok ang plano ng simbahan: isang daanan o [[Cloister|klaustro]] na may bubong na bumubuo ng parihabang pumapaligid sa simbahan at dumadaan sa [[Narthex|narteks]] ng bawat isa sa tatlong mga lagusan nito. Maliban sa kakaibhang ito, halos hindi ipinapahiwatig ng plano, na naimpluwensiyahan sa kripta ni Villar, ang pagiging kumplikado ng disenyo ni Gaudí o sa mga paglihis nito mula sa tradisyunal na arkitektong iglesia.{{Fact|date=August 2017}} Walang eksaktong [[anggulong rekto]] na makikita sa loob o labas ng simbahan, at kaunti lamang ang tuwid na linya sa disenyo.{{fact}}

=== Mga taluktok ===
Sa orihinal na disenyo ni Gaudi, kailangan ng labing-walong taluktok na kumakatawan nang pataasan sa tangkad ng [[Apostol|Labindalawang Apostol]],&lt;ref&gt;Note: the two Apostles who are also Evangelists are left out and replaced by St. [[Paul the Apostle|Paul]] and also St. [[Barnabas]].&lt;/ref&gt; ang [[Maria|Birheng Maria]], ang [[Four Evangelists|apat na Ebanghelista]] at, pinakamataas sa lahat, si Hesukristo. Magmula noong 2010, walo ang nakatayong taluktok, katumbas ng apat na apostol sa dayag ng Natibidad at apat na apostol sa dayag ng Pasyon.

Ayon sa &quot;''Works Report''&quot; noong 2005 sa opisyal na websayt ng proyekto, ipinapahiwatig ng mga guhit na nilagdaan ni Gaudí na kamakailang natagpuan sa Arkibong Munisipal na ang katunayan na hindi ipinlanong maging mas maikli ang taluktok ng Birhen Gaudí kaysa sa mga taluktok ng ebanghelista. Susunod ang tangkad ng taluktok sa intensyon ni Gaudí, na aasikasuhin ang kasalukuyang pundasyon ayon sa ulat.{{Fact|date=August 2017}}

Mapapatungan ang mga taluktok ng mga Ebanghelista  ng mga eskultura ng kanilang mga tradisyonal na simbolo: isang torong may pakpak ([[Lucas ang Ebanghelista|San Lucas]]), isang taong may pakpak ([[Mateo ang Ebanghelista|San Mateo]]), isang agila ([[Juan ang Alagad|San Juan]]), at isang may pakpak na leon ([[Marcos ang Ebanghelista|San Marcos]]). Dapat papatungan ang kalagitnaang taluktok ni Hesukristo ng isang higanteng [[Christian cross|krus]]; ang kabuuang taas nito (170 metro (560&amp;nbsp;ft)) ay isang metrong mas mababa kaysa sa burol ng [[Montjuïc]] sa Barcelona dahil pinaniwalaan ni Gaudí na hindi dapat malampasan ng kanyang paglikha ang likha ng Diyos. Pinatungan ang mas mababang mga taluktok ng ostiya na may mga kalo ng trigo at kalis na may mga tangkay ng ubas, na kumakatawan sa [[Eukaristiya]].{{citation needed|date=August 2017}}     Inaatasan ng plano ang pagkakaroon ng mga pantubong kampanilya sa loob ng mga taluktok, na hinimok ng lakas ng hangin, at nagdadala pababa ng tunog sa loob ng simbahan. Gumawa si Gaudí ng mga araling pang-akustiko upang makamit ang mga naangkop na resulta ng tunog sa loob ng templo.&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Álvaro Muñoz|first1=Mari Carmen|last2=Llop i Bayo|first2=Francesc|title=Tubular bell|url=http://www.campaners.com/php/catedral.php?numer=2043|accessdate=16 November 2018|archive-date=22 Pebrero 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222220033/http://campaners.com/php/catedral.php?numer=2043|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, isa lamang ang kampanilya sa lugar.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Inventario de campanas de las Catedrales de España|url=http://www.campaners.com/php/cat_campanes1.php?numer=2043|accessdate=16 November 2018|archive-date=30 Agosto 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830165902/http://www.campaners.com/php/cat_campanes1.php?numer=2043|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Pagkumpleto ng mga taluktok, magiging [[List of tallest church buildings|pinakamataas na simbahan sa mundo]] ang Sagrada Família.{{Fact|date=August 2017}}

=== Mga dayag ===
[[Talaksan:TTTT6.JPG|right|thumb| Ang dayag ng Natibidad]]
Magkakaroon ang simbahan ng tatlong magagandang dayag: ang Dayag ng [[Nativity of Jesus|Natibidad]] sa silangan, ang Dayag ng [[Pasyon (Kristiyanismo)|Pasyon]] sa kanluran, at ang Dayag ng [[Luwalhati (sa pananampalataya)|Luwalhati]] sa timog (hindi pa nakukumpleto). Itinayo ang dayag ng Natibidad bago huminto ang trabaho noong 1935 at nagpapakita ng pinakadirektang impluwensya ni Gaudí. Itinayo ang dayag ng Pasyon  alinsunod sa disenyo na nilikha ni Gaudí noong 1917. Nagsimula ang konstruksiyon noong 1954, at natapos ang mga kampanaryo na binuo sa ibabaw ng tambilugang plano noong 1976. Kapansin-pansin ito dahil sa kanyang mga ekstrang, yayat, pinarusahang tauhan, kabilang ang mga dayupay na pigura ni Kristo na pinahagupit sa poste at si Kristo sa [[Christian cross|Krus]]. Ang mga kontrobersyal na disenyo ay gawain ni [[Josep Maria Subirachs]]. Ang Dayag ng Luwalhati, kung saan nagsimula ang konstruksiyonnoong 2002, ang magiging pinakamalaki at pinakadakila sa tatlo at kakatawan ang asensyon ng isang tao sa Diyos. Ipapakita rin nito ang iba't ibang eksena tulad ng Impyerno, Purgatoryo, at isasama ang mga elemento tulad ng [[Pitong mga kasalanang nakamamatay]] at ang [[Seven heavenly virtues|Pitong makalangit na birtud]].

==== Dayag ng Natibidad ====
[[Talaksan:Die_Geburtsfassade_der_Sagrada_Familia_im_Detail.jpg|thumb|Iskultura ng koro ng mga batang anghel]]
Itinayo mula 1894 hanggang 1930, ang dayag ng Natibidad ay ang unang nakumpletong dayag. Nakatuon sa pagsilang ni Hesus, pinalamutian ito ng mga eksena na nakapagpapaalaala sa mga elemento ng buhay. Tipikal sa estilong naturalistiko ni Gaudí, gayak na inayos ang mga eskultura at pinalamutian ng mga eksena at mga larawan mula sa kalikasan, bawat simbolo sa panariling paraan. Halimbawa, pinaghihiwalay ang tatlong portiko ng dalawang malalaking haligi, at sa base ng bawat isa ay may pagong o pawikan (kumatawan sa lupa at dagat ayon sa pagkabanggit; bawat isa ay simbolo ng oras bilang isang bagay na hindi nagbago at hindi mababago) . Kabaligtaran ng mga pigura ng mga pagong at kanilang simbolismo, matatagpuan ang dalawang hunyango sa magkabilang panig ng dayag na sumasagisag ng pagbabago.

Nakaharap ang dayag sa sumisikat na araw sa hilagang-silangan, isang simbolo para sa kapanganakan ni Kristo. Nahahati ito sa tatlong portiko, ang bawat isa ay kumakatawan sa isang teolohikal na birtud (Pag-asa, Pananampalataya at Kawanggawa). Tumitindig ang [[Tree of Life|Puno ng Kabuhayan]] sa itaas ng pintuan ni Hesus sa portiko ng Kawanggawa. Kinukumpleto ng apat na kampanaryo ang dayag at dedikado ang bawat isa sa isang Santo ([[San Matias|Matias]], [[Barnabas]], [[Hudas ang Alagad]], at [[Simon ang Cananeo]]).

Sa simula, binalak ni Gaudí na maging [[Polychrome|polikrom]] ng dayag na ito, bawat [[Archivolt|artsibolta]] pipinturahan ng iba't ibang kulay. Nais niyang mapinturahan ang bawat estatwa at pigura. Sa ganitong paraan, magmumukang masigla ang mga piguro ng mga tao katulad ng mga pigura ng mga halaman at hayop.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Bergós i Massó|first=Joan|title=Gaudí, l'home i l'obra|url=https://archive.org/details/gaudilhomeilobra0000berg|year=1999|publisher=Ed. Lunwerg|place=Barcelona|isbn=84-7782-617-X|page=[https://archive.org/details/gaudilhomeilobra0000berg/page/40 40]}}&lt;/ref&gt;

Pinili ni Gaudí ang dayag na ito upang sagisagin ang istruktura at dekorasyon ng buong simbahan. Alam niya na hindi niya matatapos ang simbahan at na kailangan niyang magtakda ng artistikong at arkitektural na halimbawa para sundan ng iba. Nagpasiya rin siya na simulan ang konstruksiyon sa dayag na ito at para maging, sa kanyang opinyon, ang pinakakaakit-akit at mapupuntahan ng publiko. Naniwala siya na kung sinimulan niya ang konstruksiyon sa Dayag ng Pasyon, na matigas at hubad (tila buto), bago ang Dayag ng Natibidad, maaalis ang mga tao sa paningin nito.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Barral i Altet|first=Xavier|title=Art de Catalunya. Arquitectura religiosa moderna i contemporània|year=1999|publisher=L'isard|place=Barcelona|isbn=84-89931-14-3|page=218}}&lt;/ref&gt; Nawasak ang ilan sa mga bantayog noong 1936 sa panahon ng Digmaang Sibil ng Espanya, at naitayo muli ng manlilikhang Hapones na si [[Etsuro Sotoo]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=First door of the Nativity Façade of the Sagrada Família has now been fitted|last=Sendra|first=Enric}}&lt;/ref&gt;

==== Dayag ng Pasyon ====
[[Talaksan:SF_-_Passió_2018-m.jpg|right|thumb| Dayag ng Pasyon ng Sagrada Família noong 2018]]
Salungat sa napakadekoratibong Dayag ng Natibidad, ang Dayag ng Pasyon ay mabagsik, payak, at simple, na may sapat na batong hubad, at inukit ng mga malupit at tuwid na linyang magkatulad sa buto ng isang kalansay. Nakatuon sa [[Pasyon (Kristiyanismo)|Pasyon]] ni Kristo, ang paghihirap ni Hesus noong [[Pagpako sa krus|ipinako sa krus]], sinadyang ilarawan ng dayag ang mga kasalanan ng tao. Nagsimula ang konstruksyon noong 1954, kasunod ng mga guhit at mga tagubilin na iniwan ni Gaudí para sa mga arkitekto at iskultor ng hinaharap. Natapos ang mga kampanaryo noong 1976, at noong 1987 nagsimulang magtrabaho ang pangkat ng mga iskultor, na pinangasiwaan ni [[Josep Maria Subirachs]], sa panlililok sa iba't ibang mga eksena at mga detalye ng dayag. Sila ay naglayong magbigay ng isang matibay, anggular na anyo upang pukawin ang isang dramatikong epekto. Nilayon ni Gaudí na maging kinatatakutan ang dayag sa tagamasid. Gusto niyang &quot;masira&quot; ang mga arko at &quot;mahiwa&quot; na mga haligi, at gamitin ang epekto ng [[chiaroscuro]] (aninong kulimlim at anggular na sinalungat sa malupit at maigting na liwanag) upang higit pang ipakita ang kalubhaan at brutalidad ng sakripisyo ni Kristo.

Nakaharap sa paglubog ng araw, nagpapahiwatig at sinasagisag ng kamatayan ni Kristo, sinusuportahan ang Dayag ng Pasyon ng anim na malalaki at nakatagilid na haligi na dinisenyo upang makahawig sa mga puno ng [[Sequoia (genus)|Sequoia]]. Sa itaas noon, may isang tagilong [[pediment]]o na binubuo ng labing walong haligi na hugis-buto na humahantong sa isang malaking krus na may koronang tinik. Ang bawat isa sa apat na kampanaryo ay dedikado sa isang apostol ([[Santiago, anak ni Zebedeo|Santiago]], [[Tomas ang Alagad|Tomas]], [[Felipe ang Alagad|Felipe]], at [[Bartolome ang Alagad|Bartolome]]) at, tulad ng Dayag ng Natibidad, mayroong tatlong portiko, kumakatawan ang bawat isa sa mga teolohikal na birtud, bagaman sa isang magkaibang pananaw.

Maaaring hatiin ang mga eksena na napait sa dayag sa tatlong antas, na umaakyat sa anyong ''S'' at muling nabubuo ang daan ng Krus ([[Daan ng Krus|Via Crucis]] ni Kristo).&lt;ref name=&quot;gimeno&quot;&gt;{{Cite book|last=Gómez Gimeno|first=María José|title=La Sagrada Família|year=2006|publisher=Mundo Flip Ediciones|isbn=84-933983-4-9|pages=86–87}}&lt;/ref&gt; Naglalarawan ang pinakamababang antas ng mga eksena mula sa huling gabi ni Hesus bago ang pagpapako sa krus, kabilang ang [[Huling Hapunan]], [[Kiss of Judas|Halik ni Hudas]], ''[[Ecce homo]]'', at ang [[Sanhedrin trial of Jesus|Sanhedrinong paglilitis ni Hesus]]. Naglalarawan ang gitnang antas ng Kalbaryo, o Golgota, ni Kristo, at kabilang [[The Three Marys|ang Tatlong Maria]], San [[Longinus|Lonhino]], [[Santa Veronica]], at isang [[Hollow-face illusion|ilusyong guwang-mukha]] ni Kristo sa [[Veil of Veronica|Belo ni Veronica]]. Sa ikatlo at pangwakas na antas, makikita ang Kamatayan, Paglilibing at ang [[Resurrection of Christ|Pagkabuhay Muli ni Kristo]]. Kumakatawan ang isang tansong pigura na nakatayo sa isang tulay na kumokonekta sa mga kampanaryo ni San Bartolome at San Tomas sa [[Ascension of Jesus|Pag-akyat ni Hesus]].&lt;ref&gt;{{Cite news|title=La Sagrada Familia abrirá al culto en 2008, según sus responsables|publisher=Mundinteractivos, SA}} ([https://translate.google.com/translate?u=http%3A//www.elmundo.es/elmundo/2005/06/02/cultura/1117725182.html&amp;hl=en&amp;langpair=auto%7Cen&amp;tbb=1&amp;ie=ISO-8859-1 English tr.])&lt;/ref&gt;

Mayroong isang [[Magic square|mahiwagang parisukat]] ang dayag batay sa&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.sagradafamilia.org/en/divulgation/the-magic-square-the-passion-facade-keys-to-understanding-it/|title=The magic square on the Passion façade: keys to understanding it|author=&lt;!--Not stated--&gt;|date=7 February 2018|publisher=|access-date=7 December 2018|quote=|archive-date=11 Nobiyembre 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111201757/https://blog.sagradafamilia.org/en/divulgation/the-magic-square-the-passion-facade-keys-to-understanding-it/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; mahiwagang parisukat sa [[Melencolia I]] na inilimbag noong 1514. Pinaikot ang parisukat at binawasan ng isa ang mga bilang sa bawat hilera at tudling kaya nagdaragdag sa 33 ang mga hilera at tudling sa halip ng karaniwang 34 para sa mahiwagang parisukat na 4x4.

==== Dayag ng Luwalhati ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Talaksan:Sagradafamilia-model.jpg|Modelo ng nakumpletong Templo; nasa harapan ang Dayag ng Luwalhati.
Talaksan:Maqueta de sagrada familia-1.jpg|Modelong nagpapakita ng ninais na pasukan ni Gaudí.
Talaksan:ES-BCN-sagr-fam-mod-02.jpg|Ang saligang modelo, na nagpapakita ng Carrer de Mallorca sa ilalim ng lupa.
Talaksan:Segrada Familia 2016-394.jpg|Ang itinatayong Dayag ng Luwalhati (sa 2016).
Talaksan:019 Sagrada Família, interior, façana de la Glòria.jpg|Ang Dayag ng Luwalhati mula sa loob.
&lt;/gallery&gt; Ang Dayag ng Luwalhati ang pinakamalaking at pinakakapansin-pansin ng mga dayag, kung saan nagsimula ang konstruksyon noong 2002. Ito ang pangunahing dayag at mabibigay ng daan papunta sa kalagitnaang [[Nave|nabe]]. Dedikado sa Makalangit na Luwalhati ni Hesus, kumakatawan ito sa landas sa Diyos: Kamatayan, Huling Paghuhukom, at Kaluwalhatian, habang nakalaan ang [[Impiyerno]] para sa mga taong lumihis mula sa kalooban ng Diyos. Alam na hindi niya maabutan ang pagkumpleto ng dayag, gumawa si Gaudí ng modelo na binuwag noong 1936 na naging batay ang orihinal na mga kaputol sa paglikha ng disenyo para sa dayag. Maaaring mangailangan ang pagkumpleto ng dayag ng bahagyang pagwawasak ng bloke sa mga gusaling katapat ng Carrer de Mallorca.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.barcelonas.com/future-of-la-sagrada-familia.html|title=The Future of La Sagrada Família - Urban Plans With 2026 In Mind}}&lt;/ref&gt;

Upang maabutan ang Portiko ng Luwalahati, hahantong ang malaking hagdana sa ibabaw ng daanan sa ilalim ng lupa na itinayo sa ibabaw ng Carrer de Mallorca na may dekorasyon na kumakatawan sa Impiyerno at bisyo. Sa iba pang mga proyekto kailangang pumunta sa ilalim ng lupa ang Carrer de Mallorca.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gaudiallgaudi.com/sagrada-familia-glory-facade/|title=Sagrada Familia – The Glory Facade|first=Art Nouveau|last=Lover|date=28 March 2019|access-date=18 Mayo 2019|archive-date=24 Abril 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424203354/http://www.gaudiallgaudi.com/sagrada-familia-glory-facade/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Palalamutihan ito ng mga demonyo, idolo, huwad na mga diyos, erehya, at pamimintas, atbp. Ipapakita rin ang purgatoryo at kamatayan, gagamit ang ikalawa ng mga libingan sa lupa. Magkakaroon ang portiko ng pitong malalaking haligi na dedikado sa mga [[Gifts of the Holy Spirit|kaloob ng Banal na Espiritu]]. Sa base ng mga haligi ay magkakaroon ng mga representasyon ng [[Pitong mga kasalanang nakamamatay|Pitong mga Kasalanang Nakamamatay]], at sa tuktok, ang [[Seven Heavenly Virtues|Pitong Birtud]].

* '''Mga kaloob''': karunungan, pagkakaunawaan, payuhan, katatagan ng loob, kaalaman, kabanalan at takot sa Panginoon. 
* '''Mga kasalanan''' : kasakiman, kalibugan, kayabangan, katakawan, katamaran, galit, inggit. 
* '''Mga birtud''': kabaitan, kasipagan, katiyagaan, kawanggawa, pagtitimpi, kapakumbabaan, kalinisang-puri.

[[Talaksan:Puerta_Gloria.jpg|right|thumb| Pinto ng Eukaristiya ng Dayag ng Luwalhati na nagpapakita sa ilalim ng &quot;A...G&quot; para kay Antoni Gaudí]]
Magkakaroon ang dayag na ito ng limang pinto na tutugma sa limang nabe ng templo, na may tatlong pasukan ang kalagitnaang pinto na magbibigay sa Dayag ng Luwalhati ng kabuuang pitong pinto na kumakatawan sa mga sakramento:

* [[Bautismo|Binyag]] 
* [[Confirmation|Kumpil]] 
* [[Eukaristiya]] 
* [[Penance|Kumpisal]] 
* [[Holy orders|Banal na Orden]] 
* [[Pag-aasawa|Kasal]] 
* [[Unction of the sick|Pagpapahid ng Banal na Langis]]

Noong Setyembre 2008, kinabit ang mga pinto ng Dayag ng Luwalhati ni Subirachs. Nakintal ang [[Ama Namin]], nakakintal sa mga gitnang pinto ang mga salitang &quot;Bigyan Mo kami ngayon ng aming kakanin sa araw-araw&quot; sa limampung iba't ibang wika. Ang mga hawakan ng pinto ay ang mga titik na &quot;A&quot; at &quot;G&quot; na bumubuo ng inisyal ni Antoni Gaudí sa loob ng parirala na &quot;Huwag Mo kaming ipahintulot sa tukso&quot;.

=== Panloob ===
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;210&quot; heights=&quot;210&quot; mode=&quot;packed-hover&quot; classes=&quot;center&quot; caption=&quot;Panloob ng Sagrada Família&quot;&gt;
Talaksan:Sagrada Família interior north east.jpg|Nakatayo sa transepto at tumitingin pahilagang-silangan (2011)
Talaksan:Sagrada Familia nave roof detail.jpg|Detalye ng bubong sa nabe. Dinesenyo ni Gaudí ang mga haligi para [[Biomimicry|sumalamin sa mga puno at sangay]].&lt;ref&gt;Zerb, p.30&lt;/ref&gt;
Talaksan:Sagrada Familia March 2015-18a.jpg
Talaksan:La Sagrada Familia, Barcelona, Spain - panoramio (2).jpg
Talaksan:Sagrada Família, Columns.jpg
&lt;/gallery&gt; Ang plano ng simbahan ay isang Lating krus na may limang pasilyo. Umaabot ng 45 metro (148 talampakan) ang bobeda ng nabeng sentral habang maabot ng 30 metro (98 talampakan) ang mga bobeda ng nabe sa gilid. May tatlong pasilyo ang transepto. Nasa isang 7.5 {{Spaces}} metro (25&amp;nbsp;ft) parilya ang mga haligi. Gayunpaman, hindi sumusunod sa grid ang mga haligi ng [[Apse|apsis]] na nakasandal sa pundasyon ni del Villar, kaya nangangailangan ng isang seksyon ng mga haligi ng ambulatoryo sa paglipat ng parilya kaya nagkakaroon ng isang huwaran ng sapatos-bakal ng kabayo sa pagkakaayos ng mga haligi. Nakasalalay ang bagtas sa apat na gitnang haligi ng porpiri na sumusuporta sa isang dakilang hiperboloyde na napapalibutan ng dalawang ruweda ng labindalawang hiperboloyde (kasalukuyang isinasagawa). Umaabot ng 60 metro (200&amp;nbsp;ft) ang kalagitnaang bobeda. Nalilimitahan ang apsis ng isang hiperboloydeng bobeda na umaabot ng 75 metro (246 talampakan). Nilayon ni Gaudí na makita ng isang bisitang nakatayo sa pangunahing pasukan ang mga bobeda ng nabe, bagtas, at apsis; kaya ang aregladong pagtaas sa bobedang atiko.

May mga puwang sa sahig ng apsis na nagbibigay ng tanawin ng kripta sa ibaba.

Isang natatanging disenyo ng Gaudí ang mga haligi ng panloob. Bukod sa pagsasangay upang suportahan ang kanilang kargada, resulta ang kanilang mga mukha na patuloy na nagbabago ng sagandaan ng iba't ibang mga heometrikong hugis. Ang pinakasimpleng halimbawa ay ang isang pundasyong parisukat na nagiging walsiha habang tumataas ang haligi, pagkatapos nagiging hugis na may labing-anim na panig, at sa huli sa isang bilog. Resulta ang epektong ito ng isang tatlong-dimensyonal na interseksyon ng mga haliging helikoydal (halimbawa, isang parisukat na haliging kawing-krus na binabaluktot pakanan at isang katulad na pagbabaluktot pakaliwa).

Sa kabuuan, wala patag sa mga mukhang panloob; komprehensibo at matingkad ang mga dekorasyon na binubuo sa malaking bahagi ng mga abstraktong hugis na pinagsama ang makinis na mga kurba at matalim na tulis. Kahit na ang mga detalyadong gawin tulad ng mga bakal na rehas para sa mga balkonahe at hagdan ay puno ng makurbang palamuti.

==== Organo ====
Noong 2010, kinabit ang isang [[Organo (musika)|organo]] sa tsansel ng Blancafort Orgueners de Montserrat, mga tagabuo ng organo. Ang instrumento ay mayroong 26 hinto (1,492 na tubo) sa dalawang manwal at isang pedalera.

Upang daigin ang mga kakaibang akustikong hamon na ipinapaharap ng arkitektura ng simbahan at malawak na sukat, maraming karagdagang mga organo ang maikakabit sa iba't ibang mga lugar sa loob ng gusali. Maaaring tugtugin nang hiwalay ang mga instrumentong ito (mula sa kani-kanilang sariling mga konsol) at sabay-sabay (mula sa isang nag-iisang ''mobile console'') na nagbibigay ng organ ng ilang 8000 na tubo kapag nakumpleto.&lt;ref&gt;Blancafort Orgueners de Montserrat, [http://www.orguesblancafort.com/PRO-CAT.pdf] {{Webarchive}} {{in lang|ca}}&lt;/ref&gt;

=== Mga detalyeng heometriko ===
[[Talaksan:AlphaOmega.jpg|thumb| Pag-ukit ng [[Alpha and Omega|Alpha at Omega]] sa harapan ng Sagrada Família ]]
Nakoronahan ang mga kampanaryo sa Dayag ng Natibidad ng mga [[Mathematics and art|heometrikong hugis]] na nakapagpapaalaala sa [[Kubismo]] (natapos sila noong 1930), at kontemporaryo ang masalimuot na palamuti  sa estilo ng [[Art Nouveau]], ngunit nahugot ang natatanging estilo ni Gaudí sa kalikasan, hindi ibang manlilikha o arkitekto, at salungat sa pagkakategorya.

Ginamit ng Gaudí ang mga [[Hyperboloid structure|hiperbolodyang istraktura]] sa mga huling disenyo ng Sagrada Família (mas halata pagkatapos ng 1914), gayunpaman mayroong ilang mga lugar sa dayag ng natibidad—isang disenyong hindi katumbas ng disenyo ng [[Ruled surface|regladang kalatagan]] ni Gaudí—kung saan lumalabas ang mga [[Hyperboloid|hiperbolodya]]. Marami ang halimbawa sa paligid ng tanawin na may pelikano (kabilang ang bakol na hawak ng isa sa mga pigura). May isang hiperbolodya na nagdaragdag ng katatagang istruktural sa puno ng sipres (sa pamamagitan ng pagkonekta nito sa tulay). At sa wakas, tinatakpan ang mga taluktok ng &quot;mitra ng obispo&quot; ng mga hiperbolodyang istruktura.&lt;ref name=&quot;BDM&quot;&gt;{{Cite journal|first1=M. C.|last1=Burry|first2=J. R.|last2=Burry|first3=G. M.|last3=Dunlop|first4=A.|last4=Maher|title=Drawing Together Euclidean and Topological Threads|url=http://www.business.otago.ac.nz/SIRC05/conferences/2001/05_burry.pdf|year=2001|publisher=The 13th Annual Colloquium of the Spatial Information Research Centre, University of Otago, Dunedin, New Zealand|accessdate=5 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080625010337/http://www.business.otago.ac.nz/SIRC05/conferences/2001/05_burry.pdf|archivedate=25 June 2008}} The paper explores the assemblies of second order hyperbolic surfaces as they are used throughout the design composition of the Sagrada Família Church building.&lt;/ref&gt; Sa kanyang mga huling disenyo, kitang-kita ang mga regladang kalatagan sa mga bobeda at bintana ng nabe at mga bintana at kalatagan ng Dayag ng Pasyon.

=== Simbolismo ===
[[Talaksan:SagradaFamiliaSanctus.jpg|thumb| Detalye ng isang kampanaryo ng Dayag ng Pasyon na pinalamutian ng salitang [[Sanctus]] ]]
Kinabibilangan sa mga tema sa buong palamuti ang mga salita mula sa liturhiya. Pinalamutian ang mga kampanaryo ng mga salita tulad ng &quot;Hosanna&quot;, &quot;Excelsis&quot;, at &quot;Sanctus&quot;; isinalin sa mga dakilang pintuan ng Dayag ng Pasyon ang mga sipi ng [[Pasyon (Kristiyanismo)|Pasyon ni Hesus]] mula sa Bagong Tipan sa iba't ibang wika, pangunahin sa [[Wikang Catalan|Katalan]]; at ang Dayag ng Luwalhati ay palalamutian ng mga salita mula sa [[Sumasampalataya Ako|Kredong Apostoliko]], habang isinalin sa pangunahing pinto nito ang buong [[Ama Namin]] sa Katalan na napapalibutan ng maraming baryasyon ng &quot;Bigyan Mo kami ngayon ng aming kakanin sa araw-araw&quot; sa iba pang mga wika. Sumasagisag ang tatlong pasukan sa tatlong mga birtud: Pananampalataya, Pag-asa at Pag-ibig. Dedikado rin ang bawat isa sa kanila sa isang bahagi ng buhay ni Kristo. Nakatuon ang Dayag ng Natibidad sa kanyang kapanganakan; Mayroon din itong puno ng sipres na sumasagisag sa puno ng buhay. Dedikado ang Dayag ng Luwalhati sa kanyang kaluwalhatian. Sinasagisag ng Dayag ng Pasyon ang kanyang pagdurusa. Mayroong Lating teksto ng [[Aba Ginoong Maria]] ang kampanaryo ng apsis. Sa kabuuan, sinasagisag ng Sagrada Família ang buhay ni Kristo.

Itatalaga ang mga lugar ng santuwaryo upang kumatawan sa iba't ibang mga konsepto, tulad ng mga santo, mga birtud at mga kasalanan, at mga sekular na konsepto tulad ng mga rehiyon, marahil na may dekorasyong pantugma.

=== Mga nilibing ===

* Josep Maria Bocabella 
* [[Antoni Gaudí]]

== Pagtatasa ==
Tumukoy si [[Nikolaus Pevsner]], isang mananalaysay ng kasiningan na nagsulat noong dekada 1960 sa mga gusali ni Gaudí bilang lumalaki &quot;tulad ng mga [[Sugarloaf|pan de asukal]] at punso&quot; at naglalarawan ng pampalamuti ng mga gusali na may mga bubog ng sirang palayok na posibleng may &quot;nakakagigil&quot; ngunit pinangasiwaan nang may sigla at &quot;malupit na kapangahasan&quot;.&lt;ref name=&quot;Pevsner&quot;/&gt;

Nakahahati ang disenyo ng gusali. Halos positibo lahat ang mga pagsusuri ng mga kapwa arkitekto ni Gaudí; lubhang hinahangaan ito ni [[Louis Sullivan]] na naglalarawan sa Sagrada Família bilang &quot;pinakadakilang ehemplo ng malikhang arkitektura sa huling dalawampu't limang taon. Kinakatawan ng bato ang espiritu!&quot;&lt;ref name=&quot;dm&quot;&gt;[[David Mower]], ''Gaudí'', Oresko Books Limited, 1977, (p.6) {{ISBN|0905368096}}&lt;/ref&gt; Pinuri rin ni [[Walter Gropius]] ang Sagrada Família na nilarawan ang mga pader ng gusali bilang kamangha-manghang teknikal na kasakdalan&quot;.&lt;ref name=&quot;dm&quot; /&gt; Tinawag ito ng [[Time|Time Magazine]] na &quot;sensuwal, espirituwal, kakatuwa, masayang-masaya&quot;,&lt;ref name=&quot;Time&quot;&gt;{{cite news|title= Heresy Or Homage in Barcelona?|work= [[Time Magazine|Time]]|first= Margo|last= Hornblower|date= 28 January 1991|url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,972215,00.html|access-date= 18 Mayo 2019|archive-date= 22 Abril 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160422210204/http://time.com/time/magazine/article/0,9171,972215,00.html|url-status= dead}}&lt;/ref&gt; itinuring ito ni [[George Orwell]] bilang &quot;isa sa mga pinakapangit na gusali sa mundo&quot;,&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Orwell|first=George|title=[[Homage to Catalonia]]|year=1938|publisher=[[Secker and Warburg]]|quote=[the anarchists] showed bad taste in not blowing it up when they had the chance.}}&lt;/ref&gt; isinaalang-alang ito ni [[James A. Michener]] bilang &quot;isa sa pinakananinibagong seryosong gusali sa mundo&quot;&lt;ref name=&quot;nytmich&quot;&gt;{{Cite news|title=Gaudí's Cathedral: And Now?|first=Paul|last=Delaney}}&lt;/ref&gt; at ang Britanyong istoryador na si [[Gerald Brenan]] ay nagsabi tungkol sa gusali &quot;Kahit na sa panahong iyon ng Europeong arkitekto, walang matutuklasan na bagay na ganoong kabulgar o marangya.&quot;&lt;ref name=&quot;nytmich&quot; /&gt; Gayunpaman, ang natatanging silweta ng gusali ay naging simbolo ng Barcelona mismo,&lt;ref name=&quot;nyt1&quot;&gt;{{cite news| title =Polishing Gaudí's Unfinished Jewel | journal=The New York Times|first= Raphael|last= Minder|date= 3 November 2010 | url = https://www.nytimes.com/2010/11/04/arts/04iht-sacred.html?_r=1&amp;scp=1&amp;sq=gaudi%20sagrada%20familia&amp;st=cse}}&lt;/ref&gt; umaakit ng tinatayang 2.5 milyong bisita kada taon.&lt;ref name=&quot;nyt3&quot;&gt;{{cite news | title = Gaudí's Church Still Divides Barcelona | work=The New York Times|first= Edward|last= Schumacher|date= 1 January 1991 | url = https://www.nytimes.com/1991/01/01/arts/gaudi-s-church-still-divides-barcelona.html?scp=16&amp;sq=gaudi%20sagrada%20familia&amp;st=cse}}&lt;/ref&gt;

=== Katayuan sa Pandaigdigang Pamana ===
Kasama ng anim na iba pang mga gusali ng Gaudí sa Barcelona, isang [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] ng UNESCO ang bahagi ng la Sagrada Família na nagpapatotoo &quot;sa natatanging malikhaing kontribusyon ni Gaudí sa pagpapaunlad ng arkitektura at teknolohiya ng pagtatayo&quot;, &quot;kumatawan ng el Modernisme ng Katalunya&quot; at &quot;naunahan at naiimpluwensyahan ang marami sa mga anyo at pamamaraan na may kaugnayan sa pag-unlad ng modernong konstruksyon sa ika-20 siglo&quot;. Kasama lamang sa inskripsyon ang Kripta at ang Dayag ng Natibidad.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;''[http://whc.unesco.org/en/list/320 Works of Antoni Gaudí]'', UNESCO World Heritage Centre, Retrieved 14 November 2010&lt;/ref&gt;

== Pagbibisita ==
Maaaring mapuntahan ng mga bisita ang Nabe, Kripta, Museo, Tindahan, at mga kampanaryo ng Pasyon at Natibidad. Ang pagpasok sa alinman sa mga kampanaryo ay nangangailangan ng reserbasyon at paunang pagbili ng isang tiket. Maaari lamang pumunta sa pamamagitan ng asensor at isang maikling paglalakad sa mga natitirang kampanaryo papunta sa tulay sa gitna ng mga kampanaryo. Ang pagbaba ay sa pamamagitan ng isang napakakitid, pilipit na hagdanan na may higit sa 300 hakbang. Mayroong babala sa mga may kundisyong medikal.&lt;ref&gt;https://sagradafamilia.org/en/avis-legal Legal Disclaimer&lt;/ref&gt;

Mula noong Hunyo 2017, mabibili ang tiket ''online''. Mula noong Agosto 2010, mayroong serbisyo kung saan maaaring bumili ang mga bisita ng ''entry code'' sa ''Servicaixa [[Automated teller machine|ATM]] kiosks'' (bahagi ng &quot;La Caixa&quot;) o ''online''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sagradafamilia.org/en/tickets/|title=Tickets|access-date=8 June 2017}}&lt;/ref&gt; Sa panahong karurukan, Mayo hanggang Oktubre, hindi bihira na aabot sa ilang araw ang mga pagkaantala sa reserbasyon para sa pasukan.

== Pagpopondo at pahintulot magtayo ==
Hindi suportado ang konstruksiyon sa Sagrada Família ng anumang gubyerno o opisyal na mapagkukunan ng simbahan. Pinondohan ng mga pribadong tagatangkilik ang mga unang yugto.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.essential-architecture.com/SPAIN/SP-BA/BA-006.htm|title=Sagrada Família Church of the Holy Family|work=Essential Architecture|author=Fletcher, Tom|accessdate=5 August 2008|archive-date=25 Oktubre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025200041/http://www.essential-architecture.com/SPAIN/SP-BA/BA-006.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ginagamit na ngayon ang pera mula sa mga tiket na binili ng mga turista upang bayaran ang trabaho, at tinatanggap ang mga pribadong donasyon sa pamamagitan ng Mga Kaibigan ng Sagrada Família.

€ 18 milyon ang badyet ng konstruksiyon noong 2009.&lt;ref name=&quot;elpais&quot;/&gt;

Noong Oktubre 2018, sumang-ayon ang mga katiwala ng Sagrada Família na magbayad ng € 36 milyon sa sa mga awtoridad ng lungsod, upang makakuha ng permiso sa pagtatayo ng gusali pagkatapos ng 136 na taon ng pagtatayo.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newatlas.com/la-sagrada-familia-building-permit/56929/|title=136 years late, La Sagrada Familia finally lands a building permit|work=New Atlas|date=24 October 2018}}&lt;/ref&gt; Nakadirekta ang karamihan sa mga pondo sa pagbubuti ng daan sa gitna ng simbahan at sistema ng [[Barcelona metro|metro ng Barcelona]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://time.com/5429231/barcelona-sagrada-familia-building-permit/|title=Barcelona's Sagrada Familia Church Has Been Under Construction for 136 Years. That's a Lot of Unpaid Permit Fees|work=Time|date=19 October 2018|access-date=18 Mayo 2019|archive-date=24 Mayo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200524055602/https://time.com/5429231/barcelona-sagrada-familia-building-permit/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==

* [[List of basilicas|Talaan ng mga basilika]] 
* [[List of Gaudí buildings|Talaan ng mga gusali ni Gaudí]] 
* [[List of Modernista buildings in Barcelona|Talaan ng mga Modernistang gusali sa Barcelona]] 
* [[Sagrada Família metro station|Istasyon ng metro ng Sagrada Família]]

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Karagdagang pagbabasa ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite book|last=Zerbst|first=Rainer|others=Trans. from German by Doris Jones and Jeremy Gaines|title=Antoni Gaudi&amp;nbsp;– A Life Devoted to Architecture|year=1988|publisher=Taschen|location=Hamburg, Germany|isbn=3-8228-0074-0}}
* {{cite book|last=Nonell|first=Juan Bassegoda|title=Antonio Gaudi: Master Architect|url=https://archive.org/details/antoniogaudimast00bass|year=2004|publisher=Abbeville Press|location=New York|isbn=0-7892-0220-4}}
* {{cite book|last=Hernandez SJ|first=Jean-Paul|editor=Pardes|title=Antoni Gaudi: La Parola nella pietra. I simboli e lo spirito della Sagrada Familia|year=2007|location=Bologna, Italy|pages=114|isbn=978-88-89241-31-8}}
* {{cite book|last=Crippa|first=Maria Antonietta|editor=Peter Gossel|others=Trans. Jeremy Carden|title=Antoni Gaudi, 1852–1926: From Nature to Architecture|url=https://archive.org/details/antonigaudi185210000crip|year=2003|publisher=Taschen|location=Hamburg, Germany|isbn=3-8228-2518-2}}
* {{cite book|last=Schneider|first=Rolf|editor=Manfred Leier|others=Trans. from German by Susan Ghyearuni and Rae Walter|title=100 most beautiful cathedrals of the world: A journey through five continents|url=https://archive.org/details/100mostbeautiful0000unse_g0b9|year=2004|publisher=Chartwell Books|location=Edison, New Jersey|page=[https://archive.org/details/100mostbeautiful0000unse_g0b9/page/33 33]|isbn=978-0-7858-1888-5}}
* {{Cite book|author=Borja de Riquer i Permanye|title=Modernisme i Modernistes|year=2001|publisher=Gaudi, Lunwerg|location=Barcelona|isbn=84-7782-776-1}}
* {{Cite book|last=Barral i Altet|first=Javier|title=Art de Catalunya. Arquitectura religiosa moderna i contemporània|year=2001|editor=L'isard, Barcelona|isbn=84-89931-14-3}}
* {{Cite book|last=Bassegoda i Nonell|first=Joan|title=El gran Gaudí|year=1989|editor=Ausa, Sabadell|isbn=84-86329-44-2}}
* {{Cite book|last=Bassegoda i Nonell|first=Joan|title=Gaudí o espacio, luz y equilibrio|year=2002|publisher=Criterio Libros|location=Madrid|isbn=84-95437-10-4}}
* {{Cite book|last=Bergós i Massó|first=Joan|title=Gaudí, l'home i l'obra|url=https://archive.org/details/gaudilhomeilobra0000berg|year=1999|editor=Ed. Lunwerg, Barcelona|isbn=84-7782-617-X}}
* {{Cite book|last=Bonet i Armengol|first=Jordi|title=L'últim Gaudí|year=2001|editor=Ed. Pòrtic, Barcelona|isbn=84-7306-727-4}}
* {{Cite book|last=Crippa|first=Maria Antonietta|title=Gaudí|year=2007|editor=Taschen, Köln|isbn=978-3-8228-2519-8}}
* {{Cite book|last=Flores|first=Carlos|title=Les lliçons de Gaudí|year=2002|editor=Ed. Empúries, Barcelona|isbn=84-7596-949-6}}
* {{Cite book|last1=Fontbona|first1=Francesc|last2=Miralles|first2=Francesc|title=Història de l'Art Català. Del modernisme al noucentisme (1888–1917)|year=1985|editor=Ed. 62, Barcelona|isbn=84-297-2282-3}}
* {{Cite book|last=Giralt-Miracle|first=Daniel|title=Gaudí, la busqueda de la forma|year=2002|editor=Lunwerg|isbn=84-7782-724-9}}
* {{Cite book|last=Gómez Gimeno|first=María José|title=La Sagrada Familia|url=https://archive.org/details/guiavisualdeltem0000vvaa|year=2006|editor=Mundo Flip Ediciones|isbn=84-933983-4-9}}
* {{Cite book|last=Lacuesta|first=Raquele|title=Modernisme a l'entorn de Barcelona|year=2006|editor=Diputació de Barcelona, Barcelona|isbn=84-9803-158-3}}
* {{Cite book|last=Navascués Palácio|first=Pedro|title=Summa Artis. Arquitectura española (1808–1914)|year=2000|editor=Espasa Calpe, Madrid|isbn=84-239-5477-3}}
* {{Cite book|last=Permanyer|first=Lluis|title=Barcelona modernista|year=1993|editor=Ed. Polígrafa, Barcelona|isbn=84-343-0723-5}}
* {{Cite book|last=Puig i Boada|first=Isidre|title=El temple de la Sagrada Família|year=1986|editor=Ed. Nou Art Thor, Barcelona|isbn=84-7327-135-1}}
* {{Cite book|last=Tarragona|first=Josep Maria|title=Gaudí, biografia de l'artista|year=1999|editor=Ed. Proa, Barcelona|isbn=84-8256-726-8}}
* {{Cite book|last=Van Zandt|first=Eleyearr|title=La vida y obras de Gaudí|year=1997|editor=Asppan|isbn=0-7525-1106-8}}
* {{Cite book|last=Zerbst|first=Rainer|title=Gaudí|year=1989|editor=Taschen|isbn=3-8228-0216-6}}
{{refend}}

== Mga kawing panlabas ==

* [http://www.sagradafamilia.org/en/ Opisyal na websayt ng Lupon ng Konstruksyon ng Pundasyon ng La Sagrada Família] 
* [http://smarthistory.khanacademy.org/gaudi-sagrada-familia.html Gaudí, Sagrada Família] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141107163526/http://smarthistory.khanacademy.org/gaudi-sagrada-familia.html |date=2014-11-07 }} (video), [[Smarthistory]]

[[Kategorya:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>7a2l2cujtv5kod6fan4b2vju4r1kkdz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagkiling ng aliging kinaltas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>288124</id>
    <revision>
      <id>2213166</id>
      <parentid>2204648</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:07:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8845" sha1="roqjedkfcek0mqk8cfldhvy48e4c5lw" xml:space="preserve">Sa [[estadistika]], ang '''pagkiling ng aliging kinaltas''' (Ingles: ''omitted variable bias'' o ''OVB'') ay nangyayari kapag kulang sa isang modelong estadistika ang isa o higit pang nauukol na aligin. Nagreresulta ang pagkiling sa pagpapahiwatig ng modelo ng epekto ng mga nawawalang aligin sa tinatantyang epekto ng mga kasama na aligin. 

Mas partikular, ang OVB ay ang lumilitaw na [[Estimator bias|pagkiling]] sa mga pagtatantya ng mga [[Parameter|parametro]] sa isang [[regresyong analisis]], kung hindi tama ang ipinapalagay na [[Statistical model specification|espesipikasyon]] sa pagkakaltas ng isang independiyenteng aligin na nauugnay sa dependiyenteng aligin at isa o higit pa sa mga kasamang independiyenteng aligin. 

== Sa linyar na balitugnay ==

=== Kawatasan ===
Ipagpalagay na ang tunay na kaugnayang sanhi-at-epekto ay ibinibigay ng 

: &lt;math&gt;y=a+bx+cz+u&lt;/math&gt;

kung saan may mga parametrong ''a, b, c'', dependiyenteng aliging ''y'', mga independiyenteng aliging ''x'' at ''z'', at takay ng mali na ''u''. Nais nating malaman ang epekto ng ''x'' mismo sa ''y'' (ibig sabihin, nais nating kunin isang ang pagtatantya ng ''b'').

Dapat totoo ang dalawang kondisyon para magkaroon ng pagkiling ng aliging kinaltas o OVB sa [[Linear regression|linyar na balitugnay]]: 

* ang kinaltas na aligin ay dapat na isang determinante ng dependiyenteng aligin (ibig sabihin, hindi dapat sero ang tunay na katuwang ng balitugnay); at 
* dapat magkakaugnay ang kinaltas na aligin sa isang independiyenteng aligin na tinukoy sa balitugnay (iyon ay, hindi dapat katumbas sa zero ang cov(''z'',''x'')). 

Ipagpalagay natin na kinaltas ang ''z'' mula sa balitugnay, at ipagpalagay na ibinigay ang kaugnayan ng ''x'' at ''z'' ng &lt;blockquote&gt;&lt;math&gt;z=d+fx+e&lt;/math&gt; &lt;/blockquote&gt;na may mga parametrong ''d'', ''f'' at takay ng mali na ''e''. Kung pinalitan ng pangalawang ekwasyon ang unang ekwasyon, makukuha ang

: &lt;math&gt;y=(a+cd)+(b+cf)x+(u+ce).&lt;/math&gt;

Kung isinasagawa ang isang balitugnay ng ''y'' sa ''x'' lamang, tinatantya ang huling ekwasyon na ito, at ang katuwang ng balitugnay sa ''x'' ay, sa katotohanan, isang pagtatantya ng (''b'' + ''cf''), na hindi lamang ibinibigay ang  pagtatantya ng ninanais na direktang epekto ng ''x sa'' ''y'' (na kung saan ay ''b''), kundi ang kabuuan nito at ang indirektang epekto (magparami ang epekto ''f'' ng ''x'' sa ''z'' ng epekto ''c'' ng ''z'' sa ''y''). Kaya sa pamamagitan ng pagkaltas ng aliging ''z'' mula sa balitugnay, natantya natin ang [[Total derivative|sanghango]] (buong deribatibo) ng ''y'' tungod sa ''x sa'' halip na ang [[Parsiyal na deribatibo|bahagihang hango]] tungod sa ''x''. Naiiba ang mga ito kung parehong di-sero ang ''c'' at ''f''. 

Parehong nakapaloob ang direksyon at lawak ng pagkiling sa ''cf'', dahil ''b'' ang epekto na hinahangad  ngunit samantalang tinatanya ng balitugnay ang ''b + cf.'' Ang lawak ng pagkiling ay ang ganap na halaga ng ''cf'', at pataas ang direksyon ng pagkiling (patungo sa mas positibo o mas kaunting negatibong halaga) kung ''cf'' &gt; 0 (kung kapareho ang direksyon ng satugnay ng ''x'' at ''y'' sa direksyon ng ''x'' at ''z''), at pababa kung hindi man. 

=== Detalyadong pagsusuri ===
Bilang halimbawa, isaalang-alang ang isang [[Linear model|modelong linyar]] ng anyo &lt;blockquote&gt;&lt;math&gt;y_i = x_i \beta + z_i \delta + u_i,\qquad i = 1,\dots,n&lt;/math&gt;&lt;/blockquote&gt;kung saan

*''x''&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt; ang isang 1 × ''p'' na tuganong hilera ng ''p'' na[[Independent variable|independiyenteng aligin]] na naobserbahan noong oras ''i'' o para sa ika-''i'' na kalahok;
*''β'' ang isang ''p'' × 1 na tuganong tudling ng mga hindi maoobserbahang mga parametro (ang mga katuwang tugon ng dependiyenteng aligin sa bawat isa sa mga ''p'' na independiyenteng aligin sa ''x''&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt;) na tatantyahin;
*''z''&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt; ang isang bilangin at ang halaga ng isa pang independiyenteng aligin na naobserbahan noong oras ''i'' o para sa ika-''i'' na kalahok;
*''δ'' ang isang bilangin at isang hindi maoobserbahang parametro (ang katuwang tugon ng dependiyenteng aligin sa ''z''&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt;) na tatantyahin;
*''u''&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt; ang hindi maoobserbahan na [[Errors and residuals in statistics|takay ng mali]] na nagaganap sa oras ''i'' o para sa ika-''i'' na kalahok; ito ay isang di-maoobserbahang katuparan ng isang [[Random variable|alisagang aligin]] na may [[Expected value|halagang ekspektasyon]] na 0 (kundisyonal sa ''x''&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt; at ''z''&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt;);
*''y''&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt; ang obserbasyon ng [[Dependent variable|dependiyenteng aligin]] noong oras ''i'' o para sa ika-''i'' na kalahok.

Kinokolekta natin ang mga obserbasyon ng lahat ng mga aligin na sinubskribong ''i'' = 1, ..., ''n'', at pinapatong ang mga ito isa sa ibaba ng isa pa, upang makuha ang [[Baskagan (matematika)|baskagang]] ''X'' at ang mga [[Vector (mathematics)|tuganong]] ''Y'', ''Z'', at ''U'': &lt;blockquote&gt;&lt;math&gt; X = \left[ \begin{array}{c} x_1 \\  \vdots \\ x_n \end{array} \right] \in \mathbb{R}^{n\times p},&lt;/math&gt;&lt;/blockquote&gt;at

: &lt;math&gt; Y = \left[ \begin{array}{c} y_1 \\  \vdots \\ y_n \end{array} \right],\quad  Z = \left[ \begin{array}{c} z_1 \\  \vdots \\ z_n \end{array} \right],\quad  U = \left[ \begin{array}{c} u_1 \\  \vdots \\ u_n \end{array} \right] \in \mathbb{R}^{n\times 1}.&lt;/math&gt;

Kung tinatanggal ang independiyenteng aligin ''z'' mula sa balitugnay, ibibigay ang mga tinantyang halaga ng mga parameterong tugon ng iba pang mga independiyenteng aligin ng karaniwang pagkalkula ng [[Least squares|kababaang partirami]], 

: &lt;math&gt;\widehat{\beta} = (X'X)^{-1}X'Y\,&lt;/math&gt;

(kung saan nangangahulugan ang &quot;primong&quot; notasyon ng [[Transpose|paglipat]] ng isang baskagan at [[Matrix inversion|pagbabaligtad ng baskagan]] ang suberskribong -1). 

Kung ipapalit ang ''Y'' batay sa ipinalagay na modelong linyar, 

: &lt;math&gt;
\begin{align}
\widehat{\beta} &amp; = (X'X)^{-1}X'(X\beta+Z\delta+U) \\
&amp; =(X'X)^{-1}X'X\beta + (X'X)^{-1}X'Z\delta + (X'X)^{-1}X'U \\
&amp; =\beta + (X'X)^{-1}X'Z\delta + (X'X)^{-1}X'U.
\end{align}
&lt;/math&gt;

Sa pagkukuha ng ekspektasyon,sero ang kontribusyon ng huling takay; sumusunod ito sa palagay na hindi satugnay ang ''U'' sa mga balitugnaying ''X.'' Sa pagpapayak sa mga natitirang tayak:&lt;blockquote&gt;&lt;math&gt;
\begin{align}
E[ \widehat{\beta} \mid X ] &amp; = \beta + (X'X)^{-1}E[ X'Z \mid X ]\delta \\
&amp; = \beta + \text{bias}.
\end{align}
&lt;/math&gt;&lt;/blockquote&gt;Ang ikalawang takay pagkatapos ng tanda ng tumbas ay ang pagkiling ng aliging kinaltas sa kasong ito, na di-sero kung satugnay ang tinanggal na aliging ''z'' sa alinman sa mga kasamang aligin sa baskagang ''X'' (ibig sabihin, kung hindi katumbas ng ''X&amp;#x2032;Z'' ang isang tugano ng sero). Tandaan na &quot;ipinapaliwanag&quot; ng ''x''&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt; ang pagkiling na katumbas ng binigatang bahagi ng ''z''&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt;. 

== Epekto sa ordinaryong kababaang partirami ==
Nakasaad sa [[Gauss–Markov theorem|teoryang Gauss-Markov]] na nagkakaroon ang mga balitugnayang modelo na tumutupad sa mga palagay ng klasikong balitugnayang linyar ng [[Efficiency (statistics)|pinaka matalab]], linyar at [[Bias of an estimator|walang pagkiling]] na tantyahin. Sa [[Ordinary least squares|ordinaryong kababaang partirami]] (Ingles: ''ordinary least squares'' o ''OLS''), ang may-katuturang palagay ng modelo ng klasikong balitugnayang linyar ay hindi satugnay ang takay ng mali sa mga balitugnayin. 

Lumalabag ang pagkakaroon ng pagkiling ng aliging kinaltas sa partikular na palagay na ito. Nagiging sanhi ang paglabag ng tantyahin ng OLS na maging makiling at [[Consistency (statistics)|inkonsistente]]. Depende ang direksyon ng pagkiling sa mga tantyahin pati na rin ang [[Covariance|kaalig]] ng mga balitugnayin at ang mga tinanggal na aligin. Hahantong ang isang positibong kaalig ng kinaltas na aligin na may parehong isang baligtugnayin at ang dependiyenteng aligin sa pagtatantya ng OLS ng nasamang katuwang ng mga balitugnayin na maging mas malaki kaysa sa tunay na halaga ng katuwang na iyon. Makikita ang epekto na ito sa pamamagitan ng pagkuha ng ekspektasyon ng parametro, tulad ng ipinapakita sa nakaraang seksyon. 

== Tingnan din ==

* [[Confounding variable|Aliging tarantahin]] 

== Mga sanggunian ==

* {{Cite book|title=Introductory Econometrics: Using Monte Carlo Simulation with Microsoft Excel|url=https://archive.org/details/introductoryecon0000barr|publisher=Cambridge University Press|date=2006}}
* {{Cite journal|title=The Phantom Menace: Omitted Variable Bias in Econometric Research}}
* {{Cite book|title=Econometric Analysis|url=https://archive.org/details/econometricanaly0000gree_l9q0|publisher=Macmillan|date=1993}}
* {{Cite book|title=Introductory Econometrics: A Modern Approach|year=2013|url=https://archive.org/details/introductoryecon0000wool_b1v8|publisher=Cengage Learning}}
[[Kategorya:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>roqjedkfcek0mqk8cfldhvy48e4c5lw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Antas-Mohs ng katigasan ng mineral</title>
    <ns>0</ns>
    <id>290736</id>
    <revision>
      <id>2213152</id>
      <parentid>2205935</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15762" sha1="b056wk21h84hwvv8w20qymq0eqgzhrb" xml:space="preserve">[[Talaksan:Mohssche-haerteskala_hg.jpg|alt=Open wooden box with ten compartments, each containing a numbered mineral specimen.|thumb| Isang ''Mohs hardness kit'' na naglalaman ng tig-isang muwestra ng bawat mineral sa sampung puntong antas ng katigasan]]
Ang '''antas-Mohs ng katigasan ng mineral''' ({{IPAc-en|m|ou|z}}) ay isang [[Kuwalipikadong pag-aari|uriing]] [[Ordinal scale|panunurang talaantasan]] na nagtatalaga ng sagwil sa gasgas ng iba't ibang mga [[mineral]] ayon sa kakayahang gasgasin ng mas matigas na materyal ang mas malambot na materyal. Nilikha noong 1812 ni Friedrich Mohs, isang [[heolohiya]]ng at [[Mineralohiya|mineralohistang]] Aleman, ito ay isa sa ilang mga kahulugan ng [[Paghahambing ng tigas|katigasan]] sa [[Science science|agham-materyales]], kung saan mas uriin ang mga ibang paraan.&lt;ref name=&quot;Brit&quot;&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/387714/Mohs-hardness &quot;Mohs hardness&quot;] in ''Encyclopædia Britannica Online''&lt;/ref&gt; Mula unang panahon ang pamamaraan ng paghahambing ng katigasan sa pamamagitan ng pag-obserba kung aling mga mineral ang maaaring gumasgas sa iba. Binanggit ni [[Theophrastus|Teoprasto]] sa kanyang tratado ''On Stones'', s. 300 BK, na sinundan ni [[Pliny the Elder|Plinio ang Matanda]] sa kanyang ''[[Likas na Kasaysayan (Pliny)|Naturalis Historia]]'', s. PK 77.&lt;ref&gt;[http://www.farlang.com/gemstones/theophrastus-on-stones/page_148/view?searchterm=scratch Theophrastus on Stones]. Farlang.com. Retrieved on 2011-12-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pliny the Elder. ''Naturalis Historia''. Book 37. Chap. 15. [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+37.15 ADamas: six varieties of it. Two remedies.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pliny the Elder. ''Naturalis Historia''. Book 37. Chap. 76. [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+37.76 The methods of testing precious stones.]&lt;/ref&gt; Habang nakatulong sa pagkakakilanlan ng mga mineral sa larangan, hindi ipinapakita ng antas-Mohs kung gaano kahusay ang mga materyales sa konteksto ng industriya.&lt;ref&gt;[http://www.ndt-ed.org/EducationResources/CommunityCollege/Materials/Mechanical/Hardness.htm Hardness] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140214185403/http://www.ndt-ed.org/EducationResources/CommunityCollege/Materials/Mechanical/Hardness.htm |date=2014-02-14 }}. Non-Destructive Testing Resource Center&lt;/ref&gt;

== Paggamit ==
Sa kabila ng kawalan nito ng katumpakan, may silbi ang antas-Mohs para sa mga heolohiyang panlarangan na gumagamit nitong talaantasan upang kilalanin ang mga mineral sa pamamagitan ng kagamitang panggasgas. Karaniwang matatagpuan ang antas-Mohs ng katigasan ng mga mineral sa mga sanggunian.

Kapaki-pakinabang ang tigas-Mohs sa [[Paggiling (machining)|paggiling]]. Pinapahintulot nito ang pagtatasa kung aling uri ng kiskisan ang pinakaangkop sa pagbabawas ng isang produkto na kung may kaalaman sa katigasan nito.&lt;ref name=&quot;Milling1&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.powderprocess.net/Grinding_Milling.html | title=Size reduction, comminution - grinding and milling | publisher=PowderProcess.net | accessdate=27 October 2017 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Ginagamit ang talaantasan ng mga tagagawa ng elektronika para sa pagsusuri ng kabanatan ng mga bahagi ng ''flat panel display'' (tulad ng takip-salamin para sa mga [[Pagpapakita ng likido-kristal|LCD]] o ''encapsulation'' para sa mga [[LABAN|OLED]]).

== Mga mineral ==
Nakabatay ang antas-Mohs ng katigasan ng mineral sa kakayahang gasgasin ng isang muwestra ng mineral mula sa kalikasan ang isa pang mineral na kita-kita. Iba't-iba ang lahat ng mga muwestra na ginagamit ng Mohs. Ang mga mineral ay mga solidong lantay sa aspetong kemikal na matatagpuan sa kalikasan. Binubuo ang mga bato ng isa o higit pang mga mineral. Bilang pinakamatigas na kilalang sangkap na mahahanap sa kalikasan noong dinisenyo ang talaantasan, nasa tuktok ng talaantasan ang mga [[Diyamante|diamante]]. Sinusukat ang katigasan ng isang materyal laban sa talaantasan sa pamamagitan ng paghahanap ng pinakamatigas na materyal na magagasgasin ng ibinigay na materyal, o ang pinakamalambot na materyal na makagagasgas sa ibinigay na materyal. Halimbawa, kung nagasgas ang isang materyal ng apatito ngunit hindi nagasgas ng pluorita, maiuuri ang katigasan nito sa antas-Mohs sa gitna ng 4 at 5.&lt;ref&gt;American Federation of Mineralogical Societies. [http://www.amfed.org/t_mohs.htm &quot;Mohs Scale of Mineral Hardness&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230311042255/https://www.amfed.org/t_mohs.htm |date=2023-03-11 }}. amfed.org&lt;/ref&gt; Ang &quot;paggasgas&quot; ng isang materyal sa konteksto ng antas-Mohs ay nangangahulugang paglilikha ng mga di-nababanat na dislokasyon na nakikita ng mata lamang. Kadalasan, maaaring lumikha ang mga materyales na mas mababa sa antas-Mohs ng mikroskopikong, di-nababanat na dislokasyon sa mga materyales na may mas mataas na ranggo sa Mohs. Habang permanente ang mga mikroskopikong dislokasyong ito at kung minsan ay nakapipinsala sa integridad ng istruktura ng mas matibay na materyal, hindi sila itinuturing na &quot;gasgas&quot; para sa pagpapasiya ng bilang sa antas-Mohs.&lt;ref&gt;Geels, Kay. [http://www.struers.com/resources/elements/12/2474/35art2.pdf &quot;The True Microstructure of Materials&quot;] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20160518051631/http://www.struers.com/resources/elements/12/2474/35art2.pdf |date=2016-05-18 }}, pp. 5–13 in ''Materialographic Preparation from Sorby to the Present''. Struers A/S, Copenhagen, Denmark&lt;/ref&gt;

Isang [[Ordinal scale|panunurang talaantasan]] lamang ang antas-Mohs. Halimbawa, mas matigas ang [[Corundum|korundo]] (9) nang dalawang beses kaysa sa [[Topaz|topasiyo]] (8), ngunit mas matigas ang brilyante (10) nang apat na beses kaysa sa korundo. Ipinapakita sa sumusunod na talahanayan ang paghahambing sa wagas na katigasan na sinusukat ng isang [[Sclerometer|isklerometro]] na may mga kasamang nakalarawang halimbawa.&lt;ref&gt;Amethyst Galleries' Mineral Gallery [https://web.archive.org/web/20061230174242/http://www.galleries.com/minerals/hardness.htm What is important about hardness?]. galleries.com&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.inlandlapidary.com/user_area/hardness.asp Mineral Hardness and Hardness Scales] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017152845/http://www.inlandlapidary.com/user_area/hardness.asp |date=2008-10-17 }}. Inland Lapidary&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Katigasan-Mohs 
! Mineral 
! Pormulang kemikal 
! Tiyak na katigasan&lt;ref&gt;{{cite book|author=Mukherjee, Swapna |title=Applied Mineralogy: Applications in Industry and Environment|url=https://books.google.com/books?id=mllvP7ZmWqkC&amp;pg=PA373|date=2012|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-94-007-1162-4|pages=373–}}&lt;/ref&gt;  
! class=&quot;unsortable&quot; | Larawan 
|-
| '''1''' 
| [[Talc|Talko]] 
| Mg&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Si&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;(OH)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; 
| 1 
|[[File:Talc_block.jpg|100x100px]]
|-
| '''2''' 
| [[Gypsum|Dyipsum]] 
| CaSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;·2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O 
| 2 
|[[File:Gypse_Arignac.jpg|100x100px]]
|-
| '''3''' 
| [[Kalkulado|Kalsita]] 
| CaCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; 
| 14 
|[[File:Calcite-sample2.jpg|100x100px]]
|-
| '''4''' 
| [[Fluorite|Pluorita]] 
| CaF&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; 
| 21 
|[[File:Fluorite_with_Iron_Pyrite.jpg|100x100px]]
|-
| '''5''' 
| [[Apatite|Apatito]] 
| Ca&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;(PO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(OH&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;,Cl&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;,F&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;) 
| 48 
|[[File:Apatite_Canada.jpg|127x127px]]
|-
| '''6''' 
| [[Orthoclase|Feldespato De-ortoklasa]] 
| KAlSi&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt; 
| 72 
|[[File:OrthoclaseBresil.jpg|100x100px]]
|-
| '''7''' 
| [[Quartz|Kuwarso]] 
| SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; 
| 100 
|[[File:Quartz_Brésil.jpg|100x100px]]
|-
| '''8''' 
| [[Topaz|Topasiyo]] 
| Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SiO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;(OH&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;,F&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; 
| 200 
|[[File:Topaz_cut.jpg|100x100px]]
|-
| '''9''' 
| [[Corundum|Korundo]] 
| Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; 
| 400 
|[[File:Cut_Ruby.jpg|100x100px]]
|-
| '''10''' 
| [[Diyamante]] 
| C 
| 1500 
|[[File:Rough_diamond.jpg|100x100px]]
|}

== Panggitnang katigasan ==
Nakasama sa sumusunod na talahanayan ang mga karagdagang sangkap na maaaring maiuri sa kalagitaan ng mga antas:&lt;ref name=&quot;Samsonov68&quot;&gt;{{cite book | editor=Samsonov, G.V. | chapter=Mechanical Properties of the Elements | doi=10.1007/978-1-4684-6066-7 | isbn=978-1-4684-6068-1 | page=432 | title=Handbook of the Physicochemical Properties of the Elements | publisher=IFI-Plenum | place= New York | year=1968}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Katigasan 
! Sangkap o mineral 
|-
| 0.2–0.3 
| [[sesyo]], [[rubidyo]] 
|-
| 0.5–0.6 
| [[lityo]], [[sodyo]], [[potasyo]] 
|-
| 1 
| [[Talc|talko]] 
|-
| 1.5 
| [[Galyo (elemento)|galyo]], [[estronsiyo]], [[Indiyo (elemento)|indiyo]], [[lata]], [[Baryo (elemento)|baryo]], [[talyo]], [[tingga]], [[Graphite|grapayt]], [[yelo]]&lt;ref&gt;[http://www.messenger-education.org/library/pdf/ice_mineral.pdf &quot;Ice is a mineral&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151030173526/http://www.messenger-education.org/library/pdf/ice_mineral.pdf |date=2015-10-30 }} in ''Exploring Ice in the Solar System''. messenger-education.org&lt;/ref&gt; 
|-
| 2 
| nimsihang [[Boron nitride|nitruro de-boro]],&lt;ref name=berger&gt;{{cite book|last=Berger|first=Lev I.|title=Semiconductor Materials|url=https://archive.org/details/semiconductormat0000berg|year=1996|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, FL|isbn=978-0849389122|edition=First|page=[https://archive.org/details/semiconductormat0000berg/page/126 126]}}&lt;/ref&gt; [[kalsiyo]], [[selenyo]], [[kadmiyo]], [[asupre]], [[teluryo]], [[bismuto]], [[Gypsum|dyipsum]] 
|-
| 2–2.5 
| [[Halite|halito]] ([[Asin |asing bato]]), [[kuko]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://geology.com/minerals/mohs-hardness-scale.shtml|title=Mohs Hardness Scale: Testing the Resistance to Being Scratched|website=geology.com}}&lt;/ref&gt; 
|-
| 2.5–3 
| [[ginto]], [[pilak]], [[aluminyo]], [[sink]], [[lantano]], [[seryo]], [[Jet (lignite)|asabatse]] 
|-
| 3 
| [[Kalkulado|kalsita]], [[Tanso (elemento)|tanso]], [[arseniko]], [[antimonyo]], [[toryo]], [[dentin]] 
|-
| 3.5 
| [[platino]] 
|-
| 4 
| [[Fluorite|pluorita]], [[bakal]], [[nickel]] 
|-
| 4–4.5 
| [[asero]] 
|-
| 5 
| [[Apatite|apatito]] ([[Tooth enamel|esmalte]]), [[sirkonyo]], [[paladiyo]], [[obsidiyano]] ([[Bulawan ng baso|mala-bulkang kristal]]) 
|-
| 5.5 
| [[berilyo]], [[molibdeno]], [[hapniyo]], [[Salamin (materyales)|salamin]], [[kobalto]] 
|-
| 6 
| [[Orthoclase|ortoklasa]], [[titanyo]], [[mangganeso]], [[Hermaniyo|hermanyo]], [[niobyo]], [[rodyo]], [[uranyo]] 
|-
| 6–7 
| [[Fused quartz|pinagsamang kuwarso]], [[Iron pyrite|pirita de-bakal]], [[Silicon|silikon]], [[rutenyo]], [[Iridiyo|iridyo]], [[tantalo]], [[opalo]], [[peridot]]o, [[Tanzanite|tanzanita]], [[Jade|batong Tsino]] 
|-
| 7 
| [[osmiyo]], [[Quartz|kuwarso]], [[renyo]], [[banadyo]] 
|-
| 7.5–8 
| [[esmeralda]], [[Matigas na bakal|pinatigas na bakal]], [[wolpramyo]], [[Spinel|espinela]] 
|-
| 8 
| [[Topaz|topasyo]], [[Cubic zirconia|kubikong sirkonya]] 
|-
| 8.5 
| [[Chrysoberyl|krisoberilo]], [[kromyo]], [[Silicon nitride|nitrido de-silikona]], [[Tantalum karbida|karbida de-tantalyo]] 
|-
| 9 
| [[Corundum|korundo]] (kasama ang [[Sapphire|sapiro]] at [[Ruby|rubi]]), [[Karbohidrat|karbida de-tungsteno]], [[Titanium nitride|nitruro de-titanyo]] 
|-
| 9–9.5 
| [[Silicon karbida|karbida de-silisyo (karborundo)]]; [[Karbohidrat|karbida de-tungsteno]], [[Tantalum karbida|karbida de-tantalyo]], [[Zirconium karbida|karbida de-sirkonyo]], [[Aluminyo oksido|alumina]], [[Beryllium karbida|karbida de-berilyo]], [[Titanium karbida|karbida de-titanyo]], [[Aluminum boride|boruro de-aluminyo]], [[Boron karbida|karbida de-boro]] {{refn|group=note|Nahuhulog ang antas ng katigasan ng mga [[karbida]] ng sumusunod na elemento sa gitna ng 9 at 10:&lt;ref name=TedPellaMHT/&gt;&lt;ref name=PraterindustriesHT/&gt; [[tungsten|W]], [[tantalum|Ta]], [[zirconium|Zr]], [[beryllium|Be]], [[titanium|Ti]], [[silicon|Si]], [[boron|B]].}}&lt;ref name=TedPellaMHT&gt;{{Cite web|url=https://www.tedpella.com/company_html/hardness.htm|title=Material Hardness Tables, Ted Pella, Inc.|website=www.tedpella.com|access-date=2019-05-09|archive-date=2015-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912034606/https://www.tedpella.com/company_html/hardness.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PraterindustriesHT&gt;{{Cite web|url=https://www.praterindustries.com/wp-content/uploads/hardness-table.pdf|title=Hardness table|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=2019-05-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 9.5–10 
| [[Boron|boro]], [[Boron nitride|nitruro de-boro]], [[Rhenium diboride|diboruro de-renyo]] (aksis ''a''),&lt;ref name=AFM&gt;{{cite web | url= http://tolbert.chem.ucla.edu/Publication/AdvFuncMater-19-p3519.pdf | pages= 3526–3527 | title= Advancements in the Search for Superhard Ultra-Incompressible Metal Borides | author1= Levine, Jonathan B. | author2= Tolbert, Sarah H. | author3= Kaner, Richard B. | doi= 10.1002/adfm.200901257 | journal= Advanced Functional Materials | year= 2009 | access-date= 2019-08-22 | archive-date= 2018-12-26 | archive-url= https://web.archive.org/web/20181226075914/http://tolbert.chem.ucla.edu/Publication/AdvFuncMater-19-p3519.pdf%20 | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; [[Stishovite|stisyobita]], [[Titanium diboride|diboruro de-titanyo]] 
|-
| 10 
| [[Diyamante|brilyante]], [[Carbonado|karbonado]] 
|}

== Paghahambing sa antas-Vickers ==
Paghahambing ng katigasang Mohs at [[Pagsubok ng katigasan ng Vickers|katigasang Vickers]]:&lt;ref name=&quot;mindat.org&quot;&gt;{{cite web|last1=Ralph|first1=Jolyon|title=Welcome to mindat.org|url=https://www.mindat.org/|website=mindat.org|publisher=Hudson Institute of Mineralogy|accessdate=April 16, 2017}}&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Pangalan ng Mineral 
! Katigasan (Mohs) 
! Katigasan (Vickers) &lt;br /&gt; (kg/mm&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) 
|-
| [[Graphite|Grapayt]] 
| 1–2 
| VHN&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; = 7–11 
|-
| [[Lata]] 
| 1.5 
| VHN&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; = 7–9 
|-
| [[Bismuto]] 
| 2–2.5 
| VHN&lt;sub&gt;100&lt;/sub&gt; = 16-18 
|-
| [[Ginto]] 
| 2.5 
| VHN&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; = 30–34 
|-
| [[Pilak]] 
| 2.5 
| VHN&lt;sub&gt;100&lt;/sub&gt; = 61–65 
|-
| [[Chalcocite|Kalkosita]] 
| 2.5–3 
| VHN&lt;sub&gt;100&lt;/sub&gt; = 84–87 
|-
| [[Katutubong tanso|Tanso]] 
| 2.5–3 
| VHN&lt;sub&gt;100&lt;/sub&gt; = 77–99 
|-
| [[Galena]] 
| 2.5 
| VHN&lt;sub&gt;100&lt;/sub&gt; = 79–104 
|-
| [[Sphalerite|Espalerita]] 
| 3.5–4 
| VHN&lt;sub&gt;100&lt;/sub&gt; = 208–224 
|-
| [[Heazlewoodite|Heyaselwudita]] 
| 4 
| VHN&lt;sub&gt;100&lt;/sub&gt; = 230–255 
|-
| [[Carrollite|Karolyita]] 
| 4.5-5.5 
| VHN&lt;sub&gt;100&lt;/sub&gt; = 507–586 
|-
| [[Goethite|Goetita]] 
| 5-5.5 
| VHN&lt;sub&gt;100&lt;/sub&gt; = 667 
|-
| [[Hematita]] 
| 5–6 
| VHN&lt;sub&gt;100&lt;/sub&gt; = 1,000–1,100 
|-
| [[Chromite|Kromita]] 
| 5.5 
| VHN&lt;sub&gt;100&lt;/sub&gt; = 1,278–1,456 
|-
| [[Anatase|Anatasa]] 
| 5.5-6 
| VHN&lt;sub&gt;100&lt;/sub&gt; = 616-6698 
|-
| [[Rutile|Rutilo]] 
| 6–6.5 
| VHN&lt;sub&gt;100&lt;/sub&gt; = 894–974 
|-
| [[Pyrite|Pirita]] 
| 6–6.5 
| VHN&lt;sub&gt;100&lt;/sub&gt; = 1,505–1,520 
|-
| [[Bowieite|Bowieyte]] 
| 7 
| VHN&lt;sub&gt;100&lt;/sub&gt; = 858–1,288 
|-
| [[Euclase|Euklase]] 
| 7.5 
| VHN&lt;sub&gt;100&lt;/sub&gt; = 1,310 
|-
| [[Kromyo]] 
| 8.5 
| VHN&lt;sub&gt;100&lt;/sub&gt; = 1,875–2,000 
|}

== Tingnan din ==
{{Div col}}
*[[Antas-Brinell]]
*[[Katigasan ng mga elemento (pahina ng data)]]
*[[Pagsusuri ni Knoop ng katigasan]]
*[[Pagsusuri ni Meyer ng katigasan]]
*[[Katigasang lapis]]
*[[Antas-Rockwell]]
*[[Antas-gasgas]]
{{Div col end}}

== Mga tala ==
{{Reflist|group=note}}

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

== Karagdagang pagbabasa ==

* Cordua, William S. [http://www.gemcutters.org/LDA/hardness.htm &quot;The Hardness of Minerals and Rocks&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210309082401/http://www.gemcutters.org/LDA/hardness.htm |date=2021-03-09 }}. ''Lapidary Digest'', c. 1990.

[[Kategorya:Mineralohiya]]
[[Kategorya:Agham ng mga materyales]]</text>
      <sha1>b056wk21h84hwvv8w20qymq0eqgzhrb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talaan ng mga himpilan ng radyo sa Kalakhang Maynila</title>
    <ns>0</ns>
    <id>292042</id>
    <revision>
      <id>2213086</id>
      <parentid>2208217</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T14:13:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35234-81</username>
        <id>163322</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga himpilang AM/mediumwave */</comment>
      <origin>2213086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12773" sha1="hd8k6iysvpm3815x3vrnultohh97ozp" xml:space="preserve">Narito ang '''listahan ng mga himpilan ng radyo sa Kalakhang Maynila''', na ang saklaw nito ay nasa bahagi o buong lugar ng [[Mega Manila]].&lt;ref&gt;[http://storage.googleapis.com/request-attachments/bWsw5ImPipRZlKwfAvIa6tcvvR9qFC2KAdWY12L9WnvmvqiMAiZRL2KEfs2X4DZlqWnqkFchNetWStMYYrG5h3A38eukzMvUefOa/AM%20RADIO%20STATIONS_2019.pdf NTC AM Radio Stations via FOI website] (AM Radio Stations 2019) ''foi.gov.ph''. 2019-08-17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://storage.googleapis.com/request-attachments/AV4y9qh3QvqYRdiDILKyN9nVIEnGnFovM9uuKB8iRaRW7PRrO633PGaXjSEULkqvEmjorBtVejJ00OBQf6uq5cH0nMZNFTt12UrY/FM%20STATIONS_2019.pdf NTC FM Stations via FOI website] (FM Radio Stations 2019) ''foi.gov.ph''. 2019-08-17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://psa.gov.ph/sites/default/files/2011PY_Communications.pdf NSO 2011 Philippine Yearbook: Chapter 20 (Communication)] ''Philippine Statistics Authority.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cdacnetwork.org/contentAsset/raw-data/60addae5-fb74-43bc-8a80-01d9ce828675/attachedFile Infoasaid: The Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907025159/http://www.cdacnetwork.org/contentAsset/raw-data/60addae5-fb74-43bc-8a80-01d9ce828675/attachedFile |date=2019-09-07 }} ''The Communicating with Disaster Affected Communities (CDAC) Network.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.asiawaves.net/philippines/manila-radio.htm Manila (NCR) radio stations on FM, AM/MW, and SW] Alan Davies. 2018-07-16.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.kbp.org.ph/organization/kbp-members |title=Mula sa website ng KBP |access-date=2019-10-21 |archive-date=2019-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114125134/http://www.kbp.org.ph/organization/kbp-members |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.scribd.com/document/352062068/NTC2014List-3 Mula sa isang dokumento sa Scribd]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://archives.pia.gov.ph/?m=6 General Profile of the Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191214100720/http://archives.pia.gov.ph/?m=6 |date=2019-12-14 }}: [http://archives.pia.gov.ph/?m=6&amp;subject=philinfo&amp;cat=rpmedia&amp;item=mediaintro Media and Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021184819/http://archives.pia.gov.ph/?m=6&amp;subject=philinfo&amp;cat=rpmedia&amp;item=mediaintro |date=2020-10-21 }}: [http://archives.pia.gov.ph/?m=6&amp;subject=philinfo&amp;cat=rpmedia&amp;item=radio Radio in the Philippines (with list of AM radio stations in Metro Manila, 1996 update)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151210224800/http://archives.pia.gov.ph/?m=6&amp;subject=philinfo&amp;cat=rpmedia&amp;item=radio |date=2015-12-10 }} ''Philippine Information Agency.'' 2005.&lt;/ref&gt;

== Mga himpilang AM/mediumwave ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Band Frequency (kHz)
!Call Sign
!Pangalan/Tatak
!Lakas (kW)
!Kumpanya/May-ari
!Lokasyon ng Himpilan
!Lokasyon ng Transmiter
!Sinasaklaw na Lugar
|-
|'''558 AM'''
|[[DZXL]]
|DZXL Radyo Trabaho 558 
|50
|[[Radio Mindanao Network]] (RMN)
|[[Lungsod Makati]]
|[[Bulakan, Bulacan]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''594 AM'''
|[[DZBB-AM|DZBB]]
|Super Radyo DZBB 594
|50
|[[GMA Network, Inc.]]
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Obando|Obando, Bulacan]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''630 AM'''
|[[DZMM-AM|DZMM]]
|DZMM Radyo Patrol 630
|50
|[[ABS-CBN Corporation]]
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Obando|Obando, Bulacan]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''666 AM'''
|[[DZRH]]
|DZRH Nationwide 666
|50/25
|[[Manila Broadcasting Company]] (MBC)
|[[Lungsod Pasay]]
|[[Lungsod Valenzuela]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''702 AM'''
|[[DZAS]]
|702 DZAS (''Agapay ng Sambayanan'')
|50
|[[Far East Broadcasting Company]] (FEBC)
|[[Lungsod Pasig]]
|[[Bocaue, Bulacan]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''738 AM'''
|[[DZRB-AM|DZRB]]
|DZRB Radyo Pilipinas 1 
|40-60
|[[Philippine Broadcasting Service]] (PBS)
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Lungsod Valenzuela]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''774 AM'''
|[[DWWW-AM|DWWW]] (''DWAT'')
|DWWW 774 (''The Music of Your Life''/''The Premiere Station'')
|25
|[[Interactive Broadcast Media]], Inc. (Radio Mindanao Network)
|[[Lungsod San Juan]]
|[[Lungsod Valenzuela]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''810 AM'''
|[[DZRJ-AM|DZRJ]]
|DZRJ 810 Radyo Bandido (''The Voice of The Philippines'')
|50
|[[Rajah Broadcasting Network]], Inc., 8TriMedia Broadcasting Network
|[[Lungsod Makati]]
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''846 AM'''
|[[DZRV]] (''DZNN'')
|Veritas 846 (''Radyo Totoo'')
|50
|[[Catholic Media Network]]: Radio Veritas-Global Broadcasting System
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Bulakan, Bulacan]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''882 AM'''
|[[DWIZ-AM|DWIZ]]
|DWIZ 882 (''Todong Lakas!'')
|50
|[[Aliw Broadcasting Corporation]] (Insular Broadcasting System)
|[[Lungsod Pasig]]
|[[Obando|Obando, Bulacan]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''918 AM'''
|[[DZSR]] (DZFM/''DZRB'')
|DZSR Radyo Pilipinas 2 
|10
|[[Philippine Broadcasting Service]] (PBS)
|[[Lungsod Quezon]]
||[[Lungsod Malolos]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''954 AM'''
|[[DZEM]]
|DZEM INC Radio 954 (''Tinig Ng Katotohanan'')
|40
|[[Christian Era Broadcasting Service International]]
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Obando|Obando, Bulacan]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''990 AM'''
|[[DZIQ]] (''DWRT'')
|DZIQ Radyo Inquirer 990
|10
|[[Trans-Radio Broadcasting Corporation]]
|[[Lungsod Makati]]
|[[Obando|Obando, Bulacan]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''1062 AM'''
|[[DZEC-AM|DZEC]]
|DZEC Radyo Agila 1062 
|40
|[[Eagle Broadcasting Corporation]]
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Obando|Obando, Bulacan]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''1098 AM'''
|[[DWAD-AM|DWAD]]
|DWAD Now Radio
|10
|Crusaders Broadcasting Systems
|[[Lungsod Mandaluyong]]
|[[Lungsod Mandaluyong]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''1134 AM'''
|[[DWDD-AM|DWDD]]
|DWDD 1134 Ka-Tropa Radio/Armed Forces Radio
|10
|[[Sandatahang Lakas ng Pilipinas]]
(Kagawaran ng Tanggulang Pambansa)
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''1242 AM'''
|[[DWBL]]
|DWBL 1242 Serbisyo Publiko
|20
|[[FBS Radio Network]], Inc.
|[[Lungsod Mandaluyong]]
|[[Lungsod Valenzuela]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''1314 AM'''
|[[DWXI-AM|DWXI]]
|DWXI 1314
|10-30
|[[Delta Broadcasting System]], Inc.
|[[Lungsod Makati]]
|[[Noveleta, Cavite]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''1350 AM'''
|[[DWUN]]
|UNTV Radyo La Verdad DWUN 1350
|50
|[[Mabuhay Broadcasting System]]
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Lungsod Malabon]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|1458 AM{{efn|name=fn1|Sumasahimpapawid malapit sa Kalakhang Maynila.}}
|[[DZJV]]
|DZJV 1458
|
|[[ZOE Broadcasting Network]]
|
|
|[[Calamba, Laguna|Calamba]]
|-
|'''1494 AM'''
|[[DWSS-AM|DWSS]]
|Abante Radyo
|10
|Supreme Broadcasting Systems
|[[Lungsod Mandaluyong]]
|[[Lungsod Valenzuela]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''1530 AM'''
|[[DZME]]
|DZME 1530 ME Radio
|25
|[[Capitol Broadcasting Center]]
(''Jose M. Luison and Sons, Inc'')
|[[Lungsod Pasig]]
|[[Obando|Obando, Bulacan]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''1602 AM'''
|[[DZUP]]
|DZUP 1602 (''Kasali Ka!'')
|1
|[[Unibersidad ng Pilipinas, Diliman]]
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''1674 AM'''
|[[DZBF]]
|DZBF Radyo Marikina 1674
|1
|Pamahalaan ng [[Lungsod Marikina]]
|[[Lungsod Marikina]]
|[[Lungsod Marikina]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|}

== Mga himpilang shortwave ==
{|class=&quot;wikitable&quot;;
|-
!Frequency (khz)
!Call Sign
!Pangalan/Tatak
!Kumpanya/May-ari
!Lokasyon ng Himpilan
!Lokasyon ng Transmiter
!Tala
|-
|'''6170v'''
|DZRM
|Radyo Magasin
|[[Philippine Broadcasting Service]] (PBS)
|[[Lungsod Quezon]]
|
|Kasalukuyang hindi-aktibo.
|-
|'''''Iba-iba'''''
|DZRP
|Radyo Pilipinas Overseas (External Service)
|[[Philippine Broadcasting Service]] (PBS)
|[[Lungsod Quezon]]
|Brgy. Tinang, [[Concepcion, Tarlac]]
|Nagdadala sa pamamagitan ng mga pasilidad na shortwave ng US Broadcasting Board of Governors.
|-
|'''''Iba-iba'''''
|
|
|[[Far East Broadcasting Company]] (FEBC) Philippines
|[[Lungsod Valenzuela]]
|[[Bocaue, Bulacan]]; [[Iba, Zambales]]
|Nagdadala sa pamamagitan ng mga pasilidad na shortwave.
|}

== Mga himpilang FM ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Band Frequency (Mhz)
!Call Sign
!Pangalan/Tatak
!Lakas (kW)
!Kumpanya/May-ari
!Lokasyon ng Himpilan
!Lokasyon ng Transmiter
!Sinasaklaw na Lugar
|-
|'''87.5 FM'''
|[[DWFO]]
|87.5 FM1
|25
|[[Philippine Broadcasting Service]] (PBS)
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Lungsod Quezon]]
|
|-
|'''88.3 FM'''
|[[DWJM]]
|Jam 88.3
|25
|Raven Broadcasting Corporation; Tiger 22 Media Corporation
|[[Lungsod Pasig]]
|[[Lungsod Antipolo]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''89.1 FM'''
|[[DWAV]]
|Wave 89.1
|25
|Blockbuster Broadcasting System, Inc.; [[Tiger 22 Media Corporation]]
|[[Lungsod Pasig]]
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''89.9 FM'''
|[[DWTM]]
|Magic 89.9
|25
|[[Quest Broadcasting, Inc.]]
|[[Lungsod Mandaluyong]]
|[[Lungsod Mandaluyong]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''90.7 FM'''
|[[DZMB]]
|90.7 Love Radio
|25
|[[Manila Broadcasting Company]]
([[Cebu Broadcasting Company]])
|[[Lungsod Pasay]]
|[[Lungsod Mandaluyong]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''91.5 FM'''
|[[DWKY]]
|91.5 Win Radio (dating Energy FM)
|25
|[[Mabuhay Broadcasting System]], Inc.
|[[Lungsod Mandaluyong]]
|[[Lungsod Mandaluyong]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''92.3 FM'''
|[[DWFM]]
|Radyo5 92.3 News FM
|25
|[[Nation Broadcasting Corporation]]; [[MediaQuest Holdings, Inc.]]: [[TV5 Network, Inc.]]
|[[Lungsod Mandaluyong]]
|[[Lungsod Antipolo]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''93.1 FM'''
|[[DWRX]]
|Monster RX 93.1
|25
|[[Audiovisual Communicators, Inc.]]
|[[Lungsod Pasig]]
|[[Lungsod Pasig]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''93.9 FM'''
|[[DWKC-FM|DWKC]]
|93.9 iFM
|25
|[[Radio Mindanao Network]] (RMN)
|[[Lungsod Makati]]
|[[Lungsod San Juan]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''94.7 FM'''
|[[DWLL]]
|Mellow 947
|25
|[[FBS Radio Network]], Inc.
|[[Lungsod Mandaluyong]]
|[[Lungsod Mandaluyong]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''95.5 FM'''
|[[DWDM-FM|DWDM]]
|Pinas FM 95.5
|25
|[[Eagle Broadcasting Corporation]]
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''96.3 FM'''
|[[DWRK]]
|96.3 Easy Rock
|25
|[[Cebu Broadcasting Company]]: Manila Broadcasting Company
|[[Lungsod Pasay]]
|[[Lungsod Mandaluyong]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''97.1 FM'''
|[[DWLS]]
|Barangay LS 97.1
|25
|[[GMA Network, Inc.]]
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''97.9 FM'''
|[[DWQZ]]
|979 Home Radio
|25
|[[Aliw Broadcasting Corporation]]
(Insular Broadcasting System)
|[[Lungsod Pasig]]
|[[Lungsod Antipolo]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''98.7 FM'''
|[[DZFE]]
|98.7 DZFE The Master's Touch
|25 
|[[Far East Broadcasting Company]], Inc. (FEBC)
|[[Lungsod Pasig]]
|[[Lungsod Pasig]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''99.5 FM'''
|[[DWRT-FM|DWRT]]
|99.5 Play FM (dating 99.5 RT)
|25 
|[[Real Radio Network]] Inc.
(Tiger 22 Media Corporation)
|[[Lungsod Mandaluyong]]
|[[Lungsod Antipolo]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''100.3 FM'''
|[[DZRJ-FM|DZRJ]]
|RJ FM (RJ 100)
|25
|[[Rajah Broadcasting Network]], Inc.
|[[Lungsod Makati]]
|[[Lungsod Antipolo]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''101.1 FM'''
|[[DWYS]]
|101.1 Yes the Best (Yes FM)
|25
|[[Pacific Broadcasting System]], Inc.: Manila Broadcasting Company
|[[Lungsod Pasay]]
|[[Lungsod Mandaluyong]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''101.9 FM'''
|[[DWRR-FM|DWRR]]
|MOR 101.9 For Life! (dating Tambayan)
|22.5
|[[ABS-CBN Corporation]]
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Lungsod Antipolo]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''102.7 FM'''
|[[DWSM]]
|102.7 Star FM
|25
|People's Broadcasting Service, Inc.: [[Bombo Radyo Philippines]]
|[[Lungsod Pasig]]
|[[Lungsod Pasig]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''103.5 FM'''
|[[DWOW]]
|103.5 K-Lite FM
|25
|Advanced Media Broadcasting System, Inc. 
|[[Lungsod Mandaluyong]]
|[[Lungsod Mandaluyong]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''104.3 FM'''
|[[DWFT]]
(DWBR)
|104.3 FM2 
|25
|[[Philippine Broadcasting Service]] (PBS)
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|104.7 FM{{efn|name=fn1}}
|[[DWEY]]
|104.7 Brigada News FM Mega Manila
|5
|[[Brigada Mass Media Corporation]]
|[[Lungsod Makati]]
|[[Batangas city|Batangas]]
|[[Kalakhang Maynila]]; [[Batangas city|Batangas]]
|-
|'''105.1 FM'''
|[[DWBM-FM|DWBM]]
|105.1 Crossover
|25
|[[Mareco Broadcasting Network]]
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Binangonan, Rizal]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''105.9 FM'''
|[[DWLA]]
|Like FM 105.9
|25
|Bright Star Broadcasting Network Corp.
|[[Lungsod Parañaque]]
|[[Lungsod Antipolo]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''106.7 FM'''
|[[DWET-FM|DWET]]
|106.7 Energy FM
|25
|[[Ultrasonic Broadcasting System]]
(lnteractive Broadcast Media, Inc.; ABC Development Corporation)
|[[Lungsod Pasig]]
|[[Lungsod Pasig]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|'''107.5 FM'''
|[[DWNU]]
|Wish 1075 (Wish FM; dating Win Radio)
|25
|[[Progressive Broadcasting Corporation]]
|[[Lungsod Quezon]]
|[[Lungsod Antipolo]]
|[[Kalakhang Maynila]]
|-
|}

== Mga pananda ==
{{Notelist}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}


[[Kategorya:Mga talaan ng mga himpilan ng radyo sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>hd8k6iysvpm3815x3vrnultohh97ozp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talaan ng mga himpilan ng radyo sa Davao</title>
    <ns>0</ns>
    <id>292045</id>
    <revision>
      <id>2213219</id>
      <parentid>1724336</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T00:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35234-81</username>
        <id>163322</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga himpilang AM */</comment>
      <origin>2213219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4211" sha1="6quhwe580hsup57pkk6o264rohrtirr" xml:space="preserve">{{Kinukumpuni}}

== Mga himpilang AM ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Frequency
!Call Sign
!Tatak
!Kumpanya
!Lakas
!Sinasaklaw na Lugar
|-
|576 AM
|DXMF
|Bombo Radyo Davao
|Bombo Radyo Philippines
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|621 AM
|DXDC
|DXDC 621 RMN Davao
|[[Radio Mindanao Network]]
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|711 AM
|DXRD
|Sonshine Radio Davao
|[[Sonshine Media Network International]]
|15 kW
|[[Davao City]]
|-
|783 AM
|DXRA
|Radyo Ni Juan 783 Khz
|Rizal Memorial Colleges Broadcasting Corporation
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|819 AM
|DXUM
|Radyo Ukay 819 Khz
|UM Broadcasting Network
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|855 AM
|[[DXGO]]
|Aksyon Radyo Davao 855 Khz
|Manila Broadcasting Company
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|900 AM
|DXIP
|El-Nuevo Bantay Radyo Davao
|[[Southern Broadcasting Network]] /Bantay Radyo
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|981 AM
|DXOW
|Radyo Asenso Davao 981 Khz
|Radio Corporation of the Philippines
|20 kW
|[[Davao City]]
|-
|1017 AM
|DXAM
|Radyo Rapido Diyes Disisyete (Rapid Radio)
|Kalayaan Broadcasting System
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|1125 AM
|DXGM
|Super Radyo Davao
|[[GMA Network]]
|11 KW
|[[Davao City]]
|-
|1197 AM
|DXFE
|1197 DXFE The Good News Radio
|Far East Broadcasting Company
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|1224 AM
|DXED
|Radyo Agila Davao
|[[Eagle Broadcasting Corporation]]
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|1260 AM
|DXRF
|DZRH Nationwide Davao
|Manila Broadcasting Company / RH Broadcasting, Inc.
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|1296 AM
|DXAB
|Radyo Patrol Davao
|[[ABS-CBN Corporation]]
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|1404 AM
|DXAQ
|Kingdom Radio
|[[Sonshine Media Network International]]
|15 kW
|[[Davao City]]
|-
|1548 AM 
|DXAE-AM 
|ME Radio 
|[[Audiovisual Communicators]] 
|
|[[Davao City]]
|}

== Mga himpilang FM ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Frequency
!Call Sign
!Tatak
!Kumpanya
!Lakas
!Sinasaklaw na Lugar
|-
|88.3 FM
|DXDR
|88.3 Energy FM Davao
|Ultrasonic Broadcasting System Inc.
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|89.1 FM
|DXBE
|Magic 89.1 Davao
|Quest Broadcasting Inc.
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|89.9 FM
|DXGN
|89.9 Spirit FM
|Global Broadcasting Systems
(Roman Catholic Archdiocese of Davao)
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|90.7 FM
|DXBM
|90.7 Love Radio Davao
|Manila Broadcasting Company
|20 KW
|[[Davao City]]
|-
|91.5 FM
|DXKX
|91.5 Brigada News FM
|[[Brigada Mass Media Corporation]]
|10 KW
|Metro Davao
|-
|92.3 FM
|DXWT
|Wild 92.3 WT
|UM Broadcasting Network
|20 KW
|[[Davao City]]
|-
|93.1 FM
|DXLR
|93.1 Crossover Davao
|Mareco Broadcasting Network, Inc.
|5 KW
|[[Davao City]]
|-
|93.9 FM
|DXXL
|93.9 iFM Davao
|[[Radio Mindanao Network]]
|20 KW
|[[Davao City]]
|-
|94.7 FM
|DXLL
|94.7 One Radio
|FBS Radio Network Inc. / Rizal Memorial Colleges Broadcasting Corporation
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|95.5 FM
|[[DXKR-FM|DXKR]]
|95.5 Classic Hit Radio
|ACWS - United Broadcasting Network /
UM Broadcasting Network
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|96.3 FM
|DXFX
|96.3 Star FM
|Bombo Radyo Philippines /
Consolidated Broadcasting System, Inc.
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|97.1 FM
|DXUR
|Oomph! Radio 97.1
|Ultimate Entertainment /Viva Live
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|97.9 FM
|DXSS
|97.9 Mom's Radio
|[[Southern Broadcasting Network]]
|20 KW
|[[Davao City]]
|-
|98.7 FM
|DXQM
|98.7 Home Radio Davao
|Aliw Broadcasting Corporation
|10 KW
|Metro Davao
|-
|99.5 FM
|DXBT
|Monster Radio BT 99.5
|Audiovisual Communicators, Inc.
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|100.3 FM
|DXDJ
|RJFM 100.3 Davao
|Rajah Broadcasting Network
|20 KW
|[[Davao City]]
|-
|101.1 FM
|DXRR
|MOR 101.1 For Life!
|[[ABS-CBN Corporation]]
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|101.9 FM
|DXFM
|Radyo5 101.9 News FM Davao
|[[Nation Broadcasting Corporation]]
|25 KW
|[[Davao City]]
|-
|103.5 FM
|DXRV
|Barangay 103.5 Nindota-ah! Davao
|[[GMA Network]]
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|104.3FM
|DXMA
|104.3 The Edge Radio Davao FM
|United Christian Broadcasters
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|105.1 FM
|DXYS
|105.1 Easy Rock Davao
|Manila Broadcasting Company &amp;
Cebu Broadcasting Company
|25 KW
|[[Davao City]]
|-
|105.9 FM
|DXMX
|105.9 Balita FM
|Oriental Mindoro Management Resources Corporation &amp; Real Radio Network
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|107.5 FM
|DXNU
|107.5 Win Radio Davao
|[[Progressive Broadcasting Corporation]] / One Radio Management
|25 KW
|[[Davao City]]
|}</text>
      <sha1>6quhwe580hsup57pkk6o264rohrtirr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213220</id>
      <parentid>2213219</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T00:07:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35234-81</username>
        <id>163322</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga himpilang AM */</comment>
      <origin>2213220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4211" sha1="pjauiom9b2k8eecqwvrm2c80m52dobz" xml:space="preserve">{{Kinukumpuni}}

== Mga himpilang AM ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Frequency
!Call Sign
!Tatak
!Kumpanya
!Lakas
!Sinasaklaw na Lugar
|-
|576 AM
|DXMF
|Bombo Radyo Davao
|Bombo Radyo Philippines
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|621 AM
|DXDC
|DXDC 621 RMN Davao
|[[Radio Mindanao Network]]
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|711 AM
|DXRD
|Sonshine Radio Davao
|[[Sonshine Media Network International]]
|15 kW
|[[Davao City]]
|-
|783 AM
|DXRA
|Radyo Ni Juan 783 Khz
|Rizal Memorial Colleges Broadcasting Corporation
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|819 AM
|DXUM
|Radyo Ukay 819 Khz
|UM Broadcasting Network
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|855 AM
|[[DXGO]]
|Aksyon Radyo Davao 855 Khz
|Manila Broadcasting Company
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|900 AM
|DXIP
|El-Nuevo Bantay Radyo Davao
|[[Southern Broadcasting Network]] /Bantay Radyo
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|981 AM
|DXOW
|Radyo Asenso Davao 981 Khz
|Radio Corporation of the Philippines
|20 kW
|[[Davao City]]
|-
|1017 AM
|DXAM
|Radyo Rapido Diyes Disisyete (Rapid Radio)
|Kalayaan Broadcasting System
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|1125 AM
|DXGM
|Super Radyo Davao
|[[GMA Network]]
|11 KW
|[[Davao City]]
|-
|1197 AM
|DXFE
|1197 DXFE The Good News Radio
|Far East Broadcasting Company
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|1224 AM
|DXED
|Radyo Agila Davao
|[[Eagle Broadcasting Corporation]]
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|1260 AM
|DXRF
|DZRH Nationwide Davao
|Manila Broadcasting Company / RH Broadcasting, Inc.
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|1296 AM
|DXAB
|Radyo Patrol Davao
|[[ABS-CBN Corporation]]
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|1404 AM
|DXAQ
|Kingdom Radio
|[[Sonshine Media Network International]]
|15 kW
|[[Davao City]]
|-
|1548 AM 
|DXAF-AM 
|ME Radio 
|[[Audiovisual Communicators]] 
|
|[[Davao City]]
|}

== Mga himpilang FM ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Frequency
!Call Sign
!Tatak
!Kumpanya
!Lakas
!Sinasaklaw na Lugar
|-
|88.3 FM
|DXDR
|88.3 Energy FM Davao
|Ultrasonic Broadcasting System Inc.
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|89.1 FM
|DXBE
|Magic 89.1 Davao
|Quest Broadcasting Inc.
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|89.9 FM
|DXGN
|89.9 Spirit FM
|Global Broadcasting Systems
(Roman Catholic Archdiocese of Davao)
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|90.7 FM
|DXBM
|90.7 Love Radio Davao
|Manila Broadcasting Company
|20 KW
|[[Davao City]]
|-
|91.5 FM
|DXKX
|91.5 Brigada News FM
|[[Brigada Mass Media Corporation]]
|10 KW
|Metro Davao
|-
|92.3 FM
|DXWT
|Wild 92.3 WT
|UM Broadcasting Network
|20 KW
|[[Davao City]]
|-
|93.1 FM
|DXLR
|93.1 Crossover Davao
|Mareco Broadcasting Network, Inc.
|5 KW
|[[Davao City]]
|-
|93.9 FM
|DXXL
|93.9 iFM Davao
|[[Radio Mindanao Network]]
|20 KW
|[[Davao City]]
|-
|94.7 FM
|DXLL
|94.7 One Radio
|FBS Radio Network Inc. / Rizal Memorial Colleges Broadcasting Corporation
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|95.5 FM
|[[DXKR-FM|DXKR]]
|95.5 Classic Hit Radio
|ACWS - United Broadcasting Network /
UM Broadcasting Network
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|96.3 FM
|DXFX
|96.3 Star FM
|Bombo Radyo Philippines /
Consolidated Broadcasting System, Inc.
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|97.1 FM
|DXUR
|Oomph! Radio 97.1
|Ultimate Entertainment /Viva Live
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|97.9 FM
|DXSS
|97.9 Mom's Radio
|[[Southern Broadcasting Network]]
|20 KW
|[[Davao City]]
|-
|98.7 FM
|DXQM
|98.7 Home Radio Davao
|Aliw Broadcasting Corporation
|10 KW
|Metro Davao
|-
|99.5 FM
|DXBT
|Monster Radio BT 99.5
|Audiovisual Communicators, Inc.
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|100.3 FM
|DXDJ
|RJFM 100.3 Davao
|Rajah Broadcasting Network
|20 KW
|[[Davao City]]
|-
|101.1 FM
|DXRR
|MOR 101.1 For Life!
|[[ABS-CBN Corporation]]
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|101.9 FM
|DXFM
|Radyo5 101.9 News FM Davao
|[[Nation Broadcasting Corporation]]
|25 KW
|[[Davao City]]
|-
|103.5 FM
|DXRV
|Barangay 103.5 Nindota-ah! Davao
|[[GMA Network]]
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|104.3FM
|DXMA
|104.3 The Edge Radio Davao FM
|United Christian Broadcasters
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|105.1 FM
|DXYS
|105.1 Easy Rock Davao
|Manila Broadcasting Company &amp;
Cebu Broadcasting Company
|25 KW
|[[Davao City]]
|-
|105.9 FM
|DXMX
|105.9 Balita FM
|Oriental Mindoro Management Resources Corporation &amp; Real Radio Network
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|107.5 FM
|DXNU
|107.5 Win Radio Davao
|[[Progressive Broadcasting Corporation]] / One Radio Management
|25 KW
|[[Davao City]]
|}</text>
      <sha1>pjauiom9b2k8eecqwvrm2c80m52dobz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213221</id>
      <parentid>2213220</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T00:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35234-81</username>
        <id>163322</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga himpilang AM */</comment>
      <origin>2213221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4211" sha1="jan417rcmu247x90d841qh5z8jq4ct8" xml:space="preserve">{{Kinukumpuni}}

== Mga himpilang AM ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Frequency
!Call Sign
!Tatak
!Kumpanya
!Lakas
!Sinasaklaw na Lugar
|-
|576 AM
|DXMF
|Bombo Radyo Davao
|Bombo Radyo Philippines
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|621 AM
|DXDC
|DXDC 621 RMN Davao
|[[Radio Mindanao Network]]
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|711 AM
|DXRD
|Sonshine Radio Davao
|[[Sonshine Media Network International]]
|15 kW
|[[Davao City]]
|-
|783 AM
|DXRA
|Radyo Ni Juan 783 Khz
|Rizal Memorial Colleges Broadcasting Corporation
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|819 AM
|DXUM
|Radyo Ukay 819 Khz
|UM Broadcasting Network
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|855 AM
|[[DXGO]]
|Aksyon Radyo Davao 855 Khz
|Manila Broadcasting Company
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|900 AM
|DXIP
|El-Nuevo Bantay Radyo Davao
|[[Southern Broadcasting Network]] /Bantay Radyo
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|981 AM
|DXOW
|Radyo Asenso Davao 981 Khz
|Radio Corporation of the Philippines
|20 kW
|[[Davao City]]
|-
|1017 AM
|DXAM
|Radyo Rapido Diyes Disisyete (Rapid Radio)
|Kalayaan Broadcasting System
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|1125 AM
|DXGM
|Super Radyo Davao
|[[GMA Network]]
|11 KW
|[[Davao City]]
|-
|1197 AM
|DXFE
|1197 DXFE The Good News Radio
|Far East Broadcasting Company
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|1224 AM
|DXED
|Radyo Agila Davao
|[[Eagle Broadcasting Corporation]]
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|1260 AM
|DXRF
|DZRH Nationwide Davao
|Manila Broadcasting Company / RH Broadcasting, Inc.
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|1296 AM
|DXAB
|Radyo Patrol Davao
|[[ABS-CBN Corporation]]
|10 kW
|[[Davao City]]
|-
|1404 AM
|DXAQ
|Kingdom Radio
|[[Sonshine Media Network International]]
|15 kW
|[[Davao City]]
|-
|1548 AM 
|DXAL-AM 
|ME Radio 
|[[Audiovisual Communicators]] 
|
|[[Davao City]]
|}

== Mga himpilang FM ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Frequency
!Call Sign
!Tatak
!Kumpanya
!Lakas
!Sinasaklaw na Lugar
|-
|88.3 FM
|DXDR
|88.3 Energy FM Davao
|Ultrasonic Broadcasting System Inc.
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|89.1 FM
|DXBE
|Magic 89.1 Davao
|Quest Broadcasting Inc.
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|89.9 FM
|DXGN
|89.9 Spirit FM
|Global Broadcasting Systems
(Roman Catholic Archdiocese of Davao)
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|90.7 FM
|DXBM
|90.7 Love Radio Davao
|Manila Broadcasting Company
|20 KW
|[[Davao City]]
|-
|91.5 FM
|DXKX
|91.5 Brigada News FM
|[[Brigada Mass Media Corporation]]
|10 KW
|Metro Davao
|-
|92.3 FM
|DXWT
|Wild 92.3 WT
|UM Broadcasting Network
|20 KW
|[[Davao City]]
|-
|93.1 FM
|DXLR
|93.1 Crossover Davao
|Mareco Broadcasting Network, Inc.
|5 KW
|[[Davao City]]
|-
|93.9 FM
|DXXL
|93.9 iFM Davao
|[[Radio Mindanao Network]]
|20 KW
|[[Davao City]]
|-
|94.7 FM
|DXLL
|94.7 One Radio
|FBS Radio Network Inc. / Rizal Memorial Colleges Broadcasting Corporation
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|95.5 FM
|[[DXKR-FM|DXKR]]
|95.5 Classic Hit Radio
|ACWS - United Broadcasting Network /
UM Broadcasting Network
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|96.3 FM
|DXFX
|96.3 Star FM
|Bombo Radyo Philippines /
Consolidated Broadcasting System, Inc.
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|97.1 FM
|DXUR
|Oomph! Radio 97.1
|Ultimate Entertainment /Viva Live
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|97.9 FM
|DXSS
|97.9 Mom's Radio
|[[Southern Broadcasting Network]]
|20 KW
|[[Davao City]]
|-
|98.7 FM
|DXQM
|98.7 Home Radio Davao
|Aliw Broadcasting Corporation
|10 KW
|Metro Davao
|-
|99.5 FM
|DXBT
|Monster Radio BT 99.5
|Audiovisual Communicators, Inc.
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|100.3 FM
|DXDJ
|RJFM 100.3 Davao
|Rajah Broadcasting Network
|20 KW
|[[Davao City]]
|-
|101.1 FM
|DXRR
|MOR 101.1 For Life!
|[[ABS-CBN Corporation]]
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|101.9 FM
|DXFM
|Radyo5 101.9 News FM Davao
|[[Nation Broadcasting Corporation]]
|25 KW
|[[Davao City]]
|-
|103.5 FM
|DXRV
|Barangay 103.5 Nindota-ah! Davao
|[[GMA Network]]
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|104.3FM
|DXMA
|104.3 The Edge Radio Davao FM
|United Christian Broadcasters
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|105.1 FM
|DXYS
|105.1 Easy Rock Davao
|Manila Broadcasting Company &amp;
Cebu Broadcasting Company
|25 KW
|[[Davao City]]
|-
|105.9 FM
|DXMX
|105.9 Balita FM
|Oriental Mindoro Management Resources Corporation &amp; Real Radio Network
|10 KW
|[[Davao City]]
|-
|107.5 FM
|DXNU
|107.5 Win Radio Davao
|[[Progressive Broadcasting Corporation]] / One Radio Management
|25 KW
|[[Davao City]]
|}</text>
      <sha1>jan417rcmu247x90d841qh5z8jq4ct8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grace White Sherwood</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295876</id>
    <revision>
      <id>2213191</id>
      <parentid>2174958</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:32:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22524" sha1="qolij0armeg1z0sz67gisfvq21ncg1k" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        = Grace White Sherwood
| image       =
| alt         =
| caption     =
| birth_date  = 1660
| birth_place = {{nowrap|malamang sa [[Pungo, Virginia|Pungo]], [[Princess Anne County, Virginia|Princess Anne County]],&lt;br&gt;[[Kolonya kan Virginia]]}}
| death_date  = {{Death year and age|1740|1660}}
| death_place = Pungo malamang
| monuments   = Estatwa ni {{nowrap|Grace Sherwood}} na makikita sa {{Coord|36.866139|N|76.131811|W|display=inline}}
| other_names = Ang mangkukulam ng Pungo
| criminal_charge = [[Pangkukulam]]
| criminal_status = Pansamantalang binigyan ng impormal na [[kapatawaran]]
| occupation  = {{flatlist|
* Magsasaka
* Manggagamot
* Komadrona
}}
}}
Si '''Grace White Sherwood''' (1660–1740), na tinawag na '''Mangkukulam ng Pungo''', ay ang huling taong kilala na nahatulan ng [[pangkukulam]] sa [[Kolonya ng Virginia|Virginia]] (isang babaeng nagngangalang Maria ay pinatunayang gumamit ng pangkukulam upang makahanap ng mga nawawalang mga item at kayamanan at hinagupit ng tatlumpu't siyam na beses noong 1730, na siyang aktwal na huling pagsubok sa pangkukulam sa record sa Virginia &lt;ref&gt;https://www.encyWikivirginia.org/Witchcraft_in_Colonial_Virginia{{Dead link|date=Enero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;).

Isang magsasaka, manggagamot, at komadrona, inakusahan siya ng kanyang mga kapitbahay na nagbago ang sarili sa isang pusa, nakakasira ng mga pananim, at naging sanhi ng pagkamatay ng mga hayop. Sinuhan siya ng pangkukulam nang maraming beses; sa kanyang [[paglilitis]] noong 1706, inakusahan si Sherwood na nakakahiya sa kanyang kapitbahay, si Elizabeth Hill, na nagdulot kay Hill sa [[pagkakuha | miscarry]]. Ipinag-utos ng korte na ang pagkakasala o kawalang-sala ni Sherwood ay matukoy sa pamamagitan ng pagpapakagat sa kanya sa tubig. Kung siya ay nalubog, siya ay walang kasalanan; kung hindi, siya ay nagkasala. Lumulutang sa ibabaw si Sherwood at siya ay gumugol ng halos walong taon sa kulungan bago pinakawalan.

Si Sherwood ay nakatira sa [[Pungo, Virginia | Pungo]], [[Princess Anne County, Virginia | Princess Anne County]] ([[Lower Norfolk County]] bago ang 1691, ngayon bahagi ng [[Virginia Beach, Virginia| Virginia Beach]]), at ikinasal kay James Sherwood, isang [[Plantations sa American South | planter]], noong 1680. Ang mag-asawa ay may tatlong anak na lalaki: sina John, James, at Richard. Ang kanyang unang kaso ay noong 1697; siya ay inakusahan ng paghahagis ng isang [[spell (paranormal) | spell]] sa isang toro, na nagreresulta sa pagkamatay nito, ngunit ang bagay ay tinanggal sa pamamagitan ng kasunduan ng parehong partido. Nang sumunod na taon siya ay inakusahan ng pangkukulam ng dalawang kapitbahay; diumano’y pinapahiya niya ang mga hogs at cotton crop ng isa sa kanila. Naghain si Sherwood ng [[paninirang-puri | paninirang-puri]] pagkatapos ng bawat akusasyon, ngunit hindi naging matagumpay ang kanyang mga parusa at ang kanyang asawa ay kailangang magbayad ng mga gastos sa korte. Sa 1706 siya ay nahatulan ng pangkukulam at na-incarcerated. Napalaya mula sa bilangguan noong 1714, nakuha niya ang kanyang ari-arian mula sa Princess Anne County (namatay ang kanyang asawa noong 1701). Hindi siya nag-asawa muli, at nanirahan sa kanyang bukid hanggang sa kanyang pagkamatay noong 1740 sa edad na mga 80.

Noong Hulyo 10, 2006, ang ika-300 na anibersaryo ng paniniwala ni Sherwood, si [[Gobernador ng Virginia | Gobernador]] [[Tim Kaine]] ay nagbigay ng isang impormal na [[kapatawaran]] upang &quot;opisyal na ibalik ang [kanyang] mabuting pangalan&quot;, kinikilala na siya ay mali na nahatulan. Isang estatwa na naglalarawan sa kanya ay itinayo malapit sa [[Sistemang Pangkalusugan ng Sentara| Kalayaan ng Sentara]] sa Independence Boulevard sa Virginia Beach, malapit sa site ng kolonyal na korte kung saan siya sinubukan. Siya ay kinulit sa tabi ng isang [[raccoon]], na kumakatawan sa kanyang pag-ibig sa mga hayop, at nagdadala ng isang basket na naglalaman ng [[bawang]] at [[rosemary]], bilang pagkilala sa kanyang kaalaman sa [[herbalismo| herbal na panggagamot]].

==Mga sanggunian==

===Mga pagbanggit===
{{reflist|colwidth=30em}}

=== Bibliograpiya ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite news |ref={{sfnRef|Adams|2009}} |url=http://hamptonroads.com/2009/05/whats-name-virginia-beachs-witchduck-road |title=What's in a name? Virginia Beach's Witchduck Road |last=Adams |first=Kathy |date=June 1, 2009 |work=[[The Virginian-Pilot]] |accessdate=August 5, 2013 |archive-date=Oktubre 28, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028174123/http://hamptonroads.com/2009/05/whats-name-virginia-beachs-witchduck-road |url-status=dead }}
* {{cite news |ref={{sfnRef|Barisic|2006}} |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/10/AR2006071000495.html |title=Va. Gov. Gives Informal Pardon to Witch |last=Barisic |first=Sonja |date=July 10, 2006 |newspaper=[[The Washington Post]] |accessdate=August 5, 2013 }}
* {{cite news |ref={{sfnRef|Batts|2007}} |url=http://hamptonroads.com/node/241271 |title=Statue of exonerated 'Witch of Pungo' finds place to rest |last=Batts |first=Denise Watson |date=March 24, 2007 |work=The Virginian-Pilot |accessdate=August 5, 2013 |archive-date=Agosto 11, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070811044721/http://hamptonroads.com/node/241271 |url-status=dead }}
* {{cite news |ref={{sfnRef|Batts|2006}} |url=http://hamptonroads.com/node/124641 |title=''Witch of Pungo'' pardoned by governor after 300 years |last=Batts |first=Denise Watson |date=July 10, 2006 |work=The Virginian-Pilot |accessdate=August 10, 2013 |archive-date=Mayo 24, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080524031907/http://hamptonroads.com/node/124641 |url-status=dead }}
* {{cite book |ref=harv |last=Burr |first=George Lincoln |title=Narratives of the Witchcraft Cases 1648–1706 |url=http://infomotions.com/etexts/archive/ia331315.us.archive.org/1/items/narrativesofwitc00burriala/narrativesofwitc00burriala_djvu.htm |year=1914 |publisher=[[Charles Scribner's Sons]] |location=New York |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100820085607/http://infomotions.com/etexts/archive/ia331315.us.archive.org/1/items/narrativesofwitc00burriala/narrativesofwitc00burriala_djvu.htm |archivedate=2010-08-20 }}
* {{cite journal |ref=harv |last=Burstein |first=Sona Rose |title=Some Modern Books on Witchcraft |volume=72 |journal=Folklore |publisher=Folklore Society |location=London |date=September 1961 |jstor=1258580 |issue=3 |doi=10.1080/0015587X.1961.9717297 |pages=520}}
* {{cite journal |ref={{sfnRef|Butler|1979}} |last=Butler |first=Jon |authorlink=Jon Butler |title=Magic, Astrology, and the Early American Religious Heritage, 1600-1760 |url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1979-04_84_2/page/317 |journal=[[The American Historical Review]] |volume=84 |date=April 1979 |publisher=[[Oxford University Press]] on behalf of the [[American Historical Association]] |location=Oxford |jstor=1855136 |issue=2 |doi=10.2307/1855136 |pages=317–46 |pmid=11610526 }}
* {{cite news |ref={{sfnRef|Campbell|1934}} |url=http://richmondthenandnow.com/Newspaper-Articles/Witch-Grace-Sherwood.html |title=When Virginia Ducked Milady Witch |last=Campbell |first=Beverly |date=December 30, 1934 |work=[[Richmond Times-Dispatch]] |accessdate=August 5, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029231535/http://richmondthenandnow.com/Newspaper-Articles/Witch-Grace-Sherwood.html |archivedate=October 29, 2013 }}
* {{cite news |ref=harv |last=Cleavelin |first=Mary Beth |url=http://hamptonroads.com/2014/07/witch-pungos-church-dedicates-marker-her |title=Witch of Pungo's church dedicates marker to her |publisher=hamptonroads.com |year=2014 |accessdate=October 22, 2014 |archive-date=Nobiyembre 18, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141118122618/http://hamptonroads.com/2014/07/witch-pungos-church-dedicates-marker-her |url-status=dead }}
* {{cite book |ref=harv |last=Cushing |first=Jonathan Peter |year=1833 |chapter=Record of the Trial of Grace Sherwood in 1705 Princess Anne County for Witchcraft |title=Collections of the Virginia Historical and Philosophical Society |url=https://books.google.com/?id=XEYUAAAAYAAJ&amp;pg=PA71&amp;lpg=PA71&amp;dq=cushing+record+of+the+trial+for+grace+sherwood#v=onepage&amp;q=cushing%20record%20of%20the%20trial%20for%20grace%20sherwood&amp;f=false |volume=95 |publisher=[[Virginia Historical Society|Virginia Historical and Philosophical Society]] |location=Richmond, VA }} ''Note: includes transcripts of legal proceedings.''
* {{cite book |ref=harv |last=Chewning |first=Alpheus J. |title=Haunted Virginia Beach |url=https://books.google.com/?id=B7Bm8-sw6JEC |year=2006 |publisher=History Press |location=Charleston, SC |isbn=978-1-59629-188-1 }}
* {{cite journal |ref={{sfnRef|Davis|1957}} |last=Davis |first=Richard Beale |title=The Devil in Virginia in the Seventeenth Century |journal=The Virginia Magazine of History and Biography |volume=65 |date=April 1979 |publisher=Virginia Historical Society |location=Richmond, VA |jstor=4246295 |issue=2| pages=131–47}}
* {{cite book |ref=harv |last=Department of Public Libraries |title=The Beach: A History of Virginia Beach, Virginia |url=https://archive.org/stream/beachhistoryofvi00unse#page/28/mode/2up/search/sherwood |edition=3rd |year=2006 |publisher=City of Virginia Beach |location=Virginia Beach, VA |isbn=978-0-9779570-0-2 |chapter=4. Witches and Witchcraft }}
* {{cite news |ref={{sfnRef|Dunphy|1994}} |title=Rural Charm Meets City Splendor |last=Dunphy |first=Janet |date=August 13, 1994 |newspaper=The Virginian-Pilot |publisher=Landmark Communications}}
* {{cite book |ref=harv |last=Gibson |first=Marion |title=Witchcraft Myths in American Culture |url=https://archive.org/details/witchcraftmythsi0000gibs |year=2007 |publisher=Routledge |location=Milton Park, Abingdon |isbn=978-0-415-97977-1 }}
* {{cite book |ref=harv |last=Hill |first=Christopher |title=The World Turned Upside Down: Radical Ideas during the English Revolution |url=https://archive.org/details/worldturnedupsid00hill |url-access=registration |year=1972 |publisher=[[Viking Press]] |location=New York |isbn=0-14-013732-7 }}
* {{cite book |last=Hume |first=Ivor Noël |title=Something from the Cellar |url=https://books.google.com/?id=e288zhVyuWsC&amp;pg=PA89 |year=2005 |publisher=Colonial Williamsburg Foundation |location=Williamsburg, VA |isbn=978-0-87935-229-5 |ref=harv }}
* {{cite journal |ref={{sfnRef|James|1894 Oct}} |last=James |first=Edward W. |date=October 1894 |title=Grace Sherwood, the Virginia Witch |journal=[[William and Mary Quarterly]] |publisher=College of William and Mary |location=Williamsburg, VA |volume=3 |issue=2 |jstor=1914583}} ''Note: includes transcripts of legal proceedings.''
* {{cite journal |ref={{sfnRef|James|1895 Jan}} |last=James |first=Edward W. |date=January 1895 |title=Grace Sherwood, the Virginia Witch |journal=William and Mary Quarterly |publisher=College of William and Mary |location=Williamsburg, VA |volume=3 |issue=3 |jstor=1914774}} ''Note: includes transcripts of legal proceedings.''
* {{cite journal |ref={{sfnRef|James|1895 Apr}} |last=James |first=Edward W. |date=April 1895 |title=Grace Sherwood, the Virginia Witch |journal=William and Mary Quarterly |publisher=College of William and Mary |location=Williamsburg, VA |volume=3 |issue=4 |jstor=1915288}} ''Note: includes transcripts of legal proceedings.''
* {{cite journal |ref={{sfnRef|James|1895 Jul}} |last=James |first=Edward W. |date=July 1895 |title=Grace Sherwood, the Virginia Witch |journal=William and Mary Quarterly
|publisher=College of William and Mary |location=Williamsburg, VA |volume=4 |issue=1 |jstor=1916177}} ''Note: includes transcripts of legal proceedings.''
* {{cite book |ref=harv |last1=Nash |first1=Belinda |last2=Sheets |first2=Danielle |title=A Place in Time: The Age of the Witch of Pungo |year=2012 |publisher=W. S. Dawson Company |location=Virginia Beach, VA |isbn=1-57000-107-3}}
* {{cite web|ref=harv|last1=Murphy|first1=Sharon Ann|title=Early American Colonists Had a Cash Problem. Here's How They Solved It|url=http://time.com/4675303/money-colonial-america-currency-history/|website=Time|accessdate=July 11, 2017|date=February 27, 2017|archive-date=Hulyo 26, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230726120710/https://time.com/4675303/money-colonial-america-currency-history/|url-status=dead}}
* {{cite thesis |ref={{sfnRef|Newman|2009}} |degree=MA (History) |title=Under an Ill Tongue: Witchcraft and Religion in Seventeenth-Century Virginia |last=Newman |first=Lindsey M. |date=April 3, 2009 |format=PDF |publisher=[[Virginia Tech|Virginia Polytechnic Institute and State University]] |accessdate=August 5, 2013 |url=http://scholar.lib.vt.edu/theses/available/etd-04092009-110353/unrestricted/LMNewmanThesis1.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120331212039/http://scholar.lib.vt.edu/theses/available/etd-04092009-110353/unrestricted/LMNewmanThesis1.pdf |archivedate=March 31, 2012 }}
* {{cite news |ref={{sfnRef|Ruegsegger|1999}} |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1298&amp;dat=19991030&amp;id=uS4zAAAAIBAJ&amp;sjid=gggGAAAAIBAJ&amp;pg=3940,8271057 |title=Virginia's 'Witch of Pungo': Accused Remembered as Colony's Joan of Arc |last=Ruegsegger |first=Bob |date=October 30, 1999 |work=[[The Free Lance–Star]] |accessdate=August 20, 2013 }}
* {{cite web |ref={{sfnRef|Seltzer|2013}} |url=http://www.samizdat.com/sherwood/ |title=Grace Sherwood, the witch of Virginia |last=Seltzer |first=Richard |publisher=Samizdat |accessdate=August 5, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140725231435/http://www.samizdat.com/sherwood/ |archivedate=July 25, 2014 }} ''Note: this is a transcript in modern English, with shorthand expanded, of the Burr book.''
* {{cite news |ref={{sfnRef|Shapira|2006}} |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/11/AR2006071101218.html |title=After Toil and Trouble, 'Witch' Is Cleared |last=Shapira |first=Ian |newspaper=The Washington Post |date=July 12, 2006 |accessdate=August 10, 2013 }}
* {{cite web |ref={{sfnRef|Witkowski|2012}} |url=http://www.encyclopediavirginia.org/Sherwood_Grace_ca_1660-1740 |title=Grace Sherwood (ca. 1660–1740) |work=Encyclopedia Virginia |publisher=[[Virginia Foundation for the Humanities]] |last=Witkowski |first=Monica C. |date=August 15, 2012 |accessdate=August 5, 2013 |archive-date=Hulyo 22, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722054457/http://encyclopediavirginia.org/Sherwood_Grace_ca_1660-1740 |url-status=dead }}
* {{cite book |ref=harv |last=Yarsinske |first1=Amy Waters |title=Virginia Beach: A History of Virginia's Golden Shore |url=https://archive.org/details/virginiabeachhis0000yars |year=2002 |publisher=[[Arcadia Publishing]] |location=Charleston, SC |isbn=978-0-7385-2402-3 }}
* {{cite journal |ref={{sfnRef|Good Luck Horseshoe|1909}} |year=1909 |title=The Good Luck Horseshoe |journal=William and Mary Quarterly |publisher=College of William and Mary |location=Williamsburg, VA |volume=17 |issue=4 |jstor=1915528}}
* {{cite journal |ref={{sfnRef|Harpers|1884}} |date=June–November 1884 |title=Grace Sherwood&amp;nbsp;– The One Virginia Witch |journal=Harper's New Monthly Magazine |publisher=[[Harper (publisher)|Harper &amp; Brothers]] |location=New York |volume=69 |url=https://books.google.com/?id=BPEvAAAAMAAJ&amp;pg=PA99&amp;lpg=PA99&amp;dq=grace+sherwood+light#v=onepage&amp;q=grace%20sherwood%20light&amp;f=false }}
* {{cite web |ref={{sfnRef|Virginia Beach Historical Society|2001}} |url=http://www.virginiabeachhistory.org/kyle.html |title=Grace Sherwood &amp; ''The Witch of Pungo'' |publisher=Princess Anne County/Virginia Beach Historical Society |accessdate=August 5, 2013 |archive-date=June 24, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624043130/http://www.virginiabeachhistory.org/kyle.html |url-status=dead }}
* {{cite web |ref={{sfnRef|Old Donation Episcopal Church|2010}} |url=http://www.olddonation.org/index.php?page=grace-sherwood---a-unique-story |title=Grace Sherwood&amp;nbsp;– the Witch of Pungo (1660–1740) |year=2010 |publisher=Old Donation Episcopal Church |archivedate=April 12, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120412035254/http://www.olddonation.org/index.php?page=grace-sherwood---a-unique-story |accessdate=August 15, 2013 }}
* {{cite web |ref={{sfnRef|Virginia Beach.com|2009}} |url=http://www.virginiabeach.com/articles/haunting-witchduck-road |title=The Haunting of Witchduck Road |publisher=Virginiabeach.com |accessdate=August 5, 2013 }}
* {{cite web |ref={{sfnRef|Interstate Guide|2013}} |url=http://www.interstate-guide.com/i-264_va.html |title=Interstate 264 Virginia |publisher=Interstate Guide |accessdate=August 5, 2013 |archive-date=Hulyo 8, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708230430/http://www.interstate-guide.com/i-264_va.html |url-status=dead }}
* {{cite web |ref={{sfnRef|Wethersfield Historical Society|2012}} |url=http://www.wethhist.org/articles-from-the-community/2012/06/pardoning-the-witches.html |title=Pardoning the Witches |date=June 20, 2012 |publisher=Wethersfield Historical Society |accessdate=August 10, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103175901/http://www.wethhist.org/articles-from-the-community/2012/06/pardoning-the-witches.html |archivedate=November 3, 2013 }}
* {{cite web |ref={{sfnRef|Virginia Beach Historical Society|2001a}} |url=http://virginiabeachhistory.org/pungohistory.html |title=Pungo |publisher=Princess Anne County/Virginia Beach Historical Society |accessdate=August 5, 2013 |archive-date=January 20, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100120134514/http://www.virginiabeachhistory.org/pungohistory.html |url-status=dead }}
* {{cite news |ref={{sfnRef|USA Today|2006}} |url=https://www.usatoday.com/news/nation/2006-07-09-witch-pungo_x.htm |title=Va. Woman Seeks to Clear Witch of Pungo |date=July 9, 2006 |work=[[USA Today]] |agency=Associated Press |accessdate=August 5, 2013 }}
* {{cite web |ref={{sfnRef|Virginia Beach.com|2013}} |url=http://www.vabeach.com/virginia-beach-history/ |title=Virginia Beach History Guide |publisher=Vabeach.com |accessdate=August 5, 2013 }}
* {{cite web |ref={{sfnRef|Virginia Historical Society|2006}} |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113084350/http://vahistorical.org/news/gracesherwood.htm |archivedate=November 13, 2012 |url=http://www.vahistorical.org/news/gracesherwood.htm |title=The Witch of Pungo: 300 Years After Her Conviction, Governor Restores Grace Sherwood's Good Name |year=2006 |publisher=Virginia Historical Society |accessdate=August 17, 2013 }}
* {{cite journal |ref={{sfnRef|The William and Mary Quarterly|1893}} |date=January 1893 |title=Witchcraft in Virginia |journal=William and Mary Quarterly |publisher=College of William and Mary |location=Williamsburg, VA |volume=1 |issue=3 |jstor=1939689}}
{{refend}}

== Mababasa pa lalo ==
* {{cite book |last=Bond |first=Edward |title=Damned Souls in a Tobacco Colony: Religion in Seventeenth-Century Virginia |year=2000 |publisher=[[Mercer University Press]] |location=Macon, GA |url=https://books.google.com/books?id=L0xrCWUuyicC |isbn=0-86554-708-4}}
* {{cite book |last1=Gilbert |first1=Lillie |last2=Nash |first2=Belinda |last3=Norred-Williams |first3=Deni |title=Ghosts, Witches &amp; Weird Tales Of Virginia Beach |url=https://archive.org/details/ghostswitcheswei0000gilb |year=2004 |publisher=Eco Images |location=Virginia Beach, VA |isbn=0-938423-12-6}}
* {{cite news |last1=Hardy |first1=Michael |last2=Geroux |first2=Bill |date=July 11, 2006 |url= |title=Ding dong, the stigma's gone |work=[[Richmond Times-Dispatch]]}}
* {{cite book |last=Kyle |first=Louisa Venable |authorlink=Louisa Venable Kyle |title=The Witch of Pungo, and Other Historical Stories of the Early Colonies |date=November 1973 |publisher=Four O'Clock Farms |location=Virginia Beach, VA |isbn=978-0-927044-00-4}}
* {{cite journal |last=Levermore |first=C. H. |last2=Burr |first2=George L. |last3=Jameson |first3=J. Franklin |date=October 1914 |title=Narratives of the Witchcraft Cases, 1648-1706 by George L. Burr |url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1914-10_20_1/page/164 |journal=American Historical Review |publisher=American Historical Association |location=Bloomington, IN |volume=20 |issue=1 |pages=164–166 |jstor=1836141 |doi=10.2307/1836141}}
* {{cite journal |last=Norton |first=Mary Beth |date=September 2003 |title=Salem Witch Trials Documentary Archive and Transcription Project by Benjamin Ray |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-history_2003-09_90_2/page/747 |journal=[[The Journal of American History]] |publisher=Organization of American Historians |location=Bloomington, IN |volume=90 |issue=2 |pages=747–748 |jstor=3659596 |doi=10.2307/3659596 |first2=Benjamin |last2=Ray}} ''Note: Discusses Burr's work''
* {{cite book |last=Weisman |first=Richard |title=Witchcraft, Magic and Religion in 17th-Century Massachusetts |url=https://archive.org/details/witchcraftmagicr0000weis_p0e7 |year=1985 |publisher=[[University of Massachusetts Press]] |location=Amherst, MA |isbn=0-87023-494-3}}
* {{cite book |author=Writer's Program of the Works Projects Administration of the State of Virginia |title=Virginia: A Guide to the Old Dominion |url=https://books.google.com/?id=z2VzSg9hfp0C&amp;pg=PA142 |year=1941 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-1-60354-045-2 |page=142}}
* {{cite web |url=http://ferryplantation.org/history/grace-sherwood/ |title=Grace Sherwood |publisher=Ferry Plantation |accessdate=August 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013021520/http://ferryplantation.org/history/grace-sherwood/ |archive-date=October 13, 2014 |url-status=dead |df=mdy-all }}
* {{cite journal |date=July 1926 |title=Notes and Queries |url=https://archive.org/details/sim_virginia-magazine-of-history-and-biography_1926-07_34_3/page/n81 |journal=The Virginia Magazine of History and Biography |publisher=Virginia Historical Society |location=Richmond, VA |volume=34 |issue=3 |pages=278–279 |jstor=4244097}}

== Mga panlabas na kawing ==
{{kml}}
* {{commons category inline|Grace Sherwood}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Sherwood, Grace}}
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1660|Sherwood, Grace]]
[[Kategorya:Namatay noong 1740|Sherwood, Grace]]
[[Kategorya:Mga magsasaka galing Virginia]]
[[Kategorya: Kasaysayan ng Virginia]]
[[Kategorya: Kasaysayan ng Virginia Beach, Virginia]]</text>
      <sha1>qolij0armeg1z0sz67gisfvq21ncg1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pilmograpiya ni Madonna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>296034</id>
    <revision>
      <id>2213202</id>
      <parentid>2094621</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58114" sha1="2j38rcmmig0oj07fojz5b20dplkgd0f" xml:space="preserve">{{Infobox artist list
| title     = Pilmograpiya ni [[Madonna (entertainer)|Madonna]]
| image     = Madonna en Chelsea.jpg
| alt       = 
| caption   = Si Madonna habang ipinapakilala an kanyang documentary film na ''[[I'm Going to Tell You a Secret]]'' noong 2005
| label1      = Mga tampok na pelikula
| data1       = 26
| label2      = Maiikling pelikula
| data2       = 10
| label3      = Dulang pang-entablado
| data3       = 3
| label4      = Telebisyon
| data4       = 10
| label5      = Patalastas
| data5       = 16
}}

Ang Amerikanong taga-aliw na si [[Madonna (entertainer)|Madonna]] ay gumawa ng dalawampu't anim na tampok na mga pelikula (dalawampu't isa bilang isang artista), sampung maikling pelikula, tatlong dula sa teatro, sampung mga telebisyon sa telebisyon, at lumitaw sa labing-anim na patalastas. Noong 1979, gumanap siya sa tampok na pelikulang may mababang badyet na ''[[A Certain Sacrifice]]''. Ang komersyal na paglabas nito noong 1985 ay kasabay ng tagumpay ng kanyang pangalawang album sa studio, ''[[Like a Virgin (album)|Like a Virgin]]''.&lt;ref name=&quot;sacrifice&quot;&gt;{{harvnb|Taraborrelli|2002|p=104}}&lt;/ref&gt; Sa parehong taon, gumawa siya ng isang hitsura ng cameo bilang isang mang-aawit sa club sa pelikulang Vision Quest; nakakuha din siya ng komersyal at kritikal na tagumpay para sa tungkulin ng pamagat sa ''[[Desperately Seeking Susan]]'' ni Susan Seidelman.&lt;ref name=&quot;vision&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;susan&quot;/&gt; Sinundan ito ni Madonna na may pangunahing papel sa pakikipagsapalaran sa drama sa ''[[Shanghai Surprise]]'' (1986),  kasama ang kanyang kasintahan, ang aktor na si Sean Penn. Ang pelikula ay na-panch ng mga kritiko, at natanggap ni Madonna ang kanyang unang [[Golden Raspberry Award]] para sa [[Golden Raspberry Award for Worst Actress|Worst Actress]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ew.com/ew/gallery/0,,20483133_20416346_20834024,00.html|title=Sizzle or Fizzle? Real-Life Couples On Screen|work=[[Entertainment Weekly]]|date=February 14, 2014|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413132002/http://www.ew.com/ew/gallery/0,,20483133_20416346_20834024,00.html|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Ang kanyang mga susunod na pelikula tulad ng ''[[Who's That Girl (1987 film)|Who's That Girl]]'' (1987) at ''[[Bloodhounds of Broadway (1989 film)|Bloodhounds of Broadway]]'' (1989) were critical and commercial failures.&lt;ref name=&quot;wtg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bloodhounds&quot;/&gt; Noong 1986, ginawa niya ang kanyang theatrical debut sa David Rabe's Goose at Tom-Tom at ang kanyang unang komersyal para sa Mitsubishi sa Japan..&lt;ref name=&quot;goose&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mooney&quot;/&gt;Nag-star siya sa 1989 komersyal para sa Pepsi-Cola sa tabi ng kanyang kanta na &quot;[[Like a Prayer (song)|Like a Prayer]]&quot;. Dahil sa kontrobersya na nakapaligid sa video ng musika ng kanta, binawian ang komersyal at kanselado ang kanyang kontrata sa Pepsi-Cola.&lt;ref&gt;{{harvnb|Taraborrelli|2002|p=165}}&lt;/ref&gt;

Noong 1990, si Madonna ay gumanap bilang [[Breathless Mahoney]] sa ''[[Dick Tracy (1990 film)|Dick Tracy]]'', na idinerekta ni [[Warren Beatty]] at nakabase sa [[comic strip]] ni [[Chester Gould]].&lt;ref name=&quot;dick&quot;/&gt; Tumanggap siya ng isang nominasyon ng [[Saturn Award for Best Actress|Best Actress]] sa Saturn Award.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/showbiz/2009-11/04/content_8914325.htm|title=Showbiz &gt; Madonna|work=[[China Daily]]|date=November 4, 2009|accessdate=December 11, 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121024061818/http://www.chinadaily.com.cn/showbiz/2009-11/04/content_8914325.htm|archivedate=October 24, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Kalaunan ay lumitaw si Beatty sa kanyang dokumentaryo ng 1991, ''[[Madonna: Truth or Dare]]'', na nagpakita sa likod ng mga eksena ng kanyang 1990 Blond Ambition World Tour. Ito ang pinakamataas na grossing na dokumentaryo ng lahat ng panahon sa puntong iyon.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.advocate.com/news/daily-news/2012/03/04/watch-madonna-truth-or-dare|title=WATCH: Is Madonna's Still Shocking?|first=Jeremy|last=Kinser|work=[[The Advocate (LGBT magazine)|The Advocate]]|date=March 4, 2012|accessdate=April 12, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413123934/http://www.advocate.com/news/daily-news/2012/03/04/watch-madonna-truth-or-dare|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Tumanggap din siya ng mga positibong pagsusuri para sa kanyang papel sa ''[[A League of Their Own]]'' (1992), na nakasentro sa isang koponan ng baseball ng kababaihan noong [[World War II]].&lt;ref name=&quot;league&quot;/&gt; Noong 1993, si Madonna ay gumanap sa erotikong thriller na ''[[Body of Evidence (1993 film)|Body of Evidence]]'', na hindi tumabo sa takilya.&lt;ref name=&quot;body&quot;/&gt; Ang kanyang kasunod na mga pelikula ay nakita si Madonna na gumanap sa mas maliliit na papel, kasama ang isang babaeng kumanta ng telegram sa ''[[Blue in the Face]]'' (1995), isang mangkukulam sa ''[[Four Rooms]]'' (1995), at isang may-ari ng kumpanya na nag-aalok na sex sa telepono sa ''[[Girl 6]]'' (1996) ni [[Spike Lee]].&lt;ref name=&quot;Tarra245&quot;&gt;{{harvnb|Taraborrelli|2002|p=245}}&lt;/ref&gt; Si Madonna ay gumanap bilang [[Eva Perón]] sa pelikula noon 1996 ng [[Evita (1996 film)|film adaptation]] ng ''[[Evita (musical)|Evita]]'' ni [[Andrew Lloyd Webber]]. Ang kanyang pagganap ay kinilala ng mga kritiko at nanalo siya ng isang [[Golden Globe Award]] para sa [[Golden Globe Award for Best Actress – Motion Picture Musical or Comedy|Best Actress in Motion Picture Musical or Comedy]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Taraborrelli|2002|p=286}}&lt;/ref&gt;

Si Madonna ay muling nakatanggap ng negatibong komento para sa kanyang pangunahing pagganap bilang Abbie sa pelikula ni [[John Schlesinger]] na ''[[The Next Best Thing]]'' (2000).&lt;ref name=&quot;TNBT&quot;/&gt; Ang una niyang malaking kolaborasyon sa screen, kasama ang kanyang direktor na dati niyang asawang si [Guy Ritchie]], was ''[[Swept Away (2002 film)|Swept Away]]'' (2002).&lt;ref name=&quot;swept&quot;/&gt; Isang remake ng pelikula ni [[Lina Wertmüller]] na [[Swept Away (1974 film)]] ay hindi tumabo sa takilya.&lt;ref name=&quot;filmcareer&quot;/&gt; Ang Swept Away ay hinirang para sa pitong [[23rd Golden Raspberry Awards|Golden Raspberry Awards]], na nanalo ng lima, kabilang ang Worst Actress for Madonna.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://razzies.com/asp/content/XcNewsPlus.asp?cmd=view&amp;articleid=115|title=The 23rd Annual RAZZIE &quot;Winners&quot;|first=John|last=Wilson|authorlink=John J. B. Wilson|publisher=[[Golden Raspberry Awards]]|date=March 22, 2003|accessdate=April 12, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140415013413/http://www.razzies.com/asp/content/XcNewsPlus.asp?cmd=view&amp;articleid=115|archivedate=April 15, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Siya ay may pagganap ng cameo sa pelikulang James Bond na Die Another Day (2002), at kinanta ang [[Die Another Day (song)|theme song]] nito.&lt;ref name=&quot;DAD&quot;/&gt; Sa susunod na taon, si Madonna ay lumabas sa telebisyon ng sitcom na ''[[Will &amp; Grace]]''{{'}}s episode &quot;[[Dolls and Dolls]]&quot;.&lt;ref name=&quot;dolls&quot;/&gt; Noong 2008, ginawa ni Madonna ang kanyang debut kasama ang ''[[Filth and Wisdom]]'', pati na rin ang paggawa at pagsusulat na ''[[I Am Because We Are]]'', isang dokumentaryo sa mga problemang kinakaharap ng mga Malawians.&lt;ref name=&quot;filth&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IABWA&quot;/&gt; Ang huli ay pinarangalan ng isang [[Do Something#Do Something Awards|Do Something Award]] ng [[VH1]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vh1.com/shows/events/do_something_awards/2010/docu-style/|title=2010 Do Something! Awards Winners – Docu Style|publisher=[[VH1]]|accessdate=2010-12-04|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101129012953/http://www.vh1.com/shows/events/do_something_awards/2010/docu-style/|archivedate=November 29, 2010|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Ang kanyang pangalawang pagsisikap sa pagiging direktor, ''[[W.E.]]'', ay ipinalabas noong 2011. Isang talambuhay na pelikula tungkol sa pag-iibigan sa pagitan nina [[Edward VIII of the United Kingdom|King Edward VIII]] at [[Wallis, Duchess of Windsor|Wallis Simpson]], ang pelikula ay hindi nagkaroon ng kritikal at komersyal na matagumpay.&lt;ref name=&quot;we&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;wegross&quot;/&gt; Dinirekta din niya ang 17 minutong film ''[[secretprojectrevolution]]'' kasama si [[Steven Klein (photographer)|Steven Klein]] noong 2013. Sa pagharap sa kalayaan sa sining at karapatang pantao, ang maikling pelikula ay ipinamahagi ng [[BitTorrent]].&lt;ref name=&quot;secret&quot;/&gt; Ang karera ng acting ni Madonna ay nakakaakit ng higit na negatibong pagtanggap mula sa mga kritiko. Sinabi ni Stephanie Zacharek sa ''[[Time (magazine)|Time]]'' &quot;[Madonna] seems wooden and unnatural as an actress, and it's tough to watch, because she's clearly trying her damnedest.&quot;&lt;ref name=&quot;filmcareer&quot;&gt;{{harvnb|Morton|2002|p=293}}&lt;/ref&gt;

==Mga tampok na pelikula==
&lt;!-- Do NOT include guest appearances on documentaries, unless she's directly responsible for the making of them. Please read WP:DIRECTORY --&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
|+Key
|-
|style=&quot;background-color:#FAEB86&quot;|{{dagger|alt=Indicates cameo appearance}}
|Indicates [[cameo appearance]]
|}
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; width=100%
!scope=&quot;col&quot; width=25%| Pamagat
!scope=&quot;col&quot; width=5%| Taon
!scope=&quot;col&quot; | Kredito
!scope=&quot;col&quot; | Papel
!scope=&quot;col&quot; | (Mga) direktor
!scope=&quot;col&quot; | US box office
!scope=&quot;col&quot; width=2% class=&quot;unsortable&quot; | {{Abbr|Ref.|Reference}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| {{Sort|Certain|''[[A Certain Sacrifice]]''}}
|1985
|Aktres
| Bruna
|{{sort|Lewicki, Stephen Jon|Stephen Jon Lewicki}}
|{{n/a}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;sacrifice&quot;/&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Vision Quest]]''
|1985
|Aktres
|style=&quot;background:#FAEB86;&quot;|Club singer {{dagger}}
|{{sortname|Harold|Becker}}
|{{nts|12,993,175|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;vision&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/vision-quest-v52879|title=Vision Quest (1985) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Hal|last=Erickson|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130523094935/http://www.allmovie.com/movie/vision-quest-v52879|archivedate=May 23, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=visionquest.htm|title=Vision Quest|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413140639/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=visionquest.htm|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Desperately Seeking Susan]]''
|1985
|Aktres
|Susan Thomas
|{{sortname|Susan|Seidelman}}
|{{nts|27,398,584|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;susan&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/desperately-seeking-susan-v13417|title=Desperately Seeking Susan (1985) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Brian J.|last=Dillard|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130323061948/http://www.allmovie.com/movie/desperately-seeking-susan-v13417|archivedate=March 23, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=desperatelyseekingsusan.htm|title=Desperately Seeking Susan|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140406192557/http://boxofficemojo.com/movies/?id=desperatelyseekingsusan.htm|archivedate=April 6, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Shanghai Surprise]]''
|1986
|Aktres
|{{Sort|Tatlock, Gloria|Gloria Tatlock}}
|{{sortname|Jim|Goddard}}
|{{nts|2,315,683|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/shanghai-surprise-v44087|title=Shanghai Surprise (1986) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Paul|last=Brenner|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130409212922/http://www.allmovie.com/movie/shanghai-surprise-v44087|archivedate=April 9, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=shanghaisurprise.htm|title=Shanghai Surprise|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413124312/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=shanghaisurprise.htm|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Who's That Girl (1987 film)|Who's That Girl]]''
|1987
|Aktres
|{{Sort|Finn, Nikki|Nikki Finn}}
|{{sortname|James|Foley|James Foley (director)}}
|{{nts|7,305,209|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;wtg&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/whos-that-girl-v54419|title=Who's That Girl? (1987) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Andrea|last=LeVasseur|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531055610/http://www.allmovie.com/movie/whos-that-girl-v54419|archivedate=May 31, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=whosthatgirl.htm|title=Who's That Girl|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140409010209/http://boxofficemojo.com/movies/?id=whosthatgirl.htm|archivedate=April 9, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Bloodhounds of Broadway (1989 film)|Bloodhounds of Broadway]]''
|1989
|Aktres
|{{Sort|Hathaway, Hortense|Hortense Hathaway}}
|{{Sortname|Howard|Brookner}}
|{{nts|43,671|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;bloodhounds&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/bloodhounds-of-broadway-v6176|title=Bloodhounds of Broadway (1989) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Hal|last=Erickson|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130410131051/http://www.allmovie.com/movie/bloodhounds-of-broadway-v6176|archivedate=April 10, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=bloodhoundsofbroadway.htm|title=Bloodhounds of Broadway|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413142545/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=bloodhoundsofbroadway.htm|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Dick Tracy (1990 film)|Dick Tracy]]''
|1990
|Aktres
|{{Sort|Mahoney, Breathless|[[Breathless Mahoney]]}}
|{{Sortname|Warren|Beatty}}
|{{nts|103,738,726|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;dick&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/dick-tracy-v13660|title=Dick Tracy (1990) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Mark|last=Deming|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130410015050/http://www.allmovie.com/movie/dick-tracy-v13660/|archivedate=April 10, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=dicktracy.htm|title=Dick Tracy|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090428025956/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=dicktracy.htm|archivedate=April 28, 2009|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Madonna: Truth or Dare]]'' &lt;small&gt;(aka ''In Bed with Madonna'')&lt;/small&gt;
|1991
|{{hlist|Appearance|executive producer}}
|Bilang siya
|{{Sortname|Alek|Keshishian}}
|{{nts|15,012,935|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/truth-or-dare-v51182|title=Truth or Dare (1991) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Hal|last=Erickson|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130522225001/http://www.allmovie.com/movie/truth-or-dare-v51182|archivedate=May 22, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=truthordare.htm|title=Madonna: Truth or Dare|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140406034304/http://boxofficemojo.com/movies/?id=truthordare.htm|archivedate=April 6, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Shadows and Fog]]''
|1991
|Aktres
|Marie
|{{Sortname|Woody|Allen}}
|{{nts|2,735,731|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/shadows-and-fog-v44023|title=Shadows and Fog (1991) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Paul|last=Brenner|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130409190614/http://www.allmovie.com/movie/shadows-and-fog-v44023|archivedate=April 9, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=shadowsandfog.htm|title=Shadows and Fog|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140401053938/http://boxofficemojo.com/movies/?id=shadowsandfog.htm|archivedate=April 1, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| {{sort|League|''[[A League of Their Own]]''}}
|1992
|Aktres
|{{Sort|Mordabito, Mae|Mae Mordabito}}
|{{Sortname|Penny|Marshall}}
|{{nts|107,533,928|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;league&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/a-league-of-their-own-v28669|title=A League of Their Own (1992) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Paul|last=Brenner|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521151302/http://www.allmovie.com/movie/a-league-of-their-own-v28669|archivedate=May 21, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=leagueoftheirown.htm|title=A League of Their Own|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140411175913/http://boxofficemojo.com/movies/?id=leagueoftheirown.htm|archivedate=April 11, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Body of Evidence (1993 film)|Body of Evidence]]''
|1993
|Aktres
|{{Sort|Carlson, Rebecca|Rebecca Carlson}}
|{{Sortname|Uli|Edel}}
|{{nts|13,273,595|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/body-of-evidence-v6523|title=Body of Evidence (1993) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Paul|last=Brenner|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130518023527/http://www.allmovie.com/movie/body-of-evidence-v6523|archivedate=May 18, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;body&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=bodyofevidence.htm|title=Body of Evidence|publisher=[[Box Office Mojo]]|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413142542/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=bodyofevidence.htm|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Dangerous Game (1993 film)|Dangerous Game]]'' &lt;small&gt;(aka ''Snake Eyes'')&lt;/small&gt;
|1993
|Aktres
|{{Sort|Jennings, Sarah|Sarah Jennings}}
|{{Sortname|Abel|Ferrara}}
|{{nts|23,671|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;dangerous&quot;&gt;{{cite news|url=https://articles.latimes.com/1994-03-18/entertainment/ca-35505_1_dangerous-game|title=MOVIE REVIEW : 'Dangerous Game' a Raw, Compelling Morality Play|first=Kevin|last=Thomas|date=March 18, 1994|work=[[Los Angeles Times]]|accessdate=April 12, 2012|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618215712/http://articles.latimes.com/1994-03-18/entertainment/ca-35505_1_dangerous-game |archivedate=June 18, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=dangerousgame.htm|title=Dangerous Game|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413142846/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=dangerousgame.htm|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Blue in the Face]]''
|1995
|Aktres
|style=&quot;background:#FAEB86;&quot;|Singing telegram girl {{dagger}}
|{{hlist|{{Sortname|Paul|Auster}}|[[Wayne Wang]]}}
|{{nts|1,268,636|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/blue-in-the-face-v134319|title=Blue in the Face (1995) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Don|last=Kaye|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120625004100/http://www.allmovie.com/movie/blue-in-the-face-v134319|archivedate=June 25, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=blueintheface.htm|title=Blue in the Face|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413144423/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=blueintheface.htm|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Four Rooms]]'' &lt;small&gt;(&quot;The Missing Ingredient&quot; segment)&lt;/small&gt;
|1995
|Aktres
|Elspeth
|{{Sortname|Allison|Anders}}
|{{nts|4,257,354|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/four-rooms-v135797|title=Four Rooms (1995) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Mark|last=Deming|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130410004950/http://www.allmovie.com/movie/four-rooms-v135797|archivedate=April 10, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=fourrooms.htm|title=Four Rooms|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140408091136/http://boxofficemojo.com/movies/?id=fourrooms.htm|archivedate=April 8, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Girl 6]]''
|1996
|Aktres
|style=&quot;background:#FAEB86;&quot;|Boss No. 3 {{dagger}}
|{{Sortname|Spike|Lee}}
|{{nts|4,939,939|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/girl-6-v136042|title=Girl 6 (1996) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Mark|last=Deming|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130410010144/http://www.allmovie.com/movie/girl-6-v136042|archivedate=April 10, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=girl6.htm|title=Girl 6|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140412010231/http://boxofficemojo.com/movies/?id=girl6.htm|archivedate=April 12, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Evita (1996 film)|Evita]]''
|1996
|Aktres
|{{Sortname|Eva|Perón}}
|{{Sortname|Alan|Parker}}
|{{nts|50,047,179|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/evita-v136655|title=Evita (1996) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Clarke|last=Fountain|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130423072853/http://www.allmovie.com/movie/evita-v136655|archivedate=April 23, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=evita.htm|title=Evita|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160808183354/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=evita.htm|archivedate=August 8, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{sort|Next|''[[The Next Best Thing]]''}}
|2000
|Aktres
|{{Sort|Reynolds, Abbie|Abbie Reynolds}}
|{{Sortname|John|Schlesinger}}
|{{nts|14,990,582|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;TNBT&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/the-next-best-thing-v184308|title=The Next Best Thing (2000) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Brian J.|last=Dillard|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130620191157/http://www.allmovie.com/movie/the-next-best-thing-v184308|archivedate=June 20, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;TNBTgross&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=nextbestthing.htm|title=The Next Best Thing|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140401091040/http://boxofficemojo.com/movies/?id=nextbestthing.htm|archivedate=April 1, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Swept Away (2002 film)|Swept Away]]''
|2002
|Aktres
|{{Sort|Leighton, Amber|Amber Leighton}}
|{{Sortname|Guy|Ritchie}}
|{{nts|598,645|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;swept&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/swept-away-v266885|title=Swept Away (2002) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Mark|last=Deming|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130410001343/http://www.allmovie.com/movie/swept-away-v266885|archivedate=April 10, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=sweptaway.htm|title=Swept Away|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140405215245/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=sweptaway.htm|archivedate=April 5, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Die Another Day]]''
|2002
|Aktres
|style=&quot;background:#FAEB86;&quot;|Verity {{dagger}}
|{{Sortname|Lee|Tamahori}}
|{{nts|160,942,139|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;DAD&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/die-another-day-v267158|title=Die Another Day (2002) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Mark|last=Deming|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121126150607/http://www.allmovie.com/movie/die-another-day-v267158|archivedate=November 26, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=dieanotherday.htm|title=Die Another Day|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509222229/http://boxofficemojo.com/movies/?id=dieanotherday.htm|archivedate=May 9, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Agent Cody Banks]]''
|2003
|Executive producer
|{{n/a}}
|{{Sortname|Harald|Zwart}}
|{{nts|47,938,330|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/agent-cody-banks-v276066|title=Agent Cody Banks (2003) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Michael|last=Hastings|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130409221227/http://www.allmovie.com/movie/agent-cody-banks-v276066|archivedate=April 9, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=agentcodybanks.htm|title=Agent Cody Banks|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140402043436/http://boxofficemojo.com/movies/?id=agentcodybanks.htm|archivedate=April 2, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Agent Cody Banks 2: Destination London]]''
|2004
|Executive producer
|{{n/a}}
|{{Sort|Allen, Kevin|[[Kevin Allen (actor)|Kevin Allen]]}}
|{{nts|23,630,159|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/agent-cody-banks-2-destination-london-v290199|title=Agent Cody Banks 2: Destination London (2004) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Mark|last=Deming|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120805093543/http://www.allmovie.com/movie/agent-cody-banks-2-destination-london-v290199|archivedate=August 5, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=agentcodybanks2.htm|title=Agent Cody Banks 2: Destination London|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://www.webcitation.org/697Pdtrlg?url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=agentcodybanks2.htm|archivedate=July 13, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[I'm Going to Tell You a Secret]]''
|2005
|{{hlist|Appearance|executive producer}}
|Bilang siya
|{{sort|Akerlund|[[Jonas Åkerlund]]}}
|{{n/a}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/im-going-to-tell-you-a-secret-v337827|title=I'm Going to Tell You a Secret (2005) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120806102122/http://www.allmovie.com/movie/im-going-to-tell-you-a-secret-v337827|archivedate=August 6, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Arthur and the Invisibles]]''
|2006
|Aktres ([[Voice acting|voice]])
|Princess Selenia
|{{Sortname|Luc|Besson}}
|{{nts|15,132,763|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/arthur-and-the-invisibles-v327356|title=Arthur and the Invisibles (2006) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Jason|last=Buchanan|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130423111602/http://www.allmovie.com/movie/arthur-and-the-invisibles-v327356|archivedate=April 23, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=arthurandtheinvisibles.htm|title=Arthur and the Invisibles|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140331190448/http://boxofficemojo.com/movies/?id=arthurandtheinvisibles.htm|archivedate=March 31, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Filth and Wisdom]]''
|2008
|{{hlist|Director|executive producer|screenwriter}}
|{{n/a}}
|Madonna
|{{nts|22,406|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;filth&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/filth-and-wisdom-v431671|title=Filth and Wisdom (2008) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Mark|last=Deming|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521223320/http://www.allmovie.com/movie/filth-and-wisdom-v431671|archivedate=May 21, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=filthandwisdom.htm|title=Filth and Wisdom|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140304005248/http://boxofficemojo.com/movies/?id=filthandwisdom.htm|archivedate=March 4, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[I Am Because We Are]]''
|2008
|{{hlist|Appearance|narrator|producer|screenwriter}}
|Bilang siya
|{{Sort|Rissman, Nathan|Nathan Rissman}}
|{{n/a}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;IABWA&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/i-am-because-we-are-v447110|title=I Am Because We Are (2008) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Mark|last=Deming|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120804144431/http://www.allmovie.com/movie/i-am-because-we-are-v447110|archivedate=August 4, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[W.E.]]''
|2011
|{{hlist|Director|producer|screenwriter}}
|{{n/a}}
|Madonna
|{{nts|583,455|prefix=$}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;we&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/we-v542630|title=W.E. (2011) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast|first=Jason|last=Buchanan|publisher=AllMovie|accessdate=March 29, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130608081532/http://www.allmovie.com/movie/we-v542630|archivedate=June 8, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;wegross&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=wemadonna.htm|title=W.E.|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 11, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140403083612/http://boxofficemojo.com/movies/?id=wemadonna.htm|archivedate=April 3, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|}

==Maiikling pelikula==
{{for|the music videos|Madonna videography}}
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; width=100%
!scope=&quot;col&quot; width=25%| Pamagat
!scope=&quot;col&quot; width=5%| Taon
!scope=&quot;col&quot; | Kredito
!scope=&quot;col&quot; | Papel
!scope=&quot;col&quot; | (Mga) direktor
!scope=&quot;col&quot; | MEdyum
!scope=&quot;col&quot; width=2% class=&quot;unsortable&quot;| {{Abbr|Ref.|Reference}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{sort|Making|''[[Sex (book)|The Making of Sex]]''}}
|1992
|{{hlist|Appearance|executive producer}}
|Bilang siya
|{{Sortname|Fabien|Baron}}
|[[VHS]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite AV media notes|title=[[Sex (book)|The Making of Sex]]|others=[[Madonna (entertainer)|Madonna]]|year=1992|first=Fabien|last=Baron|authorlink=Fabien Baron|type=Promo [[VHS]]|publisher=[[Maverick Films|Maverick Picture Company]]}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{sort|Hire|''[[The Hire#Star|The Hire: Star]]''}}
|2001
|Aktres
|Superstar
|{{Sort|Ritchie, Guy|Guy Ritchie}}
|Internet
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;bmw&quot;&gt;{{cite news|url=http://abcnews.go.com/Business/story?id=88102|title=Ritchie Directs Wife Madonna in Cyber Film |first=Mark|last=Baumgartner|publisher=[[ABC News]]|date=June 8, 2001|accessdate=March 31, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Confessions on a Dance Floor#Promotion|Confessions on a Promo Tour]]''
|2005
|Appearance
|Bilang siya
|{{Sort|Cadan, David|David Cadan}}
|[[AOL]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mad.tv/news/new.php?id=19709|title=Confessions On A London Dance Floor|language=Greek|date=November 15, 2005|publisher=[[MAD TV (Greece)|MAD TV]]|accessdate=March 31, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140331040601/http://www.mad.tv/news/new.php?id=19709|archivedate=March 31, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Confessions Tour|Confessions Tour: Behind the Scenes]]''
|2006
|Appearance
|Aktres
|{{Sort|Rissman, Nathan|Nathan Rissman}}
|[[DVD]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite AV media notes|title=[[The Confessions Tour]]|others=[[Madonna (entertainer)|Madonna]]|year=2007|type=DVD+CD|publisher=[[Warner Bros. Records]]|id=44489-2}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Sticky &amp; Sweet Tour (album)|Sticky &amp; Sweet Tour: Behind the Scenes]]''
|2010
|Appearance
|Bilang siya
|{{Sort|Rissman, Nathan|Nathan Rissman}}
|DVD
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite AV media notes|title=[[Sticky &amp; Sweet Tour (album)|Sticky &amp; Sweet Tour]]|others=[[Madonna (entertainer)|Madonna]]|year=2010|type=CD+DVD|publisher=[[Warner Bros. Records]]|id=521138-2}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[The MDNA Tour|Inside the DNA of MDNA]]''
|2012
|Appearance
|Bilang siya
|{{Sort|Sennour, Stéphane|Stéphane Sennour}}
|[[YouTube]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://newsroom.mtv.com/2012/07/10/madonna-takes-us-inside-the-dna-of-mdna-in-new-behind-the-tour-clip/|title=Madonna Takes Us 'Inside The DNA Of MDNA' In New Behind-The-Tour Clip|first=Zachary|last=Swickey|publisher=[[MTV News]]|date=July 10, 2012|accessdate=March 31, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413141818/http://newsroom.mtv.com/2012/07/10/madonna-takes-us-inside-the-dna-of-mdna-in-new-behind-the-tour-clip/|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[secretprojectrevolution]]''
|2013
|{{hlist|Actress|director|producer|screenwriter}}
|{{unknown}}
|{{hlist|Madonna|[[Steven Klein (photographer)|Steven Klein]]}}
|[[BitTorrent]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;secret&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.slantmagazine.com/house/2013/24/radical-chic-madonna-unveils-short-film-secretprojectrevolution|title=Radical Chic: Madonna Unveils Short Film secretprojectrevolution|first=Sal|last=Cinquemani|work=[[Slant Magazine]]|date=September 24, 2013|accessdate=March 31, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201223935/http://www.slantmagazine.com/house/2013/24/radical-chic-madonna-unveils-short-film-secretprojectrevolution|archivedate=February 1, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''Qandeel Baloch: A Very Short Story''
|2016
|Tagapagsalaysay
|{{n/a}}
|[[Sharmeen Obaid-Chinoy]]
|[[YouTube]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://community.globalcitizen.org/post/qandeel-baloch-a-very-short-story | title=Qandeel Baloch: A Very Short Story | work=[[Global Poverty Project]] | publisher=[[Global Citizen Festival|Global Citizen]] | date=September 28, 2016 | accessdate=October 11, 2016| archiveurl=https://web.archive.org/web/20161012092506/https://community.globalcitizen.org/post/qandeel-baloch-a-very-short-story | archivedate=October 12, 2016 | df=mdy-all }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''Her-Story''
|2017
|Aktres
|{{unknown}}
|Luigi &amp; Iango
|Internet
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/see-madonnas-stylish-international-womens-day-short-film-w471211|title=See Madonna's Stylish International Women's Day Short Film|work=[[Rolling Stone]]|date=March 8, 2017|accessdate=March 11, 2017|last=Legaspi|first=Althea|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170311200320/http://www.rollingstone.com/music/news/see-madonnas-stylish-international-womens-day-short-film-w471211|archivedate=March 11, 2017|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Madame X (album)|World of Madame X]]''
|2019
|Appearance
|Bilang siya
|Nuno Xico
|[[Amazon Prime]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amazon.com/Madonna-World-Madame-X/dp/B07TKNVM1V/|title=Madonna - World Of Madame X|publisher=[[Amazon (company)|Amazon]]|accessdate=June 30, 2019}}&lt;/ref&gt;
|}

==Mga dulang pang-entablado==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; width=100%
!scope=&quot;col&quot; width=25%| Pamagat
!scope=&quot;col&quot; width=5%| Taon
!scope=&quot;col&quot; | Papel
!scope=&quot;col&quot; | Manunulat
!scope=&quot;col&quot; | Entablado
!scope=&quot;col&quot; width=2% class=&quot;unsortable&quot;| {{Abbr|Ref.|Reference}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|''Goose and Tom-Tom''
|1986
|Lorraine
|{{Sortname|David|Rabe}}
|[[Vivian Beaumont Theater|Lincoln Center Theater]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;goose&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1986/08/19/theater/a-revival-that-may-not-revive.html|title=A Revival That May Not Revive|first=Dena|last=Kleiman|work=[[The New York Times]]|date=August 19, 1986|accessdate=March 31, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140417114418/http://www.nytimes.com/1986/08/19/theater/a-revival-that-may-not-revive.html|archivedate=April 17, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Speed-the-Plow]]''
|1988
|Karen
|{{Sortname|David|Mamet}}
|[[Bernard B. Jacobs Theatre|Royale Theatre]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://articles.philly.com/1988-05-04/news/26259168_1_bobby-gould-bobby-hands-glengarry-glen-ross|title='Speed-the-plow' Opens On Broadway Laughs Come Quickly In New Mamet Play|first=Nels|last=Nelson|publisher=[[Philadelphia Media Network]]|date=May 4, 1988|accessdate=March 31, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304061814/http://articles.philly.com/1988-05-04/news/26259168_1_bobby-gould-bobby-hands-glengarry-glen-ross|archivedate=March 4, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Up for Grabs (play)|Up for Grabs]]''
|2002
|Loren
|{{Sortname|David|Williamson}}
|[[Wyndham's Theatre]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/stage/2002/may/24/theatre.artsfeatures2|title=Up for Grabs, Wyndham's Theatre, London|first=Michael|last=Billington|work=[[The Guardian]]|date=May 24, 2002|accessdate=March 31, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131216191855/http://www.theguardian.com/stage/2002/may/24/theatre.artsfeatures2|archivedate=December 16, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|}

==Telebisyon==
&lt;!-- Do NOT include guest appearances on talk shows, news programs, or music performances. Please read WP:DIRECTORY --&gt;
{{for|the televised music performances|List of Madonna live performances}}
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; width=100%
!scope=&quot;col&quot; width=25%| Pamagat
!scope=&quot;col&quot; width=5%| Taon
!scope=&quot;col&quot; | Episode
!scope=&quot;col&quot; | Kredito
!scope=&quot;col&quot; | Papel
!scope=&quot;col&quot; | Lumikha
!scope=&quot;col&quot; width=2% class=&quot;unsortable&quot;| {{Abbr|Ref.|Reference}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Saturday Night Live (season 11)|Saturday Night Live]]''
|1985
|&quot;Madonna/[[Simple Minds]]&quot; (Season 11, Episode 1)
|Aktres
|{{hlist|Host (Herself)|various sketches}}
|{{Sortname|Lorne|Michaels}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.buzzfeed.com/briangalindo/11-rare-photos-of-madonna-hosting-snl|title=11 Rare Photos Of Madonna Hosting &quot;SNL&quot;|first=Brian|last=Galindo|publisher=[[BuzzFeed]]|date=August 5, 2013|accessdate=April 6, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140503122435/http://www.buzzfeed.com/briangalindo/11-rare-photos-of-madonna-hosting-snl|archivedate=May 3, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Saturday Night Live (season 12)|Saturday Night Live]]''
|1986
|&quot;[[Sigourney Weaver]]/[[Buster Poindexter]]&quot; (Season 12, Episode 1)
|Aktres
|Herself (opening intro)
|{{Sort|Michaels, Lorne|Lorne Michaels}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ovguide.com/tv_episode/saturday-night-live-season-12-episode-1-sigourney-weaverbuster-poindexter-185565|title=Watch Saturday Night Live Season 12 Episode 1 S12E1 Sigourney Weaver/Buster Poindexter|publisher=[[OVGuide]]|accessdate=April 6, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413143747/http://www.ovguide.com/tv_episode/saturday-night-live-season-12-episode-1-sigourney-weaverbuster-poindexter-185565|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Saturday Night Live (season 16)|Saturday Night Live]]''
|1991
|&quot;[[Delta Burke]]/[[Chris Isaak]]&quot; (Season 16, Episode 19)
|Aktres
|Herself (&quot;[[Wayne's World]]&quot; sketch)
|{{Sort|Michaels, Lorne|Lorne Michaels}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ovguide.com/tv_episode/saturday-night-live-season-16-episode-19-delta-burkechris-isaak-185656|title=Watch Saturday Night Live Season 16 Episode 19 S16E19 Delta Burke/Chris Isaak|publisher=OVGuide|accessdate=April 6, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413143744/http://www.ovguide.com/tv_episode/saturday-night-live-season-16-episode-19-delta-burkechris-isaak-185656|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Saturday Night Live (season 17)|Saturday Night Live]]''
|1992
|&quot;[[Roseanne Barr|Roseanne]] &amp; [[Tom Arnold (actor)|Tom Arnold]]/[[Red Hot Chili Peppers]]&quot; (Season 17, Episode 14)
|Aktres
|{{Sort|Rosenberg, Liz|Liz Rosenberg}} (&quot;Coffee Talk&quot; sketch)
|{{Sort|Michaels, Lorne|Lorne Michaels}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tvguide.com/tvshows/saturday-night-live-1992/episode-14-season-17/roseanne-and-tom-arnold-red-hot-chili-peppers/100385|title=Saturday Night Live Episode: &quot;Roseanne and Tom Arnold; Red Hot Chili Peppers&quot;|work=[[TV Guide]]|accessdate=April 6, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413150110/http://www.tvguide.com/tvshows/saturday-night-live-1992/episode-14-season-17/roseanne-and-tom-arnold-red-hot-chili-peppers/100385|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Saturday Night Live (season 18)|Saturday Night Live]]''
|1993
|&quot;[[Harvey Keitel]]/Madonna&quot; (Season 18, Episode 11)
|Aktres
|{{hlist|{{Sortname|Marilyn|Monroe}} (opening intro)|Musical Guest (Herself)}}
|{{Sort|Michaels, Lorne|Lorne Michaels}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nbc.com/saturday-night-live/season-18/episode/11-harvey-keitel-with-madonna-63801|title=SNL Season 18 Episode 11|publisher=NBC|accessdate=January 16, 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Will &amp; Grace]]''
|2003
|&quot;[[Dolls and Dolls]]&quot;
|Aktres
|Liz
|{{hlist|{{Sortname|David|Kohan}}|[[Max Mutchnick]]}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;dolls&quot;&gt;{{harvnb|Marshall|2008|p=115}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''30 Days Until I'm Famous''
|2004
|[[Television film]]
|Executive producer
|{{n/a}}
|{{Sort|Tagliavini, Gabriela|Gabriela Tagliavini}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite press release|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/carmen-electra-sean-patrick-flanery-camille-guaty-mindy-sterling-and-scott-stapp-star-in-30-days-until-im-famous-premiering-friday-may-7-at-9-pm-on-vh1-72721297.html|title=Carmen Electra, Sean Patrick Flanery, Camille Guaty, Mindy Sterling and Scott Stapp Star in '30 Days Until I'm Famous' Premiering Friday, May 7 at 9 PM* on VH1|agency=[[PR Newswire]]|date=April 28, 2004|accessdate=March 31, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413205433/http://www.prnewswire.com/news-releases/carmen-electra-sean-patrick-flanery-camille-guaty-mindy-sterling-and-scott-stapp-star-in-30-days-until-im-famous-premiering-friday-may-7-at-9-pm-on-vh1-72721297.html|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''Alyx''
|2008
|Television film
|Executive producer
|{{n/a}}
|{{hlist|{{Sort|Bredeweg, Brad|Brad Bredeweg}}|[[Amber J Lawson]]}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://variety.com/2002/music/news/abc-sokoloff-harmonize-music-skein-1117876888/|title=ABC, Sokoloff harmonize music skein|first=Melissa|last=Grego|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=December 3, 2002|accessdate=March 31, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140304220955/http://variety.com/2002/music/news/abc-sokoloff-harmonize-music-skein-1117876888/|archivedate=March 4, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Saturday Night Live (season 35)|Saturday Night Live]]''
|2009
|&quot;[[Ryan Reynolds]]/[[Lady Gaga]]&quot; (Season 35, Episode 2)
|Aktres
|Herself (&quot;Deep House Dish&quot; sketch)
|{{Sort|Michaels, Lorne|Lorne Michaels}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.avclub.com/tvclub/saturday-night-live-ryan-reynoldslady-gaga-33665|title=Saturday Night Live: &quot;Ryan Reynolds/Lady Gaga&quot;|first=Nathan|last=Rabin|date=October 4, 2009|work=[[The A.V. Club]]|accessdate=April 6, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413140946/http://www.avclub.com/tvclub/saturday-night-live-ryan-reynoldslady-gaga-33665|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|''[[Saturday Night Live (season 39)|Saturday Night Live]]''
|2013
|&quot;[[Jimmy Fallon]]/[[Justin Timberlake]]&quot; (Season 39, Episode 10)
|Aktres
|Herself (&quot;The Barry Gibb Talk Show&quot; sketch)
|{{Sort|Michaels, Lorne|Lorne Michaels}}
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/2013/12/23/madonna-barry-gibb-talk-show-snl_n_4492537.html|title='The Barry Gibb Talk Show' Returns To 'SNL' With A Very YOLO Madonna Cameo|first=Ross|last=Luippold|date=December 23, 2013|work=[[HuffPost]]|accessdate=April 6, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131229130104/http://www.huffingtonpost.com/2013/12/23/madonna-barry-gibb-talk-show-snl_n_4492537.html|archivedate=December 29, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|}

==Mga patalastas==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; width=100%
!scope=&quot;col&quot; width=20%| Kompanya
!scope=&quot;col&quot; width=7%| Taon
!scope=&quot;col&quot; | Ibinebenta
!scope=&quot;col&quot; | Pamagat
!scope=&quot;col&quot; | (Mga) direktor
!scope=&quot;col&quot; width=20%| Theme song(s)
!scope=&quot;col&quot; | Rehiyon
!scope=&quot;col&quot; width=2% class=&quot;unsortable&quot;| {{Abbr|Ref.|Reference}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Mitsubishi]]
|1986–87
|Hi-Fi systems/VHS recorders
|{{n/a}}
|{{unknown}}
|{{hlist|&quot;[[True Blue (Madonna song)|True Blue]]&quot;|&quot;[[La Isla Bonita]]&quot;|&quot;[[Causing a Commotion]]&quot;|&quot;[[Spotlight (Madonna song)|Spotlight]]&quot;}}
|Japan
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;mooney&quot;&gt;{{harvnb|Mooney|2000|p=33}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Pepsi|Pepsi-Cola]]
|1989
|Soft drink beverage
|&quot;[[Like a Prayer (song)#Pepsi commercial|Make a Wish]]&quot;
|{{Sortname|Joe|Pytka}}
|&quot;[[Like a Prayer (song)|Like a Prayer]]&quot;
|International
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{harvnb|Drucker|Cathcart|1994|p=212}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Rock the Vote]]
|1990
|[[United States elections, 1990]]
|{{n/a}}
|{{Sort|Greif, Paula|Paula Greif}}
|&quot;[[Vogue (Madonna song)|Vogue]]&quot;
|United States
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://entertainment.ca.msn.com/music/photos/gallery.aspx?cp-documentid=25585289&amp;page=5|title=Madonna 'Rock The Vote'|first=Karen|last=Bliss|first2=Christine|last2=Clarke|publisher=[[MSN]]|date=September 15, 2010|accessdate=April 6, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413155459/http://entertainment.ca.msn.com/music/photos/gallery.aspx?cp-documentid=25585289&amp;page=5|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Takara Holdings|Takara Shuzo]]
|1995
|Shochu rice beverage
|{{n/a}}
|{{unknown}}
|&quot;Broken&quot; (unreleased Madonna song)
|Japan
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.questia.com/read/1G1-61117913|title=THE WARRIOR QUEEN; Madonna's a Battling Star in Japan Ads|last=Rockett|first=Karen|work=[[Sunday Mirror]]|date=August 17, 1997|accessdate=April 6, 2014|df=mdy-all|archive-date=Pebrero 7, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230207191600/https://www.gale.com/databases/questia|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Max Factor]]
|1999
|Cosmetics
|&quot;Max Factor Gold&quot;
|{{Sortname|Steven|Meisel}}
|&quot;[[Ray of Light (song)|Ray of Light]]&quot;
|International
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://business.highbeam.com/3972/article-1G1-57119711/madonna-40-new-face-max-factor|title=Madonna at 40: The new face of Max Factor|last=Sullivan|first=Paul|work=[[Boston Herald]]|date=April 27, 1999|accessdate=April 6, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160309182244/https://business.highbeam.com/3972/article-1G1-57119711/madonna-40-new-face-max-factor|archivedate=March 9, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[BMW]]
|2001
|Automobiles
|&quot;[[The Hire#Star|Star]]&quot;
|{{Sort|Ritchie, Guy|Guy Ritchie}}
|&quot;[[Song 2]]&quot; by [[Blur (band)|Blur]]
|International
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;bmw&quot;/&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Gap Inc.|Gap]]
|2003
|Clothing
|&quot;A New Groove, A New Jean&quot;
|{{Sortname|Paul|Hunter|Paul Hunter (director)}}
|&quot;[[Hollywood (Madonna song)#Remixes|Into the Hollywood Groove]]&quot;
|International
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thefreelibrary.com/Madonna+and+Missy+Elliott+Get+Into+the+Groove+in+New+Gap+TV+Spots%3B...-a0131678448|title=Madonna and Missy Elliott Get Into the Groove in New Gap TV Spots; Musical Icons Create Original Song and Star in Campaign Debuting July 30|agency=PR Newswire|date=July 27, 2003|accessdate=April 6, 2014|archive-date=Abril 13, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413160029/http://www.thefreelibrary.com/Madonna+and+Missy+Elliott+Get+Into+the+Groove+in+New+Gap+TV+Spots%3B...-a0131678448|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Estée Lauder Companies|Estée Lauder]]
|2003
|Fragrance
|&quot;Beyond Paradise&quot;
|{{Sortname|Luc|Besson}}
|&quot;[[Love Profusion]]&quot;
|International
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;vogue2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.vogue.co.uk/news/2003/08/15/madonna-sings-for-estee-lauder|title=Madonna Sings For Estee Lauder|date=August 15, 2003|accessdate=February 25, 2013|work=[[Vogue (magazine)|Vogue]]|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226004903/http://www.vogue.co.uk/news/2003/08/15/madonna-sings-for-estee-lauder|archivedate=February 26, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Radio ZET]]
|2004
|Radio station
|{{n/a}}
|{{Sortname|Tomasz|Konecki}}
|&quot;[[Music (Madonna song)|Music]]&quot;
|Poland
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/madonna-wybrala-radio-zet|title=Madonna wybrała Radio Zet|date=September 6, 2004|accessdate=August 14, 2016|language=Polish|trans-title=Madonna has chosen Radio Zet|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160917133013/http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/madonna-wybrala-radio-zet|archivedate=September 17, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Motorola]]
|2005
|Motorola ROKR E1 with [[iTunes]] phone
|&quot;Phone Booth&quot;
|{{Sortname|Jesse|Dylan}}
|&quot;[[Hung Up]]&quot;
|International
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/glittering-line-up-of-music-stars-in-new-motorola-rokr-advertising-campaign-54820112.html|title=Glittering Line-Up of Music Stars in New Motorola ROKR Advertising Campaign|agency=PR Newswire|date=September 8, 2005|accessdate=April 6, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413205443/http://www.prnewswire.com/news-releases/glittering-line-up-of-music-stars-in-new-motorola-rokr-advertising-campaign-54820112.html|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[H&amp;M]]
|2007
|Clothing range
|&quot;[[Madonna fashion brands#M by Madonna|M by Madonna]]&quot;
|{{hlist|Madonna|Dan Cadan}}
|&quot;Purdy&quot; by [[William Orbit]]
|International
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.culturepub.fr/videos/h-m-m-by-madonna|title=H&amp;M: M by Madonna|language=French|work=Culture Pub|publisher=CBTV|accessdate=April 6, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413150257/http://www.culturepub.fr/videos/h-m-m-by-madonna|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|Brillia Mare Ariake
|2007
|Apartment complex
|{{n/a}}
|{{Sort|Klein, Steven|Steven Klein}}
|{{n/a}}
|Japan
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tv.com/news/mp3-news-breakers-madonna-diddy-nin-beyonce-urban-love-8512/|title=MP3 News Breakers: Madonna, Diddy, NIN, Beyonce, Urban, Love|first=Jim|last=Welte|publisher=[[TV.com]]|date=February 2, 2007|accessdate=April 6, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413144916/http://www.tv.com/news/mp3-news-breakers-madonna-diddy-nin-beyonce-urban-love-8512/|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Sunsilk]]
|2008
|Hair care products
|&quot;Life Can't Wait&quot;
|{{Sort|Malik, Adnan|Adnan Malik}}
|{{hlist|&quot;[[Ray of Light (song)|Ray of Light]]&quot;|&quot;[[4 Minutes]]&quot;}}
|International
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.amp.com.pk/2012/03/sunsilk-life-cant-wait/|title=Sunsilk 'Life Can't Wait'|publisher=Adnan Malik Productions|accessdate=March 31, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413143126/http://www.amp.com.pk/2012/03/sunsilk-life-cant-wait/|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Dolce &amp; Gabbana]]
|2010
|MDG Sunglasses
|{{n/a}}
|{{Sort|Klein, Steven|Steven Klein}}
|&quot;[[Revolver (song)|Revolver]]&quot;
|Internet
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nymag.com/thecut/2010/03/madonnas_putting_her_name_on_d.html|title=Madonna’s Putting Her Name on Dolce &amp; Gabbana Sunglasses|first=Amy|last=Odell|date=March 15, 2010|work=[[New York (magazine)|New York]]|accessdate=April 6, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413144409/http://nymag.com/thecut/2010/03/madonnas_putting_her_name_on_d.html|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Truth or Dare by Madonna]]
|2012
|Fragrance
|{{n/a}}
|[[Mert and Marcus]]
|&quot;[[Girl Gone Wild]]&quot; &lt;small&gt;([[Offer Nissim]] Remix)&lt;/small&gt;
|International
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.harpersbazaar.com.au/news/beauty-insider/2012/4/watch-madonnas-controversial-commercial-for-her-new-fragrance-truth-or-dare/|title=Watch: Madonna's controversial commercial for her new fragrance Truth or Dare|first=Hannah-Rose|last=Yee|work=[[Harper's Bazaar]]|date=April 2, 2012|accessdate=April 6, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413142907/http://www.harpersbazaar.com.au/news/beauty-insider/2012/4/watch-madonnas-controversial-commercial-for-her-new-fragrance-truth-or-dare/|archivedate=April 13, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Madonna fashion brands#MDNA Skin|MDNA Skin]]
|2014
|Skin Care Products
|&quot;Madonna Introduces MDNA Skin&quot;
|Nuno Xico
|{{n/a}}
|United States
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.eonline.com/news/523567/madonna-grows-long-armpit-hair-accentuates-cleavage-in-a-lacy-corset-and-introduces-mdna-skin|title=Madonna Grows 'Long' Armpit Hair, Accentuates Cleavage in a Lacy Corset and Introduces MDNA Skin|first=Zach|last=Johnson|publisher=[[E!]]|date=March 21, 2014|accessdate=April 16, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140416182823/http://www.eonline.com/news/523567/madonna-grows-long-armpit-hair-accentuates-cleavage-in-a-lacy-corset-and-introduces-mdna-skin|archivedate=April 16, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

==Mga sanggunian==
===Citations===
{{Reflist}}

===Mga sangguniang libro===
*{{cite book
 | last = Drucker
 | first = Susan J.
 | last2 = Cathcart
 | first2 = Robert S.
 | title = American Heroes in a Media Age
 | year = 1994
 | publisher = VNR AG
 | isbn = 978-1-881303-19-0
 | ref = harv
 }}
*{{cite book
 | last = Marshall
 | first = Corinne
 | title = The Q Guide to Will &amp; Grace
 | url = https://archive.org/details/qguidetowillgrac0000mars
 | year = 2008
 | publisher = [[Alyson Books]]
 | isbn = 978-1-59350-083-2
 | ref = harv
 }}
*{{cite book
 | last = Mooney
 | first = Sean
 | title = 5,110 Days in Tokyo and Everything's Hunky-dory: The Marketer's Guide to Advertising in Japan
 | url = https://archive.org/details/5110daysintokyoe0000moon
 | year = 2000
 | isbn = 978-1-56720-361-5
 | ref = harv
 }}
*{{cite book
 | last = Morton
 | first = Andrew
 | title = [[Madonna (book)|Madonna]]
 | year = 2002
 | publisher = [[Macmillan Publishers]]
 | isbn = 978-0-312-98310-9
 | authorlink = Andrew Morton (writer)
 | ref = harv
 }}
*{{cite book
 | last = Taraborrelli
 | first = Randy J.
 | authorlink = J. Randy Taraborrelli
 | title = [[Madonna: An Intimate Biography]]
 | publisher = Simon &amp; Schuster
 | year = 2002
 | isbn = 978-0-7432-2709-4
 | ref = harv
 }}

==Mga panlabas na kawing==
*[https://web.archive.org/web/20140418165657/http://madonna.com/film/ Madonna Films] at Madonna.com
*{{AllRovi person|100711|Madonna}}
*{{IMDb name|187|Madonna}}

[[Category:Mga mang-aawit]]</text>
      <sha1>2j38rcmmig0oj07fojz5b20dplkgd0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pilmograpiya at parangal ni Lara Turner</title>
    <ns>0</ns>
    <id>296208</id>
    <revision>
      <id>2213194</id>
      <parentid>2204725</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33518" sha1="ikaif9w6isa7wcp79zshxom69bsxwqq" xml:space="preserve">[[Lana Turner|Si Lana Turner]] (1921–1995) ay isang aktres na Amerikano na lumitaw sa higit sa limampung mga pelikula sa panahon ng kanyang karera, na umabot ng apat na dekada. Natuklasan noong 1937 sa edad na 16, pumirma siya ng isang kontrata sa [[Warner Bros.]] ngunit hindi nagtagal ay lumipat sa [[Metro-Goldwyn-Mayer]] . {{Sfn|Wayne|2003}} Ang co-founder ng studio na si [[Louis B. Mayer]], ay tumulong sa karagdagang karera sa pamamagitan ng paghahagis sa kanya sa ilang mga komedya at musikal na nakatuon sa kabataan, kabilang ang ''[[Pagsasayaw Co-Ed|Dancing Co-Ed]]'' (1939) {{Sfn|Morella|Epstein|1971}} at ''[[Ziegfeld Girl (pelikula)|Ziegfeld Girl]]'' (1941), ang huli na kung saan ay isang komersyal na tagumpay at nakatulong na maitaguyod siya bilang isa sa mga nangungunang tagagawa ng studio. {{Sfn|Langer|2001}} Kasunod ni Turner na kasamang naka-star kay [[Clark Gable]] sa drama na ''[[Saanman Mahahanap kita|Somewhere I’ll Find You]]'' (1943), ang una sa apat na mga pelikula na lalabas sa kanya. {{Sfn|Wayne|2003}}

Ang papel ni Turner bilang isang [[femme fatale]] sa pelikulang noir ''[[Laging Nagdadalaw ng Dalawahan ang Postman (1946 film)|The Postman Always Rings Twice]]'' (1946) na advanced ang kanyang karera nang malaki at itinatag siya bilang isang dramatikong artista.{{fact}} Nakamit niya ang kanyang pag-akit kay [[Bosley Crowther]] ng ''The New York Times na'' itinuturing na &quot;ang papel ng kanyang karera.&quot; {{Sfn|Langer|2001}} Bilang karagdagan sa kanyang mga tungkulin sa pelikula, madalas na lumitaw si Turner sa mga programa sa radyo sa buong 1940s, kasama ang ''[[Suspense (radio drama)|Suspense]]'' at ''[[Ang Orson Welles Almanac|The Orson Welles Almanac]]''.{{Sfn|Heyer|2005}} Noong 1952, kasabay niya ang pelikulang ''[[Ang Masama at Maganda|The Bad and the Beautiful]]'' (1952) sa tapat ng [[Kirk Douglas]], na naglalarawan ng isang alkoholikong aktres. {{Sfn|Morella|Epstein|1971}} Ginawa ni Turner ang pangwakas na hitsura ng pelikula kasama si Gable {{Sfn|McKay|2012}} sa drama na ''[[Betrayed (1954 film)|Betrayed]]'' (1954).{{fact}} Matapos ang kritikal at komersyal na kabiguan ni ''[[Diane (1956 film)|Diane]]'' (1956), nagpasya ang MGM na huwag palawakin ang kontrata ng Turner. {{Sfn|Morella|Epstein|1971}} Sa oras na iyon, ang kanyang mga pelikula sa studio ay sama-samang nakakuha ng higit sa $ 50 milyon. {{Sfn|Morella|Epstein|1971}}

Noong 1957, kinuha niya ang isang nangungunang papel na naglalarawan ng [[Constance MacKenzie]] sa ''[[Peyton Place (pelikula)|Peyton Place ng]]'' [[Ika-20 Siglo Fox|ika-20 Siglo]], isang adaptasyon ng pelikula ng [[Peyton Place (nobela)|nobelang]] [[Grace Metalious]] [[Peyton Place (nobela)|ng parehong pangalan]] . {{Sfn|Kashner|MacNair|2002}} Ang pelikula ay isang pangunahing tagumpay sa box office, {{Sfn|Langer|2001}} at kinita siya ni Turner ng una at tanging [[Gawad Academy|Academy Award]] nominasyon para sa [[Academy Award para sa Pinakamahusay na Aktres|Best Actress]] para sa kanyang pagganap. {{Sfn|Kashner|MacNair|2002}} Noong 1959, tinanggap niya ang pangunahing papel sa muling paggawa ng [[Douglas Sirk]] ng ''[[Pagsasalarawan ng Buhay (1959 film)|Imitation of Life]]'', isang dula para sa [[Universal Studios|Universal Pictures]] kung saan inilarawan niya ang isang nagpupumilit na artista sa entablado, na isa pang komersyal na tagumpay sa takilya. {{Sfn|Kashner|MacNair|2002}} Pangwakas na pangunahing tungkulin ni Turner ay noong 1966 na ''[[Madame X (1966 film)|Madame X]]'', kung saan nakakuha siya ng isang [[David di Donatello]] award para sa Best Actress. {{Sfn|Valentino|1976}} Ginugol niya ang karamihan sa mga 1970s sa semiretirement, na lumilitaw sa mga yugto ng pag-tour sa entablado, tulad ng ''[[Apatnapung Carats|Forty Carats]]'' {{Sfn|Morella|Epstein|1971}} at ''[[Bell, Book at Kandila|Bell, Book at Candle]]''.{{fact}} Noong 1982, siya ay pinatalsik sa paulit-ulit na tungkulin ng panauhin sa telebisyon ng [[Soap opera|sinehan na si]] ''[[Falcon Crest]]''.{{fact}} Ginawa niya ang kanyang pangwakas na hitsura ng pelikula sa [[Nakakatakot na nakakatakot|comedy horror]] film na ''[[Witches 'Brew (pelikula)|Witches 'Brew]]'' noong 1980. {{Sfn|Greene|2018}}

== Pelikula ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;margin-right: 0; width:70%&quot;
! style=&quot;width:2%&quot; |Taon
! style=&quot;width:23%&quot; |Titulo
! style=&quot;width:20%&quot; |Papel
! style=&quot;width:24%&quot; |Direktor
! style=&quot;width:16%&quot; |Studio
! style=&quot;width:1%&quot; class=&quot;unsortable&quot; |{{abbr|Ref.|Reference(s)}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1937
|''[[They Won't Forget]]''
|{{sortname|Mary|Clay|nolink=1}}
|{{sortname|Mervyn|LeRoy}}
|[[Warner Bros.]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Jordan|2009|p=247}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1937
|''[[Topper (film)|Topper]]''
|Nightclub Patron{{efn|Uncredited role}}
|{{sortname|Norman Z.|MacLeod}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Jordan|2009|p=221}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1937
|''{{sortname|The|Great Garrick}}''
|{{sortname|Mademoiselle|Auber|nolink=1}}
|{{sortname|James|Whale}}
|[[Warner Bros.]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Jordan|2009|p=221}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1938
|''{{sortname|The|Adventures of Marco Polo}}''
|Nazama's Maid
|{{hlist|{{sortname|Archie|Mayo}}|{{sortname|John|Ford}}}}
|[[United Artists]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Jordan|2009|p=221}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1938
|''[[Love Finds Andy Hardy]]''
|{{sortname|Cynthia|Potter|nolink=1}}
|{{sortname|George B.|Seitz}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Fischer|1991|p=188}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1938
|''[[The Chaser (1938 film)|The Chaser]]''
|{{sortname|Miss|Rutherford|nolink=1}}{{efn|Scenes deleted}}
|{{sortname|Edwin L.|Marin}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Jordan|2009|p=221}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1938
|''[[Four's a Crowd]]''
|Passerby{{efn|Uncredited role}}
|{{sortname|Michael|Curtiz}}
|[[Warner Bros.]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Jordan|2009|p=221}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1938
|''[[Rich Man, Poor Girl]]''
|{{sortname|Helen|Thayer|nolink=1}}
|{{sortname|Reinhold|Schünzel}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Jordan|2009|p=221}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1938
|''[[Dramatic School (film)|Dramatic School]]''
|Mado
|{{sortname|Robert B.|Sinclair}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Jordan|2009|p=221}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1939
|''[[Calling Dr. Kildare]]''
|{{sortname|Rosalie|Jewett|nolink=1}}
|{{sortname|Harold S.|Bucquet}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Fischer|1991|p=188}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1939
|''[[These Glamour Girls]]''
|{{sortname|Jane|Thomas|nolink=1}}
|{{sortname|S. Sylvan|Simon}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=168}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1939
|''[[Dancing Co-Ed]]''
|{{sortname|Patty|Marlow|nolink=1}}
|{{sortname|S. Sylvan|Simon}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=168}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1940
|''[[Two Girls on Broadway]]''
|{{sortname|Patricia 'Pat'|Mahoney|nolink=1}}
|{{sortname|S. Sylvan|Simon}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=169}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1940
|''[[We Who Are Young]]''
|{{sortname|Marjorie White|Brooks|nolink=1}}
|{{sortname|Harold S.|Bucquet}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Fischer|1991|p=188}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1941
|''[[Ziegfeld Girl (film)|Ziegfeld Girl]]''
|{{sortname|Sheila|Regan|nolink=1}}
|{{sortname|Robert Z.|Leonard}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1941
|''[[Dr. Jekyll and Mr. Hyde (1941 film)|Dr. Jekyll and Mr. Hyde]]''
|{{sortname|Bea|Emery|nolink=1}}
|{{sortname|Victor|Fleming}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1941
|''[[Honky Tonk (1941 film)|Honky Tonk]]''
|{{sortname|Elizabeth|Cotton|nolink=1}}
|{{sortname|Jack|Conway|Jack Conway (filmmaker)}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1942
|''[[Johnny Eager]]''
|{{sortname|Lisbeth|Bard|nolink=1}}
|{{sortname|Mervyn|LeRoy}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1942
|''[[Somewhere I'll Find You]]''
|{{sortname|Paula|Lane|nolink=1}}
|{{sortname|Wesley|Ruggles}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1943
|''{{sortname|The|Youngest Profession}}''
|Herself{{efn|Cameo role}}
|{{sortname|Edward|Buzzell}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1943
|''[[Slightly Dangerous]]''
|{{sortname|Peggy|Evans|nolink=1}} /Carol Burden {{efn|In this film, she plays a character known by different names.}}
|{{hlist|{{sortname|Wesley|Ruggles}}|{{sortname|Buster|Keaton}} (uncredited)}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1943
|''[[Du Barry Was a Lady (film)|Du Barry Was a Lady]]''
|Herself{{efn|Uncredited role}}
|{{sortname|Roy|Del Ruth}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1944
|''[[Marriage Is a Private Affair]]''
|{{sortname|Theo Scofield|West|nolink=1}}
|{{sortname|Robert Z.|Leonard}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1945
|''[[Keep Your Powder Dry]]''
|{{sortname|Valerie 'Val'|Parks|nolink=1}}
|{{sortname|Edward|Buzzell}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1945
|''[[Week-End at the Waldorf]]''
|{{sortname|Bunny|Smith|nolink=1}}
|{{sortname|Robert Z.|Leonard}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1946
|''{{sortname|The|Postman Always Rings Twice|The Postman Always Rings Twice (1946 film)}}''
|{{sortname|Cora|Smith|nolink=1}}
|{{sortname|Tay|Garnett}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Jordan|2009|p=247}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1947
|''[[Green Dolphin Street (film)|Green Dolphin Street]]''
|{{sortname|Marianne|Patourel|nolink=1}}
|{{sortname|Victor|Saville}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1947
|''[[Cass Timberlane]]''
|{{sortname|Virginia|Marshland|nolink=1}}
|{{sortname|George|Sidney}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1948
|''[[Homecoming (1948 film)|Homecoming]]''
|{{sortname|Lt. Jane 'Snapshot'|McCall|nolink=1}}
|{{sortname|Mervyn|LeRoy}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1948
|''{{sortname|The|Three Musketeers|The Three Musketeers (1948 film)}}''
|{{sortname|Milady de|Winter}}
|{{sortname|George|Sidney}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1950
|''{{sortname|A|Life of Her Own}}''
|{{sortname|Lily Brannel|James|nolink=1}}
|{{sortname|George|Cukor}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Fischer|1991|p=202}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1951
|''[[Mr. Imperium]]''
|{{sortname|Fredda|Barlo|nolink=1}}
|{{sortname|Don|Hartman}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1952
|''{{sortname|The|Merry Widow|The Merry Widow (1952 film)}}''
|{{sortname|Crystal|Radek|nolink=1}}
|{{sortname|Curtis|Bernhardt}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1952
|''{{sortname|The|Bad and the Beautiful}}''
|{{sortname|Georgia|Lorrison|nolink=1}}
|{{sortname|Vincente|Minnelli}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1953
|''[[Latin Lovers (1953 film)|Latin Lovers]]''
|{{sortname|Nora|Taylor|nolink=1}}
|{{sortname|Mervyn|LeRoy}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1954
|''[[Flame and the Flesh]]''
|Madeline
|{{sortname|Richard|Brooks}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1954
|''[[Betrayed (1954 film)|Betrayed]]''
|{{sortname|Carla|Van Oven|nolink=1}}
|{{sortname|Gottfried|Reinhardt}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1955
|''{{sortname|The|Prodigal}}''
|Samarra
|{{sortname|Richard|Thorpe}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Jordan|2009|p=247}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1955
|''{{sortname|The|Sea Chase}}''
|{{sortname|Elsa|Keller|nolink=1}}
|{{sortname|John|Farrow}}
|[[Warner Bros.]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1955
|''{{sortname|The|Rains of Ranchipur}}''
|{{sortname|Lady Edwina|Esketh|nolink=1}}
|{{sortname|Jean|Negulesco}}
|[[20th Century Fox]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=183}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1956
|''[[Diane (1956 film)|Diane]]''
|{{sortname|Diane de|Poitiers}}
|{{sortname|David|Miller|dab=director}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1957
|''[[Peyton Place (film)|Peyton Place]]''
|{{sortname|Constance|MacKenzie}}
|{{sortname|Mark|Robson|dab=film director}}
|[[20th Century Fox]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Jordan|2009|p=247}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1958
|''{{sortname|The|Lady Takes a Flyer}}''
|{{sortname|Maggie|Colby|nolink=1}}
|{{sortname|Jack|Arnold|dab=director}}
|[[Universal Pictures]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1958
|''[[Another Time, Another Place (1958 film)|Another Time, Another Place]]''
|{{sortname|Sara|Scott|nolink=1}}
|{{sortname|Lewis|Allen|dab=director}}
|[[Paramount Pictures]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=185}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1959
|''[[Imitation of Life (1959 film)|Imitation of Life]]''
|{{sortname|Lora|Meredith|nolink=1}}
|{{sortname|Douglas|Sirk}}
|[[Universal Pictures]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=187}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1960
|''[[Portrait in Black]]''
|{{sortname|Sheila|Cabot|nolink=1}}
|{{sortname|Michael|Gordon|dab=film director}}
|[[Universal Pictures]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=187}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1961
|''[[By Love Possessed (film)|By Love Possessed]]''
|{{sortname|Marjorie|Penrose|nolink=1}}
|{{sortname|John|Sturges}}
|[[United Artists]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=188}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1961
|''[[Bachelor in Paradise (film)|Bachelor in Paradise]]''
|{{sortname|Rosemary|Howard|nolink=1}}
|{{sortname|Jack|Arnold|dab=director}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=188}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1962
|''[[Who's Got the Action?]]''
|{{sortname|Melanie|Flood|nolink=1}}
|{{sortname|Daniel|Mann}}
|[[Paramount Pictures]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1965
|''[[Love Has Many Faces]]''
|{{sortname|Kit|Jordan|nolink=1}}
|{{sortname|Alexander|Singer}}
|[[Columbia Pictures]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1966
|''[[Madame X (1966 film)|Madame X]]''
|{{sortname|Holly|Parker|nolink=1}}
|{{sortname|David Lowell|Rich}}
|[[Universal Pictures]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{sfn|Wayne|2003|p=189}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1969
|''{{sortname|The|Big Cube}}''
|{{sortname|Adriana|Roman|nolink=1}}
|{{sortname|Tito|Davison}}
|[[Warner Bros.]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{sfn|Basinger|1976|p=134}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1974
|''[[Persecution (film)|Persecution]]''
|{{sortname|Carrie|Masters|nolink=1}}
|{{sortname|Don|Chaffey}}
|Fanfare Films
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1976
|''[[Bittersweet Love]]''
|Claire
|{{sortname|David|Miller|dab=director}}
|[[Embassy Pictures|AVCO Embassy]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1980
|''[[Witches' Brew (film)|Witches' Brew]]''
|{{sortname|Vivian|Cross|nolink=1}}
|{{hlist|{{sortname|Herbert L.|Strock}}|{{sortname|Richard|Schorr}}}}
|[[United Artists]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Jordan|2009|p=218}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1994
|''[[That's Entertainment! III]]''
|Herself
|{{hlist|{{sortname|Bud|Friedgen|nolink=yes}}|{{sortname|Michael J.|Sheridan|nolink=yes}}}}
|[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;tvg&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.tvguide.com/celebrities/lana-turner/credits/161176/|work=[[TV Guide]]|title=Lana Turner Credits|archive-url=https://archive.today/20190904052715/https://www.tvguide.com/celebrities/lana-turner/credits/161176/|archive-date=September 4, 2019|access-date=September 4, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

=== Mga hindi natapos na proyekto ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;margin-right: 0; width:75%&quot;
!Taon
! style=&quot;width:20%&quot; |Titulo
! style=&quot;width:20%&quot; |Papel
! class=&quot;unsortable&quot; |
! style=&quot;width:1%&quot; class=&quot;unsortable&quot; |{{abbr|Ref.|Reference(s)}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1940
|''Our Dancing Daughters''|{{Unknown|align=left}}
|Remake of [[Our Dancing Daughters|1928 film]]; never made
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref&gt;{{cite news|title=Lana Turner Given Three Weeks Vacation For Trip to New York With Artie Shaw|url=https://www.newspapers.com/clip/35594862/the_courierjournal/|author=Parsons, Louella|author-link=Louella Parsons|date=March 28, 1940|location=Louisville, Kentucky|work=[[The Courier-Journal]]|via=Newspapers.com|p=16}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |1940
|''{{sortname|The|Uniform|nolink=1}}''|{{Unknown|align=left}}
|Set to star opposite [[Clark Gable]]; Turner was replaced with [[Rosalind Russell]], and the film was released as ''[[They Met in Bombay]]''{{sfn|Shearer|2010|p=130}}
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35594880/the_courier/|title=Clark Gable, Lana Turner Form M-G-M Oomph Team|last=Parsons|first=Louella|author-link=Louella Parsons|date=December 5, 1940|p=19|location=Waterloo, Iowa|work=[[The Waterloo-Cedar Falls Courier|The Courier]]|via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |1947
|''Bedeviled''|{{Unknown|align=left}}
|Unfinished; Turner dropped out to appear in ''[[The Three Musketeers (1948 film)|The Three Musketeers]]''
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35594893/the_miami_news/|work=[[The Miami News]]|location=Miami, Florida|title=Allyson, Heflin To Star In MGM's 'Bedeviled'|last=Thomas|first=Bob|agency=Associated Press|p=10-A|via=Newspapers.com|date=December 5, 1947}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |1949
|''[[Samson and Delilah (1949 film)|Samson and Delilah]]''
|Delilah
|Role went to [[Hedy Lamarr]]
| align=&quot;center&quot; |{{sfn|Barton|2010|p=169}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1959
|''Streets of Montmartre''
|{{sortname|Suzanne|Valadon|nolink=1}}
|Set to star with [[Louis Jourdan]]; never made{{sfn|Morella|Epstein|1971|p=223}}
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref&gt;{{cite news|work=[[The Indianapolis Star]]|location=Indianapolis, Indiana|title=Lana Turner To Star As Mother Of Utrillo|author=Parsons, Louella|author-link=Louella Parsons|date=July 16, 1959|p=19|url=https://www.newspapers.com/clip/22241150/the_indianapolis_star/|via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Telebisyon ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;margin-right: 0; width:75%&quot;
! style=&quot;width:10%&quot; |Taon
! style=&quot;width:27%&quot; |Titulo
! style=&quot;width:20%&quot; |Papel
! class=&quot;unsortable&quot; |
! style=&quot;width:1%&quot; class=&quot;unsortable&quot; |{{abbr|Ref.|Reference(s)}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1967
|''{{sortname|The|Smothers Brothers Comedy Hour}}''
|Herself
|Episode: &quot;1.10&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35582674/stargazette/|work=[[Star-Gazette]]|location=Elmira, New York|title=Return of Lana|date=May 6, 1967|p=20|via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |1969–1970
|''[[Harold Robbins' The Survivors]]''
| rowspan=&quot;2&quot; |{{sortname|Tracy Carlyle|Hastings|nolink=1}}
|15 episodes
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Basinger|1976|p=136}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1971
|''{{sort|Last|[[Harold Robbins' The Survivors|The Last of the Powerseekers]]}}''
|Television film
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Sfn|Parish|1978|p=447}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1982–1983
|''[[Falcon Crest]]''
|{{sortname|Jacqueline|Perrault|nolink=1}}
|6 episodes
| style=&quot;text-align:center&quot; |&lt;ref name=&quot;fc&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1981/12/26/arts/lana-turner-to-appear-on-cbs-s-falcon-crest.html|work=The New York Times|title=Lana Turner to Appear On CBS's 'Falcon Crest'|date=December 26, 1981|publisher=Associated Press|accessdate=March 21, 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |1985
|''{{sortname|The|Love Boat}}''
|{{sortname|Elizabeth|Raleigh|nolink=1}}
|3 episodes
| style=&quot;text-align:center&quot; |&lt;ref name=&quot;tvg&quot; /&gt;
|}
{{clear}}

== Radyo ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;margin-right: 0; width:75%&quot;
! style=&quot;width:17%&quot; |Petsa ng pagpalabas
!Programa
!Episode
! style=&quot;width:20%&quot; |Papel
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:26%&quot; |
! style=&quot;width:1%&quot; class=&quot;unsortable&quot; |{{abbr|Ref.|Reference(s)}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |June 2, 1941
|''[[Lux Radio Theatre]]''
|''[[They Drive by Night]]''
|{{sortname|Lana|Carlsen|nolink=1}}
|Guest-starring with [[Lucille Ball]]{{sfn|Grams|2000|p=300}}
| align=&quot;center&quot; |{{sfn|Billips|Pierce|1995|p=251}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |January 19, 1942
|''[[Philip Morris Playhouse]]''
|''{{sortname|The|Devil and Miss Jones}}''
|{{sortname|Mary|Jones|nolink=1}}
|Co-starring with [[Lionel Barrymore]]
| align=&quot;center&quot; |{{sfn|Pitts|2015|p=78}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |July 5, 1944
|''{{sortname|The|Orson Welles Almanac}}''
|''{{sortname|The|Mercury Wonder Show}}''
|Herself
|Guest-starring with [[Susan Hayward]]
| align=&quot;center&quot; |{{sfn|Heyer|2005|p=182}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |June 19, 1944
|''{{sortname|The|Orson Welles Almanac|nolink=1}}''
|''Fifth War Loan Drive''
|
|
| align=&quot;center&quot; |{{sfn|Clements|Weber|1996|p=163}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |May 3, 1945
|''[[Suspense (radio drama)|Suspense]]''
|''Fear Paints a Picture''
|Julia
|
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref name=&quot;fearpaints&quot; /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |April 11, 1946
|''Lux Radio Theatre''
|''[[Honky Tonk (1941 film)|Honky Tonk]]''
|{{sortname|Elizabeth|Cotton|nolink=1}}
|Co-starring with [[John Hodiak]]
| align=&quot;center&quot; |{{sfn|Valentino|1976|p=267}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |June 17, 1946
|''[[Screen Guild Theater]]''
|''[[Marriage Is a Private Affair]]''
|{{sortname|Theo Scofield|West|nolink=1}}
|Co-starring with John Hodiak
| align=&quot;center&quot; |{{sfn|Basinger|1976|p=62}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |August 14, 1946
|''[[Academy Award Theater]]''
|''[[Vivacious Lady]]''
|Francey
|
| align=&quot;center&quot; |{{sfn|Valentino|1976|p=267}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |April 13, 1948
|''{{sort|Bob|[[The Pepsodent Show|The Bob Hope Show]]}}''
|
|Herself
|Skit performed with [[Bob Hope]]
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref&gt;{{cite av media|people=Turner, Lana; Hope, Bob|date=April 13, 1948|publisher=NBC|title=[[The Pepsodent Show|The Bob Hope Show]]|medium=Radio broadcast}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |September 19, 1949
|''Lux Radio Theatre''
|''[[Green Dolphin Street (film)|Green Dolphin Street]]''
|{{sortname|Marianne|Patourel|nolink=1}}
|
| align=&quot;center&quot; |{{sfn|Billips|Pierce|1995|p=415}}
|}

== Entablado ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;margin-right: 0; width:75%&quot;
!Taon
!Titulo
! style=&quot;width:20%&quot; |Papel
! class=&quot;unsortable&quot; |
! style=&quot;width:1%&quot; class=&quot;unsortable&quot; |{{abbr|Ref.|Reference(s)}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1971
|''[[Forty Carats]]''
|{{sortname|Ann|Stanley|nolink=1}}
|Touring performance
| align=&quot;center&quot; |{{sfn|Morella|Epstein|1971|p=289}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1975
|''{{sortname|The|Pleasure of His Company}}''
|{{sortname|Jessica Anne|Poole|nolink=1}}
|Single performance; Arlington Park Theater, Chicago
| align=&quot;center&quot; |{{sfn|Valentino|1976|p=284}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |1978
|''Divorce Me, Darling''
|{{sortname|Amelia|Conway|nolink=1}}
|Performances at Drury Lane Theatre, Chicago&lt;ref name=&quot;dmd&quot;&gt;{{cite news|work=The Pantagraph|location=Chicago|p=11|url=https://www.newspapers.com/clip/21982264/the_pantagraph/|date=December 14, 1978|via=Newspapers.com|title=This Weekend in Chicago}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref name=&quot;christiansen&quot;&gt;{{cite news|work=Chicago Tribune|date=November 3, 1978|title=Lana Turner in 'Divorce' Entertains Just Being Lana|p=39|url=https://www.newspapers.com/clip/21981962/chicago_tribune/|via=Newspapers.com|last=Christiansen|first=Richard|author-link=Richard Christiansen (critic)}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |1976–1978
|''[[Bell, Book and Candle]]''
|{{sortname|Gillian|Holroyd|nolink=1}}
|Touring performance; co-starring with Patrick Horgan&lt;ref name=&quot;sbs&quot;&gt;{{cite news|work=San Bernardino Sun|location=San Bernardino, California|date=August 28, 1977|title=Lana's Lectures|p=113|author=Shearer, Lloyd|url=https://cdnc.ucr.edu/cgi-bin/cdnc?a=d&amp;d=SBS19770828.1.113|via=California Digital Newspaper Collection}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref name=&quot;straw&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1977/07/22/archives/new-jersey-weekly-along-the-strawhat-trail-taking-stock-along-the.html|work=The New York Times|date=July 22, 1977|title=Along the Straw-Hat Trail|accessdate=May 23, 2018|author=Gussow, Mel}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |1980–1982
|''Murder Among Friends''
|{{sortname|Angela|Forrester|nolink=1}}
|Touring performance&lt;ref&gt;{{cite news|via=Newspapers.com|work=[[The Pittsburgh Press]]|title=Lana Turner: Still All Glamour|url=https://www.newspapers.com/clip/21982278/the_pittsburgh_press/|date=May 30, 1982|p=69|location=Pittsburgh, Pennsylvania|author=Blank, Ed}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref name=&quot;adelson&quot;&gt;{{cite journal|first1=Andrea|last1=Chambers|first2=Suzanne|last2=Adelson|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20083504,00.html|work=People|title=Lana Turner|volume=18|number=19|date=November 8, 1982|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203205021/http://www.people.com/people/archive/article/0%2C%2C20083504%2C00.html|archivedate=December 3, 2013|df=}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Mga parangal at nominasyon ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;margin-right: 0; width:70%&quot;
! style=&quot;width:12%&quot; |Parangal
! style=&quot;width:20%&quot; |Kateogirya
! style=&quot;width:2%&quot; |Taon
! style=&quot;width:20%&quot; |Nominadong gawa
! style=&quot;width:4%&quot; |Resulta
! style=&quot;width:1%&quot; class=&quot;unsortable&quot; |{{abbr|Ref.|Reference(s)}}
|-
|[[30th Academy Awards|Academy Awards]]
|[[Academy Award for Best Actress|Best Actress in a Leading Role]]
! scope=&quot;row&quot; |1958
|''[[Peyton Place (film)|Peyton Place]]''&lt;nowiki&gt;| &lt;/nowiki&gt;{{nominated}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{sfn|Kashner|MacNair|2002|p=254}}
|-
|[[David di Donatello]]
|Best Foreign Actress
! scope=&quot;row&quot; |1966
|''[[Madame X (1966 film)|Madame X]]''&lt;nowiki&gt;| &lt;/nowiki&gt;{{won}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{sfn|Valentino|1976|p=251}}
|-
|[[Donostia Award]]s
|Lifetime Achievement
! scope=&quot;row&quot; |1994
|{{won}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{sfn|Wayne|2003|p=194}}
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |[[Laurel Awards]]
|Top Female Dramatic Performance
! scope=&quot;row&quot; |1958
|{{won|4th place|place=4}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{sfn|O'Neil|2003|p=205}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |Top Female Star
! scope=&quot;row&quot; |1959
|{{won|9th place|place=9}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{cite news|work=The Province|location=Vancouver, British Columbia|url=https://www.newspapers.com/clip/35561554/the_province/|title=Laurel Awards Announced|last=Wedman|first=Les|date=October 16, 1959|p=35|via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |1960
|{{won|13th place|place=13}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;official&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cmgww.com/stars/turner/about/awards/|work=Official Licensing Website of Lana Turner|title=Awards|archive-url=https://archive.today/20171216165526/https://www.cmgww.com/stars/turner/about/awards/|archive-date=December 16, 2017|publisher=CMG Worldwide|access-date=September 4, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |1961
|{{won|9th place|place=9}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;official&quot; /&gt;
|-
|Best Actress
! scope=&quot;row&quot; |1966
|{{won|5th place|place=5}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;official&quot; /&gt;
|-
|[[Sitges Film Festival|Medalla Sitges]]
|Best Actress
! scope=&quot;row&quot; |1975
|''[[Persecution (film)|Persecution]]''&lt;nowiki&gt;| &lt;/nowiki&gt;{{won}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sitgesfilmfestival.com/comun/pdf/40anys_sitges.pdf|work=[[Sitges Film Festival]]|title=Dossier de Presma|archive-url=https://archive.today/20190903105800/https://sitgesfilmfestival.com/comun/pdf/40anys_sitges.pdf|archive-date=September 3, 2019|p=15|access-date=September 3, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Talababa ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga pinanggalingan ==
{{refbegin}}
* {{cite book|title=Hedy Lamarr: The Most Beautiful Woman in Film|last=Barton|first=Ruth|publisher=University Press of Kentucky|year=2010|isbn=978-0-813-12604-3|ref=harv}}
* {{cite book|title=Lana Turner|last=Basinger|first=Jeanine|publisher=[[Pyramid Books|Pyramid Publications]]|year=1976|isbn=978-0-515-04194-1|ref=harv|author-link=Jeanine Basinger}}
* {{cite book|title=Lux Presents Hollywood: A Show-by-Show History of the Lux Radio Theatre and the Lux Video Theatre, 1934-1957|url=https://archive.org/details/luxpresentsholly0000bill|last1=Billips|first1=Connie J.|last2=Pierce|first2=Arthur|publisher=McFarland|year=1995|isbn=978-0-899-50938-9|location=Jefferson, North Carolina|ref=harv}}
* {{cite book|title=George Burns and Gracie Allen: A Bio-Bibliography|last1=Clements|first1=Cynthia|last2=Weber|first2=Sandra|publisher=Greenwood Press|year=1996|isbn=978-0-313-26883-0|volume=72|location=New York|ref=harv}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NxHbph9wFJsC&amp;pg=PA3&amp;dq=Three+Way+Mirror:+Imitation+of+Life&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj8tfv3pebSAhVIyoMKHf57CkEQ6AEIHDAA#v=onepage&amp;q=Three%20Way%20Mirror%3A%20Imitation%20of%20Life&amp;f=false|title=Imitation of Life|last=Fischer|first=Lucy (ed).|publisher=[[Rutgers University Press]]|year=1991|isbn=0-8135-1644-7|location=New Brunswick, New Jersey|ref=harv}}
* {{cite book|title=Radio Drama: A Comprehensive Chronicle of American Network Programs, 1932–1962|url=https://archive.org/details/radiodramacompre0000gram|last=Grams|first=Martin|publisher=McFarland|year=2000|isbn=978-0-786-40051-5|location=Jefferson, North Carolina|ref=harv}}
*{{cite book|title=Bell, Book and Camera: A Critical History of Witches in American Film and Television|last=Greene|first=Heather|publisher=McFarland|year=2018|isbn=978-1-476-63206-3|location=Jefferson, North Carolina|ref=harv}}
* {{cite book|title=The Medium and the Magician: Orson Welles, the Radio Years, 1934-1952|url=https://archive.org/details/mediummagicianor0000heye|last=Heyer|first=Paul|publisher=Rowman and Littlefield|year=2005|isbn=978-0-742-53797-2|location=Lanham, Maryland|ref=harv}}
* {{cite book|title=The Sex Goddess in American Film, 1930–1965: Jean Harlow, Mae West, Lana Turner, and Jayne Mansfield|url=https://archive.org/details/sexgoddessinamer0000jord|last=Jordan|first=Jessica Hope|publisher=Cambria Press|year=2009|isbn=978-1-60497-663-2|ref=harv}}
* {{cite book|title=The Bad &amp; the Beautiful: Hollywood in the Fifties|url=https://archive.org/details/badbeautifulholl00kash|last1=Kashner|first1=Sam|last2=MacNair|first2=Jennifer|publisher=W. W. Norton &amp; Company|year=2002|isbn=978-0-393-32436-5|location=New York|ref=harv}}
*{{cite av media|last=Langer|first=Carole (dir.)|title=Lana Turner&amp;nbsp;... a Daughter's Memoir|work=Turner Classic Movies|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/410000/Lana-Turner-A-Daughter-s-Memoir/|year=2001|format=Documentary|ref=harv}}
*{{Cite book|title=The Films of Victor Mature|last=McKay|first=James|publisher=McFarland|year=2012|isbn=978-0-786-44970-5|location=Jefferson, North Carolina|ref=harv}}
* {{cite book|url=https://archive.org/details/lanapublicpriv00more|title=Lana: The Public and Private Lives of Miss Turner|last1=Morella|first1=Joe|last2=Epstein|first2=Edward Z.|publisher=Citadel Press|year=1971|isbn=0-8065-0226-6|location=New York|ref=harv|url-access=registration}}
*{{cite book|title=Movie Awards: The Ultimate, Unofficial Guide to the Oscars, Golden Globes, Critics, Guild &amp; Indie Honors|url=https://archive.org/details/movieawardsultim0000onei|last=O'Neil|first=Thomas|publisher=Perigee Book|year=2003|isbn=978-0-399-52922-1|location=New York|ref=harv}} 
* {{cite book|url=https://archive.org/details/hollywoodbeautie00pari|title=The Hollywood Beauties|last=Parish|first=James Robert|publisher=Arlington House|year=1978|isbn=978-0-87000-412-4|location=New York|ref=harv|author-link=James Robert Parish|url-access=registration}}
* {{cite book|title=RKO Radio Pictures Horror, Science Fiction and Fantasy Films, 1929–1956|last=Pitts|first=Michael R.|publisher=McFarland|year=2015|isbn=978-1-476-61683-4|location=Jefferson, North Carolina|ref=harv}}
*{{Cite book|title=Beautiful: The Life of Hedy Lamarr|url=https://archive.org/details/beautifullifeofh0000shea|last=Shearer|first=Stephen Michael|publisher=Macmillan|year=2010|isbn=978-1-429-90820-7|location=New York|ref=harv}}
* {{cite book|title=The Films of Lana Turner|url=https://archive.org/details/filmsoflanaturne0000vale|last=Valentino|first=Lou|publisher=Citadel Press|year=1976|isbn=978-0-8065-0553-4|location=Seacaucus, New Jersey|ref=harv}}
* {{cite book|title=The Golden Girls of MGM: Greta Garbo, Joan Crawford, Lana Turner, Judy Garland, Ava Gardner, Grace Kelly and Others|url=https://archive.org/details/goldengirlsofmgm00wayn|last=Wayne|first=Jane Ellen|publisher=[[Carroll &amp; Graf Publishers]]|year=2003|isbn=0-7867-1303-8|location=New York|ref=harv}}
{{refend}}

{{Uncategorized|date=Disyembre 2023}}</text>
      <sha1>ikaif9w6isa7wcp79zshxom69bsxwqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Clash</title>
    <ns>0</ns>
    <id>297010</id>
    <revision>
      <id>2213210</id>
      <parentid>2127305</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:47:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10704" sha1="t2m786x6tnzxr55fdwrx13f3gtqvdh4" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist|name=The Clash|image=Clash 21051980 12 800.jpg|origin=[[London]], England|website={{URL|theclash.com}}|associated_acts={{flatlist|
* [[Big Audio Dynamite]]
* Havana 3am
* The 101ers
* [[The Good, the Bad &amp; the Queen]]
* London SS
* [[Public Image Ltd.]]
* [[Gorillaz]]
* The Latino Rockabilly War
* The Pogues
* The Mescaleros
* Carbon/Silicon
}}|background=group_or_band|caption=[[Joe Strummer]], [[Mick Jones]], at [[Paul Simonon]] kasabay ng the Clash noong 1980|genre=&lt;!-- Please don't make any unexplained changes to genres. All genres have reliable citations. If you want to remove a genre, please make a consensus on the talk page first. --&gt;{{flatlist|
* [[Punk rock]]
* [[post-punk]]
* [[new wave]]
* [[experimental rock]]
}}|label={{flatlist|
* CBS
* Epic
* Sony Music
}}|landscape=yes|past_members=* [[Joe Strummer]]
* [[Mick Jones]]
* [[Paul Simonon]]
* Topper Headon
* Terry Chimes
* Keith Levene
* Rob Harper
* Pete Howard
* Nick Sheppard
* Vince White}} 

Ang '''The Clash''' ay isang Ingles na [[Musikang rock|rock]] band na nabuo sa [[Londres|London]] noong 1976 bilang isang pangunahing manlalaro sa orihinal na alon ng [[punk rock]] na Britanyo. Nag-ambag din sila sa mga {{Nowrap|[[post-punk]]}} at [[new wave]] na lumitaw sa mga punk at gumamit ng mga elemento ng iba't ibang genre kabilang ang reggae, dub, funk, ska, at rockabilly. Para sa halos lahat ng kanilang karera sa pag-record, ang Clash ay binubuo ng lead vocalist at ritmo ng gitara na si [[Joe Strummer]], lead gitarista at vocalist na si [[Mick Jones]], bassist na si [[Paul Simonon]], at ang drummer na si Nicky &quot;Topper&quot; Headon. Iniwan ni Headon ang pangkat noong 1982 at ang panloob na pagkagulo na humantong sa pag-alis ni Jones sa susunod na taon. Ang grupo ay nagpatuloy sa mga bagong miyembro, ngunit sa wakas ay nag-disband noong unang bahagi ng 1985.

Nakamit ng Clash ang komersyal na tagumpay sa United Kingdom sa paglabas ng kanilang self-titled debut album, ''[[The Clash (album)|The Clash]]'', noong 1977. Ang kanilang pangatlong album, ang ''[[London Calling]]'', na inilabas sa UK noong Disyembre 1979, ay nakakuha sila ng katanyagan sa Estados Unidos nang ito ay inilabas doon nang sumunod na buwan. Idineklara na ang pinakamahusay na album ng 1980s isang dekada mamaya sa pamamagitan ng ''Rolling Stone''. Noong 1982, nakarating sila sa mga bagong taas ng tagumpay sa pagpapalaya ng ''[[Combat Rock]]'', na sumulud sa top 10&amp;nbsp;ng US na tumama sa &quot;[[Rock the Casbah]]&quot;, na tumutulong sa album upang makamit ang isang 2 × Platinum na sertipikasyon doon. Ang isang pangwakas na album, ang ''[[Cut the Crap]]'', ay pinakawalan noong 1985.&lt;ref name=&quot;bbcco-Strummer_dies2&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2600669.stm|title=Clash star Strummer dies|accessdate=20 November 2007|date=27 December 2002|format=STM|work=Entertainment|publisher=BBC News World Edition}}&lt;/ref&gt;

Noong Enero 2003, pagkaraan ng pagkamatay ni Joe Strummer, ang banda-kasama ang orihinal na tambolero na si Terry Chimes - ay pinasok sa Rock and Roll Hall of Fame . Noong 2004, niraranggo ng ''Rolling Stone'' ang Clash number 28 sa listahan nito ng &quot;100 Pinakamahusay na Artista ng Lahat ng Oras&quot;.&lt;ref name=&quot;rollingstone.com-30_the_clash2&quot;&gt;{{cite web|title=The Clash by The Edge|work=Rolling Stone Issue 946|date=15 April 2004|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/5702/31963/32154|access-date=15 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20101207053013/http://www.rollingstone.com/music/lists/5702/31963/32154|archive-date=7 December 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Mga kasapi ng banda ==

; Classic line-up (1977-1982)

* [[Joe Strummer]] - nangunguna sa mga bokal, gitara ng ritmo &lt;small&gt;(1976–1986; namatay 2002)&lt;/small&gt; 
* [[Mick Jones]] - lead gitara, bokal &lt;small&gt;(1976–1983)&lt;/small&gt; 
* [[Paul Simonon]] - gitara ng bass, pag-back vocals &lt;small&gt;(1976–1986)&lt;/small&gt; 
* Nicky &quot;Topper&quot; Headon - drums, percussion &lt;small&gt;(1977–1982)&lt;/small&gt;

; Iba pang mga kasapi

* Terry Chimes - mga tambol &lt;small&gt;(1976; 1977; 1982–83)&lt;/small&gt; 
* Rob Harper - mga tambol &lt;small&gt;(1976–77)&lt;/small&gt; 
* Pete Howard - mga tambol &lt;small&gt;(1983–86)&lt;/small&gt; 
* Keith Levene - gitara &lt;small&gt;(1976)&lt;/small&gt; 
* Nick Sheppard - lead gitara &lt;small&gt;(1983–86)&lt;/small&gt; 
* Vince White - lead gitara &lt;small&gt;(1983–86)&lt;/small&gt;

== Discography ==

* ''[[The Clash (album)|The Clash]]'' (1977) 
* ''[[Give 'Em Enough Rope]]'' (1978) 
* ''[[London Calling]]'' (1979) 
* ''[[Sandinista!]]'' (1980) 
* ''[[Combat Rock]]'' (1982) 
* ''[[Cut the Crap]]'' (1985)

== Tingnan din ==

* ang The Clash sa pelikula 
* John Richards, [[KEXP]] radio personality, ay lumikha ng '''International Clash Day''' noong 7 Pebrero 2013. 
{{Clear}}

== Mga Sanggunian ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

=== Pinagmulan ===
 {{Refbegin}}
* {{Cite book|ref=harv|last=Buckley|first=Peter, ed.|title=The Rough Guide to Rock|edition=3d|year=2003|publisher=Rough Guides|location=London|isbn=1-84353-105-4|oclc=223842562|url-access=registration|url=https://archive.org/details/roughguidetorock0003unse}} &lt;!-- {{sfn|Buckley|2003|p=}} --&gt;
* {{Cite book|ref=harv|last=Campo|first=Alberto|title=Clash|year=1998|publisher=Giunti Editore|location=Florence, Italy|isbn=88-09-21509-5|oclc=8809215095}} &lt;!-- {{sfn|Campo|1998|p=}} --&gt;
* {{Cite book|ref=harv|last=Coon|first=Caroline|authorlink1=Caroline Coon|url=http://homepage.mac.com/blackmarketclash/Bands/Clash/recordings/1976_77/77-00-00%20Clippings/New%20Wave%20Punk%20Rock2.html|title=1988: The New Wave Punk Rock Explosion|year=1977|publisher=Hawthorn|location=New York|isbn=0-8015-6129-9|oclc=79262599|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111020110527/http://homepage.mac.com/blackmarketclash/Bands/Clash/recordings/1976_77/77-00-00%20Clippings/New%20Wave%20Punk%20Rock2.html|archivedate=20 October 2011|df=dmy-all}} &lt;!-- {{sfn|Coon|1977|p=}} --&gt;
* {{Cite book|ref=harv|last=D'Ambrosio|first=Antonino|title=Let Fury Have the Hour: The Punk Rock Politics of Joe Strummer|edition=1st|year=2004|publisher=Nation Books|location=New York|isbn=1-56025-625-7|oclc=56988650|url-access=registration|url=https://archive.org/details/letfuryhavehourp0000unse}} &lt;!-- {{sfn|D'Ambrosio|2004|p=}} --&gt;
* {{Cite book|ref=harv|last=Eddy|first=Chuck|title=The Accidental Evolution of Rock'n'Roll: A Misguided Tour through Popular Music|year=1997|publisher=Da Capo Press|location=New York|isbn=0-306-80741-6|oclc=35919230|url=https://archive.org/details/accidentalevolut00eddy}} &lt;!-- {{sfn|Eddy|1997|p=}} --&gt;
* Egan, Sean (2014). ''The Clash: The Only Band That Mattered''. Maryland: Rowman &amp; Littlefield. {{ISBN|978-0-8108-8875-3}}.
*{{cite web|ref=harv|url=http://exclaim.ca/Features/Timeline/joe_strummer_clash-revolution_rock|title=Joe Strummer &amp; The Clash – Revolution Rock|last=Ferraz|first=Rob|date=August 2001|publisher=exclaim.ca}} &lt;!-- {{sfn|Ferraz|2001|p=}} --&gt;
* {{Cite book|ref=harv|last=Gilbert|first=Pat|title=Passion Is a Fashion: The Real Story of The Clash|edition=4th|year=2005|origyear=2004|publisher=Aurum Press|location=London|isbn=1-84513-113-4|oclc=61177239}} &lt;!-- {{sfn|Gilbert|2005|p=}} --&gt;
* {{Cite book|ref=harv|last=Gimarc|first=George|title=Punk Diary: The Ultimate Trainspotter's Guide to Underground Rock, 1970–1982|url=https://archive.org/details/punkdiaryultimat0000gima|year=2005|publisher=Backbeat|location=San Francisco|isbn=0-87930-848-6|oclc=60513159}} &lt;!-- {{sfn|Gimarc|2005|p=}} --&gt;
* {{Cite book|ref=harv|last=Gray|first=Marcus|title=The Clash: Return of the Last Gang in Town|edition=5th revised|year=2005|origyear=1995|publisher=Helter Skelter|location=London|isbn=1-905139-10-1|oclc=60668626}} &lt;!-- {{sfn|Gray|2005|p=}} --&gt;
* {{Cite book|ref=harv|last=Johnstone|first=Nick|title=The Clash &quot;Talking&quot;: The Clash in Their Own Words|url=https://archive.org/details/clashtalkingclas0000john|year=2006|publisher=Omnibus Press|location=London|isbn=1-84609-400-3|oclc=466967080}} &lt;!-- {{sfn|Johnstone|2006|p=}} --&gt;
* {{cite video|ref={{harvid|Letts|2001}}|people=[[Don Letts|Letts, Don]] (director)|year=2001|origyear=2000|title=[[The Clash: Westway to the World]]|publisher=Sony Music Entertainment|isbn=0-7389-0082-6|oclc=49798077}} &lt;!-- {{sfn|Letts|2001|loc=}} --&gt;
* {{Cite book|ref=harv|last1=Reynolds|first1=Simon|first2=Joy|last2=Press|title=The Sex Revolts: Gender, Rebellion, and Rock 'n' Roll|year=1996|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=0-674-80273-X|oclc=30971390|url-access=registration|url=https://archive.org/details/sexrevoltsgender00reyn}} &lt;!-- {{sfn|Reynolds|Press|1996|p=}} --&gt;
* {{Cite book|ref=harv|last=Robb|first=John|title=Punk Rock: An Oral History|edition=4th|year=2006|publisher=Ebury Press|location=London|isbn=0-09-190511-7|oclc=0091924677|url=https://archive.org/details/punkrockoralhist00robb}} &lt;!-- {{sfn|Robb|2006|p=}} --&gt;
* {{Cite book|ref=harv|last=Salewicz|first=Chris|title=Redemption Song: The Ballad of Joe Strummer|year=2006|publisher=Faber and Faber|location=New York|isbn=0-571-21178-X|oclc=238839364|title-link=Redemption Song: The Ballad of Joe Strummer}} &lt;!-- {{sfn|Salewicz|2006|p=}} --&gt;
* {{Cite book|ref=harv|last=Savage|first=Jon|authorlink=Jon Savage|title=England's Dreaming: Anarchy, Sex Pistols, Punk Rock and Beyond|url=https://archive.org/details/englandsdreaming00jons|edition=US|year=1992|publisher=St. Martin's Press|location=New York|isbn=0-312-08774-8|oclc=318418456}} &lt;!-- {{sfn|Savage|1992|p=}} --&gt;
* {{Cite book|ref=harv|last=Strongman|first=Phil|title=Pretty Vacant: A History of UK Punk|url=https://archive.org/details/prettyvacanthist0000stro|year=2008|publisher=Chicago Review Press|location=Chicago|isbn=978-1-55652-752-4|oclc=173299117}} &lt;!-- {{sfn|Strongman|2008|p=}} --&gt;
* {{Cite book|ref=harv|last=Topping|first=Keith|authorlink=Keith Topping|title=The Complete Clash|url=https://archive.org/details/completeclash0000keit|edition=2d|year=2004|origyear=2003|publisher=Reynolds &amp; Hearn|location=Richmond|isbn=1-903111-70-6|oclc=63129186}} &lt;!-- {{sfn|Topping|2004|p=}} --&gt;
{{Refend}}

== Mga panlabas na link ==

* [https://web.archive.org/web/20120508174123/http://www.theclashonline.com/ Ang Clash Website] 
* &quot;The Clash&quot; . Rock and Roll Hall of Fame . 
* {{Allmusic|id=the-clash-mn0000075747}}   
* The Clash   
* The Clash's channel   
* [http://www.legacyrecordings.com/a/#/artist/the-clash/273/ Opisyal na Site ng Pag-record ng Legacy] 
* [//www.youtube.com/playlist?list=PL_91S_h5BPa_oy0NR1B9_KTZIHF1isbPW Dokumentaryo ng The Clash] sa YouTube ng Google Play 
* [http://www.theclash.com/ The Clash: London Calling exhibit]

{{DEFAULTSORT:Clash, The}}
[[Kategorya:Mga banda mula sa Inglatera]]</text>
      <sha1>t2m786x6tnzxr55fdwrx13f3gtqvdh4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Santa Costanza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300481</id>
    <revision>
      <id>2213156</id>
      <parentid>2157146</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6328" sha1="q1bost57mbhub1b5e2zhsifoiqhs7gf" xml:space="preserve">[[Talaksan:Santa_Costanza_-_vista_dalla_basilica_costantiniana.jpg|thumb| Tanaw ng mausoleo ng Santa Costanza at ang natitirang dingding ng Constantinong basilika (retratong kuha mula sa abside nito). ]]
[[Talaksan:Piranesi-2023.jpg|thumb| Guhit ni [[ Giovanni Battista Piranesi |Piranesi]] ng mga elebayon ng pook ]]
Ang '''Santa Costanza''' ay isang ika-4 na siglo na simbahan sa [[Roma]], Italya, sa [[ Via Nomentana |Via Nomentana]], na bumabaybay sa hilaga-silangan palabas ng lungsod. Ito ay isang bilog na gusali na mahusay na napanatili ang orihinal na kaayusan at mga mosaics. Ito ay itinayo katabi ng isang simbahan na hugis-sapatos ng kabayo, na ngayon ay nasira, na nakilala bilang paunang ika-4 na siglo ng sementeryo [[ Basilica |basilika]] ng [[Inez ng Roma|Santa Inez]]. (Tandaan na ang nahuling itinayong [[Sant'Agnese fuori le mura|Simbahan ng Santa Inez]], na nakatayo pa rin, ay naiiba mula sa mas lumang guho.)&lt;ref name=&quot;Ossian2&quot;&gt;{{cite book|author=Åsa Ringbom|year=2003|title=Dolphins and mortar dating – Santa Costanza reconsidered|work=In: Songs of Ossian: Festschrift in honour of Professor Bo Ossian Lindberg|series=Taidehistoriallisia Tutkimuksia – Konsthistoriska Studier (Art Historical Studies) 27|location=Helsinki|pp=22–42|url=http://web.abo.fi/fak/hf/konstvet/stcostanza.pdf|accessdate=1 December 2015|quote=In all this confusion we are certain of one thing: it is premature to claim that Santa Costanza was erected between 337 and 350 as a mausoleum for and by Constantina, daughter of Constantine the Great.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;roth2&quot;&gt;{{cite book|last=Roth|first=Leland M.|year=1993|title=Understanding Architecture: Its Elements, History and Meaning|edition=First|location=Boulder, CO|publisher=Westview Press|isbn=0-06-430158-3|p=[https://archive.org/details/understandingarc00roth/page/249 249]|url=https://archive.org/details/understandingarc00roth/page/249}}&lt;/ref&gt; Ang Santa Costanza at ang dating Santa Inez ay parehong itinayo sa mga naunang [[Mga Catacumba ni Santa Inez|catacumba]] kung saan pinaniniwalaang nalibing si Santa inez. 

Ayon sa tradisyonal na pananaw, itinayo ang Santa Costanza sa panahon ng paghahari ng [[Dakilang Constantino|Constantino I]] bilang isang [[mausoleo]] para sa kaniyang anak na babae na si [[ Constantina |Constantina]], na kalaunan ay kilala rin bilang Constantia o Costanza, na namatay noong AD 354.{{Sfn|Lowden|1997}} Gayunpaman, mas maraming mga kamakailang paghuhukay ang nagbibigay-duda sa petsang ito (at samakatuwid ang orihinal na layunin ng gusali). Sa huli, ang sarkopago ni Constantina ay inilagak dito, ngunit maaaring inilipat ito mula sa mas naunang lokasyon.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kleiner|first1=Fred|title=Gardner's Art Through the Ages: A Global History|url=https://archive.org/details/bwb_S0-CCD-937|date=2015|publisher=Wadsworth Publishing}}&lt;/ref&gt; 

Ang mausoleo ay pabilog na hugis na may isang ambulatoryo na nakapalibot sa isang sentral na simboryo. Ang tela ni Santa Costanza ay nakaligtas sa orihinal nitong anyo. Sa kabila ng pagkawala ng kulay na mga tapal ng bato ng mga pader, ilang pinsala sa mga [[mosaic]] at hindi wastong pagpapanumbalik, ang gusali ay nakatayo pa rin sa mahusay na kondisyon bilang isang pangunahing halimbawa ng [[ Maagang Kristiyanong sining at arkitektura |maagang Kristiyanong sining at arkitektura]]. Ang mga vault ng mga abside at ambulatoryo ay nagpapakita ng mahuhusay na napreserba ng mga halimbawa ng Huling Romanong mosaic. Ang isang pangunahing bahagi na nawawala mula sa dekorasyon ay ang mosaic ng sentral na simboryo. Noong ika-labing-anim na siglo, ginamit ang [[pangulay na tinutubigan]] sa sentral na simboryo upang harayahin ang maaaring hitsura nito noon.&lt;ref name=&quot;Lowden97_43&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Lowden|1997}}.&lt;/ref&gt; Ang malalaking [[Sarkopago|sarkopagong]] [[porfido]] ng alinman sina Constantina o ang kaniyang kapatid na babaeng si Helena ay buong napanatili, at ngayon ay sa mga [[Mga Museong Batikano|Museong Vaticano]] - isang bagay na may mabigat na halaga sa pag-aaral ng sining ng Huling Sinaunang Panahon.{{r|Lowden97_43|Ossian}} 

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}
* Beckwith, John (1970). Early Christian and Byzantine Art. Baltimore: Penguin Books.CS1 maint: ref=harv (link)
* Deckers, Johannes G. (2007). Constantine the Great and Early Christian Art. New Haven: Yale University Press.CS1 maint: ref=harv (link)
* Krautheimer, Richard (1979). Early Christian and Byzantine Architecture. Penguin Books.CS1 maint: ref=harv (link)
* Lowden, John (1997). Early Christian and Byzantine Art. Phaidon Press.CS1 maint: ref=harv (link)
* Milburn, Robert (1988). Early Christian Art and Architecture. Scolar Press.CS1 maint: ref=harv (link)
* Webb, Matilda (2001). The churches and catacombs of early Christian Rome: a comprehensive guide. Sussex Academic Press. ISBN 978-190221058-2.CS1 maint: ref=harv (link)

== Karagdagang pagbabasa ==

* Si Blasen, Philippe Henri, &quot;De sancta Agnete Romana at fontibus Latinis antiquissimis. . . Sainte Agnès de Roma dans les mapagkukunan latines les plus anciennes jusqu'à Augustin d'Hippone &quot;, ''Acta Musei Napocensis'' 45-46 (2011): 253-281. 
* Stanley, David J., &quot;Bagong Natuklasan sa Santa Costanza&quot;, ''Dumbarton Oaks Papers'' 48 (1994): 257-261. 
* Weitzmann, Kurt, ed., ''[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/156533 Edad ng pagka-ispiritwalidad: huli na antigong at maagang Kristiyanong sining, pangatlo hanggang ika-pitong siglo]'', hindi. 108 &amp; 246, 1979, Metropolitan Museum of Art, New York, {{ISBN|9780870991790}}    ; magagamit ang buong teksto sa online mula sa The Metropolitan Museum of Art Libraries 

== Mga panlabas na link ==

* {{Commons-inline}}    
* [http://www.roman-emperors.org/constan.htm Constantina] - De Imperatoribus Romanis 
* [http://www.bluffton.edu/~sullivanm/italy/rome/costanza/costanza.html Santa Costanza] - Santa Costanza Photo Gallery 
* Mataas na resolusyon ng 360 Panoramas at Mga Larawan ng [https://mcid.mcah.columbia.edu/art-atlas/ancient-and-early-christian-sites-rome/santa-constanza Santa Costanza | Art Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190325122313/https://mcid.mcah.columbia.edu/art-atlas/ancient-and-early-christian-sites-rome/santa-constanza |date=2019-03-25 }}

[[Kategorya:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>q1bost57mbhub1b5e2zhsifoiqhs7gf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Loaded (awit)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300799</id>
    <revision>
      <id>2213171</id>
      <parentid>2147373</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:10:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7540" sha1="bpvwipqxymmikfdgslgry1vg45q3qw9" xml:space="preserve">{{Infobox song
| name          = Loaded
| version       = 
| cover         = 
| cover_size    = 
| alt           = 
| border        = 
| caption       = 
| type          = 
| artist        = [[Primal Scream]]
| album         = [[Screamadelica]]
| EP            = 
| language      = 
| English_title = 
| A-side        = 
| B-side        = 
| written       = 
| published     = 
| released      = {{Start date|1990|02}}
| recorded      = 
| studio        = 
| venue         = 
| genre         = {{hlist|[[Alternative dance]]&lt;ref&gt;{{cite book|first= Bill |last= Brewster |first2= Frank |last2= Broughton |title= Last Night a Dj Saved My Life: The History of the Disc Jockey |url= https://archive.org/details/lastnightdjsaved0000brew |publisher= [[Headline Publishing Group|Headline Book Publishing]] |quote= the supremely twisted remix, &quot;Loaded,&quot; another key indie dance record. |year= 1999 |page= [https://archive.org/details/lastnightdjsaved0000brew/page/347 347] |isbn= 0-7472-6230-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|first= Jon |last= Savage |authorlink= Jon Savage |title= Boy's Club |magazine= [[Spin (magazine)|Spin]] |date= November 1990 |url= https://books.google.com/?id=yVNtVrHdIasC&amp;pg=PA84&amp;dq=%22loaded%22 |volume= 6 |issue= 8 |page= 84 |issn= 0886-3032}}&lt;/ref&gt;|[[dance-rock]]&lt;ref&gt;{{cite magazine|first= Jeff |last= Cornell |title= 25 Essential Rock Albums Turning 25 in 2016 |magazine= [[Billboard]] |date= 16 March 2016 |accessdate= 20 March 2016 |url= https://www.billboard.com/articles/columns/rock/7130690/rock-albums-1991}}&lt;/ref&gt;}}
| length        = 7:01
| label         = [[Creation Records|Creation]]
| writer        = {{hlist|[[Bobby Gillespie]]|[[Andrew Innes]]|Robert Young}}
| composer      = 
| lyricist      = 
| producer      = [[Andrew Weatherall]]
| chronology    = 
| prev_title    = Ivy Ivy Ivy
| prev_year     = 1989
| prev_version  = 
| next_title    = [[Come Together (awitin ng Primal Scream)|Come Together]]
| next_year     = 1990
| next_version  = 
| tracks        = 
| misc          = 
}}

Ang &quot;'''Loaded'''  ay isang awitin ng Scottish [[Musikang rock|rock]] band [[Primal Scream]], na inilabas noong Pebrero 1990 bilang lead single mula sa kanilang pangatlong studio album na ''[[Screamadelica]]'' (1991). Hinahalo at ginawa ni [[Andrew Weatherall]], ito ay isang remix ng isang mas maagang kanta na pinamagatang &quot;Nawawalan Ako ng Higit Pa sa Magkakaroon Ako Magkaroon&quot;.

Noong 2014, inilagay ng ''[[NME]]'' ang kanta sa numero na 59 sa listahan nito ng 500 Greatest Songs Of All Time.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|magazine=[[NME]]}}&lt;/ref&gt;

== Inspirasyon at komposisyon ==
Una nang nalaman ni Primal Scream si [[Andrew Weatherall]] matapos niyang mai-publish ang isang kanais-nais na pagsusuri ng kanilang [[Primal Scream (album)|eponymous second album]] sa ''Boys Own'' fanzine.&lt;ref name=&quot;guardian2&quot;&gt;{{cite news|first=Sean|last=O'Hagan|title=Bobby Gillespie remembers Andrew Weatherall: 'He was a true bohemian'|newspaper=[[The Guardian]]|date=23 February 2020|accessdate=7 March 2020|url=https://www.theguardian.com/music/2020/feb/23/bobby-gillespie-on-screamadelica-producer-andrew-weatherall}}&lt;/ref&gt; Ang pagkakaroon ng kasunod na nakilala niya sa isang [[acid house party]] kung saan siya ay nag-DJ at naging magkaibigan sa pamamagitan ng iba't ibang mga pulong sa ibang pagkakataon, iminungkahi na dapat niyang mag-remix ng &quot;I'm Losing More Than I'll Ever Have&quot; mula sa album, gumana kung saan siya ay upang makatanggap ng bayad na £500.&lt;ref name=&quot;guardian2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc2&quot;&gt;{{cite news|first=Mark|last=Savage|title=DJ and producer Andrew Weatherall dies|publisher=[[BBC News]]|date=17 February 2020|accessdate=7 March 2020|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-51535685}}&lt;/ref&gt;

Unang pagtatangka ni Weatherall na kanyang kalaunang inilarawan bilang isa lamang lang pagkakaroon ng &quot;slung a kick drum under the original&quot;,&lt;ref name=&quot;bbc2&quot; /&gt; ay hinuhusgahan ng band sa naging masyadong mapitagang sa source materyal at ay tinanggihan. Inatasan ng Guitarist na si [[Andrew Innes]] instructed Weatherall na sa halip ay &quot;just fucking destroy it&quot;.&lt;ref name=&quot;guardian2&quot; /&gt; Ang kanyang kasunod na pagtatangka ay iniwan ang lahat ng orihinal na subaybayan maliban sa isang pitong pangalawang [[Sampling (musika)|sample]].&lt;ref name=&quot;bbc2&quot; /&gt;

Sa pagsisimula ng kanta, nagdagdag si Weatherall ng isang sample ng audio nina [[Frank Maxwell]] at [[Peter Fonda]] mula sa pelikulang ''[[The Wild Angels]]''.&lt;ref&gt;{{cite web|title=What is the sample at the start of Loaded by Primal Scream?|publisher=[[Radio X (United Kingdom)|Radio X]]|date=14 September 2019|accessdate=7 March 2020|url=https://www.radiox.co.uk/artists/primal-scream/what-is-the-sample-loaded-by-primal-scream/}}&lt;/ref&gt;

{{Quote|{{unbulleted list|Just what is it that you want to do?|We wanna be free|We wanna be free to do what we wanna do|And we wanna get loaded|And we wanna have a good time|That's what we're gonna do|(No way, baby, let's go!)|We're gonna have a good time|We're gonna have a party}}}}

Ang natitirang kanta ay itinayo mula sa mga bahagi ng &quot;I'm Losing More Than I'll Ever Have&quot;, kasama ang isang tinig na bokabularyo mula sa [[The Emotions]] '&quot;I Don't Want to Lose Your Love,&quot; at isang drum loop mula sa isang Italyanong [[Pag-record ng Bootleg|bootleg]] remix ng kanta ni [[Edie Brickell]] na &quot;[[What I Am]],&quot; kasama ni [[Bobby Gillespie]] na kumakanta ng isang linya mula sa &quot;Terraplane Blues&quot; by [[Robert Johnson]].&lt;ref name=&quot;bbc2&quot; /&gt;

== Single release ==
Ang [[sensilyo]] ay pinakawalan noong 1990 Pebrero 18 buwan bago ang pagdating ng ''Screamadelica'' noong Oktubre 1991. Halos 3 minuto ang mas maikli kaysa sa bersyon ng album.

Naabot ang &quot;Loaded&quot; na numero ng 16 sa [[UK Singles Chart]], na ginagawa itong unang UK nangungunang 40 na hit at garnering ang mga ito ng isang unang hitsura sa telebisyon tsart ng palabas sa ''[[Top of the Pops]]''.&lt;ref name=&quot;guardian2&quot; /&gt; Ang solong nagtampok ng isang remix mula sa regular na tagasuporta ng Weatherall na si [[Fire Island|Terry Farley]] na ang bersyon ay muling isinama bahagi ng orihinal na tinig mula sa &quot;I'm Losing More Than I'll Ever Have&quot;. Ang 7 &quot;b-side ay isang remis ng Pat Collier ng source track,&quot; I'm Losing More Than I'll Ever Have&quot;.

Ang ''[[Muzik]]'' magazine magazine ay nakalista ng kanta bilang isa sa 50 pinaka-maimpluwensyang mga tala sa sayaw sa lahat ng oras, na naglalarawan ito bilang &quot;unquestionably the finest [[Alternative dance|indie dance]] record ever ... something akin to &quot;[[Sympathy for the Devil]]&quot; for the E generation&quot;&lt;ref name=&quot;Muzik2&quot;&gt;{{cite web|title=50 Most Influential Dance Records of All Times Muzik Magazine|publisher=Listology.com|date=15 October 2008|url=http://www.listology.com/list/50-most-influential-dance-records-all-times-muzik-magazine|accessdate=5 May 2009|archive-date=5 Hunyo 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605002615/http://www.listology.com/list/50-most-influential-dance-records-all-times-muzik-magazine|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Sa pelikula ==
Ang kanta ay nilalaro sa simula ng pelikulang ''[[The World's End]]'' at isinama sa soundtrack nito.&lt;ref&gt;{{cite web|first=Heather|last=Phares|title=Original Motion Picture Soundtrack – The World's End [Original Motion Picture Soundtrack]|website=AllMusic|accessdate=14 March 2020|url=https://www.allmusic.com/album/the-worlds-end-original-motion-picture-soundtrack-mw0002559924}}&lt;/ref&gt;

== Mga Sanggunian ==
&lt;references /&gt;

[[Kategorya:Mga awitin ng Primal Scream]]
[[Kategorya:Mga awitin noong 1990]]
[[Kategorya:Mga sensilyo noong 1990]]</text>
      <sha1>bpvwipqxymmikfdgslgry1vg45q3qw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karne norte</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301502</id>
    <revision>
      <id>2213115</id>
      <parentid>2201037</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21553" sha1="2b1123x48dib0zq7eutmdu6xtragi5p" xml:space="preserve">{{Infobox food
| name             = Karne norte
| image            = Carne norte guisado with onions (Philippines) 01.jpg
| image_size       = 250px
| alternate_name   = Corned beef
| creator          = 
| course           =
| served           = 
| main_ingredient  = Baka, asin
|caption=[[Ginisang karne norte]] na may [[sibuyas]]|variations=Pagdagdag ng asukal at espesya}}

Ang '''karne norte''' ({{lang-en|corned beef}}) ay [[Salt-cured meat|inasinang]] [[Dibdib ng hayop|pitso]] ng [[Baka (pagkain)|baka]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Corned Beef |trans-title=Karne Norte |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/corned+beef |access-date=Setyembre 17, 2021 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagmula ang katawagang ito mula sa wikang Kastila, at &quot;hilagang karne&quot; ang ibig sabihin nito. Ang katawagan naman sa Ingles ay nagmumula sa malalaking asin na ginagamit sa pag-iimbak ng karne, na tinatawag na {{lang|en|corn}}. Minsan, hinahaluan ito ng [[sugar|asukal]] at [[espesya]]. Itinatampok ang karne norte bilang sahog sa maraming mga lutuin.

Mayroong [[nitrato]] sa karamihan mga ng resipi nito, na nag-coconvert sa likas na [[myoglobin]] sa baka na maging [[nitroso]]myoglobin, na nagpapakulay-rosas sa karne. Ang mga nitrato at nitrite ay nakakabawas sa panganib ng delikadong [[botulism|botulismo]] habang [[Curing (food preservation)|inaasin]] sa pagpipigil ng pagdami ng ''[[Clostridium botulinum]]'',&lt;ref&gt;{{cite web |author=US Dept of Agriculture |title=Clostridium botulinum |url=https://www.fsis.usda.gov/wps/wcm/connect/a70a5447-9490-4855-af0d-e617ea6b5e46/Clostridium_botulinum.pdf?MOD=AJPERES |access-date=Disyembre 13, 2016 |archive-date=Marso 3, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303233849/http://www.fsis.usda.gov/wps/wcm/connect/a70a5447-9490-4855-af0d-e617ea6b5e46/Clostridium_botulinum.pdf?MOD=AJPERES |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ngunit naiugnay rin ito sa tumataas na panganib ng [[kanser]] sa mga daga.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ingested Nitrates and Nitrites, and Cyanobacterial Peptide Toxins |trans-title=Nilamon Ang Mga Nitrates at Nitrites, at Cyanobacterial Peptide Toxins |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK326544/ |access-date=Agosto 6, 2018 |website=NCBI.NLM.NIH.gov |publisher=International Agency for Research on Cancer |language=en}}&lt;/ref&gt; Kulay-abo ang bakang inasin na walang nitrato o nitrite, at tinatawag minsan na {{lang|en|New England corned beef}}.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ewbank |first1=Mary |date=Marso 14, 2018 |title=The Mystery of New England's Gray Corned Beef |trans-title=Ang Misteryo ng Kulay-abo na Karne Norte sa Bagong England |url=https://www.atlasobscura.com/articles/why-ish-corned-beef-gray-new-england |access-date=Hulyo 22, 2019 |website=Atlas Obscura |language=en}}&lt;/ref&gt;

Naging sikat na pagkain ang karne norte sa mga digmaan, kabilang dito ang [[Unang Digmaang Pandaigdig|Ika-1]] at [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|Ika-2 Digmaang Pandaigdig]], kung kailan nirasyon ang sariwang karne. Sikat pa rin ito sa buong mundo bilang sahog sa mga pagkain sa mga iba't ibang rehiyon at karaniwang bahagi sa modernong [[field ration|rasyon]] ng mga iba't ibang sandatahang lakas sa mundo.

==Kasaysayan==
Kahit hindi alam ang eksaktong pinagmulan ng karne norte, malamang na sumipot ito noong nagsimulang mag-imbak ang mga tao ng karne sa [[Salt-cured meat|pag-aasin]]. May ebidensya nito sa iba't ibang kultura, kabilang dito ang sinaunang Europa at Gitnang Silangan.&lt;ref name=ofc/&gt; Ang salitang {{lang|en|corn}} (sa katawagan nito sa wikang Ingles) ay nanggaling sa [[Old English|Lumang Ingles]] at ginagamit ito para ilarawan ang anumang maliit at matigas na butil.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Corn, n.1 |publisher=Oxford University Press |journal=Oxford English Dictionary |year=2010}} &quot;A small hard particle, a grain, as of sand or salt.&quot;&lt;/ref&gt; Sa kaso ng karne norte, maaaring tumukoy ang salita sa magaspang, at butil-butil na asin na ginagamit sa pag-iimbak ng baka.&lt;ref name=&quot;ofc&quot;&gt;{{Cite book|title=On Food and Cooking: The Science and lore of the Kitchen|url=https://archive.org/details/onfoodcookingsci0000mcge_e4f3|first=Harold|last=McGee|publisher=Simon and Schuster|year=2004|isbn=978-0-684-80001-1|language=en|trans-title=Ukol sa Pagkain at Pagluluto: Ang Agham at Alamat ng Kusina}}&lt;/ref&gt; Maaari ring tumutukoy ang salitang {{lang|en|corned}} sa mga &quot;{{lang|en|corns}}&quot; ng [[salitre]] na dating ginamit sa pagpepreserba ng karne.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/textbookofinorga00norrrich|title=A Textbook of Inorganic Chemistry for Colleges|last=Norris|first=James F.|publisher=McGraw-Hill|location=New York|year=1921|page=[https://archive.org/details/textbookofinorga00norrrich/page/528 528]|oclc=2743191|quote=Ginagamit ang salitre sa paggawa ng pulbura ... Ginagamit din ito sa pag-iimbak ng karne; pinipigilan nito ang pagbubulok at nagbibigay ito ng matingkad na pula na pamilyar sa mga inasinang hamon at karne norte. (Isinalin ang sipi mula sa Ingles)|language=en|trans-title=Isang Teksbuk ng Kimikang Inorganiko para sa Mga Kolehiyo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Theiss |first=Lewis Edwin |date=Enero 1911 |title=Every Day Foods That Injure Health |trans-title=Pang-araw-araw na Pagkaing Nakakapinsala sa Kalusugan |url=https://books.google.com/books?id=9kIlAQAAIAAJ&amp;q=gunpowder+corned+beef&amp;pg=PA249 |journal=Pearson's Magazine |language=en |location=New York |publisher=Pearson Pub. Co. |volume=25 |page=249 |quote=malamang napansin mo kung paano kaganda at pula ang karne norte. Iyon ay dahil mayroon itong salitre, na ginagamit sa paggawa ng pulbura. (Isinalin ang sipi mula sa Tagalog}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/essentialschemi01smitgoog|title=Essentials of Chemistry|last1=Hessler|first1=John C.|last2=Smith|first2=Albert L.|publisher=Benj. H. Sanborn &amp; Co.|location=Boston|year=1902|page=[https://archive.org/details/essentialschemi01smitgoog/page/n184 158]|quote=Ang pangunahing paggamit ng salitre sa pag-iimbak ay sa paghahanda ng karne norte.|language=en|trans-title=Mga Mahahalaga sa Kimika}}&lt;/ref&gt;

=== Ika-19 siglo: kalakalan sa Atlantiko ===
[[File:Libby McNeill &amp; Libby Corned Beef 1898.jpg|thumb|''Libby, McNeill &amp; Libby Corned Beef'', 1910]]

Kahit matagpuan ang kasanayan ng pagpepreserba ng baka sa maraming kultura, nagsimula ang industriyal na produksyon ng karne norte noong [[Rebolusyong Industriyal]] ng mga Briton. Ang karne norte mula sa Irlanda ay ginamit at kinalakal nang husto mula ika-17 siglo hanggang gitna ng ika-19 siglo para sa pagkonsumo ng mga sibilyang Briton at para sa probisyon ng mga armada ng Briton at mga hukbo ng Hilagang Amerika dahil matagal bago ito mabulok.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Cook |first=Alexander |year=2004 |title=Sailing on The Ship: Re-enactment and the Quest for Popular History |url=https://archive.org/details/sim_history-workshop-journal_spring-2004_57/page/247 |trans-title=Paglalayag sa Barko: Pagsasadula at ang Hangarin para sa Popular na Kasaysayan |journal=History Workshop Journal |language=en |volume=57 |issue=57 |pages=247–255 |doi=10.1093/hwj/57.1.247 |jstor=25472737 |hdl-access=free |s2cid=194110027 |hdl=1885/54218}}&lt;/ref&gt; Ikinalakal din ang produkto sa mga taga-Pransiya, na ipinangkain ng mga kolonista at [[Pang-aalipin|inalipin]] na manggagawa sa [[French West Indies|kanilang mga kolonya sa Karibe]].&lt;ref name=&quot;mandel&quot;&gt;{{cite journal |last=Mandelblatt |first=Bertie |year=2007 |title=A Transatlantic Commodity: Irish Salt Beef in the French Atlantic World |trans-title=Isang Panindang Transatlantiko: Inasnang Baka ng Irlanda sa Mundo ng Atlantiko Pranses |journal=History Workshop Journal |language=en |volume=63 |issue=1 |pages=18–47 |doi=10.1093/hwj/dbm028 |jstor=25472901 |s2cid=140660191}}&lt;/ref&gt; Ang ika-17 siglong prosesong pang-industriya ng mga Briton para sa karne norte ay hindi nagtangi sa mga iba't ibang hiwa ng baka maliban lang sa mga makunat at di-kanais-nais na bahagi tulad ng leeg at binti ng baka.&lt;ref name=&quot;mandel&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;irish&quot;&gt;{{cite journal |last1=Mac Con Iomaire |first1=Máirtín |last2=Óg Gallagher |first2=Pádraic |year=2011 |title=Irish Corned Beef: A Culinary History |trans-title=Karne Norte ng Irlanda: Isang Kasaysayan sa Pagluluto |url=https://arrow.dit.ie/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&amp;context=tfschafart |journal=Journal of Culinary Science and Technology |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=27–43 |doi=10.1080/15428052.2011.558464 |s2cid=216138899}}&lt;/ref&gt; Sa halip nito, ang pagmamarka ay ginawa ayon sa timbang ng baka sa mga sumusunod: &quot;{{lang|en|small beef}}&quot;, &quot;{{lang|en|cargo beef}}&quot;, at &quot;{{lang|en|best mess beef}}&quot;, pinakapangit ang una at pinakamaganda ang huli.&lt;ref name=&quot;mandel&quot; /&gt; Karamihan ng di-kanais-nais na bahagi at mas mababang marka ay ikinalakal sa mga Pranses, habang ang mga mas maayos na bahagi ay itinabi para sa pagkokonsumo sa Britanya o [[Imperyong Britaniko|sa kanyang mga kolonya]].&lt;ref name=&quot;mandel&quot; /&gt;     [[Talaksan:Mmm... corned beef on rye with a side of kraut (7711551990).jpg|thumb|Karne norte na nakasalop sa sandwich at keso]]

Nagprodus ang Irlanda ng malaking bahagi ng karne norte sa kalakalan sa Atlantiko mula sa lokal na baka at asin na inangkat mula sa [[Tangway ng Iberia]] at timog-kanlurang Pransiya.&lt;ref name=mandel/&gt; Naglikha ang mga baybaying lungsod, tulad ng [[Dublin]], [[Belfast]] at [[Cork (city)|Cork]], ng napakalaking industriya sa pag-aasin at pag-iimpake ng baka. Ang Cork mismo ay nakapagprodus ng kalahati ng taunang luwas sa baka ng Irlanda noong 1668.&lt;ref name=&quot;irish&quot; /&gt; Kahit malaki ang pinagkitaan ng mga bansa ng Europa sa produksyon at kalakalan ng karne norte, sa mga kolonya naging mababa ang tingin sa produkto dahil kinakain ito ng mga mahihirap at mga alipin.&lt;ref name=mandel/&gt;

Dahil tinaas ang produksyon ng karne norte upang matugunan ang dumaraming tao na lumilipat sa mga lungsod mula sa kabukiran noong [[Rebolusyong Industriyal]], lumala ang epekto ng [[Irish Famine (1740–1741)|Taggutom sa Irlanda sa 1740-41]] at [[Great Famine (Ireland)|Daking Taggutom sa Irlanda]]:
{{quote|Ang mga Keltikong pastulan ng ... Irlanda ay pinagpastulan ng mga baka nang maraming siglo. Kinolonisa ng mga Briton ... ang mga Irlandes, binago ang karamihan ng kanilang kabukiran na maging bakahan para sa gutom na merkado ng mamimili sa kanilang tahanan ... Ang kagustuhan ng mga Briton sa baka ay nagkaroon ng nakapanlulumong epekto sa mahihirap at ipinagkait [ang mga] tao ... ng Irlanda. Pinaalis mula sa pinakamagagandang pastulan at napilitang magsaka sa mga mas maliliit na lupain, bumaling ang mga Irlandes sa patatas, isang ani na maitatanim nang marami sa mas pangit na lupa. Sa dakong huli, lumaganap ang mga baka sa Irlanda, anupat naiwang nakadepende ang katutubong populasyon sa patatas para manatiling buhay. |[[Jeremy Rifkin]]|''Beyond Beef''{{efn|{{lang-en|The Celtic grazing lands of ... Ireland had been used to pasture cows for centuries. The British colonized ... the Irish, transforming much of their countryside into an extended grazing land to raise cattle for a hungry consumer market at home ... The British taste for beef had a devastating impact on the impoverished and disenfranchised [the] people of ... Ireland. Pushed off the best pasture land and forced to farm smaller plots of marginal land, the Irish turned to the potato, a crop that could be grown abundantly in less favourable soil. Eventually, cows took over much of Ireland, leaving the native population virtually dependent on the potato for survival.}}}}&lt;ref&gt;{{cite book| last = Rifkin | first = Jeremy | title = Beyond Beef: The Rise and Fall of the Cattle Culture | url = https://archive.org/details/beyondbeefrisefa0000rifk | trans-title = Higit pa sa Karneng Baka: Ang Pagbangon at Pagbagsak ng Kultura ng Baka | language = en | publisher = Plume | date = Marso 1, 1993 | pages = [https://archive.org/details/beyondbeefrisefa0000rifk/page/56 56], 57 | isbn = 978-0-452-26952-1}}&lt;/ref&gt;}}

===Ika-20 siglo hanggang sa kasalukuyan===
[[File:Queensland State Archives 2739 Canned meat from Argentine photographed for the Federal Commerce Department c 1946.png|thumb|De-latang karne norte na pinrodus sa [[Arhentina]] para iluwas sa [[New Zealand]], 1946]]

Nawalan ng importansiya ang karne norte bilang kalakal noong ika-19 siglo sa mundo ng Atlantiko, sa isang bahagi, dahil sa [[Abolitionism|abolisyon ng pag-aalipin]],&lt;ref name=mandel/&gt; Ang produksyon ng karne norte at pagdede-lata nito ay nanatiling mahalagang pagkain noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nagmula ang karamihan ng de-latang karne norte sa [[Fray Bentos (food brand)|Fray Bentos]] sa [[Uruguay]]. Higit sa 16&amp;nbsp;milyong de-lata ang iniluwas nila noong 1943.&lt;ref name=irish/&gt; Ngayon, may makabuluhang halaga ng suplay ng de-latang karne norte sa mundo na nanggagaling sa Timog Amerika. Halos 80% ng suplay ng de-latang karne norte sa mundo ay galing sa Brazil.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Palmeiras |first=Rafael |date=Setyembre 9, 2011 |title=Carne enlatada brasileira representa 80% do consumo mundial |trans-title=De-latang karne ng Brazil, kumakatawan sa 80% ng pagkokonsumo sa mundo |url=http://brasileconomico.ig.com.br/ultimas-noticias/carne-enlatada-brasileira-representa-80-do-consumo-mundial_106632.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092955/http://brasileconomico.ig.com.br/ultimas-noticias/carne-enlatada-brasileira-representa-80-do-consumo-mundial_106632.html |archive-date=Mayo 18, 2015 |access-date=Mayo 11, 2015 |website=Brasil Econômico |language=pt-br}}&lt;/ref&gt;

==Mga rehiyon==

===Europa===

====Irlanda====
[[File:Cornedbeef.jpg|thumb|Karne norte panghapunan, na may kasamang patatas at repolyo, Irlanda]]

Pinepetsahan ang paglitaw ng karne norte sa lutuing Irlandes noong ika-12 siglo sa tulang ''Aislinge Meic Con Glinne'' (Ang Pangitain ni MacConglinne).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Aislinge Meic Con Glinne |trans-title=Ang Pangitain ni MacConglinne |url=http://www.ucc.ie/celt/online/T308002/text001.html |publisher=The University College Cork Ireland |language=Gitnang Irlandes}}&lt;/ref&gt; Sa teksto, inilarawan ito bilang espesyal na pagkain na ginagamit ng hari para purgahin ang kanyang sarili mula sa &quot;demonyo ng [[katakawan]]&quot;. Pinahalagahan ang mga baka bilang [[Palitan ng paninda|pambaligya]], kaya kinain lang ito kapag hindi na magagatasan o makakapagtrabaho. Inilarawan ang karne norte sa tekstong ito bilang pagkain na napakahalaga, dahil sa kahalagahan at katayuan ng mga baka sa kanilang kultura, pati na rin ang pagiging mahal ng asin, at walang kinalaman sa karne norte na kinakain ngayon.&lt;ref name=&quot;europeancuisines1&quot;&gt;{{cite web |title=Ireland: Why We Have No Corned Beef &amp; Cabbage Recipes |trans-title=Irlanda: Bakit Wala Kaming Resipi ng Karne Norte &amp; Repolyo |url=http://www.europeancuisines.com/Why-We-Have-No-Corned-Beef-Recipes |publisher=European Cuisines |language=en}}&lt;/ref&gt;

===Timog-silangang Asya===
==== Pilipinas ====
[[File:Tortang carne norte (Corned beef omelet) - Philippines 03.jpg|thumb|[[Tortang carne norte|Tortang karne norte]] mula sa [[Philippines|Pilipinas]]]]
Katulad ng mga ibang de-latang karne, sikat na pang-almusal sa [[Pilipinas]] ang karne norte sa de-lata.&lt;ref name=&quot;IDF_ref3&quot;&gt;{{cite web |last=Makalintal |first=Bettina |date=Enero 4, 2019 |title=Palm Corned Beef is My Favorite Part of Filipino Breakfast |trans-title=Palm Karne Norte Ang Aking Paboritong Bahagi ng Almusal sa Pilipinas |url=https://www.vice.com/en_asia/article/xwjjxw/palm-corned-beef-is-my-favorite-part-of-filipino-breakfast |website=vice.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IDF_ref2&quot;/&gt; Ang katawagan nito sa wikang Tagalog ay may salin na &quot;hilagang karne&quot; sa wikang Kastila. Tumutukoy ito sa mga Amerikano, na dating tinawag na [[Hilagang Amerika|''norteamericano'']] ng mga Pilipino, kagaya ng mga ibang kolonya ng Espanya, kung saan may pag-iba-iba kung ano ang [[Hilagang Amerika|''norteamericano'']] o taga-Hilagang Amerika (taga-[[Canada]], taga-[[Estados Unidos|Amerika]], taga-[[Mehiko]]), [[Gitnang Amerika|''centroamericano'']] o taga-Gitnang Amerika (taga-[[Nicaragua]], taga-[[Costa Rica]], atbp.) at [[Timog Amerika|''sudamericano'']] o taga-Timog Amerika (taga-[[Colombia]], taga-[[Ecuador]], taga-[[Paraguay]], atbp.). Ang pananaw kolonyal sa kung ano ang ''norteamericano'' noon ay mga bansa pahilaga ng Daan ng [[Viceroy|Birey]] | ''Camino de Virreyes'', ang ruta na ginamit para maghatid ng paninda mula sa babaan ng [[Galeon ng Maynila]] sa daungan ng [[Acapulco]] papunta sa [[Havana]] sa pamamagitan ng daungan ng [[Veracruz]] (at hindi ang ilog [[Rio Grande]] sa Texas ngayon), kaya tumutukoy ang ''centroamericano'' sa mga ibang pag-aarian ng mga Kastila patimog ng [[Lungsod ng Mehiko|Lungsod Mehiko]].

[[File:Sopas, Filipino noodle soup dish.jpg|left|thumb|[[Sopas]] na may karne norte]]

Unang sumikat ang karne norte, lalo ng ang tatak ng [[Libby's]], noong [[History of the Philippines (1898–1946)|panahon ng mga Amerikano sa Pilipinas]] (1901–1941), kung kailan ang napakayaman ay may kakayahang bumili ng mga ganoong de-lata; inadvertise ang mga ito sa paghahain ng karne norte nang malamig at galing agad mula de-lata patungo sa ibabaw ng kanin, o bilang palaman ng tinapay. Noong [[World War II|Ika-2 Digmaang Pandaigdig]] (1942–1945), nagdala ang mga Amerikanong sundalo ng karne norte, at in-{{lang|en|airdrop}} nila ito mula langit; kinasasalalayan ito ng buhay o kamatayan dahil kinontrol ng [[Hukbong Imperyal ng Hapon]] ang lahat ng pagkain upang pabagsakin ang anumang pagtutol laban sa kanila. 

[[File:Carne norte guisado (Corned beef guisado) - Philippines 02.jpg|thumb|[[Ginisang karne norte]] ng Pilipinas na may patatas, sibuyas, bawang, karot, at kamatis; sinasabayan ito ng kanin o tinapay]]
Pagkatapos ng digmaan (1946-ngayon), sumikat pa lalo ang karne norte. Nananatili itong staple sa mga [[balikbayan box]] at sa mga [[Lutuing Pilipino|lamesa ng mga Pilipino pag-almusal]]. Makakayang bilhin ng mga ordinaryong Pilpino ang mga ito, at maraming sumipot na mga tatak, katulad ng mga gawa ng [[Century Pacific Food]], [[CDO Foodsphere]] at [[San Miguel Food and Beverage]], na ganap na minamay-ari ng mga Pilipino, at lokal na minamanupaktura.&lt;ref name=&quot;IDF_ref3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IDF_ref2&quot;&gt;{{cite web |date=Enero 26, 2018 |title=Why corned beef isn't just for breakfast |url=https://cnnphilippines.com/lifestyle/2017/12/29/why-corned-beef-isnt-just-for-breakfast.html |website=cnnphilippines.com |access-date=Oktubre 21, 2022 |archive-date=Marso 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324064208/https://cnnphilippines.com/lifestyle/2017/12/29/why-corned-beef-isnt-just-for-breakfast.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ang karne norte sa Pilipinas ay karaniwang gawa mula sa ginayat na baka o buffalo, at halos palaging ibinebenta na nakade-lata. Ito ay pinakukulo, ginagayat, dinede-lata, at ibinebenta sa mga supermarket at grocery para mabili ng taumbayan. Kadalasan, inihahain ito bilang pang-almusal na tinatawag na &quot;corned beef [[silog]]&quot;, kung saan [[Ginisang karne norte|gisado]] ang pagkaluto nito (pinrito, inihahalo sa sibuyas, bawang, at madalas, mga kinubong [[patatas]], [[carrot|karot]], [[kamatis]], at/o [[repolyo]]), na may kasabay na [[sinangag]] at pinritong itlog.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Manalo |first1=Lalaine |date=Agosto 14, 2021 |title=Ginisang Corned Beef |trans-title=Ginisang Karne Norte |url=https://www.kawalingpinoy.com/ginisang-corned-beef/ |access-date=Enero 4, 2022 |website=Kawaling Pinoy |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IDF_ref3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Corned Beef with Potato |trans-title=Karne Norte na may Patatas |url=https://www.casabaluartefilipinorecipes.com/2020/07/corned-beef-with-potato.html |access-date=Enero 4, 2022 |website=Casa Baluarte Filipino Recipes |language=en}}&lt;/ref&gt; Isa pang karaniwang paraan para kainin ang karne norte ay [[tortang carne norte]], kung saan inihahalo ang karne norte sa itlog at piniprito.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tortang Carne Norte |url=https://www.overseaspinoycooking.net/2007/08/tortang-carne-norte.html |access-date=Enero 4, 2022 |website=Overseas Pinoy Cooking |archive-date=Enero 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220104045753/https://www.overseaspinoycooking.net/2007/08/tortang-carne-norte.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Corned Beef Omelet |trans-title=Tortang Karne Norte |url=https://panlasangpinoy.com/tortang-corned-beef-omelet/ |access-date=Enero 4, 2022 |website=Panlasang Pinoy |language=en}}&lt;/ref&gt; Ginagamit din ang karne norte bilang murang karne sa mga pagkain tulad ng [[sopas]] at [[sinigang]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=Setyembre 12, 2021 |title=Sinigang na Corned Beef Recipe |trans-title=Resipi ng Sinigang na Karne Norte |url=https://whattoeatph.com/sinigang-na-corned-beef-recipe/ |access-date=Enero 4, 2022 |website=What To Eat Philippines |language=en |archive-date=Enero 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220104045753/https://whattoeatph.com/sinigang-na-corned-beef-recipe/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=Agosto 4, 2014 |title=Sinigang na Corned Beef |url=https://www.angsarap.net/2014/08/04/sinigang-na-corned-beef/ |access-date=Enero 4, 2022 |website=Ang Sarap |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Angeles |first1=Mira |title=Sopas with Corned Beef Recipe |url=https://www.yummy.ph/recipe/sopas-with-corned-beef-recipe-a394-20210321 |access-date=Enero 4, 2022 |website=Yummy.ph}}&lt;/ref&gt;

== Talababa ==
{{notelist}}

==Mga sanggunian==
{{reflist|30em}}

[[Kategorya:Pagkain]]
[[Kategorya:Lutuing Pilipino]]</text>
      <sha1>2b1123x48dib0zq7eutmdu6xtragi5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Komitas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301757</id>
    <revision>
      <id>2213147</id>
      <parentid>2094174</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7528" sha1="c70s328aqyf40vu636ygic4bqkfnhyg" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name                      = Komitas
| honorific_suffix          = Vardapet
| image                     = komitas 1902.jpg
| image_size                = 250px
| caption                   = Si Komitas noong 1901{{sfn|Soulahian Kuyumjian|2001|p=46|language=en}} o 1902&lt;ref&gt;{{cite web|title=Etchmiadzin. 1902.|url=http://komitas.am/eng/gallery/photos/photos21.htm|publisher=Virtual Museum of Komitas|accessdate=21 Pebrero 2014|language=en}}&lt;/ref&gt; 
| birth_name                = Soghomon Soghomonian
| birth_date                = {{OldStyleDate|Oktubre 8|1869|Setyembre 26}}
| birth_place               = [[Kütahya]], [[Imperyong Otomano]]&lt;br /&gt;(kasalukuyang [[Turkiya]])
| death_date                = {{Death date and age|df=y|1935|10|22|1869|10|08}}
| death_place               = [[Paris]], [[Pransya]]
| resting_place             = Panteon ni Komitas
| nationality               = [[Mga Armenio|Armenio]]
| education                 = Seminaryong Gevorkyan&lt;br /&gt;PamantasangHumboldt University ng Berlin
| occupation                = [[Musikolohiya|Musikologo]], kompositor, maestro sa koro
| years_active              = 1891–1915
| signature                 = Komitas signature.png
| website                   = [http://komitasmuseum.am/ komitasmuseum.am]
}}

Si '''Soghomon Soghomonian''',{{efn-ua|Սողոմոն Սողոմոնեան sa klasikal na ortograpiya Սողոմոն Սողոմոնյան sa repormadong ortograpiya. Naka-anglikanisado minsan bilang '''Solomon Solomonian'''.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Lang|first=David Marshall|title=Armenia: Cradle of Civilization|url=https://archive.org/details/armeniacradleofc0000lang|year=1980|publisher=Allen &amp; Unwin|location=London|isbn=9780049560079|page=[https://archive.org/details/armeniacradleofc0000lang/page/256 256]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt;}} inordina at karaniwang kilala bilang '''Komitas''',{{efn-ua|Malawak siyang kilala bilang Komitas (may transliterasyon na '''Gomidas''' mula Kanlurang Armenio) lamang. Ang kanyang ranggo sa simbahan, ang Vardapet, ay kadalasang ginagamit kasama ng kanyang pangalan: '''Komitas Vardapet''' (Կոմիտաս Վարդապետ), '''Gomidas Vartabed''' sa Kanlurang Armenio. Noong unang bahagi ng dekada 1900, at hanggang 1908, pumipirma siya bilang Soghomon Gevorgian (Kevorkian o Keworkian),&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Monthly Musical Record|journal=The Monthly Musical Record|year=1900|volume=30|page=[https://books.google.com/books?id=LvtLAAAAYAAJ&amp;pg=PA15&amp;dq=komitas+keworkian&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=rLPCU8q4LYqYyASVqIGgDg&amp;ved=0CC8Q6AEwAw#v=onepage&amp;q=komitas%20keworkian&amp;f=false 15]|publisher=Augener|location=London|language=en}}&lt;/ref&gt; hango sa Seminaryong Gevorkyan.{{sfn|Soulahian Kuyumjian|2001|pp=45–46}}}} ({{lang-hy|Կոմիտաս}}; {{OldStyleDate|Oktubre 8|1869|Setyembre 26}}{{spaced ndash}}Oktubre 22, 1935) ay isang Armeniong pari, [[musikolohiya|musikologo]], kompositor, tagaareglo, mang-aawit, at maestro ng koro, na tinuturing na tagapagtatag ng pambasang paaralan ng musika sa [[Armenia]].&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Komitas|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/321606/Komitas|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=26 Enero 2014|quote=Komitas [...] created the basis for a distinctive national musical style in Armenia.|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Editorial Board|title=Հայ ազգային երաժշտության հիմնադիրը [The Founder of Armenian National Music]|journal=Lraber Hasarakakan Gitutyunneri|year=1969|issue=11|pages=3–6|url=http://lraber.asj-oa.am/1552/|publisher=Armenian Academy of Sciences|location=Yerevan|language=Armenio|access-date=2020-10-15|archive-date=2017-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170521082006/http://lraber.asj-oa.am/1552/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Kinikilala siya bilang isa sa mga tagapanguna ng [[etnomusikolohiya]].{{sfn|Poladian|1972|p=|ps=: &quot;He was among the pioneers in ethnomusicology, a younger contemporary of Carl Stumpf (1848–1936).&quot;|language=en}}&lt;ref&gt;{{cite web|last=McCollum|first=Jonathan Ray|title=Music, Ritual, And Diasporic Identity: A Case Study Of The Armenian Apostolic Church|url=http://drum.lib.umd.edu/bitstream/1903/1379/1/umi-umd-1381.pdf|publisher=University of Maryland|accessdate=4 Pebrero 2014|page=11|year=2004|quote=Komitas Vardapet, considered a pioneer in ethnomusicology, turned his attention to the anthropological, sociological, and historical aspects of comparative musicology.|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ulila noong bata pa siya, dinala si Komitas sa Etchmiadzin, ang relihiyosong sentro ng Armenia, kung saan nakatanggap siya ng edukasyon sa Seminaryong Gevorkyan. Pagkatapos ng kanyang ordinasyon bilang vardapet (selibatong pari) noong 1895, nag-aral siya ng musika sa Pamantasang Frederick William sa [[Berlin]]. Pagkatapos noon, &quot;ginamit niya ang kanyang Kanluraning [[pagsasanay]] upang itaguyod ang isang pambasang tradisyon&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Crutchfield|first=Will|title=Music Noted in Brief; Choir From Armenia at Avery Fisher Hall|url=https://www.nytimes.com/1987/10/05/arts/music-noted-in-brief-choir-from-armenia-at-avery-fisher-hall.html|accessdate=26 Enero 2014|newspaper=The New York Times|date=5 Oktubre 1987|language=en}}&lt;/ref&gt; Kinolekta at sinalin niya ang higit sa 3,000 piraso ng [[musikang pambayan]], na higit sa kalahati nito ay nawala sa kalaunan at mayroon sa mga 1,200 na lamang ang nananatili. Maliban sa mga musikang pambayang Armenio, nagkaroon din siya ng interes sa ibang [[kalinangan]] at noong 1903, nilathala niya ang kauna-unahang koleksyon ng musikang pambayang Kurdo na pinamagatang ''Kurdish melodies''. Tinanghal ng kanyang koro ang musikang Armenio sa maraming lungsod sa [[Europa]], na umani ng mga papuri ni Claude Debussy, at iba pa. Nanirahan si Komitas sa [[Constantinople]] noong 1910 upang tumakas sa pagmamaltrato ng sobrang konserbatibong klerigo sa Etchmiadzin at upang ipakilala ang musikang pambayang Armenio sa mga malawak na tagapakinig. Malawak siyang tinanggap ng pamayanang Armenio, habang tinawag siya ni Arshag Chobanian bilang ang &quot;tagapagligtas ng musikang Armenio.&quot;{{sfn|Soulahian Kuyumjian|2001|p=51}}

Noong panahon ng [[Henosidyong Armenyo]]—kasama ng daan-daang ibang mga intelektuwal na Armenio—ipinatapon at inaresto si Komitas sa isang bilangguang kampo noong Abril 1915 ng pamahalaanng Otomano. Maaga siyang pinakawalan sa ilalim ng hindi malinaw na kalagayan at nakaranas ng pagkasira ng kaisipan at nagkaroon ng matinding kaso ng ''posttraumatic stress disorder'' (PTSD) o sakit pagkatapos ng isang traumatikong istres. Ang laganap na napopoot na kapaligiran sa Constantinople at ang mga ulat ng malawakang patayan at martsa ng kamatayan na umabot sa kanya ay mas lalo pang nagpalala sa kanyang marupok na katayuang kaisipan. Una siyang nilagay sa isang ospital na pinapagana ng [[Turkiya|Turkong]] [[militar]] hanggang 1919 at pagkatapos nito ay nilipat sa [[saykayatriko]]ng ospital sa [[Paris]], kung saan naglagi siya sa mga huling taon ng kanyang buhay sa matinding paghihirap. Nakikita si Komitas ng marami bilang isang martir ng [[henosidyo]] at isinalarawan bilang isa sa mga pangunahing simbolo sa [[sining]] tungkol sa Henosidyong Armenio.&lt;ref&gt;Soulahian Kuyumjian, Rita. ''Archeology of Madness: Komitas, Portrait of an Armenian Icon''. Edition: 2, Reading, England: Taderon Press; Princeton, NJ: Gomidas Institute, 2001, p. 3. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;
==Mga pananda==
{{notelist-ua}}
==Mga sanggunian==
{{reflist}}
[[Kategorya:Mga Armenio]]</text>
      <sha1>c70s328aqyf40vu636ygic4bqkfnhyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Almasen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302127</id>
    <revision>
      <id>2213107</id>
      <parentid>1795410</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2332" sha1="1v0tm92djh7bedtpvwm8n7ubqjzf09s" xml:space="preserve">[[Talaksan:Bon_Marché,_Paris_-_interior_view.JPG|thumb|Loob ng [[Le Bon Marché]] sa Paris]]

Ang '''almasen''' ({{Lang-en|department store}}) ay isang establisyemento ng [[Retail|pagtitingi]] na nag-aalok ng mga iba't ibang [[Consumer goods|paninda]] sa mga iba't ibang dako ng pamilihan. Pinag-eespesiyalistahan ng bawat dako (&quot;departamento&quot;) ang isang kategorya ng produkto. Sa mga makabong malalaking lungsod, biglang lumitaw ang mga almasen sa kalagitnaan ng ika-19 na dantaon, at muling ibinago ang mga ugali sa pamimili at ang kahulugan ng serbisyo at karangyaan. Makikita ang ganitong pagsusulong sa Londres (with [[Whiteleys]]), sa Paris ([[Le Bon Marché]]) at sa New York ([[Alexander Turney Stewart|Stewart's]]).&lt;ref&gt;{{Cite book|isbn=9780199771981|title=City People: The Rise of Modern City Culture in Nineteenth-Century America|url=https://archive.org/details/citypeopleriseof0000bart|last=Barth|first=Gunther|date=1980|pages=[https://archive.org/details/citypeopleriseof0000bart/page/110 110]–47|chapter=The Department Store|language=en|trans-chapter=Ang Almasen|trans-title=Mga Tao ng Lungsod: Ang Pagbangon ng Makabagong Kulturang Panlungsod sa Amerika ng Ikalabinsiyam na Siglo}}&lt;/ref&gt;

Ngayon, nilalaman ang mga almasen ng mga sumusunod: damit, muwebles, {{Lang|en|home appliance}}, laruan, kosmetiko, kagamitang pambahay, panghahardin, gamit sa banyo, gamit sa palakasan, [[Do it yourself|sariling-yari]] ({{Lang|en|do-it-yourself}}), pintura, at {{Lang|en|hardware}}. Bilang karagdagan, isinasama rin ang mga ibang linya ng produkto tulad ng pagkain, libro, alahas, elektronika, kagamitan sa pagsusulat, kagamitan sa potograpiya, produktong pansanggol, at produktong pang-alagang hayop. Karaniwan, nagbabayad ang mga mamimili sa harapan ng tindahan sa mga almasen ng diskuwento ({{Lang|en|discount department store}}), habang ang mga mas sosyal at tradisyonal na almasen ay may lugar na pinagbabayaran sa bawat departamento. Ang ilang almasen ay isa sa marami sa [[Retail chain|grupo ng tingian]] ({{Lang|en|retail chain}}), habang independiyenteng nagtitingi ang iba. 

Noong dekada 1970, dumanas ang mga ito ng matinding panggigipit mula sa mga nagdidiskuwento, at dumanas ng mas matinding panggigipit mula sa mga sayt ng {{Lang|en|[[e-commerce]]}} mula 2010.{{TOC limit|2}}

== Sanggunian ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>1v0tm92djh7bedtpvwm8n7ubqjzf09s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Koronasyong kanonika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302365</id>
    <revision>
      <id>2213043</id>
      <parentid>2211410</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T12:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Coronadapont</username>
        <id>156841</id>
      </contributor>
      <comment>Added Maria, Ina ng Kapayapaan</comment>
      <origin>2213043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40942" sha1="cks7mhg1ve9wnlqebit1jmdmol34v52" xml:space="preserve">Ang '''koronasyong kanonika''' o '''koronasyong pampuntipika''' ({{lang-la|coronatio canonica}}) ay isang banal na institusyonal na pagkilos ng [[Papa|Santo Papa]], marapat na ipinahayag sa pamamagitan ng [[Bulang pampapa|Bulang Pampapa]], kung saan ipinagkalooban niya ng mala-adornong korona, diyadema o sinag sa ulo sa isang imaheng [[Maria]]na, [[Hesus|Kristolohikal]], o [[San Jose|Hosepiyano]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://w2.vatican.va/content/john-paul-ii/es/speeches/1980/october/documents/hf_jp-ii_spe_19801019_vergine-cammino.html|title=Mensaje con motivo del 50 aniversario de la coronación de la imagen de la Virgen del Camino (19 de octubre de 1980) - Juan Pablo II|website=w2.vatican.va}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://w2.vatican.va/content/pius-xii/es/speeches/1945/documents/hf_p-xii_spe_19451012_guadalupe-mexico.html|title=Radiomensaje a los fieles mexicanos con ocasión del 50 aniversario de la coronación canónica de la Virgen de Guadalupe (12 de octubre de 1945) - PIUS XII|website=w2.vatican.va}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/03052b.htm |title=ENSIKLOPEDIYANG KATOLIKO: Mga Bula at Mga Buod |publisher=Newadvent.org |date=1 Nobyembre 1908 |accessdate=6 Abril 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hermandaddelamacarena.es/en/canonical-coronation-of-la-virgen-de-la-esperanza-macarena/ |title=Canonical Coronation of La Virgen de la Esperanza Macarena &amp;#124; Hermandad de la Macarena |publisher=Hermandaddelamacarena.es |date= |accessdate=6 Abril 2015}}&lt;/ref&gt;

Ang pormal na paggawa ay isinasagawa nang pangkalahatan ng isang kumakatawan kahalili ng Santo Papa, isang [[Legadong pampapa]], o sa pambihirang okasyon ng [[Pontipiko]] mismo, sa pamamagitan ng malaseremonyang pagputong ng isang [[Korona (putong)|korona]], [[tiyara]], o malatalang [[Sinag sa ulo (relihiyosong ikonograpiya|sinag sa ulo]] sa pinipintuhong imahen o rebulto.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/speeches/2007/october/documents/hf_ben-xvi_spe_20071008_capitolo-vaticano_en.html |title=Address to members of the Vatican Chapter |publisher=Vatican.va |date= |accessdate=6 Abril 2015}}&lt;/ref&gt;

Dati, ang [[Konggregasyon para sa Doktrina ng Pananampalataya|Banal na Tanggapan]] ay naglalabas ng pahintulot ng koronasyong kanonika sa pamamagitan ng [[dikasteryo]], na tinatawag na &quot;Balangay na Batikana&quot;. Kasunod hanggang 1989 ang [[Sagradong Konggregasyon ng mga Rito]] ay inatasan ang tungkulin nito. Simula noon, ang [[Konggregasyon para sa Banal na Pagsamba at Disiplina ng mga Sakramento]] ay nagsasaayos upang maisagawa ang malaseremonyang pagsasagawa kung saan pinapahintulutan ng dikreto.

==Kasaysayan==
[[File:Canonical Coronation of Our Lady of Solitude of Porta Vaga 2018.jpg|thumb|Ang [[Pilipinas|Pilipinong]] Obispong [[Reynaldo G. Evangelista]], kumakatawan sa ngalan ni [[Papa Francisco]] kinokoronahan ang imahen ng [[Birhen ng Soledad ng Porta Vaga]] sa Pilipinas.]] 
Ang pormal na paggawa ng koronasyon tungo sa mga imahen ni Maria ay nagsimula sa mga [[Orden ng mga Prayleng Kaputsinong Minor]], na nasa kanilang mga misyon sa pag-e-ebanghelyo nangongolekta ng mga kahanga-hangang dami ng mga hiyas na nauugnay sa pagsasagawa ng mga [[indulhensiya]], na pinondohan sa kahilingan ng tapat, ang mga gintong korona o mga aksesorya para sa imahen ni [[Maria|Birheng Maria]], pangunahin sa Italya. Ang isang natatanging prayleng Kaputsino, Jeronimo Paolucci di Calboldi di Forli (1552-1620), ay isang pangunahing tagapagtaguyod para sa kaugaliang ito, at kinilala sa panahon ng kanyang buhay bilang pinroklama nang sarili ''&quot;Apostol ng Piangpalang Babae.&quot;'' Pagkatapos ng simpleng homilya, kinoronahan ni Forli ang [[Birheng Nag-aalaga]], ngayo'y nakadambana sa [[Dambana ng Santa Maria della Steccata]] sa lungsod ng [[Parma]] ng Italya noong 27 Mayo 1601.&lt;ref&gt;{{cite book|title=La Virgen de los Reyes|author= {{Interlanguage link|Juan Carrero Rodríguez|es}}|year=2019|location=Spain|publisher=Editorial Almuzara, Colección Andalucía|language=es|chapter=11. Coronación Canónica|isbn=978-8418-0894-04}}&lt;/ref&gt;

Kinabukasan, noong 3 Hulyo 1636, namatay ang [[Markes]] ng [[Piacenza]] at [[Konde]] ng Borgonovo na si Alessandro Sforza Cesarini, may iniwan sa pamamagitan ng [[habilin at testamento]] ng isang malaking halaga ng salapi sa Balangay ng Batikana, para sa puhunan ng paggawa ng mga korona gawa sa mga mahahalagang metal para sa koronasyon ng mga imahen ni Maria na lubos na ipnagdiriwang sa daigdig. Ang mga pondo mula sa kanyang ipinamana ay napunta sa pagsasaayos muli ng ‘’Madonna della Febbre’’ na nakadambana sa sakristiya ng [[Basilika ni San Pedro]] sa Roma.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1BXdMKKO_IYC&amp;pg=PA241&amp;lpg=PA241&amp;dq=alessandro+sforza+1636#v=onepage&amp;q=alessandro%20sforza%201636&amp;f=false |title=Dizionario di erudizione storico-ecclesiastica da S. Pietro sino ai nostri …   |accessdate=6 Abril 2015|date=1842 |last1=Moroni   |first1=Gaetano   }}&lt;/ref&gt;

==Pag-unlad ng rito==
[[File:Papal bull for the Canonical Coronation of Virgen de los Remedios de Pampanga from Pope Pius 12th.jpg|thumb|left|Ang dikretong Pampapa na inilabas ni [[Papa Pio XII]] para sa koronasyong kanonika ng [[Virgen de los Remedios de Pampanga]] noong 1956.]]

Ang pagpapatupad ng rito ng koronasyon ng isang mapagpitagang imahen ay naging malawak na tanyag sa mga [[Estado ng Simbahan|Estadong Pampapa]] bago ang 1800, nang humigit-kumulang 300 ritong koronasyon ay isinagawa. Noong 29 Marso 1897, ang opisyal na rito ay isinama sa ''[[Romanong Pontipikal]]'', para sa [[plenaryong indulhensya]] na nakatanggap din ng mga mananampalataya na sumali sa mga nasabing rito.&lt;ref&gt;Romanong Ritwal: Mga Pagpapala, Praenotanda num. 28; ritwal na koronasyon ng isang imahen ni Birheng Maria, mga blg. 10 at 14.&lt;/ref&gt;

* Ang unang imahe ni Maria na kinoronahan na walang tuwirang pagsang-ayon mula sa Santo Papa nguni't isinagawa ni Kardinal [[Francesco Sforza Pallavicino]] ay ang [[Itim na Birhen ng Oropa]] sa [[Piedmont]] noong 30 Agosto 1620
* Ang unang imahe ni Maria na kinoronahan nang Pontipikal ay ang larawang-pinta ni [[Lippo Memmi]] ng ''La Madonna della Febbre'' (Birhen ng Lagnat) sa [[sakristiya]] ng [[Basilika ni San Pedro]] sa Roma noong 27 Mayo 1631, ni [[Papa Urbano VIII]] sa pamamagitan ng Balangay ng Batikana.
* Ang unang imahe ni Maria na kinoronahan ng Santo Papa mismo sa halip na kumakatawang legadong pampapa ay ang “Madonna Del Popolo” noong 3 Hunyo 1782, ni [[Papa Pio VI]], sa [[Katedral ng Cesena]].

===Pagdadambana ng rito=== 
Ang taimtim na rito ng mga nakoronahang imahe ay nakapaloob sa &quot;''[[Ordo Coronandi Imaginem Beatae Mariae Virginis]]''&quot;, na nalathala ng [[Konggregasyon para sa Doktrina ng Pananampalataya|Banal na Tanggapan]] noong 25 Mayo 1981. Bago ang 1989, ang mga bulang pampapa na nagpapahintulot sa mga koronasyong kanonika ay manu-manong nakasulat sa [[pergamino]]. Pagkatapos ng 1989, ang [[Konggregasyon para sa Banal na Pagsamba at Disiplina ng mga Sakramento]] na nagsimulang maglabas ng mga awtorisasyon, sa gayon pinahihintulutan ang isang legadong Pampapa upang isagawa ang koronasyon ng mga naaprubahang imaheng pinipintuho sa ngalan ng Santo Papa.

==Mga kinoronahang kanonika sa Pilipinas==
===Mga imahen ni Birheng Maria na kinoronahang kanonika===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; width=&quot;100%&quot;
|+
! Opisyal na Titulo ng Imahen
! Petsa ng Koronasyon
! Lugar ng Pamimintuho 
! Nagbigay-Kapangyarihan
! Pinangunahan ni
! Imahen ng Birheng Maria
! Dambana
|-
|[[Ina ng Banal na Rosaryo, La Naval de Manila|Nuestra Señora del Santísimo Rosario—La Naval de Manila]] 
|5 Oktubre 1907
|Simbahan ng Santo Domingo, [[Lungsod Quezon]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Papa Pio X]]
|Arsobispo Ambrose Agius 
|[[File:Our Lady of La Naval De Manila.jpg|200px]]
|[[File:Santo Domingo Church QC 2023-10-30.jpg|200px]]
|-
|[[Ina ng Peñafrancia|Nuestra Señora de Peñafrancia]] 
|20 Setyembre 1924
|Basilika Minor ng Mahal na Ina ng Peñafrancia, [[Naga, Camarines Sur|Naga]], [[Camarines Sur]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Papa Benedicto XV]]{{efn|Ang dekreto ng koronasyong kanonikal ay ipinagkaloob sa Obispo ng Nueva Caceres, John Bernard MacGinley noong 13 Mayo 1920.}}
|Arsobispo Guglielmo Piani
|[[File:Original Image-N.S.Penafrancia-2013.jpg|200px]]
|[[File:Basilica Minore of Our Lady of Penafrancia, Naga City, Philippines.JPG|200px]]
|-
|[[Ina ng Manaoag|Nuestra Señora del Santísimo Rosario]] 
|21 Abril 1926
|Basilika Minor ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Manaoag]], [[Pangasinan]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Papa Pio XI]]
|Arsobispo Guglielmo Piani
|[[File:Apo Baket.jpg|200px]]
|[[File:Facade of Minor Basilica of Our Lady of the Rosary of Manaoag.jpg|200px]]
|-
|[[Mahal na Birhen ng Kapayapaan at Mabuting Paglalakbay|Nuestra Señora de la Paz y Buen Viaje]]
|28 Nobyembre 1926
|Pandaigdigang Dambana ng Mahal na Ina ng Kapayapaan at Mabuting Paglalakbay, [[Lungsod Antipolo|Antipolo]], [[Lalawigan ng Rizal|Rizal]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Pio XI 
| Arsobispo Michael J. O'Doherty
|[[File:Images of Intramuros Grand Marian Procession 18.jpg|200px]]
|[[File:Antipolo Cathedral 2023-03-25.jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora de Guadalupe de Pagsanjan &lt;ref&gt;https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=122116001931033956&amp;id=61581018695586&lt;/ref&gt;
|12 Disyembre 1947{{Efn|Ang dekreto ng koronasyong kanonikal ay inilibas noong ika-15 ng Mayo 1938 at ipinagkaloob kay Apostolic Delegate Monsignor Guglielmo Piani noong ika-9 ng Hunyo 1938 ngunit hindi nagawaran ng koronasyon ang imahen hanggang sa mawasak ang simbahan ng Pagsanjan at ang imahen noong 1945. Ang pagkokorona sa bagong imahen ni Obispo Oksilyar ng Lipa Alfredo Maria Obviar noong ika-12 ng Disyembre 1947 ay tinataya na unang pagtatangkang pagpapatupad sa dekreto.}}
|Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Guadalupe, [[Pagsanjan]], [[Laguna]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |Papa Pio XI
|Obispo Alfredo Maria Obviar
|[[Talaksan:Pagsanjan,LagunaChurchjf4217 16.JPG|200px]]
|[[File:Pagsanjan_Church_in_Laguna.jpg|200px]]
|-
|[[Ina ng Piat|Nuestra Señora de Visitación]] 
|20 Hunyo 1954
|Basilika Minor ng Mahal na Birhen ng Piat, [[Piat]], [[Cagayan]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Papa Pio XII]]
|Arsobispo Egidio Vagnozzi
|[[File:Our Lady of Piat.jpg|200px]]
|[[File:Our Lady of Piat Basilica, Facade.jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora de la Regla
|27 Nobyembre 1954
|Pambansang Dambana ng Mahal na Birhen sa Regla, [[Lungsod ng Lapu-Lapu]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Pio XII 
|Arsobispo Julio Rosales
|[[File:De La Regla de Cebu.jpg|frameless|200px]]
|[[File:Virgen de la Regla church.JPG|center|frameless|200px]]
|-
|[[Birhen ng Caysasay|Nuestra Señora de Caysasay]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.flickr.com/photos/ericzonejamilla/5444356395|title=Bulang pampapa para sa Koronasyong Kanonika|work=Flickr|access-date=2018-07-17}}&lt;/ref&gt;
|8 Disyembre 1954
|Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Caysasay, [[Taal]], [[Batangas]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Pio XII 
|Cardinal Fernando Quiroga Palacios
|[[File:NS de IC de Caysasay.jpg|200px]]
|[[File:Caysasay Shrine (renovations) 2024-03-27.jpg|200px]]
|-
|[[Birhen ng Patnubay|Nuestra Señora de Guía]] 
|30 Disyembre 1955
|Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Patnubay, [[Ermita, Maynila]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Pio XII 
|Cardinal Egidio Vagnozzi
|[[File:Nuestra Señora De Guia.jpg|200px]]
|[[File:Nuestra Señora de Guia Church facade.jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora de la Caridad 
|12 Enero 1956
|Parokya ni San Agustin, [[Bantay, Ilocos Sur|Bantay]], [[Ilocos Sur]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Pio XII 
|Cardinal Egidio Vagnozzi
|[[File:Apo Caridad.jpg|200px]]
|[[File:Bantay Church Ilocos Sur.jpg|200px]]
|-
|[[Virgen de los Remedios de Pampanga]]
|8 Setyembre 1956
|Repositoryo ng Virgen de los Remedios, [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]], [[Pampanga]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Pio XII 
|Cardinal Egidio Vagnozzi
|[[File:Remedios de Pampanga.jpg|200px]]
|[[File:JfChapel529Remediesfvf.JPG|200px]]
|-
|[[Ina ng Biglang-Awa ng Boac|Nuestra Señora del Pronto Socorro]] 
|10 Mayo 1958
|Katedral ng Inmaculada Concepción, [[Boac]], [[Marinduque]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Pio XII 
|Bishop [[Alfredo Obviar]]
|[[File:Biglang-Awa ng Boac.jpg|200px]]
|[[File:Boac cathedral, Marinduque.jpg|200px]]
|- 
|[[Ina ng Banal na Rosaryo ng Orani|Nuestra Señora del Rosario]] 
|18 Abril 1959
|Basilika Minor ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Orani]], [[Bataan]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Pio XII{{efn|Ang dekreto ng koronasyong kanonikal ay ipinagkaloob sa Arsobispo ng San Fernando, Emilio Cinense y Abera noong 7 Oktubre 1958, na nilagdaan ni Canon Secretary, Giulio Barbella at ing-notaryo ng Kalihim ng Apostolic Dataria, Marco Martini.}}
|Archbishop Salvatore Siino
|[[File:Our Lady of Orani.jpg|200px]]
|[[File:OraniChurchjf3212 05.JPG|frameless|center|200px]]
|-
|Nuestra Señora de Namacpacan 
|25 Nobyembre 1959
|Parokya ni Santa Catalina de Alexandria, [[Luna, La Union|Luna]], [[La Union]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Juan XXIII 
|Archbishop Salvatore Siino
|[[File:Nuestra Señora de Namacpacan - July 2023.jpg|200px]]
|[[File:Our Lady of Namacpacan Church, Luna, La Union.jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora del Pilar 
|12 Oktubre 1960
|Fort Pilar, [[Lungsod Zamboanga]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Juan XXIII 
|Archbishop Salvatore Siino
|[[File:Fort Pilar Shrine el Altar.JPG|200px]]
| [[File:Fort Pilar Altar of the Shrine.jpg|frameless|center|200px]]
|-
|La Divina Pastora&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.flickr.com/photos/jheraldtuazon/6257406534|title=Ang Malinaw na Sipi ng Bulang Pampapa ng Koronasyong Kanonika ng La Virgen Divina Pastora|work=Flickr|access-date=2018-07-17}}&lt;/ref&gt;
|26 Abril 1964
|Pambansang Dambana ng La Virgen Divina Pastora, [[Gapan]], [[Nueva Ecija]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Papa Pablo VI]]
|Bishop Mariano Gaviola
|[[File:FvfGapanCoronation7538 03.JPG|200px]]
|[[File:FvfGapanChurch9085 09.JPG|200px]]
|-
|[[Ina ng Kandelarya ng Jaro|Nuestra Señora de la Candelaria]] 
|20 Pebrero 1981
|Katedral ni Santa Isabel ng Hungary, [[Jaro, Lungsod Iloilo|Jaro]], [[Lungsod Iloilo]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Juan Pablo II 
|[[Papa Juan Pablo II]]
| [[File:Nuestra Señora de la Candelaria de Jaro 2022-07-05.jpg|frameless|center|200px]]  
|[[File:Facade of Jaro Cathedral at Dawn.jpg|frameless|center|200px]]
|-
|Nuestra Señora de Peñafrancia
|10 Nobyembre 1985
|Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Peñafrancia, [[Paco, Maynila|Paco]], [[Maynila]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Juan Pablo II 
| Cardinal [[Jaime L. Sin]]
|[[File:NS Peñafrancia de Manila.jpg|200px]]
|[[File:Facade of Peñafrancia Church in Paco.jpg|200px]]
|-
|La Inmaculada Concepción de Malabon
|7 Disyembre 1986
|Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Inmaculada Concepción, [[Lungsod Malabon]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |  Papa Juan Pablo II
| Cardinal [[Jaime L. Sin]]
|[[File:JfImmaculateConceptionParishofMalabonfvf 35.JPG|200px]]
|[[File:ConcepcIon Church (Malabon) façade.jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora de los Desamparados de Manila
|12 Mayo 1991
|Pambansang Dambana ng Mahal na Ina ng Walang Mag-ampon, [[Santa Ana, Maynila|Santa Ana]], [[Maynila]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |  Papa Juan Pablo II 
| Cardinal [[Jaime L. Sin]]
|[[File:Desamparadosdemanila2011.jpg|200px]]
|[[File:Sta. Ana Church, Manila, June 2023 (2).jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora del Carmen de San Sebastián
|18 Agosto 1991
|Basilika Minor ni San Sebastián, [[Quiapo, Maynila|Quiapo]], [[Maynila]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |  Papa Juan Pablo II 
| Cardinal [[Jaime L. Sin]]
|[[File:The Intramuros Grand Marian Procession 28.jpg|200px]]
|[[File:Basílica de San Sebastián, (Agustinos Recoletos) Manila, Filipinas..jpg|200px]]
|-
| Nuestra Señora del Santísimo Rosario 
|15 Oktubre 1995
|Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, Ubanon-Boao, [[Catbalogan]], [[Samar]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |  Papa Juan Pablo II 
|Cardinal Ricardo Vidal
|[[File:Nuestra Senora del Santisimo Rosario de Ubanon of Catbalogan.jpg|200px]]
|
|-
|Nuestra Señora de la Consolación y Correa
|4 Setyembre 2000
|[[Simbahan ng San Agustin]], [[Intramuros]], [[Maynila]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |  Papa Juan Pablo II 
| Cardinal [[Jaime L. Sin]] 
|[[File:SanAgustinChurchjf4962 03.JPG|200px]]
|[[File:San Agustin Church Intramuros 2023-05-28.jpg|200px]]
|-
|[[Ina ng Mabuting Pangyayari (Parañaque)|Nuestra Señora del Buen Suceso]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.flickr.com/photos/53101144@N08/5319623789/|title=The Bull of the Canonical Coronation of Nuestra Señora del Buen Suceso in Latin|work=Flickr|access-date=2018-07-17}}&lt;/ref&gt;
|8 Setyembre 2000
|Katedral ni San Andres, [[Lungsod Parañaque]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |  Papa Juan Pablo II 
| Cardinal [[Jaime L. Sin]] 
|[[File:Buen Suceso De Parañaque.jpg|200px]]
|[[File:ParañaqueCathedraljf0029 01.JPG|200px]]
|- style=&quot;vertical-align:top; background:#ccc;&quot;
|Nuestra Señora de los Desamparados{{Efn|Naglabas ng liham ang Dambana noong Hunyo 2025 na nagsasaad na ang imaheng ginawaran ng koronasyon ay nasa pag-aari ng Pamilyang De Guzman-Cruz. Kaugnay nito, ibinalik sa pamilya ang imahen noong ika-9 ng Hunyo 2025 at pinalitan ito sa dambana ng isang bagong gawang imahen na kahawig ng original na imahen sa Valencia, Espanya.}} 
|23 Oktubre 2005
|Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Walang Mag-ampon, [[Lungsod Marikina]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Papa Benedicto XVI]]
|Cardinal [[Gaudencio Rosales]]
| [[File:Our Lady of the Abandoned Parish Church (Rizal Province; 2023-08-13) E911a 33.jpg|200px]]
|[[File:Our Lady of the Abandoned Church (V. Gomez, Marikina; 04-07-2023).jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora de Guadalupe&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.flickr.com/photos/23595035@N07/2496202000|title=Congregatio De Cultu Divino Et Disciplina Sacramentorum|work=Flickr|access-date=2018-08-01}}&lt;/ref&gt;
|16 July 2006
|Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Guadalupe, Guadalupe, [[Lungsod Cebu]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Benedicto XVI 
|Cardinal Ricardo Vidal
|[[File:Original image of Guadalupe de Cebu.jpg|200px]]
|[[File:Guadalupe Church Cebu City.jpg|200px]]
|-
|Inmaculada Concepción
|7 Disyembre 2008
|Katedral ng Inmaculada Concepción, [[Lungsod Pasig]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Benedicto XVI 
|Archbishop Edward Joseph Adams
|[[File:PasigCathedraljf0030 11.JPG|200px]]
|[[File:Immaculate Concepcion Cathedral (Pasig; 04-26-2021).jpg|200px]]
|-
|Inmaculada Concepción&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.flickr.com/photos/pepeng/5990275238/|title=Bula ng Koronasyong Kanonika|work=Flickr|access-date=2018-07-17}}&lt;/ref&gt;
|10 Marso 2012
|Katedral Basilika Minor ng Inmaculada Concepción, [[Malolos, Bulacan]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Benedicto XVI 
|Archbishop Giuseppe Pinto
|[[File:Jf1o24Malolos Cathedral Malolos City Interiorfvf.JPG|200px]]
|[[File:Malolos Cathedral.JPG|200px]]
|-
|Nuestra Señora de Candelaria
|1 Setyembre 2012
|Parokya ng Nuestra Señora de Candelaria, [[Paracale]], [[Camarines Norte]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Benedicto XVI 
|Archbishop Leonardo Zamora Legaspi
| [[File:NSCandelariaParacale.jpg|200px]]
|
|-
|[[Nuestra Señora del Pilar de Imus|Nuestra Señora del Pilar]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.flickr.com/photos/jeihzee/5832840148/|title=Bulang Pampapa para sa Koronasyong Kanonika ng Ina ng Haligi|work=Flickr|access-date=2018-07-17}}&lt;/ref&gt;
|3 Disyembre 2012
|Katedral ng Nuestra Señora del Pilar, [[Imus|Lungsod Imus]], [[Cavite]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Benedicto XVI 
|Cardinal [[Luis Antonio Tagle]]
|[[File:Del Pilar de Imus.jpg|200px]]
|[[File:Imus Cathedral (Imus, Cavite; 09-19-2021).jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora del Pilar&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/EsculturasReligiosasPH/photos/p.989614567727509/989614567727509/?type=1&amp;opaqueCursor=AbrduhROclZKUvPs_UDbtMarB6nA6QRex7LRyR2f-xalUML2Rjx2UhP3ELQZs5wQRTzpT8GBfHpgj2knRPQW5wVWSZA3LqNuTS1ZsBXDFQeJc_Fy5Huoy9wXeGb4oyx6YPDrhy9mmDWoUPvx4GD83WgURxVYFN_wz7472uqGo_4dLdMi3AeWZY_qX7XeveJb7_NjCsqYAq5t_CT1usg_GlFAbHgcxNAgPXCv4kGY3DFY53oyeDGB5SZfmnbLjV_X5rZM0IrUMrdwePanfnnVKiKoNT4tSFZ8F4GDL7u_yWYmZ1gekl_sGoEpm_yxQm4g3_wbR1xe3d8B1zMhCFqLaQ_FbOw03bVmbfdRls-WD07Uatd34uYRSaaBG0zGvoohbqpjRIC7wXZbk9JHPKzhPNEKv-q7BpINAqAyczZIG5z1fg&amp;theater|title=Esculturas Religiosas en las Filipinas|website=www.facebook.com|access-date=2018-07-17}}&lt;/ref&gt;
|11 Oktubre 2015
|Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora del Pilar, San Isidro, [[Libmanan]], [[Camarines Sur]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Papa Francisco]]
|Bishop Arturo Bastes
|[[File:Nuestra Señora del Pilar de Libmanan.jpg|200px]]
|
|-
|Nuestra Señora de Aranzazu&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://news.mb.com.ph/2017/06/02/ol-of-aranzazu-canonically-crowned/|title=Ina ng Aranzazu kinoronahang kanonika|work=Manila Bulletin News|access-date=2018-01-08|archive-date=2018-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108190318/https://news.mb.com.ph/2017/06/02/ol-of-aranzazu-canonically-crowned/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://aranzazushrine.ph/home/index.php/devotion/|title=Devotion|date=2017-05-03|work=Dambana at Parokya ng Ina ng Aranzazu|access-date=2018-07-17|archive-date=2018-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717221843/http://aranzazushrine.ph/home/index.php/devotion/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|31 Mayo 2017
|Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora de Aranzazu, [[San Mateo, Rizal]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco 
|Cardinal Orlando Quevedo
|[[File:Our Lady of Aranzazu in Procession at Intramuros Manila, 4 December 2022.jpg|200px]]
|[[File:Diocesan Shrine of Our Lady of Aranzazu, San Mateo, Rizal, Mar 2024.jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora del Pilar&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://cbcpnews.net/cbcpnews/100810-2/|title=Koronasyong Kanonika ng Nuestra Señora del Pilar {{!}} CBCPNews|work=CBCPNews|access-date=2018-01-08}}&lt;/ref&gt;
|7 Disyembre 2017
|Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Santísimo Sacramento, [[Santa Cruz, Maynila|Santa Cruz]], [[Maynila]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco 
|Archbishop Gabriele Giordano Gaccia 
||[[File:Nuestra Senora Del Pilar de Manila.jpg|200px]]
|[[File:Blessed Sacrament Archdiocesan Shrine 2024-05-31.jpg|200px]]
|-
|La Virgen Milagrosa de Badoc&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://cbcpnews.net/cbcpnews/patroness-of-ilocos-norte-to-be-pontifically-crowned/|title=‘Patrona ng Ilocos Norte’ kokoronahang pampontipika {{!}} CBCPNews|work=CBCPNews|access-date=2018-02-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://cbcpnews.net/cbcpnews/patroness-of-ilocos-norte-to-be-pontifically-crowned/|title=‘Patrona ng Ilocos Norte’ kokoronahang pampontipika {{!}} CBCPNews|work=CBCPNews|access-date=2018-07-17}}&lt;/ref&gt;
|31 Mayo 2018
|Basilika Minor ni San Juan Bautista, [[Badoc]], [[Ilocos Norte]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco 
|Cardinal [[Luis Antonio Tagle]]
|[[File:Milagrosa de Badoc.jpg|200px]]
|[[File:Badoc Church 001.JPG|200px]]
|-
|[[Maria Mapag-ampon ng mga Kristiyano|Maria Mapag-ampon ng mga Kristiyano ng Pangasinan]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://lingayen-dagupan.org/news/canonical-coronation-decree-1|title=Dikreto ng Koronasyong Kanonika|work=Arkidiyosesis ng Lingayen-Dagupan|access-date=2018-04-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://lingayen-dagupan.org/news/canonical-coronation-decree|title=Dikreto ng Koronasyong Kanonika|work=Arkidiyosesis ng Lingayen-Dagupan|access-date=2018-04-20}}&lt;/ref&gt;
|22 Agosto 2018&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://lingayen-dagupan.org/news/circular-2018-9-re-canonical-coronation-of-mary-help-of-christians|title=Circular 2018-9|work=Arkidiyosesis ng Lingayen-Dagupan|access-date=2018-04-26}}&lt;/ref&gt;
|Seminaryo ni Maria, Mapag-ampon sa mga Kristiyano, [[San Fabian, Pangasinan|San Fabian]], [[Pangasinan]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco 
|Archbishop Gabriele Giordano Gaccia
|[[File:Mary Help of Christians of Pangasinan.jpg|200px]]
|
|-
|Nuestra Señora del Pilar&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://aranzazushrine.ph/home/index.php/2018/04/17/pope-approves-del-pillar-de-morongs-pontifical-coronation/|title=Pope approves Del Pillar de Morong’s Pontifical Coronation|date=2018-04-17|work=Shrine &amp; Parish of Our Lady of Aranzazu|access-date=2018-04-17|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418033235/http://aranzazushrine.ph/home/index.php/2018/04/17/pope-approves-del-pillar-de-morongs-pontifical-coronation/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|10 Oktubre 2018
|Parokya ng Nuestra Señora del Pilar, [[Morong, Bataan|Morong]], [[Bataan]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco
|Archbishop Gabriele Giordano Gaccia
|[[File:Our lady of pilar patrona of our town.jpg|200px]]
|[[File:Morongchurchjf7247 01.JPG|200px]]
|-
|[[Birhen ng Soledad ng Porta Vaga|Nuestra Señora de la Soledad de Porta Vaga]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://aranzazushrine.ph/home/index.php/2018/04/25/cavitenos-rejoice-for-the-approval-of-soledad-de-porta-vagas-pontifical-coronation/|title=Mga Kabitenyo Ikinagalak para sa Pag-apruba ng Koronasyong Pontipikal ng Soledad de Porta Vaga|date=2018-04-24|work=Shrine &amp; Parish of Our Lady of Aranzazu|access-date=2018-04-26|archive-date=2018-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426082056/http://aranzazushrine.ph/home/index.php/2018/04/25/cavitenos-rejoice-for-the-approval-of-soledad-de-porta-vagas-pontifical-coronation/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|18 Nobyembre 2018
|Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora de la Soledad de Porta Vaga, [[Lungsod Cavite]], [[Cavite]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco 
|Archbishop Gabriele Giordano Gaccia
|[[File:2016 Official Portrait of Our Lady of Solitude of Porta Vaga.jpg|200px]]
|[[File:San Roque Parish Church in Cavite City.jpeg|200px]]
|-
|Nuestra Señora de la Luz&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://aranzazushrine.ph/home/index.php/2018/01/08/update-our-lady-of-light-to-be-the-4th-coronada-under-the-diocese-of-antipolo/|title=UPDATE: Ina ng Kaliwanagan magiging Ika-4 na Coronada ng Diyosesis ng Antipolo.|date=2018-01-07|work=Shrine &amp; Parish of Our Lady of Aranzazu|access-date=2018-01-08|archive-date=2018-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108125639/http://aranzazushrine.ph/home/index.php/2018/01/08/update-our-lady-of-light-to-be-the-4th-coronada-under-the-diocese-of-antipolo/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|1 Disyembre 2018&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dioceseofantipolo.org/2018/02/11/our-lady-of-light-canonical-coronation-set-on-december-1/|title=Koronasyong Kanonika ng Ina ng Kaliwanagan, itinakda sa Disyembre 1   – Dioecesis Antipolensis|website=www.dioceseofantipolo.org|access-date=2018-02-18|archive-date=2018-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219031235/http://www.dioceseofantipolo.org/2018/02/11/our-lady-of-light-canonical-coronation-set-on-december-1/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Kaliwanagan, [[Cainta]], [[Lalawigan ng Rizal|Rizal]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco 
|Archbishop Gabriele Giordano Gaccia
|[[File:Our Lady of Light of Cainta.jpg|200px]]
|[[File:OurLadyofLightParishjf9849 03.JPG|200px]]
|-
|Virgen de la Rosa&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/VirgendelaRosa1718/photos/a.459901574427452/609503589467249/?type=3&amp;theater|title=Cofradia de la Virgen de la Rosa|website=www.facebook.com|access-date=2018-11-26}}&lt;/ref&gt;
|16 Marso 2019
|Parokya ni San Pedro at San Pablo, [[Lungsod Makati]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco 
|Archbishop Gabriele Giordano Gaccia
|[[File:La Virgen de la Rosa.png|200px]]
|[[File:View of Poblacion church from Plaza Cristo Rey.JPG|200px]]
|-
|Purísima Concepción&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.mb.com.ph/2019/06/05/bulacan-marian-image-to-be-canonically-crowned|title=Imahen ni Birheng Maria mula sa Bulacan kokoronahing kanonika|website=Manila Bulletin News|language=en-US|access-date=2019-10-01|archive-date=2019-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609054311/https://news.mb.com.ph/2019/06/05/bulacan-marian-image-to-be-canonically-crowned/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|1 Pebrero 2020
|Basilika Minor ng Purísima Concepción, [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]], [[Bulacan]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco 
|Bishop Dennis Villarojo
|[[File:9884Immaculate Conception Parish Church Santa Maria Bulacan 23.jpg|200px]]
|[[File:Santa Maria Bulacan CHURCH.png|200px]]
|-
|Nuestra Señora del Carmen 
|15 Agosto 2020
|Basilika Minor ng Mahal na Ina ng Bundok Carmelo, [[Lungsod Quezon]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco 
|Bishop [[Honesto Ongtioco]]
|[[File:Our Lady of Mount Carmel of New Manila 2023-05-07.jpg|200px]]
|[[File:Mount Carmel Shrine facade 2023-07-16.jpg|200px]]
|-
|[[Ina ng Lourdes|Nuestra Señora de Lourdes de Manila]]
|22 Agosto 2020
|Pambansang Dambana ng Mahal na Birhen ng Lourdes, [[Lungsod Quezon]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco 
|Bishop [[Honesto Ongtioco]]
| 
|[[File:National Shrine of Our Lady of Lourdes 01.jpg|200px]]
|-
|[[Ina ng Pitong Hapis|Nuestra Señora de los Dolores]]
|25 Marso 2021
|Pambansang Dambana ng Mahal na Ina ng Hapis, [[Dolores, Quezon|Dolores]], [[Quezon]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco
|Archbishop Charles John Brown
|[[File:Dolores de Quezon.jpg|200px]]
|[[File:Doloeres,Quezonjf9918 39.JPG|200px]]
|-
|[[Ina ng Pitong Hapis|Mater Dolorosa de Tarlac]]&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-10-26|title=Papa sinang-ayunan ang koronasyong kanonikal ng imahen ni Maria ng Tarlac|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/pope-approves-canonical-coronation-of-tarlacs-marian-image/|access-date=2020-10-27|website=CBCP Balita|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|5 Hunyo 2021
|Parokya ng Inang Nagdadalamhati, Dolores, [[Capas]], [[Tarlac]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco 
| Archbishop Charles John Brown 
|[[File:Mater Dolorosa de Tarlac.jpg|200px]]
|[[File:0142jfDolores Church Parish Roads Welcome Capas Tarlacfvf 08.JPG|200px]] 
|-
|[[Dambana ng Ina ng Awa|Nuestra Señora de la Merced]]&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-06-07|title=Santo Papa iginawad ng koronasyong kanonika kay  ‘Ina ng Novaliches’|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/pope-grants-canonical-coronation-of-novaliches-our-lady-of-mercy/|access-date=2021-06-07|website=CBCPNews|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|24 Setyembre 2021
|Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Awa, Novaliches, [[Lungsod Quezon]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco
| Archbishop Charles John Brown 
|[[File:The Intramuros Manila Grand Marian Procession 19.jpg|200px]]
|[[File:Shrine of Our Lady of Mercy, Novaliches, Quezon City.jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora, Patrocinio de Maria Santísima
|23 Abril 2022
|Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Patrocinio de Maria Santísima, [[Boljoon]], [[Cebu]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco
| Archbishop Charles John Brown
|[[File:Retable de l'église de Boljoon .jpg|200px]]
|[[File:Boljoon Church, Cebu.jpg|200px]]
|-
|[[Maria Mapag-ampon ng mga Kristiyano|Maria Mapag-ampon ng mga Kristiyano ng Parañaque]]
|24 Mayo 2022
|Pambansang Dambana ni Maria, Mapag-ampon sa mga Kristiyano, Don Bosco, [[Lungsod Parañaque]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco
| Cardinal [[Jose Advincula]]
|[[File:9201Mary Help of Christians Parish 29.jpg|200px]]
|[[File:9146Mary Help of Christians Parañaque.jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora de la Asunción
|13 Agosto 2022
|Katedral ng Nuestra Señora de la Asunción, [[Maasin]], [[Katimugang Leyte|Southern Leyte]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco
| Archbishop Charles John Brown
|[[File:La imagen de la Señora Nuestra, Virgen de la Asunción de Maasin, Filipinas. 2023.jpg|200px]]
|[[File:Maasin Cathedral, Dec. 28, 2019.jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora del Santísimo Rosario—La Virgen de Sapao
|7 Oktubre 2022
|Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Cardona, Rizal|Cardona]], [[Rizal]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco
|Cardinal [[Jose Advincula]]
|[[File:9945Diocesan Shrine Parish Our Lady of the Holy Rosary Cardona 39.jpg|200px]]
|[[File:Sto Rosario Parish Church, Cardona, Rizal.jpg|200px]]
|-
|Inmaculada Concepción de Batangan
|8 Disyembre 2022
|Basilika Minor ng Inmaculada Concepción, [[Lungsod ng Batangas]], [[Batangas]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco
| Archbishop Charles John Brown
| [[File:La Inmaculada Concepción de Ciudad de Batangas 2024-06-29.jpg|200px]]
|[[File:Batangas City Basilica 2023-04-05.jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora de la Merced de Tarlac
|24 Pebrero 2023
|Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Awa, Matatalaib, [[Lungsod ng Tarlac]], [[Tarlac]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco
| Archbishop Charles John Brown
|[[File:MercedTarlac.jpg|200px]]
|[[File:9933Diocesan Shrine Parish Nuestra Señora de la Merced Matatalaib 03.jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora de los Desamparados
|12 Mayo 2023
|Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Walang Mag-ampon, [[Muntinlupa]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco
| Archbishop Charles John Brown
|[[File:Nuestra Señora de los Desamparados de Muntinlupa - Manila Cathedral visit (2023-05-28).jpg|200px]]
|[[File:Our Lady of the Abandoned Church, Muntinlupa (2).jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora de la Asunción
|15 Agosto 2023
|Dambana ng Nuestra Señora de la Asunción, [[Dauis]], [[Bohol]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco
| Archbishop Charles John Brown
|[[File:Nuestra senra de asuncion de dauis.jpg|200px]]
|[[File:Dauis church Bohol.jpg|200px]]
|-
|[[Mahal na Ina ng Pitong Hapis ng Turumba|Nuestra Señora de los Dolores de Turumba]]
|15 Setyembre 2023
|Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Hapis ng Turumba, [[Pakil]], [[Laguna]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco
| Archbishop Charles John Brown
|[[File:Nuestra Senora de los Dolores de Turumba Coronada Canonica.jpg|200px]]
|[[File:The Pakil Church or the San Pedro de Alcantara Church in Pakil, Laguna.jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora de Fatima de Valenzuela
|25 Pebrero 2024
|Pambansang Dambana ng Mahal na Birhen ng Fatima, [[Valenzuela, Kalakhang Maynila|Lungsod ng Valenzuela]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco
|Archbishop Charles John Brown
|[[File:The National Pilgrim Image of Our Lady of Fatima.jpg|200px]]
|[[File:National Shrine of Our Lady of Fatima, Valenzuela City.jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora de Fatima de Marikia&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/vatican-grants-pontifical-coronation-to-marikinas-our-lady-of-fatima-image/|title=Vatican grants pontifical coronation to Marikina’s Our Lady of Fatima image|website=CBCP News|date=19 February 2024}}&lt;/ref&gt;
|12 Mayo 2024
|Pandiyosesanong Dambana ni San Pablo ng Krus, [[Lungsod ng Marikina]]
|style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco
|Bishop Ruperto Cruz Santos
|[[File:FATIMA DE MARIKINA.jpg|200px]]
|[[Talaksan:Minor Basilica of Saint Paul of the Cross Marikina - May 12 2024.jpg|frameless|192x192px]]
|-
|Nuestra Señora de Caridad de Agoo
|6 Disyembre 2024
|Basilika Minor at Pandiyosesanang Dambana ni Nuestra Señora de Caridad, Agoo, La Union
|style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco
|Archbishop Charles John Brown
|[[File:FvfAgooBalica9285 14.JPG|200px]]
|[[File:1619Agoo, La Union 36.jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora de Loreto de Sampaloc
|10 Disyembre 2024
|Pang-arkidiyosesanang Dambana at Parokya ng Mahal na Birhen ng Loreto, Sampaloc, Maynila
|style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco
|Archbishop Charles John Brown
|[[File:Sampaloc Church 02.jpg|200px]]
|[[File:Loreto Church, Sampaloc, Manila, April 2023.jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora de Fatima de Binakayan
|1 Mayo 2025
|Pandiyosesanang Dambana at Parokya ni Nuestra Señora de Fatima, Binakayan, Kawit, Cavite
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francsico
|Archbishop Charles John Brown 
|[[File:3919Kawit Cavite Church Roads Barangays Landmarks 03.jpg|frameless|200px]]
|[[File:Our Lady of Fatima Church, Binakayan.JPG|center|frameless|200px]]
|-
|Nuestra Señora de la Annuciata de Boso-Boso  
|25 Mayo 2025
|Parokya ng Nuestra Señora de la Annuciata, Boso-Boso, [[Lungsod Antipolo|Antipolo]], [[Lalawigan ng Rizal|Rizal]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Francisco 
|Bishop Ruperto Cruz Santos
|[[File:Inay Ciata.jpg|200px]]
|[[File:Bosoboso Church.jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora del Santisimo Rosario - Reina del Caracol
|9 Oktubre 2025
|Pangdiyosesis na Dambana ng Ina ng Santo Rosaryo, [[Rosario, Cavite|Rosario]], [[Kabite|Cavite]]
|Papa Francisco
|Archbishop Charles John Brown
|[[Talaksan:Nuestra Señora del Santísimo Rosario - Reina de Caracol.png|200px]]
|[[Talaksan:Rosario, Cavite Parish Church 2023.jpg|200px]]
|-
|Virgen sang Barangay
|16 Oktubre 2025
|Katedral ni San Sebastian, [[Bacolod]], [[Negros Occidental]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |[[Papa Leon XIV]]
|Archbishop Charles John Brown
|[[Talaksan:Our Lady of the Barangay (Virgen sang Barangay) - December 31, 2025.jpg|200px]]
|[[Talaksan:San Sebastian Cathedral Bacolod (Rizal Street, Bacolod, Negros Occidental; 10-31-2022).jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora de los Angeles de Binangonan
|17 Enero 2026
|Parokya ng Ina ng mga Angel, [[Binangonan]], [[Rizal]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |Papa Leon XIV
|Archbishop Charles John Brown
|[[File:De los Angeles de Binangonan Coronada.jpg|200px]]
|[[Talaksan:9941Nuestra Señora de los Angeles Parish Church 16.jpg|200px]]
|-
|Nuestra Señora de Fatima
|29 Mayo 2026
|Pang-diyosesis na Dambana at Parokya ng Mahal na Birhen ng Fatima, Urduja Village, [[Caloocan|Lungsod ng Caloocan]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |Papa Leon XIV
| style=&quot;text-align: center;&quot; |Archbishop Charles John Brown
|[[File:Our Lady of Fatima Parish Church Caloocan 36.jpg|200px]]
|[[File:Our Lady of Fatima Parish Church Caloocan 02.jpg|200px]]
|-
|Maria, Ina ng Kapayapaan
|''Hindi pa tiyak''
|Parokya ni Maria, Ina ng Kapayapaan, Kasiglahan Village, [[Rodriguez]], [[Rizal]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |Papa Leon XIV
| style=&quot;text-align: center;&quot; |''Hindi pa tiyak''
|
|
|}

===Mga imaheng Kristolohikal na kinoronahang kanonika===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; width=&quot;100%&quot;
! Opisyal na Titulo ng Imahen 
! Petsa ng Koronasyon
! Lugar ng Pamimintuho 
! Nagbigay-Kapangyarihan
! Pinangunahan ni
! Imahen ng Batang Hesus
! Dambana
|-
|[[Banal na Bata ng Cebu|Santo Niño de Cebú]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://catholicphilippines.blogspot.com/2010/01/1965-quadricentennial-year-of.html|title=Traditional Roman Catholic Philippines - Societas Ecclesia Dei Sancti Ioseph - Una Voce: 1965: The Quadricentennial Year of Catholicism in the Philippines: The Canonical Coronation of the Sto. Nino de Cebu|last=Dennisraymondm|date=2010-01-06|website=Traditional Roman Catholic Philippines - Societas Ecclesia Dei Sancti Ioseph - Una Voce|access-date=2018-07-17}}&lt;/ref&gt;
|28 Abril 1965
| [[Basilica Menor del Santo Niño]], [[Lungsod Cebu]], [[Cebu]] 
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Papa Pablo VI 
|Cardinal Ildebrando Antoniutti 
|[[File: Original Image of the Santo Niño de Cebu.jpg|200px]]
|[[File:Basilica del Santo Niño de Cebu.jpg|200px]]  
|}

==Mga tala==
{{notelist}}

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

==Mga karagdagang babasahin==
* {{cite book|title=Maria sa Ating Buhay: Atlas ng mga Pangalan at mga Titulo ni Maria, ang Ina ni Hesus, at Kanilang Lugar sa Debosyon kay Maria|author=	Santoro, Nicholas Joseph|publisher= iUniverse|date= 2011|isbn=978-1-4620-4022-3}}
* {{cite book|title=Banal na Puwang: Mga Pananaw ng Interdisiplinaryo sa loob ng mga Magkapanabay na Konteksto |editor=Brie, Steve |editor2=Daggers, Jenny |editor3=Torevell, David|publisher=Cambridge Scholars Publishing|date= 2009|isbn= 978-1-4438-0642-8}} Tingnan lalo sa kabanata 4, Pagkonsumo, mga Sagradong Lugar at mga Puwang sa mga kontekstong Walang Galang: Isang Paghahambing sa pagitan ng Nagkakaisang Kaharian (UK) at Indiya&quot; ni Jan Brown, John Phillips at Vishwas Maheshwari na gumawa ng isang pagkakatulad sa pagitan ng nakaugaliang paggalang sa relihiyon at mga kapanahong abala na may palakasan, [[pamimili]] at pelikula. 
* [[Henri de Lubac|de Lubac, Henri]]. ''Ang Walang Hanggang Pagkababae: isang pag-aaral sa isang teksto ni [[Teilhard de Chardin]]''. Trans. René Hague. New York: Harper &amp; Row, 1971. Tingnan sa pp.&amp;nbsp;125–6. Ipinagtibay ni de Lubac SJ ang pananaw, unang itinaguyod ni Teilhard de Chardin SJ, kung saan ipinapahayag na ang kulto ni Maria (pamimintuho sa, koronasyon atbp.) ay isang mahahalagang pagwawasto ng lubos na panlalaki ng pagka-diyos ng Lumang Tipan sa katauhan ng Yaweh, at kaya't dito ay ang pagkakatawang-tao ng pagkababae ng Poong Maykapal

==Tignan pa==
*[[Koronasyong episkopal]]

[[Kategorya:Koronasyong kanonika| ]]
[[Kategorya:Batas-kanon ng Simbahang Katolika]]
[[Kategorya:Mga bulang pampapa]]
[[Kategorya:Koronasyon]]
[[Kategorya:Ikonograpiya ni Hesus]]
[[Kategorya:Birheng Maria sa sining]]
[[Kategorya:San Jose sa sining]]</text>
      <sha1>cks7mhg1ve9wnlqebit1jmdmol34v52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Unang dantaon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303257</id>
    <revision>
      <id>2213151</id>
      <parentid>2162659</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6627" sha1="7c7u5c01dkwzhzih507vft1ebvxf1qq" xml:space="preserve">{{Centurybox|1}}
[[File:East-Hem 050ad.jpg|thumb|300px|Aprika, Asya, Europa at Oseanya noong [[50]] AD , sa kalagitnaan ng unang siglo]]
[[File:East-Hem 100ad.jpg|thumb|300px|Aprika, Asya, Europa at Oseanya mppmh [[100]] AD, sa dulo ng unang siglo]]

Ang '''unang dantaon''' ay isang [[siglo]] na tumagal mula [[1 AD]] hanggang [[100|100 AD]] sang-ayon sa [[kalendaryong Huliyano]]. Kadalasan itong sinusulat bilang {{nowrap|'''unang dantaon [[Anno Domini|AD]]'''}}&lt;ref&gt;Sa paglabag sa pangkalahatang patakaran na ang pinaikling [[AD]] ay dapat ''bago'' ang petsa na sinasabi.&lt;/ref&gt; o {{nowrap|'''unang dantaon CE'''}} upang ipagkaiba sa [[Unang dantaon BC]] (o BCE) na sinundan nito. Tinuturing ang unang dantaon bilang bahagi ng Klasikong panahon, kapanahunan, o makasaysayang panahon.

Sa panahong ito, bumagsak ang [[Europa]], [[Hilagang Aprika]] at ang Malapit na Silangan sa ilalim ng tumataas na pangingibabaw ng [[Imperyong Romano]], na patuloy na lumalawak, pinakakapansin-pansin ang pagsakop sa [[Britanya]] sa ilalim ni emperador [[Claudio (emperador)|Claudio]] (43 AD). Pinatatag ang imperyo ng repormang ipinakilala ni [[Augusto]] noong kanyang mahabang paghahari pagkatapos ng kaguluhan ng nakaraang siglo dulot ng mga digmaang sibil. Kalaunan ng siglo, natapos ang [[dinastiyang Julio-Claudio]], na itinatag ng Augusto, noong pagpapakamatay ni [[Nero]] noong 68 AD. Sinundan ito ng tanyag na Taon ng Apat na mga Emperador, isang maikling panahon ng digmaang sibil at kawalang-tatag, na natapos na rin sa wakas ni [[Vespasian|Vespasiano]], ika-9 na Romanong emperador, at ang tagapagtatag ng dinastiyang Flavia. Pangkalahatang nakaranas ang Imperyong Romano ng isang panahon ng kaunlaran at pangingibabaw sa panahong ito at naalala ang unang siglo bilang bahagi ng Ginintuang panahon ng Imperyo.

Nakita ng unang siglo ang paglitaw ng [[Kristiyanismo]].  Noong mga 29 AD (tradisyunal na petsa), sinimulan ni [[Hesus|Jesus]] ang kanyang ministeryo at ipinako siya sa krus noong 33 AD (tradisyunal na petsa) na minarkahan ang unang pagsisimula ng Kristiyanismo.&lt;ref&gt;J. Dwight Pentecost, ''The Words and Works of Jesus Christ: A Study of the Life of Christ'' (Zondervan, 1981) pages 577-578 (sa Ingles).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Andreas J. Köstenberger, John (Baker Academic, 2004), pahina 110 (sa Ingles).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eerdmans246&quot;&gt;''Eerdmans Dictionary of the Bible'' 2000 Amsterdam University Press {{ISBN|90-5356-503-5}} pahina 249 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Paul L. Maier &quot;The Date of the Nativity and Chronology of Jesus&quot; in Jerry Vardaman and Edwin M. Yamauchi, ''Chronos, kairos, Christos: nativity and chronological studies'' (1989) {{ISBN|0-931464-50-1}}, pp. 113-129 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PAnderson200&quot;&gt;''The Riddles of the Fourth Gospel: An Introduction to John'' by Paul N. Anderson 2011 {{ISBN|0-8006-0427-X}} pahina 200 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Knoblet&quot;&gt;''Herod the Great'' by Jerry Knoblet 2005 {{ISBN|0-7618-3087-1}} pahina 183-184 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Jesus in Johannine tradition'' by Robert Tomson Fortna, Tom Thatcher 2001 {{ISBN|978-0-664-22219-2}} pahina 77 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Noong mga 33 AD hanggang 36 AD, ang [[Apostol Pablo]] ay naging Kristiyano at naging isa sa mga mahahalagang tao sa Kristiyanismo.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Bromiley|first1=Geoffrey William|title=International Standard Bible Encyclopedia: A-D (International Standard Bible Encyclopedia (W.B.Eerdmans))|url=https://archive.org/details/internationalsta0000unse_n2k0|year=1979|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|location=|isbn=0-8028-3781-6|pages=689|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Barnett|first1=Paul|title=Jesus, the Rise of Early Christianity: A History of New Testament Times|year=2002|publisher=InterVarsity Press|location=|isbn=0-8308-2699-8|pages=21|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=L. Niswonger|first1=Richard|title=New Testament History|url=https://archive.org/details/newtestamenthist0000nisw_o9c9|year=1993|publisher=Zondervan Publishing Company|location=|isbn=0-310-31201-9|pages=[https://archive.org/details/newtestamenthist0000nisw_o9c9/page/200 200]|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Tsina]], nagpatuloy ang pangingibabaw ng [[Dinastiyang Han]], sa kabila ng labing-apat na taong paggagambala ng [[dinastiyang Xin]] sa ilalim ni [[Wang Mang]]. Muling naibalik ang pamumunong Han noong 23 AD: kinakatawan ng pamumuno ni Wang Mang ang tubig-saluran sa pagitan ng Kanluran/Dating Han at ang Silangan/Kalaunang Han. Nailipat din ang kabisera mula [[Chang'an]] tungong [[Luoyang]].

== Mahahalagang tao ==
[[Talaksan:Acaugustus.jpg|right|thumb|194x194px|[[Augusto]]]]
[[Talaksan:Caligula_bust.jpg|right|thumb|202x202px|[[Caligula]]]]
[[Talaksan:Claudius_crop.jpg|right|thumb|159x159px|[[Claudio]]]]
[[Talaksan:Vespasianus01_pushkin_edit.png|right|thumb|152x152px|[[Vespasiano]]]]
[[Talaksan:Plutarch_of_Chaeronea-03.jpg|right|thumb|161x161px|[[Plutarko]]]]

* [[Cesar Augusto]], unang emperador ng Roma
* [[Boudica]], Seltikong Briton na pinuno
* [[Caligula]], emperador ng Roma
* [[Claudius|Claudio]], emperador ng Roma
* [[Domitian]], emperador ng Roma
* [[Galba]], emperador ng Roma
* [[Germanicus]], Romanong Heneral
* [[Jesus|Jesus ng Nazareno]]
* [[San Juan Bautista|Juan Bautista]], relihiyosong propeta ng Kristiyanismo at Islam
* [[Nerva|Marcus Cocceius Nerva]], emperador ng Roma
* [[Paul of Tarsus|Pablo ng Tarso]], Kristiyanong Apostol
* [[Saint Peter|Pedro, Simon]], Kristiyanong apostol, unang [[papa]] ng Roma
* [[Pontius Pilate|Poncio Pilato]], Roman prokurator of Judea
* [[Thomas the Apostle|Tomas ang Apostol]], Kristiyanong Apostol
* [[Tiberius|Tiberio]], emperador ng Roma
* [[Titus|Tito]], emperador ng Roma
* [[Trajan|Trajano]], emperador ng Roma
* [[Vespasian|Vespasiano]], emperador ng Roma
* [[Vitellius|Vitelio]], emperador ng Roma

=== Panitikan ===

* [[Ovid]], Romanong manunula
* [[Petronius|Petronio]], Roman manunula
* [[Phaedrus (fabulist)|Cayo Julio Fedro]], Romanong manunulat ng pabula na mula sa [[Macedon|Macedonia]]
* [[Pliny the Younger|Plinio ang Nakababata]], Romanong manunulat at abogado

=== Science and philosophy ===

* [[Hero of Alexandria|Heron ng Alehandriya]], Greek mathematician and engineer
* [[Josephus|Flavio Josefo]], Hudyong-Romanong iskolar at dalubhasa sa kasaysayan
* [[Livy|Livio]], Romanong dalubhasa sa kasaysayan
* [[Philo of Alexandria|Filon ng Alehandriya]], Hudyong Hellenistikong pilosopo
* [[Plutarch|Plutarko]], Griyegong dalubhasa sa kasaysayan at biograpo
* [[Quintus Curtius Rufus|Quinto Curcio Rufo]], Romanong dalubahsa sa kasaysayan

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Unang milenyo]]
[[Kategorya:Ika-1 siglo]]</text>
      <sha1>7c7u5c01dkwzhzih507vft1ebvxf1qq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alpabetong Penisyo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303692</id>
    <revision>
      <id>2213204</id>
      <parentid>2084514</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9195" sha1="3wy1qtp8rxg1omkvywwrufa6wv1sy55" xml:space="preserve">{{Infobox writing system|name=Alpabetong Penisyo|type=[[Abyad]]|languages=[[Wikang Penisyo|Penisyo]], [[Wikang Puniko|Puniko]].|time={{circa|1050}}–150 BK&lt;ref&gt;Karaniwan ang petsang 1050 BK, ang mga pinakamatatandang-kilalang inskripsyon ay mula sa ika-10 dantaon BK; ang mga hinalinhang sulat sa mga [[Syro-Hittite states|kahariang Sirio-Heteo]] ng mga ika-13 hanggang ika-12 dantaon BK ay inuuri bilang &quot;Proto-Kananita&quot;. 
Humina ang paggamit ng sulat Penisyo noong [[panahong Helenistiko]] dahil pinalitan ito ng mga mas makabagong anyo; naging lipas ito sa [[Third Punic War|pagkawasak ng Kartago]] noong 149 BK.&lt;/ref&gt;|fam1=[[Heroglipikong Ehipsiyo]]&lt;ref&gt;Himelfarb, Elizabeth J. &quot;First Alphabet Found in Egypt&quot;, Archaeology 53, Issue 1 (January/February 2000): 21.&lt;/ref&gt;|fam2=[[Proto-Sinaitiko]]|children={{plainlist|
*[[Alpabetong Aramaiko]]
*[[Alpabetong Griyego]]}}|sisters={{plainlist|
*[[Alpabetong Timog Arabe]]
*[[Moabite language#Alphabet|Alpabetong Moabita]]}}|sample=Phoenician alphabet.svg|imagesize=200px|unicode=[https://www.unicode.org/charts/PDF/U10900.pdf U+10900–U+1091F]|iso15924=Phnx}}
{{SpecialChars|fix=Help:Special characters#Phoenician}}
Ang '''alpabetong Penisyo''' ay isang [[alpabeto]] (para mas maging tiyak, isang [[abyad]])&lt;ref&gt;{{cite book|last=Fischer|first=Steven Roger|title=A history of writing|publisher=Reaktion Books|year=2004|isbn=|location=|page=90|author-link=Steven Roger Fischer|language=en|trans-title=Isang kasaysayan ng pagsusulat}}&lt;/ref&gt; na kilala sa modernong panahon sa pamamagitan ng mga [[Canaanite and Aramaic inscriptions|inskripsyong Kananita at Arameo]] na matatagpuan sa buong rehiyon ng Mediteraneo.

Ang alpabetong Penisyo ay tinatawag ding '''Maagang Sulat Linyar''' o {{Lang|en|Early Linear script}} sa Ingles (sa kontekstong Semitiko, hindi konektado sa Minoeng sistema ng pagsulat), dahil isa itong maagang paglinang ng [[Pictograph|piktograpikong]] [[Sistema ng pagsulat|sulat]] [[Proto-Sinaitic script|Proto- o Lumang Kananita]], patungo sa [[Sistema ng pagsulat|linyar]], [[Alpabeto|paalpabetong]] sulat, na nagmamarka rin ng paglipat mula sa multi-direksyonal na sistema ng pagsulat, kung saan iba-iba ang direksyon ng pagsusulat, patungo sa kontroladong sulat na pahalang at kanan-pakaliwa.&lt;ref name=&quot;Cross1980&quot;&gt;{{cite journal|first=Frank Moore|last=Cross|title=Newly Found Inscriptions in Old Canaanite and Early Phoenician Scripts|journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research|year=1980|volume=238|issue=No. 238 (Spring, 1980)|publisher=The University of Chicago Press on behalf of The American Schools of Oriental Research|pages=1–20|doi=10.2307/1356511|jstor=1356511|language=en|trans-title=Mga Bagong Natuklasang Inskripsyon sa mga Sulat Lumang Kananita at Maagang Penisyo}}&lt;/ref&gt; Ang hinalinhan nito, alpabetong Pro-Kananita, Lumang Kananita, o maagang Kanlurang Semitiko,&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Beyond Babel: A Handbook for Biblical Hebrew and Related Languages|url=https://archive.org/details/beyondbabelhandb0000unse|isbn=9780884143840|last=Krahmalkov|first=Charles R.|date=2002|editor-last1=Kaltner|editor-first1=John|editor-last2=McKenzie|editor-first2=Steven L.|language=en|quote=Ang alpabetong ito, na madalas nagkakamali sa pagsabi, ay hindi inimbento ng mga Penisyo, ngunit, sa halip nito, ay pag-aakma ng alpabetong maagang Kanlurang Semitiko sa mga pangangailangan ng kanilang sariling wika (Isinalin ang sipi mula sa Ingles)|trans-title=Higit sa Babel: Isang Hanbuk para sa Ebreong Bibliyahin at mga Kaugnay na Wika}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cross1980&quot; /&gt; na ginamit sa mga huling yugto ng [[Panahon ng Tansong Pula|Hulihang Panahon ng Bronse]] una sa Canaan at pagkatapos sa mga [[Syro-Hittite states|kahariang Sirio-Heteo]], ay ang pinakamatandang ganap na [[alpabeto]], na nagmumula talaga sa mga [[heroglipikong Ehipsiyo]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=Transnationalism in Ancient and Medieval Societies|isbn=9780786490332|url=https://books.google.com/books?id=6QPWXrCCzBIC&amp;pg=PA23|date=2002|last=Howard|first=Michael C.|page=23|language=en|trans-title=Transnasyonalismo sa mga Lipunang Sinauna at Edad Medya}}&lt;/ref&gt;

Ipinansulat ang alpabetong Penisyo ng mga [[Canaanite languages|wikang Kananita]] ng [[Early Iron Age|Simulang Panahon ng Bakal]], na isinubkategorya ng mga mananalaysay bilang wikang [[Phoenician language|Penisyo]], [[Biblical Hebrew|Ebreo]], [[Moabite language|Moabita]], [[Ammonite language|Amonita]] at [[Edomite language|Edomita]], pati [[Old Aramaic|Lumang Aramaiko]]. Humantong ang paggamit nito sa [[Phoenicia|Penisya]] (Lebante sa tabing-dagat) sa malawakang pagpapakalat nito sa labas ng sakop-Kananita, ipinakalat ng mga Penisyong mangangalakal sa buong [[Dagat Mediteraneo|Mediteraneo]], kung saan hiniram at binago ng maraming iba pang kultura. Naging isa ito sa mga pinakamalaganap na ginagamit na [[sistema ng pagsulat]]. Patuloy na ginamit ang alpabetong Penisyo sa [[Ancient Carthage|Sinaunang Kartago]] hanggang ika-2 dantaon BK (kilala bilang [[Punic language|wikang Puniko]]), habang sa ibang lugar, nagbunga ito ng mga iba't ibang pambansang alpabeto, kabilang dito ang [[Aramaic alphabet|Aramaiko]] at [[Samaritan alphabet|Samaritano]], iilang [[Alphabets of Asia Minor|sulat Anatolyano]], at mga [[Archaic Greek alphabets|sinaunang alpabetong Griyego]]. Sa Malapit na Silangan, naging labis na matagumpay ang alpabetong Arameo, na umakay sa [[Sulat Ebreo|parisukating sulat Ebreo]] at sulat [[Arabic alphabet|Arabe]], bukod sa iba pa. 

Binubuo ang &quot;Penisyong tumpak&quot; ng 22 [[katinig]] lamang, habang pahiwatig ang mga tunog-patinig, ngunit ginagamit ng mga ilang huling baryante ang ''[[matres lectionis]]'' para sa mga ilang [[patinig]]. Dahil inukit ang mga titik gamit ang [[stylus|panulat]], karamihan ng mga titik ay anggular at matuwid, ngunit unti-unting sumikat ang mga kursibang bersyon, na humantong sa [[Neo-Punic alphabet|alpabetong Neo-Puniko]] ng [[Hilagang Aprika]] sa [[panahong Romano]]. Kadalasan, kanan-pakaliwa ang pagsulat ng Penisyo, pero sa mga ilang teksto, nagsasalisi ang direksyon ([[boustrophedon|bustropedon]]). 

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | Titik
! rowspan=&quot;2&quot; | Pangalan
! rowspan=&quot;2&quot; | Kahulugan
! rowspan=&quot;2&quot; | Numerong halaga
! rowspan=&quot;2&quot; | Transliterasyon
! colspan=&quot;4&quot; | Kaukulan titik sa
|-----
! [[Alpabetong Ebreo|Ebreo]]
! [[Alpabetong Arabe|Arabe]]
! [[Alpabetong Griyego|Griyego]]
! [[Alpabetong Latin|Latin]]
|-----
| [[File:Phoenician aleph.svg|35px|Aleph]]
| [[Alef|{{unicode|ʾāleph}}]]
| [[kapong baka]] || 1 || {{unicode|ʾ}} || א
| ﺍ || Αα || Aa
|-----
| [[File:Phoenician beth.svg|35px|Beth]]
| [[Bet|bēth]] || [[bahay]] || 2
| b || ב || ﺏ || Ββ
| Bb
|-----
| [[File:Phoenician gimel.svg|35px|Gimel]]
| [[Gimel|gīmel]] || panghilagpos/[[kamelyo]] || 3 || g
| ג || ﺝ || Γγ || Cc, Gg
|-----
| [[File:Phoenician daleth.svg|35px|Daleth]]
| [[Daleth|dāleth]] || [[pinto]] || 4 || d
| ד || ﺩ || Δδ || Dd
|-----
| [[File:Phoenician he.svg|35px|He]] || [[He (titik)|hē]]
| [[dungawan]] || 5|| h  || ה || ﻩ
| Εε || Ee
|-----
| [[File:Phoenician waw.svg|35px|Waw]]
| [[Waw|wāw]] || [[kawit]] || 6 || w || ו || ﻭ
| (Ϝ&amp;nbsp;ϝ), Υυ
| Ff, Uu, Vv, Ww, Yy
|-----
| [[File:Phoenician zayin.svg|35px|Zayin]]
| [[zayin]] || [[sandata]] || 7 || z  || ז || ﺯ
| Ζζ || Zz
|-----
| [[File:Phoenician heth.svg|35px|Heth]]
| [[Heth|{{unicode|ḥēth}}]]
| [[bakod]] || 8 || {{unicode|ḥ}}
| ח || ﺡ || Ηη || Hh
|-----
| [[File:Phoenician teth.svg|35px|Teth]]
| [[Teth|{{unicode|ṭēth}}]]
| [[gulong]] || 9 || {{unicode|ṭ}}
| ט || ﻁ || Θθ
|
|-----
| [[File:Phoenician yodh.svg|35px|Yodh]]
| [[Yud|yōdh]] || [[bisig]]/[[kamay]] || 10 || y || י || ﻱ
| Ιι || Ii, Jj
|-----
| [[File:Phoenician kaph.svg|35px|Kaph]]
| [[kaph]] || [[palad]] || 20 || k || כ || ﻙ
| Κκ || Kk
|-----
| [[File:Phoenician lamedh.svg|35px|Lamedh]]
| [[Lamedh|lāmedh]] || [[patpat]] || 30
| l || ל || ﻝ || Λλ
| Ll
|-----
| [[File:Phoenician mem.svg|35px|Mem]]
| [[Mem|mēm]] || [[tubig]] || 40 || m || מ || ﻡ
| Μμ || Mm
|-----
| [[File:Phoenician nun.svg|35px|Nun]]
| [[Nun|nun]] || [[ahas]] || 50
| n || נ || ﻥ || Νν
| Nn
|-----
| [[File:Phoenician samekh.svg|35px|Samekh]]
| [[Samekh|sāmekh]] || [[isda]] || 60
| s || ס || ﺱ|| Ξξ, Χχ
| Xx
|-----
| [[File:Phoenician ayin.svg|35px|Ayin]]
| [[Ayin|{{unicode|ʿayin}}]] || [[mata]] || 70
| {{unicode|ʿ}} || ע || ﻉ
| Οο || Oo
|-----
| [[File:Phoenician pe.svg|35px|Pe]] || [[Pe|pē]]
| [[bibig]] || 80 || p || פ || ﻑ
| Ππ || Pp
|-----
| [[File:Phoenician sade.svg|35px|Sade]]
| [[Tsade|{{unicode|ṣādē}}]]
| [[papirus]] || 90 || {{unicode|ṣ}}
| צ || ﺹ || (Ϻϻ)
|
|-----
| [[File:Phoenician qoph.svg|35px|Qoph]]
| [[Qoph|qōph]] || butas ng [[karayom]] || 100 || q
| ק || ﻕ || (Ϙϙ) || Qq
|-----
| [[File:Phoenician res.svg|35px|Res]]
| [[Resh|rēš]] || [[ulo]] || 200
| r || ר || ﺭ || Ρρ
| Rr
|-----
| [[File:Phoenician sin.svg|35px|Sin]]
| [[Shin|šin]] || [[ngipin]] || 300 || š
| ש || ش || Σσ || Ss
|-----
| [[File:phoenician taw.svg|35px|Taw]]
| [[Taw|tāw]] || [[sagisag]] || 400
| t || ת || ﺕ || Ττ
| Tt
|}


== Mga sanggunian ==
&lt;references /&gt;

[[Kategorya:Mga abyad]]</text>
      <sha1>3wy1qtp8rxg1omkvywwrufa6wv1sy55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Palazzo Valguarnera-Gangi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304373</id>
    <revision>
      <id>2213127</id>
      <parentid>1809980</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:28:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="759" sha1="qve6563m6700fs5djzfjzdlrh53ofpv" xml:space="preserve">[[Talaksan:Piazza_Croce_dei_Vespri_Palazzo_Valguarnera_Gangi_Palermo.jpg|thumb| Ang palasyo sa ''Piazza Croce dei Vespri'']]
[[Talaksan:Palazzo_Gangi.jpg|thumb| Ang ballroom ng Palazzo Gangi]]
Ang '''Palazzo Valguarnera-Gangi''' ay ang malaking [[Ninuno|ninunong]] [[Townhouse|bahay kanayunan]] una ni ng Princesa Valguarnera at pagkatapos ni Princesa Gangi, nakatayo sa Piazza Croce dei Vespri, [[Lungsod ng Palermo|Palermo]], [[Sicilia]]. Ang bahay ay itinayo sa maraming mga yugto sa panahon ng ika-18 siglo at nakumpleto noong bandang 1780.

== Mga sanggunian ==

* {{cite book|author=[[Gérard Gefen|Gefen, Gérard]]|year=2001|title=Sicily, Land of the Leopard Princes|url=https://archive.org/details/sicilylandofleop0000gefe|publisher=Tauris Parke|id=}}</text>
      <sha1>qve6563m6700fs5djzfjzdlrh53ofpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Latium</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304709</id>
    <revision>
      <id>2213149</id>
      <parentid>1971415</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2890" sha1="evrw4ozxr6oxzwcasx8tzw3v09t6liy" xml:space="preserve">[[Talaksan:Latium_et_Campania.png|thumb| Maagang Latium at [[Campania]]]]
[[Talaksan:Abraham_Oertel_-_Latium_-_1595.PNG|thumb| Ang 1595 na mapa ni Abraham Ortel ng sinaunang Latium]]
Ang '''Latium''' ({{IPAc-en|ˈ|l|eɪ|ʃ|i|ə|m}} LAY -shee-əm, {{IPAc-en|USalso|-|ʃ|ə|m}} -⁠ shəm,&lt;ref&gt;{{Cite American Heritage Dictionary|Lazio|access-date=6 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/latium|title=Latium|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=6 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Latium &quot;Latium&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190506154640/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/latium |date=2019-05-06 }} (US) and {{Cite Oxford Dictionaries|Latium|access-date=6 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite Merriam-Webster|Lazio|access-date=6 May 2019}}&lt;/ref&gt; {{IPA-la|ˈlat̪i.ʊ̃ˑ|lang}}) ay ang rehiyon ng gitnang kanlurang [[Italya]] kung saan itinatag ang lungsod ng [[Roma]] at naging kabeserang lungsod ng [[Imperyong Romano]]. Ang Latium ay orihinal na isang maliit na tatsulok na mayabong, bulkanikong lupa kung saan naninirahan ang mga tribong [[Mga Latin (Italikong tribo)|Latin]] o Latiano.&lt;ref name=&quot;Hansen20002&quot;&gt;{{cite book|author=Mogens Herman Hansen|title=A Comparative Study of Thirty City-state Cultures: An Investigation|url=https://books.google.com/books?id=8qvY8pxVxcwC&amp;pg=PA209|year=2000|publisher=Kgl. Danske Videnskabernes Selskab|isbn=978-87-7876-177-4|pages=209–}}&lt;/ref&gt; Matatagpuan ito sa kaliwang pampang (silangan at timog) ng [[Ilog Tiber]], na umaabot sa hilaga hanggang sa [[Aniene|Ilog Anio]] (isang kaliwang sanga ng Tiber) at timog-silangan sa Pomptina Palus ([[Banang Pontina]], ngayon ay Kaparangang Pontina) timog bilang [[Cabo Circeo|promontoryong Circeo]].&lt;ref name=&quot;Cary2&quot;&gt;{{cite book|last1=Cary|first1=M.|last2=Scullard|first2=H. H.|title=A History of Rome: Down to the Reign of Constantine|url=https://archive.org/details/historyofromedow0000mcar_3edi|page=[https://archive.org/details/historyofromedow0000mcar_3edi/page/31 31]|edition=3rd|year=1975|location=New York|publisher=St. Martin's Press|isbn=0312383959}}&lt;/ref&gt; Ang kanang pampang ng Tiber ay sinakop ng Etruskong lungsod ng [[Veii]], at ang iba pang hangganan ay sinakop ng mga tribo ng [[Mga sinaunang Italiko|Italiko]]. Kasunod nito, tinalo ng Roma ang Veii at pagkatapos ang mga kapitbahay nitong Italiko, pinalawak ang Latium sa [[Kabundukang Apenino]] sa hilagang-silangan at sa na dulo ng bana sa timog-silangan. Ang modernong rehiyon, ang [[Italya|Italyanong]] ''[[Mga rehiyon ng Italya|Regione]]'' ng [[Lazio]], na tinatawag ding ''Latium'' sa [[Wikang Latin|Latin]], at paminsan-minsan sa modernong [[Wikang Ingles|Ingles]], ay mas malaki pa rin, kahit na mas maliit ang dalawang beses ang laki sa orihinal na Latium.

== Mga sanggunian ==</text>
      <sha1>evrw4ozxr6oxzwcasx8tzw3v09t6liy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Usapan:Tropiko ng Kanser</title>
    <ns>1</ns>
    <id>307612</id>
    <revision>
      <id>2213214</id>
      <parentid>2130266</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T22:20:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tropiko ng Kancer */ bagong seksiyon</comment>
      <origin>2213214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219" sha1="t6eqcx1yvgkvijiy7bmb0gdlh0i4846" xml:space="preserve">{{Isinalinwikang pahina|en|Tropic of Cancer}}

== Tropiko ng Kancer ==

i request  Lock  articles [[Tagagamit:Garvingarvin333|Garvingarvin333]] ([[Usapang tagagamit:Garvingarvin333|kausapin]]) 22:20, 24 Hunyo 2026 (UTC)</text>
      <sha1>t6eqcx1yvgkvijiy7bmb0gdlh0i4846</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hilagang Luzon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>308131</id>
    <revision>
      <id>2213068</id>
      <parentid>2212627</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23458" sha1="ql05g2kkjvlnf5k2uhd90iocol2a2jq" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name =    Hilagang Luzon
|native_name = ''Northern Luzon''
|official_name = North Luzon
| other_name    = 
| image_skyline = {{Photomontage
| photo1a = Church of Saint Augustine of Ilocos Norte Philippines.JPG{{!}}Paoay Church
| photo1b = Sunset in Ilocos windmills.jpg{{!}}Windmill, Ilocos Norte
| photo2a = Batanes Island of Winds.jpg{{!}}Batanes Rocky cliffs
| photo2b = The forested edge of the Mt. Cagua volcanic crater - ZooKeys-266-001-g009.jpg{{!}}Mt. Cagua
| photo3a = Burnham Park - lake (Baguio, Benguet)(2018-02-25).jpg{{!}}Burnham Park Lake
| photo3b = Banaue-terrace.JPG{{!}}Banaue Rice Terraces
| size = 270
| position = center
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
| foot_montage = From left-to-right, top-to-bottom: Paoay Chruch, Ilocos Norte Windmills, Batanes Rocky cliffs, Mt. Cagua, Burnham Park Lake; Baguio &amp; Banaue Rice Terraces
}}
| settlement_type = [[Rehiyon ng Pilipinas|Kauuluhang rehiyon]] 
| pushpin_map = &lt;!-- Philippines --&gt;
| pushpin_map_caption = Location of North Luzon within the Philippines 
|coordinates       = 
| subdivision_type  = [[Kontinente]]
| subdivision_name  = [[Timog Silangang Asya]]
| subdivision_type1 = [[Bansa]]
| subdivision_name1 = [[Pilipinas]]
| subdivision_type2 = [[Estado]]
| subdivision_name2 =   [[Luzon]]
| subdivision_type3 =   [[Rehiyon]]
| subdivision_name3 =  [[Cordillera Administrative Region|CAR]]&lt;br&gt;[[Rehiyon ng Ilocos]]&lt;br&gt;[[Lambak ng Cagayan]]
| subdivision_type4 = Punong kabisera
| subdivision_name4 = [[San Fernando, La Union|San Fernando]]''&lt;br&gt;''[[Tuguegarao]]''
| subdivision_type5 =  Punong sentro &amp; [[Lungsod|Mataas na lungsod]]
| subdivision_name5 =   [[Baguio]]&lt;br&gt;[[Dagupan]]
| subdivision_type6    = [[Lungsod|Nagsasariling lungsod]]
| subdivision_name6    =  [[Santiago, Isabela]]
| population_total = [[To be announced|TBA]]
| population_as_of =  2015
| blank_name_sec1    =  Wika
| blank_info_sec1    =   '''''[[Wikang Filipino|Filipino]]'''''&lt;br&gt;{{hlist|'''[[Wikang Iloko|Iloko]]'''| [[Wikang Ibatan|Ibatan]]|[[Wikang Ibanag|Ibanag]]}}
| area_land_km2     = 
}} &lt;!-- Infobox ends --&gt;

Ang '''Hilagang Luzon''' o Northern Luzon ay isang Kauuluhang rehiyon na matatagpuan sa hilagang bahaging rehiyon ng Luzon, ito ay binubuo ng tatlong rehiyon mula sa Kanlurang Hilagang Luzon: '''Ilokos''', '''Cordillera Administrative Region''' at Silangang Hilagang Luzon: '''Lambak ng Cagayan''', ay tanyag sa tawag na Norte ng Luzon o ang iba ay Cordilleras, Ilocandias at Sierra Valley Ito ay tinatawag na mga: Sub-rehiyon sa isla ng Hilagang Pilipinas o Luzon na hinati sa tatlong pangkat, rito matatagpuan ang ilan pang mga kilalang pang turismo: [[Sierra Madre]], [[Banaue Rice Terraces]], Strawberry Land at Summer Capital sa Pilipinas. Minsan, kabilang ang [[gitnang Luzon|Central Luzon o Gitnang Luzon]] sa rehiyong ito.

Ang lalawigan ng [[Cagayan]] ay isa sa mga kilalang probinsya sa Pilipinas, marahil sa katagang [[Lambak ng Cagayan]] at rito matatagpuan ang pinakamahabang ilog sa [[Pilipinas]] at malabunduking rehiyon sa Pilipinas sa Hilagang Luzon ang [[Sierra Madre]] na matatagpuan sa lalawigan ng [[Isabela]]

== Mga rehiyon ==
{{multiple image
|direction = horizontal
|align = center
|header =
|total_width =
|image1 = Ph cordillera.png
|caption1 = Cordillera Administrative Region
|width1 = 111
|image2 = Ph ilocos.png
|caption2 = Rehiyong Ilokos
|width2 = 129
|image3 = Ph cagayan valley.png
|caption3 = Lambak ng Cagayan
|width3 = 105
|image4= Ph central luzon.png
|caption4= Gitnang Luzon
|width4= 270
}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! Rehiyon !! Rehiyong sentro !! Populasyon (2015) !! Basin
|-
! [[Cordillera Administrative Region]]
| [[Baguio]]
| 1,722,006
| ---
|-
! [[Rehiyon ng Ilokos|Ilokos]]
| [[San Fernando, La Union|San Fernando]]
| 5,026,128
| [[Dagat Luzon]]
|-
! [[Lambak ng Cagayan]]
| [[Tuguegarao]]
| 3,451,410
| [[Dagat Pilipinas]]
|-
! [[Gitnang Luzon]]
|[[San Fernando, Pampanga]]
|11,218,177	
|Dagat Luzon (''west''), Dagat Pilipinas (''east'')
|}

== Mga lalawigan ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! [[Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] !! Populasyon&lt;br /&gt;([[2010]])&lt;ref name='2010 Census of Population'&gt;{{cite web | url = http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | title = 2010 Census of Population | publisher = Philippine National Statistics Office | accessdate = 2012-04-21 | archive-date = 2012-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; !! Sukat&lt;br /&gt;([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad&lt;br /&gt;(bawat km²)
|-
|[[Abra]]
|[[Bangued]]
|[[Wikang Iloko]]/[[wikang Itneg|Itneg]]
|247,802
|
|
|-
|[[Apayao]]
|[[Kabugao]]
|[[Wikang Iloko]]/[[wikang Isnag|Isnag]]
|123,848
|
|
|-
|[[Batanes]]
|[[Basco]]
|[[Wikang Ivatan]]
|17,875
|
|
|-
|[[Benguet]]
|[[La Trinidad]]
|[[Wikang Kankanaey]]
|846,552
|
|
|-
|[[Cagayan]]
|[[Tuguegarao]]
|[[Wikang Iloko]]/[[wikang Ibanag|Ibanag]]
|1,273,219
|
|
|-
|[[Ifugao]]
|[[Lagawe]]
|[[Wikang Ipugaw]]
|210,669
|
|
|-
|[[Ilocos Norte]]
|[[Laoag, Ilocos Norte|Laoag]]
|[[Wikang Iloko]]
|593,081
|
|
|-
|[[Ilocos Sur]]
|[[Vigan, Ilocos Sur|Vigan]]
|[[Wikang Iloko]]
|689,668
|
|
|-
|[[Isabela]]
|[[Ilagan, Isabela|Ilagan]]
|[[Wikang Iloko]]/Ibanag
|1,685,138
|
|
|-
|[[Kalinga]]
|[[Tabuk]]
|[[Wikang Kalinga]]
|220,229	
|
|
|-
|[[La Union]]
|[[San Fernando, La Union|San Fernando]]
|[[Wikang Iloko]]
|786,653	
|
|
|-
|[[Mountain Province]]
|[[Bontoc]]
|[[Wikang Iloko]]/[[Wikang Kankanaey]]
|156,988
|
|
|-
|[[Nueva Vizcaya]]
|[[Bayombong]]
|[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Pangasinan|Pangasinan]]
|482,893
|
|
|-
|[[Quirino]]
|[[Cabarroguis]]
|[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Ipugaw|Ipugaw]]/[[Wikang Kankanaey|Kankanaey]]
|197,918
|
|
|-
|[[Pangasinan]]
|[[Lingayen]]
|[[Wikang Pangasinan]]/Iloko
|2,956,726
|
|
|-
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
|-
|''[[Baguio]]''
|—
| [[Wikang Kankanaey|Kankanaey]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]
|
|
|
|-
|''[[Dagupan]]''
|—
|Wikang Pangasinan/Iloko
|171,271
|
|
|}

{{Largest cities
| province = Hilagang Luzon
| stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate
| list_by_pop = Pilipinas
| div_name = Hilagang Luzon
| div_link = Rehiyon{{!}}Rehiyon
| city_1 = Baguio{{!}}''Baguio''
| div_1 = Rehiyong Administratibo ng Cordillera{{!}}CAR
| pop_1 = 345,366
| img_1 = Baguio skyline - Harrison Road with cathedral (Baguio, Benguet)(2018-02-25).jpg
| city_2 = San Carlos, Pangasinan{{!}}San Carlos
| div_2 =  Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos 
| pop_2 = 188,571
| img_2 = San Carlos Pangasinan 3.JPG
| city_3 = Dagupan, Pangasinan{{!}}Dagupan
| div_3 =  Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos 
| pop_3 =  171,271
| img_3 = Dagupan Downtown - AB Fernandez Ave. (westbound) (Dagupan, Pangasinan)(2018-02-25).jpg
| city_4 = Tuguegarao{{!}}'''Tuguegarao'''
| div_4 =  Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley
| pop_4 = 153,502
| img_4 = Central Business District Tuguegarao Bonifacio.jpeg
| city_5 = Ilagan{{!}}'''Ilagan'''
| div_5 =  Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley
| pop_5 = 145,568	

| city_6 =  Santiago, Isabela{{!}}Santiago
| div_6 =  Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley
| pop_6 =  134,830

| city_7 = Urdaneta, Pangasinan{{!}}Urdaneta
| div_7 =  Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos 
| pop_7 =  132,940	

| city_8 = Cauayan, Isabela{{!}}Cauayan
| div_8 =  Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley
| pop_8 =  129,523	
 
| city_9 = San Fernando, La Union{{!}}'''San Fernando'''
| div_9 =  Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos 
| pop_9 =  121,812	

| city_10 = Tabuk, Kalinga{{!}}'''Tabuk'''
| div_10 =  Rehiyong Administratibo ng Cordillera{{!}}CAR
| pop_10 = 110,642
}}

Kung kabilang minsan ang Central Luzon:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 class=&quot;unsortable&quot; | Lalawigan {{font|{{small|or}} {{abbr|''HUC''|Mataas na urbanisadong lungsod; namamahala nang malaya mula sa anumang lalawigan}}|css=font-weight:normal}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Kabisera
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 | Sukat&lt;ref name=&quot;PSA-NSCB-ProvinceList&quot;&gt;{{cite web |title=PSGC Interactive; List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |website=[[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas|Philippine Statistics Authority]] |accessdate=Marso 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archivedate=Enero 11, 2013 }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 | Kapal ng&lt;br&gt;populasyon
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Mga lungsod
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{Abbr|Muni.|Mga bayan}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{abbr|Barangay|Mga barangay}}
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; colspan=2 |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; colspan=2 |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none none solid solid;&quot; | km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | sq mi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none none solid solid;&quot; | /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | /sq mi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Aurora (lalawigan)|Aurora]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Baler]]
| [[wikang Kasiguranin|Casiguranin]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]&lt;ref&gt;Ang Tagalog sa Aurora ay halos katumbas ng Lumang Tagalog na sinasalita rin sa probinsya ng Quezon, [[Tayabasing Tagalog]].&lt;/ref&gt;/[[Wikang Iloko|Iloko]]
| {{percent and number|214336|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|3,147.32|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|214336/3,147.32|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 0
| 8
| [[Talaan ng mga barangay sa Aurora|151]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Bataan]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Balanga]]
| [[Wikang Sambal|Sambal]]/[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]
| {{percent and number|760650|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|1,372.98|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|760650/1,372.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1
| 11
| 237
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Bulacan]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Malolos]]
| [[Bulakenyong Tagalog]]/[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]
| {{percent and number|3292071|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|2,796.10|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|3292071/2,796.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 3
| 21
| 569
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | {{nowrap|[[Nueva Ecija]]}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Palayan, Nueva Ecija|Palayan]]
| [[Bulakenyong Tagalog]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]/Kapampangan
| {{percent and number|2151461|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|5,751.33|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|2151461/5,751.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 5
| 27
| 849
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Pampanga]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{nowrap|[[San Fernando, Pampanga|San Fernando]]}}
| [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Bulakenyong Tagalog]]
| {{percent and number|2198110|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|2,002.20|km2|abbr=values|disp=table}}&lt;!-- excluding Angeles --&gt;
| {{convert|{{sigfig|2198110/2,002.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 2
| 19
| 505
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Tarlac]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lungsod ng Tarlac]]
| [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]
| {{percent and number|1366027|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|3,053.60|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|1366027/3,053.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1
| 17
| [[Talaan ng mga barangay sa Tarlac|511]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Zambales]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Iba, Zambales|Iba]]
| [[Wikang Sambal|Sambal]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]
| {{percent and number|590848|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|3,645.83|km2|abbr=values|disp=table}}&lt;!-- excluding Olongapo --&gt;
| {{convert|{{sigfig|590848/3,645.83|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 0
| 13
| 230
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#FDFDFD;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;&quot; | [[Angeles]]
| style=&quot;text-align:right;border-left:0;&quot; | †
| —
| [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Ingles|Ingles]]
| {{percent and number|411634|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|60.27|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|411634/60.27|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| —
| —
| 33
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#FDFDFD;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;&quot; | [[Olongapo]]
| style=&quot;text-align:right;border-left:0;&quot; | †
| —
| [[Wikang Tagalog|Tagalog]]/[[Wikang Sambal|Sambal]]
| {{percent and number|233040|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|185.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|233040/185.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| —
| —
| 17
|-class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; colspan=4 style=&quot;text-align:left;&quot; | Kabuoan
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | 11,218,177
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | 22,014.63
! scope=&quot;col&quot; | {{convert|22,014.63|km2|disp=number|2}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{sigfig|11218177/22,014.63|2}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{convert|{{sigfig|11218177/22,014.63|2}}|PD/km2|disp=number}}
! scope=&quot;col&quot; | 14
! scope=&quot;col&quot; | 116
! scope=&quot;col&quot; | 3,102
|-class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;&quot;
| colspan=13 style=&quot;padding-left:1em;&quot; |
{{Color box|#FDFDFD|†|border=darkgray}} Ang Angeles at Olongapo ay ''mga matataas na urbanisadong lungsod''; hiwalay ang mga pigura sa mga lalawigan ng Pampanga at Zambales.
|}

=== Mga Lungsod ===
May labing-apat na mga lungsod ang rehiyon ng Gitnang Luzon. Ang [[San Jose del Monte]] ay may pinakamaraming populasyon habang pinakamatao naman ang [[Angeles]]. Batay sa lawak ng lupa ang [[Lungsod ng Tarlac]] ay ang pinakamalaki sa rehiyon.

{{unbulleted list
| {{Color box|#BFF5FF|†|border=darkgray}} {{font|Sentrong panrehiyon|size=90%}}
}}

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Lungsod
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Lawak&lt;ref name=&quot;PSA-CitiesList&quot;&gt;{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=Marso 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=Abril 29, 2011 }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Kapal ng&lt;br&gt;populasyon
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Uri ng lungsod
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Kaurian sa kita
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Lalawigan
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden hidden solid solid;&quot; | km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden solid solid hidden;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{nowrap|sq mi}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden hidden solid solid;&quot; | /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden solid solid hidden;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{nowrap|/sq mi}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Angeles]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 411,634
| {{convert|60.27|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|411634/60.27|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Mataas na Urbanisado
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pampanga]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Balanga]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 96,061
| {{convert|111.63|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|96061/111.63|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bataan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Cabanatuan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 302,231
| {{convert|192.29|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|302231/192.29|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Gapan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 110,303
| {{convert|164.44|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|110303/164.44|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Mabalacat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 250,799
| {{convert|83.18|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|250799/83.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pampanga]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Malolos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 252,074
| {{convert|67.25|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|252074/67.25|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bulacan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Meycauayan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 209,083
| {{convert|32.10|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|209083/32.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bulacan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Muñoz]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 81,483
| {{convert|163.05|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|81483/163.05|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Olongapo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 233,040
| {{convert|185.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|233040/185.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Mataas na Urbanisado
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Zambales]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Palayan, Nueva Ecija|Palayan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 41,041
| {{convert|101.40|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|41041/101.40|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalima
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#BFF5FF;border-right:0;&quot; |† [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 306,659
| {{convert|67.74|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|306659/67.74|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pampanga]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Jose, Nueva Ecija|San Jose]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 139,738
| {{convert|185.99|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|139738/185.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Jose del Monte]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 574,089
| {{convert|105.53|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|574089/105.53|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bulacan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Lungsod ng Tarlac]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 342,493
| {{convert|274.66|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|342493/274.66|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tarlac]]
|}

{{Largest cities
| province = Gitnang Luzon
| stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate
| list_by_pop = Pilipinas
| div_name = Gitnang Luzon
| div_link = Lalawigan{{!}}Lalawigan
| city_1 = San Jose del Monte{{!}}San Jose del Monte
| div_1 = Bulacan{{!}}Bulacan
| pop_1 =651,813	
| img_1 = 9409SM City San Jose Del Monte QualiMed 28.jpg
| city_2 = Angeles, Pampanga{{!}}''Angeles''
| div_2 =  Pampanga{{!}}Pampanga
| pop_2 =  462,928
| img_2 = Angeles City 2021.jpg
| city_3 = Lungsod ng Tarlac{{!}}'''Tarlac City'''
| div_3 =  Tarlac{{!}}Tarlac
| pop_3 = 385,398	
| img_3 = Tarlac City 2.JPG
| city_4 = San Fernando, Pampanga{{!}}'''San Fernando'''
| div_4 = Pampanga{{!}}Pampanga
| pop_4 = 354,666
| img_4 = FvfPampanga2265 05.JPG
| city_5 = Cabanatuan{{!}}Cabanatuan
| div_5 = Nueva Ecija{{!}}Nueva Ecija
| pop_5 = 327,325
| city_6 = Mabalacat{{!}}Mabalacat
| div_6 =  Pampanga{{!}}Pampanga
| pop_6 =  293,244

| city_7 = Malolos{{!}}'''Malolos'''
| div_7 =  Bulacan{{!}}Bulacan
| pop_7 =  261,189

| city_8 = Olongapo{{!}}''Olongapo''
| div_8 =  Zambales{{!}}Zambales
| pop_8 =  260,317
 
| city_9 = Meycauayan{{!}}Meycauayan
| div_9 =  Bulacan{{!}}Bulacan
| pop_9 =  225,673	

| city_10 = San Jose, Nueva Ecija{{!}}San Jose
| div_10 =  Nueva Ecija{{!}}Nueva Ecija
| pop_10 =  150,917
}}

==Tingnan rin==
* [[Timog Luzon]]
* [[Gitnang Luzon]]

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{Rehiyon ng Pilipinas}}
[[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]]
{{pilipinas-stub}}</text>
      <sha1>ql05g2kkjvlnf5k2uhd90iocol2a2jq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213252</id>
      <parentid>2213068</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T08:40:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garvingarvin333</username>
        <id>163324</id>
      </contributor>
      <comment>Inayos ang baybay</comment>
      <origin>2213252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23549" sha1="sbajpjxn6m886kdtmu645xjxi01r44f" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name =    Hilagang Luzon
|native_name = ''Northern Luzon''
|official_name = North Luzon
| other_name    = 
| image_skyline = {{Photomontage
| photo1a = Church of Saint Augustine of Ilocos Norte Philippines.JPG{{!}}Paoay Church
| photo1b = Sunset in Ilocos windmills.jpg{{!}}Windmill, Ilocos Norte
| photo2a = Batanes Island of Winds.jpg{{!}}Batanes Rocky cliffs
| photo2b = The forested edge of the Mt. Cagua volcanic crater - ZooKeys-266-001-g009.jpg{{!}}Mt. Cagua
| photo3a = Burnham Park - lake (Baguio, Benguet)(2018-02-25).jpg{{!}}Burnham Park Lake
| photo3b = Banaue-terrace.JPG{{!}}Banaue Rice Terraces
| size = 270
| position = center
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
| foot_montage = From left-to-right, top-to-bottom: Paoay Chruch, Ilocos Norte Windmills, Batanes Rocky cliffs, Mt. Cagua, Burnham Park Lake; Baguio &amp; Banaue Rice Terraces
}}
| settlement_type = [[Rehiyon ng Pilipinas|Kauuluhang rehiyon]] 
| pushpin_map = &lt;!-- Philippines --&gt;
| pushpin_map_caption = Location of North Luzon within the Philippines 
|coordinates       = 
| subdivision_type  = [[Kontinente]]
| subdivision_name  = [[Timog Silangang Asya]]
| subdivision_type1 = [[Bansa]]
| subdivision_name1 = [[Pilipinas]]
| subdivision_type2 = [[Estado]]
| subdivision_name2 =   [[Luzon]]
| subdivision_type3 =   [[Rehiyon]]
| subdivision_name3 =  [[Cordillera Administrative Region|CAR]]&lt;br&gt;[[Rehiyon ng Ilocos]]&lt;br&gt;[[Lambak ng Cagayan]]
| subdivision_type4 = Punong kabisera
| subdivision_name4 = [[San Fernando, La Union|San Fernando]]''&lt;br&gt;''[[Tuguegarao]]''
| subdivision_type5 =  Punong sentro &amp; [[Lungsod|Mataas na lungsod]]
| subdivision_name5 =   [[Baguio]]&lt;br&gt;[[Dagupan]]
| subdivision_type6    = [[Lungsod|Nagsasariling lungsod]]
| subdivision_name6    =  [[Santiago, Isabela]]
| population_total = [[To be announced|TBA]]
| population_as_of =  2015
| blank_name_sec1    =  Wika
| blank_info_sec1    =   '''''[[Wikang Filipino|Filipino]]'''''&lt;br&gt;{{hlist|'''[[Wikang Iloko|Iloko]]'''| [[Wikang Ibatan|Ibatan]]|[[Wikang Ibanag|Ibanag]]}}
| area_land_km2     = 
}} &lt;!-- Infobox ends --&gt;

Ang '''Hilagang Luzon''' o Northern Luzon ay isang Kauuluhang rehiyon na matatagpuan sa hilagang bahaging rehiyon ng Luzon, ito ay binubuo ng tatlong rehiyon mula sa Kanlurang Hilagang Luzon: '''Ilokos''', '''Cordillera Administrative Region''' at Silangang Hilagang Luzon: '''Lambak ng Cagayan''', ay tanyag sa tawag na Norte ng Luzon o ang iba ay Cordilleras, Ilocandias at Sierra Valley Ito ay tinatawag na mga: Sub-rehiyon sa isla ng Hilagang Pilipinas o Luzon na hinati sa tatlong pangkat, rito matatagpuan ang ilan pang mga kilalang pang turismo: [[Sierra Madre]], [[Banaue Rice Terraces]], Strawberry Land at Summer Capital sa Pilipinas. Minsan, kabilang ang [[gitnang Luzon|Central Luzon o Gitnang Luzon]] sa rehiyong ito.

==Tropiko Kancer Climate==

*Hilagang Luzon Philipines
15°c 20°c Winter season (Amihan)

Ang lalawigan ng [[Cagayan]] ay isa sa mga kilalang probinsya sa Pilipinas, marahil sa katagang [[Lambak ng Cagayan]] at rito matatagpuan ang pinakamahabang ilog sa [[Pilipinas]] at malabunduking rehiyon sa Pilipinas sa Hilagang Luzon ang [[Sierra Madre]] na matatagpuan sa lalawigan ng [[Isabela]]

== Mga rehiyon ==
{{multiple image
|direction = horizontal
|align = center
|header =
|total_width =
|image1 = Ph cordillera.png
|caption1 = Cordillera Administrative Region
|width1 = 111
|image2 = Ph ilocos.png
|caption2 = Rehiyong Ilokos
|width2 = 129
|image3 = Ph cagayan valley.png
|caption3 = Lambak ng Cagayan
|width3 = 105
|image4= Ph central luzon.png
|caption4= Gitnang Luzon
|width4= 270
}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! Rehiyon !! Rehiyong sentro !! Populasyon (2015) !! Basin
|-
! [[Cordillera Administrative Region]]
| [[Baguio]]
| 1,722,006
| ---
|-
! [[Rehiyon ng Ilokos|Ilokos]]
| [[San Fernando, La Union|San Fernando]]
| 5,026,128
| [[Dagat Luzon]]
|-
! [[Lambak ng Cagayan]]
| [[Tuguegarao]]
| 3,451,410
| [[Dagat Pilipinas]]
|-
! [[Gitnang Luzon]]
|[[San Fernando, Pampanga]]
|11,218,177	
|Dagat Luzon (''west''), Dagat Pilipinas (''east'')
|}

== Mga lalawigan ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! [[Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] !! Populasyon&lt;br /&gt;([[2010]])&lt;ref name='2010 Census of Population'&gt;{{cite web | url = http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | title = 2010 Census of Population | publisher = Philippine National Statistics Office | accessdate = 2012-04-21 | archive-date = 2012-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; !! Sukat&lt;br /&gt;([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad&lt;br /&gt;(bawat km²)
|-
|[[Abra]]
|[[Bangued]]
|[[Wikang Iloko]]/[[wikang Itneg|Itneg]]
|247,802
|
|
|-
|[[Apayao]]
|[[Kabugao]]
|[[Wikang Iloko]]/[[wikang Isnag|Isnag]]
|123,848
|
|
|-
|[[Batanes]]
|[[Basco]]
|[[Wikang Ivatan]]
|17,875
|
|
|-
|[[Benguet]]
|[[La Trinidad]]
|[[Wikang Kankanaey]]
|846,552
|
|
|-
|[[Cagayan]]
|[[Tuguegarao]]
|[[Wikang Iloko]]/[[wikang Ibanag|Ibanag]]
|1,273,219
|
|
|-
|[[Ifugao]]
|[[Lagawe]]
|[[Wikang Ipugaw]]
|210,669
|
|
|-
|[[Ilocos Norte]]
|[[Laoag, Ilocos Norte|Laoag]]
|[[Wikang Iloko]]
|593,081
|
|
|-
|[[Ilocos Sur]]
|[[Vigan, Ilocos Sur|Vigan]]
|[[Wikang Iloko]]
|689,668
|
|
|-
|[[Isabela]]
|[[Ilagan, Isabela|Ilagan]]
|[[Wikang Iloko]]/Ibanag
|1,685,138
|
|
|-
|[[Kalinga]]
|[[Tabuk]]
|[[Wikang Kalinga]]
|220,229	
|
|
|-
|[[La Union]]
|[[San Fernando, La Union|San Fernando]]
|[[Wikang Iloko]]
|786,653	
|
|
|-
|[[Mountain Province]]
|[[Bontoc]]
|[[Wikang Iloko]]/[[Wikang Kankanaey]]
|156,988
|
|
|-
|[[Nueva Vizcaya]]
|[[Bayombong]]
|[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Pangasinan|Pangasinan]]
|482,893
|
|
|-
|[[Quirino]]
|[[Cabarroguis]]
|[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Ipugaw|Ipugaw]]/[[Wikang Kankanaey|Kankanaey]]
|197,918
|
|
|-
|[[Pangasinan]]
|[[Lingayen]]
|[[Wikang Pangasinan]]/Iloko
|2,956,726
|
|
|-
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
|-
|''[[Baguio]]''
|—
| [[Wikang Kankanaey|Kankanaey]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]
|
|
|
|-
|''[[Dagupan]]''
|—
|Wikang Pangasinan/Iloko
|171,271
|
|
|}

{{Largest cities
| province = Hilagang Luzon
| stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate
| list_by_pop = Pilipinas
| div_name = Hilagang Luzon
| div_link = Rehiyon{{!}}Rehiyon
| city_1 = Baguio{{!}}''Baguio''
| div_1 = Rehiyong Administratibo ng Cordillera{{!}}CAR
| pop_1 = 345,366
| img_1 = Baguio skyline - Harrison Road with cathedral (Baguio, Benguet)(2018-02-25).jpg
| city_2 = San Carlos, Pangasinan{{!}}San Carlos
| div_2 =  Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos 
| pop_2 = 188,571
| img_2 = San Carlos Pangasinan 3.JPG
| city_3 = Dagupan, Pangasinan{{!}}Dagupan
| div_3 =  Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos 
| pop_3 =  171,271
| img_3 = Dagupan Downtown - AB Fernandez Ave. (westbound) (Dagupan, Pangasinan)(2018-02-25).jpg
| city_4 = Tuguegarao{{!}}'''Tuguegarao'''
| div_4 =  Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley
| pop_4 = 153,502
| img_4 = Central Business District Tuguegarao Bonifacio.jpeg
| city_5 = Ilagan{{!}}'''Ilagan'''
| div_5 =  Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley
| pop_5 = 145,568	

| city_6 =  Santiago, Isabela{{!}}Santiago
| div_6 =  Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley
| pop_6 =  134,830

| city_7 = Urdaneta, Pangasinan{{!}}Urdaneta
| div_7 =  Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos 
| pop_7 =  132,940	

| city_8 = Cauayan, Isabela{{!}}Cauayan
| div_8 =  Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley
| pop_8 =  129,523	
 
| city_9 = San Fernando, La Union{{!}}'''San Fernando'''
| div_9 =  Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos 
| pop_9 =  121,812	

| city_10 = Tabuk, Kalinga{{!}}'''Tabuk'''
| div_10 =  Rehiyong Administratibo ng Cordillera{{!}}CAR
| pop_10 = 110,642
}}

Kung kabilang minsan ang Central Luzon:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 class=&quot;unsortable&quot; | Lalawigan {{font|{{small|or}} {{abbr|''HUC''|Mataas na urbanisadong lungsod; namamahala nang malaya mula sa anumang lalawigan}}|css=font-weight:normal}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Kabisera
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 | Sukat&lt;ref name=&quot;PSA-NSCB-ProvinceList&quot;&gt;{{cite web |title=PSGC Interactive; List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |website=[[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas|Philippine Statistics Authority]] |accessdate=Marso 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archivedate=Enero 11, 2013 }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 | Kapal ng&lt;br&gt;populasyon
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Mga lungsod
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{Abbr|Muni.|Mga bayan}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{abbr|Barangay|Mga barangay}}
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; colspan=2 |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; colspan=2 |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none none solid solid;&quot; | km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | sq mi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none none solid solid;&quot; | /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | /sq mi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Aurora (lalawigan)|Aurora]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Baler]]
| [[wikang Kasiguranin|Casiguranin]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]&lt;ref&gt;Ang Tagalog sa Aurora ay halos katumbas ng Lumang Tagalog na sinasalita rin sa probinsya ng Quezon, [[Tayabasing Tagalog]].&lt;/ref&gt;/[[Wikang Iloko|Iloko]]
| {{percent and number|214336|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|3,147.32|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|214336/3,147.32|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 0
| 8
| [[Talaan ng mga barangay sa Aurora|151]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Bataan]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Balanga]]
| [[Wikang Sambal|Sambal]]/[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]
| {{percent and number|760650|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|1,372.98|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|760650/1,372.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1
| 11
| 237
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Bulacan]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Malolos]]
| [[Bulakenyong Tagalog]]/[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]
| {{percent and number|3292071|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|2,796.10|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|3292071/2,796.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 3
| 21
| 569
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | {{nowrap|[[Nueva Ecija]]}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Palayan, Nueva Ecija|Palayan]]
| [[Bulakenyong Tagalog]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]/Kapampangan
| {{percent and number|2151461|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|5,751.33|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|2151461/5,751.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 5
| 27
| 849
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Pampanga]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{nowrap|[[San Fernando, Pampanga|San Fernando]]}}
| [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Bulakenyong Tagalog]]
| {{percent and number|2198110|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|2,002.20|km2|abbr=values|disp=table}}&lt;!-- excluding Angeles --&gt;
| {{convert|{{sigfig|2198110/2,002.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 2
| 19
| 505
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Tarlac]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lungsod ng Tarlac]]
| [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]
| {{percent and number|1366027|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|3,053.60|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|1366027/3,053.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1
| 17
| [[Talaan ng mga barangay sa Tarlac|511]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Zambales]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Iba, Zambales|Iba]]
| [[Wikang Sambal|Sambal]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]
| {{percent and number|590848|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|3,645.83|km2|abbr=values|disp=table}}&lt;!-- excluding Olongapo --&gt;
| {{convert|{{sigfig|590848/3,645.83|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 0
| 13
| 230
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#FDFDFD;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;&quot; | [[Angeles]]
| style=&quot;text-align:right;border-left:0;&quot; | †
| —
| [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Ingles|Ingles]]
| {{percent and number|411634|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|60.27|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|411634/60.27|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| —
| —
| 33
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#FDFDFD;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;&quot; | [[Olongapo]]
| style=&quot;text-align:right;border-left:0;&quot; | †
| —
| [[Wikang Tagalog|Tagalog]]/[[Wikang Sambal|Sambal]]
| {{percent and number|233040|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|185.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|233040/185.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| —
| —
| 17
|-class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; colspan=4 style=&quot;text-align:left;&quot; | Kabuoan
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | 11,218,177
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | 22,014.63
! scope=&quot;col&quot; | {{convert|22,014.63|km2|disp=number|2}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{sigfig|11218177/22,014.63|2}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{convert|{{sigfig|11218177/22,014.63|2}}|PD/km2|disp=number}}
! scope=&quot;col&quot; | 14
! scope=&quot;col&quot; | 116
! scope=&quot;col&quot; | 3,102
|-class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;&quot;
| colspan=13 style=&quot;padding-left:1em;&quot; |
{{Color box|#FDFDFD|†|border=darkgray}} Ang Angeles at Olongapo ay ''mga matataas na urbanisadong lungsod''; hiwalay ang mga pigura sa mga lalawigan ng Pampanga at Zambales.
|}

=== Mga Lungsod ===
May labing-apat na mga lungsod ang rehiyon ng Gitnang Luzon. Ang [[San Jose del Monte]] ay may pinakamaraming populasyon habang pinakamatao naman ang [[Angeles]]. Batay sa lawak ng lupa ang [[Lungsod ng Tarlac]] ay ang pinakamalaki sa rehiyon.

{{unbulleted list
| {{Color box|#BFF5FF|†|border=darkgray}} {{font|Sentrong panrehiyon|size=90%}}
}}

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Lungsod
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Lawak&lt;ref name=&quot;PSA-CitiesList&quot;&gt;{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=Marso 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=Abril 29, 2011 }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Kapal ng&lt;br&gt;populasyon
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Uri ng lungsod
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Kaurian sa kita
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Lalawigan
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden hidden solid solid;&quot; | km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden solid solid hidden;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{nowrap|sq mi}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden hidden solid solid;&quot; | /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden solid solid hidden;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{nowrap|/sq mi}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Angeles]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 411,634
| {{convert|60.27|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|411634/60.27|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Mataas na Urbanisado
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pampanga]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Balanga]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 96,061
| {{convert|111.63|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|96061/111.63|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bataan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Cabanatuan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 302,231
| {{convert|192.29|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|302231/192.29|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Gapan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 110,303
| {{convert|164.44|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|110303/164.44|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Mabalacat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 250,799
| {{convert|83.18|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|250799/83.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pampanga]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Malolos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 252,074
| {{convert|67.25|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|252074/67.25|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bulacan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Meycauayan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 209,083
| {{convert|32.10|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|209083/32.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bulacan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Muñoz]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 81,483
| {{convert|163.05|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|81483/163.05|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Olongapo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 233,040
| {{convert|185.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|233040/185.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Mataas na Urbanisado
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Zambales]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Palayan, Nueva Ecija|Palayan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 41,041
| {{convert|101.40|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|41041/101.40|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalima
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#BFF5FF;border-right:0;&quot; |† [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 306,659
| {{convert|67.74|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|306659/67.74|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pampanga]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Jose, Nueva Ecija|San Jose]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 139,738
| {{convert|185.99|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|139738/185.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Jose del Monte]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 574,089
| {{convert|105.53|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|574089/105.53|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bulacan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Lungsod ng Tarlac]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 342,493
| {{convert|274.66|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|342493/274.66|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tarlac]]
|}

{{Largest cities
| province = Gitnang Luzon
| stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate
| list_by_pop = Pilipinas
| div_name = Gitnang Luzon
| div_link = Lalawigan{{!}}Lalawigan
| city_1 = San Jose del Monte{{!}}San Jose del Monte
| div_1 = Bulacan{{!}}Bulacan
| pop_1 =651,813	
| img_1 = 9409SM City San Jose Del Monte QualiMed 28.jpg
| city_2 = Angeles, Pampanga{{!}}''Angeles''
| div_2 =  Pampanga{{!}}Pampanga
| pop_2 =  462,928
| img_2 = Angeles City 2021.jpg
| city_3 = Lungsod ng Tarlac{{!}}'''Tarlac City'''
| div_3 =  Tarlac{{!}}Tarlac
| pop_3 = 385,398	
| img_3 = Tarlac City 2.JPG
| city_4 = San Fernando, Pampanga{{!}}'''San Fernando'''
| div_4 = Pampanga{{!}}Pampanga
| pop_4 = 354,666
| img_4 = FvfPampanga2265 05.JPG
| city_5 = Cabanatuan{{!}}Cabanatuan
| div_5 = Nueva Ecija{{!}}Nueva Ecija
| pop_5 = 327,325
| city_6 = Mabalacat{{!}}Mabalacat
| div_6 =  Pampanga{{!}}Pampanga
| pop_6 =  293,244

| city_7 = Malolos{{!}}'''Malolos'''
| div_7 =  Bulacan{{!}}Bulacan
| pop_7 =  261,189

| city_8 = Olongapo{{!}}''Olongapo''
| div_8 =  Zambales{{!}}Zambales
| pop_8 =  260,317
 
| city_9 = Meycauayan{{!}}Meycauayan
| div_9 =  Bulacan{{!}}Bulacan
| pop_9 =  225,673	

| city_10 = San Jose, Nueva Ecija{{!}}San Jose
| div_10 =  Nueva Ecija{{!}}Nueva Ecija
| pop_10 =  150,917
}}

==Tingnan rin==
* [[Timog Luzon]]
* [[Gitnang Luzon]]

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{Rehiyon ng Pilipinas}}
[[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]]
{{pilipinas-stub}}</text>
      <sha1>sbajpjxn6m886kdtmu645xjxi01r44f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hangganan ng Pilipinas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>309521</id>
    <revision>
      <id>2213085</id>
      <parentid>2212102</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T14:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5526" sha1="rt7700semhbo0xchwbo8xvjlki3hn2d" xml:space="preserve">[[Talaksan:Ph_Territorial_Map.png|thumb| Mapa ng lawak ng teritoryo na inaangkin ng Pilipinas]]
[[Talaksan:Rp-map.png|thumb|Karaniwang mapa ng Pilipinas]]
Bilang isang [[arkipelago]], ang [[Pilipinas]] ay walang kabahaging mga hangganan sa kalupaan ng anumang bansa, ngunit  maliban ito sa pag-aangkin sa isang malaking piraso ng lupa sa [[Malaysia]] bilang resulta ng [[North Borneo Dispute|pagtatalo sa teritoryo nito sa silangang bahagi]] ng estado ng [[Sabah]] .

Ang mga hangganan sa dagat ng bansa ay naging kumplikado dahil sa [[Alitan ng South China Sea|pagtatalo sa Dagat Timog Tsina]] at ang kawalan ng anumang konkretong kasunduan sa paghihigpit ng mga hangganan sa pagitan ng bansang [[Palau]].

== Mga hangganan sa dagat ==
[[Talaksan:75967 South-China-Sea-1.jpg|thumb|Mapa ng mga inaangking teritoryo sa Dagat Timog Tsina ng bawat bansa sa rehiyon.]]
Ang Pilipinas ay mayroong sari-saring anyong tubig na nakapalibot sa bansa. Matatagpuan sa kanluran nito ang [[Dagat Timog Tsina]]. Sa silangan ay ang [[Karagatang Pasipiko]] kung saan matatagpuan din dito ang mga maliliit na islang-bansa tulad ng [[Palau]] at [[Guam]]. Sa timog ay ang [[Dagat Sulawesi]] at [[Dagat Sulu]]. Sa hilaga ay ang Bashi channel. Saklaw ng Pilipinas ang 1,850 km lawak ng mga katubigan mula sa hilagang teritoryo nito hanggang sa timog. Ang arkipelago ay may layong 800 km mula sa kontinenteng [[Asya]]. Ang kabuuang haba ng baybayin ng dagat ay 36,289 km.&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html The Philippinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150719222229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |date=2015-07-19 }}: [Ingles]: [[http://web.archive.org/web/20190411085457/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html Sininop] noong Abril 11, 2019] // The World Factbook. - Washington DC. : [[Pangunahing Ahensiya ng Kaalaman|Central Intelligence Agency]], 2017. - 5 Abril. - Nakuha noong: Pebrero 21, 2019. - ISSN 1553-8133.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Atlas of the world / head. ed. IS Rudenko; head ed. VV Radchenko; resp. ed. OV Vakulenko. - 2005. - 336 с. - &lt;nowiki&gt;ISBN 9666315467&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

Ayon sa [[United Nations Convention on the Law of the Sea|''United Nations Convention on the Law of the Sea'']] (UNCLOS) noong 1982, ang pagpapalawak ng mga teritoryal na tubig ng bansa ay itinatag sa 100 milyang nautikal mula sa mga baybayin ng islang inaangkin sa isang tuwid na linya. Ang mga limitasyon ay tinukoy rin ng isang kontrata noong 1898, na sumasaklaw rin sa Dagat Timog Tsina noong huling bahagi ng 1970 sa layong 285 nm.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://www.un.org/Depts/los/convention_agreements/texts/unclos/part6.htm Part II] // [[United Nations Convention on the Law of the Sea]]. — New York : [[United Nations]]. — Nakuha noong 21 Pebrero 2017 &lt;/ref&gt; Ang [[Exclusive economic zone|''exclusive economic zone'']] ay itinakda sa distansya na 200 milyang nautikal (370.4 km) mula sa baybayin. Ang [[Kalapagang kontinental|''continental shelf'']] sa ilalim ay posibleng mapagagamitan at makuhanan ng mga [[likas na yaman]].&lt;ref&gt;[http://www.un.org/Depts/los/convention_agreements/texts/unclos/part6.htm Part VI] // [[United Nations Convention on the Law of the Sea]]. — New York : [[United Nations]]. — Nakuha noong 21 Pebrero 2017 &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ang sumusunod ay ang mga bansang kabahagi ng Pilpinas sa mga hangganan nito sa dagat.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: left; font-size:95%;&quot;
!Bansa
! Mga tala
|-
|{{Flag|China}}
| Ang Pilipinas ay may kabahaging hangganan sa [[Dagat Timog Tsina]] bagaman ang lawak ng hangganan ay pinagtatalunan ng dalawang bansa.&lt;ref&gt;Shen, Wenwen (Marso 1, 2012). &quot;[http://www.eu-asiacentre.eu/pub_details.php?pub_id=46 China and its Neighbours: troubled relations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101064102/http://www.eu-asiacentre.eu/pub_details.php?pub_id=46 |date=2020-11-01 }}&quot;. EU-Asia Centre. Nakuha noong Nobyembre 30, 2017&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flag|Japan}}&lt;ref&gt;&quot;[https://2009-2017.state.gov/documents/organization/58379.pdf Limits in the Seas No. 128 Maritime Boundaries of the World]&quot; (PDF). Bureau of Oceans and International Environmental and Scientific Affairs. Nakuha noong Nobyembre 30, 2017&lt;/ref&gt;
|
|-
|{{Flag|Indonesia}}
|
|-
|{{Flag|Malaysia}}
|
|-
|{{Flag|Palau}}
| Ang eksaktong hangganan sa pagitan ng Palau at Pilipinas ay nananatiling tukoy pa sa mga delimitasyon na pag-uusap. Ang pangwakas na kasunduan ay hindi pa nagiging epektibo patungkol sa isyu.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20160203130046/http://www.sunstar.com.ph/davao/local-news/2012/01/25/palau-president-appeals-aquino-keep-embassy-202362 Palau president appeals to President Noynoy Aquino to keep embassy]&quot;. Sun.Star. Enero 25, 2012. Nakuha mula sa [http://www.sunstar.com.ph/davao/local-news/2012/01/25/palau-president-appeals-aquino-keep-embassy-202362 orihinal] noong Pebrero 3, 2016. Nakuha noong Hunyo 2, 2012&lt;/ref&gt;  Ang dalawang bansa ay nagbabahagi ng mga hangganan sa dagat ng Palau na matatagpuan sa timog-silangan ng Pilipinas.&lt;ref&gt;Tan, Kimberly Jane (Hunyo 22, 2008). &quot;[http://www.gmanetwork.com/news/news/content/108510/rp-talks-with-palau-indonesia-over-maritime-issues/story/ RP talks with Palau, Indonesia over maritime issues]&quot;. ''GMA News''. Nakuha noong Nobyembre  30, 2017&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flag|Taiwan}} (Republika ng Tsina)
|Kabahagi ng Pilipinas sa Bashi Channel.
|-
|{{Flag|Vietnam}}
|
|}

== Mga Sanggunian ==
[[Kategorya:Mga hangganan ayon sa bansa]]</text>
      <sha1>rt7700semhbo0xchwbo8xvjlki3hn2d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dekada 1990</title>
    <ns>0</ns>
    <id>309676</id>
    <revision>
      <id>2213145</id>
      <parentid>2210610</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:45:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102850" sha1="p35y1vlvuc7jtyg1zcp0pom5x35alwi" xml:space="preserve">&lt;imagemap&gt;File:1990s decade montage.png|Mula kaliwa, pakaliwa: Umorbita ang [[Teleskopyong Pangkalawakang Hubble]] sa [[Daigdig]] pagkatapos ito nailunsad noong 1990; Lumilipad ang mga Amerikanong F-16 at F-15 sa nasusunog na imbakan ng [[langis]] sa ''Operation Desert Storm'', na kilala din bilang ang [[Digmaan sa Gulpo]] ng 1991; Ang pagpirma ng mga Pagkakasundo sa Oslo noong Setyembre 13, 1993; Nakuha ng [[World Wide Web]] ang isang publikong mukha noong simula ng dekada at bilang isang resulta, natamo ang isang malaking popularidad sa buong mundo; Tumayo si [[Boris Yeltsin]] at mga tagasunod nito sa isang tangke bilang pagsuway sa Kudeta sa Agosto, na naghatid ng pagkabuwag ng [[Unyong Sobyet]] noong Disyembre 26, 1991; Si Dolly ang [[tupa]] ang unang [[mamalya]] na na-''[[clone]]'' mula sa isang adultong somatikong [[selula]]; Ang prusisyon ng libing ni [[Diana, Prinsesa ng Wales]], na namatay noong 1997 sa isang banggaan ng kotse sa [[Paris]], at ipinagluksa ng milyon; Napatay ang daan-libog mga Tutsi sa henosidyo sa [[Rwanda]] ng 1994.|420px|thumb
rect 1 1 385 312 [[Teleskopyong Pangkalawakang Hubble]]
rect 392 1 1101 312 [[Digmaan sa Gulpo]]
rect 477 318 1101 718 [[Pagkakasundo sa Oslo]]
rect 723 724 1101 1080 [[World Wide Web]]
rect 311 723 717 1080 [[Pagkakabuwag ng Unyong Sobyet]]
rect 1 723 305 1080 [[Dolly ang tupa]]
rect 1 535 471 717 [[Kamatayan ni Diana, Prinsesa ng Wales]]
rect 1 317 471 529 [[Henosidyo sa Rwanda]]
desc bottom-left
&lt;/imagemap&gt;
{{Decadebox|199}}
Ang '''dekada 1990''' (binibigkas na “labinsiyam na siyamnapu”, pinaikli bilang '''d. 1990''' o '''dekada '90''' na kadalasang binibigkas na '''dekada''' '''Nobenta''') ay isang [[dekada]] ng [[kalendaryong Gregoryano]] na nagsisimula ng Enero 1, 1990, at natapos ng Disyembre 31, 1999.

Kilala bilang &quot;dekada pagkatapos ng [[Digmaang Malamig]]&quot;, itinuturing ang dekada 1990 na panahong pangkultura mula sa mga Rebolusyon ng 1989 hanggang sa mga pag-atake noong [[Mga pag-atake noong Setyembre 11|Setyembre 11, 2001]].&lt;ref&gt;The Nineties, A Book by Chuck Klosterman, pg. 132 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ang pagbuwag ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ay nagtapos sa pagiging ''superpower'' ng [[Rusya]], sa pagkakaroon ng isang multipolar na daigdig, at naging daan sa pag-usbong ng sentimyentong kontra-Kanluran. Nanunumbalik ang noon pa lamang ang [[Tsina]] mula sa isang magulo at di-tiyak na yugto sa [[politika]] at [[ekonomiya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lovell |first=Julia |date=15 Oktubre 2022 |title=The 1980s Are Buried but Not Dead in China |url=https://foreignpolicy.com/2022/10/15/the-1980s-are-buried-but-not-dead-in-china/ |access-date=2023-03-09 |website=Foreign Policy |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Bunsod nito, lumitaw ang [[Estados Unidos]] bilang tanging ''superpower'' ng mundo, na nagdulot ng pansamantalang [[kapayapaan]] at [[kasaganaan]] para sa maraming bansa sa [[Mundong Kanluranin|Kanluran]]. 

Ang dekada 1990 sa Pilipinas ay isang panahon ng mahahalagang pagbabago sa [[politika]], ekonomiya, at [[Kultura|kalinangan]]. Matapos ang [[Rebolusyong EDSA ng 1986|Rebolusyong EDSA]] noong huling bahagi ng dekada 1980, nagsikap ang bansa na patatagin ang mga demokratikong institusyon sa ilalim ng mga administrasyon nina [[Corazon Aquino]] at Fidel V. Ramos. Nakaranas ang ekonomiya ng katamtamang paglago na pinasigla ng mga patakarang liberalisasyon, pagtaas ng dayuhang pamumuhunan, at paglago ng padalang salapi mula sa mga [[Overseas Filipino Worker]] (Migranteng Manggagawang Pilipino) na naging mahalagang pinagkukunan ng kita. Gayunpaman, nanatiling malaking hamon ang [[Kahirapan|matinding kahirapan]], [[Korupsiyon|katiwalian]], at mga [[kalamidad]]. Sa larangan ng kultura, sumibol ang lokal na musika, pelikula, at panitikan kasabay ng lumalawak na impluwensya ng globalisasyon. Partikular na tinutukoy ang dekada 1990 bilang ang &quot;Ginintuang Panahon para sa Orihinal na Pilipinong Musika&quot; dahil sa maraming bandang Pilipino na sumulpot noong dekada nobenta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=2017-07-18 |title=THE 90s LIVE {{!}} How well do you know the decade’s most popular Pinoy bands? |url=https://interaksyon.philstar.com/entertainment/2017/07/18/85293/the-90s-live-how-well-do-you-know-the-decades-most-popular-pinoy-bands/ |access-date=2025-07-20 |website=Interaksyon |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Sa pulitika, nagpatuloy ang mga negosasyon para sa kapayapaan, lalo na sa [[Mindanao]], kung saan nagpapatuloy ang armadong hidwaan sa pagitan ng pamahalaan at mga grupong separatista tulad ng [[Moro National Liberation Front]] (MNLF, literal na Himpilang Pambansang Malayang Moro) at [[Moro Islamic Liberation Front]] (MILF, literal na Prente ng Pagpapalaya ng Islamikong Moro), pati na rin ang tuloy-tuloy na gerilyang pakikibaka ng komunistang [[Bagong Hukbong Bayan]] (New People's Army o NPA). Sa pagtatapos ng dekada, nahalal bilang pangulo noong 1998 si [[Joseph Estrada|Joseph “Erap” Estrada]], isang dating aktor, alkalde ng [[San Juan, Kalakhang Maynila]], senador, at populistang lider.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Talamayan |first=Fernan |date=2025 |title=Articulating populism in the Philippines: The rhetorical strategies of Joseph Estrada and Rodrigo Duterte |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/aspp.70001 |journal=Asian Politics &amp; Policy |language=en |volume=17 |issue=1 |pages=e70001 |doi=10.1111/aspp.70001 |issn=1943-0787}}&lt;/ref&gt; 

Sa loob ng panahong ito, lumago ang [[populasyon]] ng mundo mula 5.3 hanggang 6.1 bilyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Growth Rate 1961-2025 |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/countries/WLD/world/population-growth-rate |access-date=2025-04-11 |website=MacroTrends |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Pangkalahatang buod ng dekada 1990 ayon sa paksa ==

=== Agham at teknolohiya ===

Sa dekada 1990, umunlad ang teknolohiya sa pamamagitan ng paglitaw ng telebisyong kaybol, [[World Wide Web]], ebolusyon ng Pentium [[Microprocessor|''microprocessor'']], mga [[Baterya|bateryang]] ''lithium-ion'' (litiyo-ion) na maaaring i-''recharge'', ang unang pagsubok sa terapewtika ng [[Hene (biyolohiya)|hene]], at [[Cloning|pag-''clone'']]. Nagbago ang istilo ng buhay nang kumalat sa buong mundo ang bagong [[teknolohiya]]. Pumatok ang mga [[larong bidyo]] bunsod ng pag-usbong ng mga [[CD|CD-ROM]] na may suporta sa 3D na grapikong pangkompyuter sa mga plataporma gaya ng [[Sony]] [[PlayStation]], Nintendo 64, at mga personal na [[kompyuter]]. Isa sa mga pinakakilalang halimbawa ng pag-''clone'' ay ang pagkaka-''clone'' kay Dolly ang tupa noong 1996, ang kauna-unahang [[Mamalya|mamalyang]] na-''clone'' mula sa [[Selula|selulang]] nasa hustong gulang gamit ang paglilipat ng nukleyus (''nuclear transfer''). Inilunsad noong 1990 ng Pambansang Institusyon ng Kalusugan (''National Institutes of Health'' o NIH) ng Estados Unidos ang Proyektong Henoma ng Tao (''Human Genome Project'') na may layuning maitala ang buong henoma ng tao.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Human Genome Project Fact Sheet |url=https://www.genome.gov/about-genomics/educational-resources/fact-sheets/human-genome-project |access-date=2025-01-08 |website=www.genome.gov |language=en}}&lt;/ref&gt; Gayon din ang unang taga-disenyo ng mga [[sanggol]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Handyside |first1=AH |last2=Kontogianni |first2=EH |last3=Hardy |first3=K |last4=Winston |first4=RM |year=1990 |title=Pregnancies from biopsied human preimplantation embryos sexed by Y-specific DNA amplification |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1990-04-19_344_6268/page/768 |journal=Nature |language=en |volume=344 |issue=6268 |pages=768–70 |bibcode=1990Natur.344..768H |doi=10.1038/344768a0 |pmid=2330030}}&lt;/ref&gt;[[Talaksan:NASDAQ Logo 1971.svg|thumb|300x300px|Ang Nasdaq ay unang [[Pamilihan ng sapi|pamilihang sapi]] sa Estados Unidos na nag-&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;online&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; para sa pakikipagkalakalan.]]
Inilunsad noong 1990 ang [[Teleskopyong Pangkalawakang Hubble]] at ito ay nagdulot ng rebolusyon sa larangan ng [[astronomiya]]. Sa kasamaang-palad, nagkaroon ito ng depekto sa pangunahing salamin na naging sanhi ng malabo at baluktot na mga imahe. Naayos ito sa pamamagitan ng isang misyon ng pagkukumpuni ng Space Shuttle (Sasakyang Pangkalawakan) noong 1993. Nagsimula noong 1998 ang pagtatayo ng ''Large Hadron Collider'' (ang pinakamalaking tagapagbangga ng hadron sa mundo), isang uri ng tagapagpabilis ng [[partikula]]. Samantala, ang Nasdaq ang naging kauna-unahang [[Pamilihan ng sapi|pamilihang sapi]] sa Estados Unidos na nagpatupad ng ''online'' na kalakalan. Mas maraming negosyo ang nagsimulang gumamit ng [[teknolohiyang pang-impormasyon]]. 

Mga tanyag na [[websayt]] na inilunsad noong dekadang ito ay kinabibilangan ng [[IMDb]] (1993), [[eBay]] (1995), Amazon (1994), GeoCities (1994), Netscape (1994), [[Yahoo!]] (1995), AltaVista (1995), AIM (1997), ICQ (1996), Hotmail (1996), [[Google]] (1998), at Napster (1999). Ang Napster, isang pasimuno sa ''peer-to-peer'' (P2P) na serbisyo ng pagbabahagi ng ''file'' sa internet na inilunsad noong taglagas ng 1999, ang naging kauna-unahang ''peer-to-peer'' na [[Software|''software'']] na sumikat nang husto. Bagamat posible na noong panahong iyon ang magbahagi ng mga ''file'' sa ibang paraan sa pamamagitan ng [[Internet]] (tulad ng IRC at USENET), ang Napster ang unang ''software'' na nakatuon lamang sa pagbabahagi ng mga file na [[MP3]] para sa musika. 

Sa pag-unlad ng ''software'' noong dekada 1990, naging pamantayan sa mga IBM PC ''compatible'' ang ''[[operating system]]'' ng [[Microsoft Windows]], na pinalaganap lalo ng paglabas ng [[Windows 3.1x|Windows 3.1]], [[Windows 95]], at [[Windows 98]] na agad na sumikat. Sa panig ng [[Apple Inc.|Apple]], inilabas ang Macintosh System 7 noong 1991, subalit naharap ang kumpanya sa hamon ng modernisasyon ng kanilang ''operating system''—nauwi ito sa pagbili ng NeXT noong 1996 at paglulunsad ng [[Mac OS X]] Server 1.0 noong 1999. Sa panahong ito rin naging mas madaling gamitin ang World Wide Web sa pag-usbong ng mga ''[[web browser]]'' gaya ng Netscape Navigator at [[Internet Explorer]]. Binuo ng Sun Microsystems ang [[Wikang pamprograma|wikang pamprogramang]] [[Java (wikang pamprograma)|Java]], habang sinimulan ni [[Linus Torvalds]] sa [[Pinlandiya]] ang paglikha ng [[Linux]] kernel noong 1991. Kasabay nito, inilabas ang SolidWorks (CAD software) at Macromedia Shockwave Player noong 1995, QuickTime media player noong 1991, at Winamp media player noong 1997, na pawang naging mahalagang bahagi ng pag-unlad ng ''software'' at multimidya ng dekada. 
[[Talaksan:Nokia 5110.jpg|left|thumb|333x333px|Ang [[Nokia 5110]], isang sikat na selpon na ginagamit ng mga Pilipino noong huling bahagi ng dekada 1990]]
Noong dekada 1990, dumaan sa malaking pagbabago ang [[telekomunikasyon]] sa buong mundo sa paglipat mula sa analogo (1G) patungong dihital (2G) na mga ''network'' na ''mobile'', na sinimulan ng paglulunsad ng GSM sa [[Pinlandiya]] noong 1991 na nagdala ng mas malinaw na tawag at kakayahang magpadala ng SMS (''Short Message Service''). Sumunod ang teknolohiyang CDMA noong 1995 na mas episyente sa paggamit ng signal. Nagsimula ang SMS noong 1992 at mabilis na naging popular sa buong mundo, lalo na nang naging posible ang pagpapadala ng mensahe sa iba’t ibang ''network'' pagsapit ng 1999. Lalong lumaganap ang paggamit ng teleponong ''mobile'' o [[selpon]] dahil sa mas maliliit at murang ''device'', at dahil na rin sa paglitaw ng ang mga kard na ''prepaid'' SIM na nagbigay-daan sa mas abot-kayang komunikasyon, lalo na sa mga [[Bansang umuunlad|umuunlad na bansa]]. 

Sa Pilipinas, unang bahagi ng dekada ‘90 ay pinangungunahan ng mga pager o beeper ang personal na [[Pakikipagtalastasan|komunikasyon]], na gamit ng mga propesyonal tulad ng [[Doktor na pangmedisina|doktor]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Camus |first=Miguel R. |date=2014-04-20 |title=Whatever happened to the ubiquitous pagers? |url=https://business.inquirer.net/168721/whatever-happened-to-the-ubiquitous-pagers |access-date=2025-07-17 |website=INQUIRER.net |language=en}}&lt;/ref&gt; Gamit ang mga serbisyong tulad ng PocketBell at EasyCall, maikling mensahe ang ipinapadala sa pamamagitan ng operator gamit ang mga kodigong numeriko. Noong 1991, inilunsad ng Piltel ang Mobiline, isang ''wireless landline service'' (serbisyong linya ng telepono na walang kawad) na may sariling numero ng telepono subalit limitado sa saklaw. Noong kalagitnaan hanggang huling bahagi ng dekada, sinimulang pumasok ang mga ''provider'' o tagapagbigay ng GSM gaya ng [[Globe Telecom|Globe]] at [[Smart Communications|Smart]], na nagpakilala ng mga selpon na may mga kard na prepaid SIM at mensaheng teks o ''text messaging''—isang mas mura at mas madaling paraan ng komunikasyon. Mabilis itong niyakap ng mga Pilipino, kaya’t tuluyang napalitan ang paggamit ng beepers at Mobiline. Simula 1994 hanggang 2002, pangunahin na ginagamit ng mga Pilipino ang selpon sa pagteteks kaysa pangtawag&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Revolutionary Text: Social Psychology of Cellphone Texting during People Power II |url=https://pssc.org.ph/wp-content/pssc-archives/Philippine%20Journal%20of%20Psychology/2006/Num%202/07_Revolutionary%20Text_%20Social%20Psychology%20of%20Cellphone%20Texting%20during%20People%20Power%20II.pdf |access-date=Hulyo 17, 2025 |website=pssc.org.ph}}&lt;/ref&gt; dahil mas mura ito kumpara sa pagtawag. Kaya, tinagurian ang Pilipinas bilang “''Texting Capital of the World''” (Kabisera ng Pagteteks sa Mundo&quot;), dahil sa dami ng mga teks na ipinapadala araw-araw.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-07-22 |title=From Texting Capital to Digital Inclusion: Addressing the Digital Poverty in the Philippines – Nattaya Jaratruangsaeng |url=https://netmission.asia/2024/07/22/from-texting-capital-to-digital-inclusion-addressing-the-digital-poverty-in-the-philippines-nattaya-jaratruangsaeng/ |access-date=2025-07-17 |website=NetMission.Asia |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
[[Talaksan:Y2K Logo.gif|thumb|Ang logo na nilikha ng Konseho ng Pangulo sa Estados Unidos sa ''Year 2000 Conversion'' (Palitan sa Taong 2000), para gamitin sa y2k.gov]]
Sa kabila ng pagsulong ng teknolohiya, maghatid ng pangamba ang Y2K, o &quot;''Year 2000 problem''&quot; (suliranin sa taong 2000), sa buong Estados Unidos at kalaunan sa buong mundo sa huling bahagi ng dekada, partikular noong 1999. Isa itong isang teknikal na isyu na nag-ugat sa paraan ng pagrekord ng mga kompyuter ng taon gamit lamang ang huling dalawang [[Bilang|numero]] (halimbawa: &quot;99&quot; para sa 1999), na ikinabahala ng marami na baka sa pagsapit ng Enero 1, 2000 ay basahin ng mga systema ang &quot;00&quot; bilang 1900, at magdulot ng malawakang pagkabigo ng mga kompyuter. Dahil dito, maraming tao ang nag-imbak ng mga panustos sa takot sa isang pandaigdigang [[sakuna]]. Gayunman, dahil sa malawakang pagsisikap ng mga [[Inhenyeriyang pang-software|inhinyerong pang-''software'']] na i-''upgrade'' o pabutihin ang mga sistema, walang naging aberya nang pumasok ang taong 2000.

=== Ekonomiya ===
Nagkaroon ng muling pag-aayos at konsolidasyon ng kapangyarihang pampolitika at pang-ekonomiya sa dekada 1990, na minarkahan ng patuloy na malawakang paggalaw ng [[Kapital (ekonomika)|kapital]] sa ilalim ng neoliberalismo, [[globalisasyon]], at ang pagtatapos ng Digmaang Malamig. Ang ''dot-com bubble'' mula 1997 hanggang 2000 ay naghatid ng biglaang yaman sa ilang negosyante sa sektor ng teknolohiya bago ito bumagsak sa unang bahagi ng [[dekada 2000]].

Maraming bansa ang nakaranas ng kasaganahang pang-ekonomiya habang patuloy na lumalawak ang globalisasyon. Ang mga bansang may mataas na kita ay nakaranas ng matatag na paglago sa ilalim ng tinatawag na ''Great Moderation'' o Panahon ng Katatagang Ekonomiko (mula dekada 1980 hanggang maagang bahagi ng dekada 2000). Sa panahong ito, ang paggamit ng selpon sa pampublikong lugar ay itinuturing na isang uri ng hayagang pagpapakitang yaman (''conspicuous consumption''). Sa kabilang banda, ang [[GDP]] ng mga estadong dating bahagi ng Unyong Sobyet ay bumagsak dahil sa mga repormang neoliberal at mabilis na transisyon patungo sa ekonomiyang [[pamilihan]].

Lumawak ang internasyunal na kalakalan sa pagtatatag ng mga bagong institusyong pang-ekonomiya: ang [[Unyong Europeo]] noong 1993, ang North American Free Trade Agreement (NAFTA, o Kasunduan sa Malayang Kalakalan ng Hilagang Amerika) noong 1994, at ang World Trade Organization (WTO, o [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal]]) noong 1995. Gayunpaman, ang mga ekonomiya sa rehiyon ng [[Asya-Pasipiko]]—kabilang ang ''Four Asian Tigers'' o mga Apat na Tigreng Asyano, mga bansang [[ASEAN]], Australya, at [[Hapon]]—ay naapektuhan ng [[Krisis sa pananalapi ng Asya noong 1997|krisis pinansyal sa Asya noong 1997]] at ang resesyon noong unang bahagi ng dekada 1990.

Nahati ang kilusang [[Kalikasan|makakalikasan]] sa pagitan ng kaliwang pakikibakang berde (''green politics''), mga grupong makakalikasan na suportado ng pangunahing [[industriya]], at isang mas makanegosyong na pamamaraan sa regulasyon ng ''carbon footprint'' o bakas ng [[karbon]] ng mga [[negosyo]].

Ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] noong dekada 1990 ay dumaan sa malawakang [[Liberalisasyon ng kalakalan|liberalisasyon]] at reporma.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-25 |title=Philippines - Democracy, Economy, Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Philippines/The-Philippines-since-c-1990 |access-date=2025-07-28 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Bagamat bumuti ang takbo ng ekonomiya sa kalagitnaan ng dekada at bumaba ang implasyon, hinarap ng bansa ang matitinding hamon tulad ng krisis sa kuryente noong unang bahagi ng dekada nobenta,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Uproar over energy in Philippines |url=https://www.newscientist.com/article/mg13818691-200-uproar-over-energy-in-philippines/ |access-date=2025-07-28 |website=New Scientist |language=en-US}}&lt;/ref&gt; krisis pinansyal sa Asya noong 1997, at tagtuyot na dulot ng [[El Niño]] noong 1998 na labis na nakaapekto sa [[agrikultura]] at katatagan ng ekonomiya. Sa kabila ng mga ito, minarkahan ng dekada ang paglipat mula sa proteksyunistang ekonomiya patungo sa mas bukas at kompetitibong pamilihan na nagsilbing pundasyon ng paglago sa mga sumunod na taon.

=== Politika at labanan ===
Isang kombinasyon ng kadahilanan, kabilang ang patuloy na panlahat na pagpapakilos ng mga merkadong kapital sa pamamagitan ng neoliberalismo, ang pagkatunaw at wakas ng [[Digmaang Malamig]] na tumagal ng dekada, ang simula ng malawak na paglaganap ng bagong midya tulad ng [[Internet]] mula sa gitna ng dekada hanggang lampas nito, ang pagtaas ng pag-aalinlangan sa [[pamahalaan]], at ang pagkabuwag ng [[Unyong Sobyet]], ay naghatid sa isang muling pag-aayos ng ekonomiko at pampolitikang kapangyarihan sa buong mundo at sa loob ng mga bansa. Nagdala ang bulang dot-com noong 1997–2000 ng kayamanan sa ilang negosyante bago ito bumagsak sa pagitan ng 2000 at 2001.

Noong dekada 1990, lalo pang lumaganap ang [[kapitalismo]] at mga polisiyang ''third way'' (ikalawang alternatibo sa [[sosyalismo]] at purong kapitalismo).&lt;ref name=&quot;between&quot;&gt;{{Cite book |last1=Antohi |first1=Sorin |title=Between Past and Future: The Revolutions of 1989 and Their Aftermath |last2=Tismăneanu |first2=Vladimir |date=Enero 2000 |publisher=Central European University Press |isbn=978-963-9116-71-9 |pages=85 |language=en |chapter=Independence Reborn and the Demons of the Velvet Revolution |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1pl5T45FwIwC&amp;pg=PA85}}&lt;/ref&gt; Ang mga dating kasapi ng Kasunduan ng Warsaw ay lumipat mula sa pagiging mga estadong sosyalista na pinamumunuan ng iisang partido tungo sa mga estadong may maraming partido at ekonomiyang pinangungunahan ng pribadong sektor.&lt;ref name=&quot;between&quot; /&gt; Ang parehong daluyong ng pampolitikang liberalisasyon ay naranasan din sa mga kapitalistang bansa at mga bagong industriyalisadong bansa (kabilang ang mga bansa ng [[Unang Daigdig]] at [[Ikatlong Daigdig]]) gaya ng [[Arhentina]], [[Brasil]], [[Chile|Tsile]], Indya, [[Indonesya|Indonesia]], [[Malaysia]], [[Mehiko]], [[Pilipinas]], [[Timog Aprika]], [[Timog Korea]], [[Taiwan]], at [[Taylandiya]]. Ang mga reporma sa merkado ay nagdulot ng matinding pagbabago sa mga ekonomiya ng mga bansang sosyalista ng Ikalawang Daigdig gaya ng [[Tsina]] at [[Vietnam|Biyetnam]].

Nagbunga naman ang mga [[Pangkat etniko|etnikong]] tensyon at karahasan sa dating [[Yugoslavia|Yugoslabya]] noong dekada 1990 ng mas matinding etnikong pagkakakilanlan sa mga bagong independiyenteng bansa, at ng kapansin-pansing pagtaas sa kasikatan ng [[Pagkamakabansa|nasyonalismo]].{{multiple image|caption_align=center|header_align=center|image1=Oath of Office of Fidel Valdez Ramos as 12th President of the Republic of the Philippines - 30 June 1992.webm|alt1=Panunumpa ni Fidel V. Ramos|caption1=Panunumpa ni [[Fidel V. Ramos]]|width1=250|image2=1998 Oath Taking of Joseph Ejercito Estrada, 12th President of the Republic of the Philippines - June 30.webm|alt2=Panunumpa ni Joseph Estrada|caption2=Panunumpa ni [[Joseph Estrada]]|width2=245|header=Panunumpa ng dalawang Pangulo ng Pilipinas noong dekada '90|align=left}}

Noong 1991, bumoto ang [[Senado ng Pilipinas]] nang 12–11 laban sa kasunduan ng ''Pagkakaibigan, Pakikipagtulungan, at Seguridad'' na magpapatuloy sana ang presensya ng Estados Unidos sa Baseng Pandagat ng [[Look ng Subic]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Shenon |first=Philip |date=1991-09-16 |title=PHILIPPINE SENATE VOTES TO REJECT U.S. BASE RENEWAL |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1991/09/16/world/philippine-senate-votes-to-reject-us-base-renewal.html |access-date=2025-07-13 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Ang desisyon ay pinangunahan ni [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas|Pangulo ng Senado]] na si [[Jovito Salonga]], na nagbigay ng panghuling boto laban sa kasunduan, na nagresulta sa pagsasara ng mga pangunahing base gaya ng Subic at [[Baseng Panghimpapawid ng Clark|Clark]]. Sa dekada 1990, isinulong ni [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Fidel V. Ramos]] ang mga reporma sa ekonomiya tulad ng liberalisasyon at deregulasyon,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mioten |first=Erika |date=2022-08-12 |title=FVR’s vision for the economy |url=https://www.bworldonline.com/special-features/2022/08/12/468898/fvrs-vision-for-the-economy/ |access-date=2025-07-13 |website=BusinessWorld Online |language=en-US |archive-date=2025-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111022640/https://www.bworldonline.com/special-features/2022/08/12/468898/fvrs-vision-for-the-economy/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; subalit naharap sa batikos dahil sa mga kontrobersyal na kasunduan tulad ng IPP&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Samonte-Pesayco |first=Luz Rimban and Sheila |date=2002-08-05 |title=PCIJ Report: Trail of IPP mess leads to FVR |url=https://www.philstar.com/headlines/2002/08/05/170852/pcij-report-trail-ipp-mess-leads-fvr |access-date=2025-07-13 |website=Philstar.com |language=en}}&lt;/ref&gt; at Expo Pilipino,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bagares |first=Romel |title=Ramos partially cleared in Expo scam |url=https://www.philstar.com/headlines/2000/02/04/94687/ramos-partially-cleared-expo-scam |access-date=2025-07-13 |website=Philstar.com}}&lt;/ref&gt; gayundin ang ''land reclamation deal'' ng sa pagitan ng PEA at Amari,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Villanueva |first=Marichu A. |date=2008-02-25 |title=Scarred legacies |url=https://www.philstar.com/opinion/2008/02/25/46813/scarred-legacies |access-date=2025-07-13 |website=Philstar.com |language=en}}&lt;/ref&gt; na idineklara ng [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Korte Suprema]] na labag sa [[Saligang Batas ng Pilipinas|saligang batas]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Calica |first=Aurea |date=2003-11-29 |title=End of the road for Amari — SC official |url=https://www.philstar.com/headlines/2003/11/29/229691/end-road-amari-151-sc-official |access-date=2025-07-13 |website=Philstar.com}}&lt;/ref&gt; Pagkatapos ng termino ni Ramos noong 1998, nahalal si [[Joseph Estrada|Joseph “Erap” Estrada]] bilang pangulo, subalit naputol ang kanyang termino matapos maharap sa mga kaso ng katiwalian at mapilitang bumaba dahil sa tinaguriang [[Ikalawang Rebolusyon sa EDSA|EDSA II]] noong 2001 noong sumunod na dekada. 

Noong 1996, nagpatuloy ang mga usapang pangkapayapaan sa mga grupong rebelde gaya ng [[Moro National Liberation Front|Moro National Liberation Fron]]&lt;nowiki/&gt;t (MNLF, literal na Himpilang Pambansang Malayang Moro) na may iba't ibang antas ng pagsulong, habang nilalayon ng pamahalaan na tugunan ang matagal nang mga sigalot.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cal |first=Ben |date=2023-09-02 |title=Remembering the historic 1996 PH-MNLF peace agreement {{!}} Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/opinion/pieces/745-remembering-the-historic-1996-ph-mnlf-peace-agreement |access-date=2025-07-13 |website=www.pna.gov.ph |language=en}}&lt;/ref&gt; Noong 1998, ipinagdiwang ng Pilipinas ang ika-100 anibersaryo ng Kalayaan mula sa mga [[Pananakop ng mga Kastila sa Pilipinas|mananakop na Kastila]], isang mahalagang okasyon na nagbigay-diin sa pambansang pagkakakilanlan.

May bagong etnikong hidwaan ang sumulpot sa [[Aprika]], sa [[Balkan]], at sa [[Kaukasya]], na naidulot ng dalawang nauna sa [[henosidyo]] sa [[Rwanda]] at [[Bosnia]], ayon sa pagkakabanggit. Isang pangunahing digmaan din sa dekada 1990 ang [[Digmaan sa Golpo]] sa [[Gitnang Silangan]]. Ang mga palatandaan ng kahit anong kalutasan sa mga tensyon sa pagitan ng [[Israel]] at [[Mga Arabe|mundong Arabe]] ay nanatiling mailap sa kabila ng pagsulong ng Pagkakasundo sa [[Oslo]], bagaman nahinto ang ''The Troubles'' sa [[Hilagang Irlanda]] noong 1998 sa Kasunduang Biyernes Santo pagkatapos ng 30 taon ng karahasan.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Stiglitz|first=Joseph E.|title=The Roaring Nineties|url=https://archive.org/details/roaringninetiesn0000stig_s9n4|publisher=W. W. Norton|year=2004|isbn=978-0-393-32618-5|language=en}}&lt;/ref&gt;
[[Talaksan:Bundesarchiv Bild 183-1990-1003-417, Berlin, Flaggen vor dem Reichstag.jpg|thumb|Pagdiriwang ng Pagkakaisa ng Alemanya noong 1990, na may mga watawat ng lahat ng estado ng Alemanya sa [[gusaling Reichstag]] sa [[Berlin]], [[Alemanya]].]]
Pinalaya mula sa bilangguan noong Pebrero 11, 1990 si [[Nelson Mandela]], pinuno ng Pambansang Kongresong Aprikano (''African National Congress''), matapos ang tatlumpung taong pagkakapiit dahil sa kanyang pagtutol sa [[aparteid]] at pamumuno ng minoryang puti sa [[Timog Aprika]]. Natapos ang aparteid sa Timog Aprika noong 1994.&lt;ref name=&quot;mandela&quot;&gt;{{Cite thesis|last1=Evans|first1=Martha|date=Pebrero 2012|title=Transmitting the Transition: Media Events and Post-Apartheid South African National Identity|url=https://open.uct.ac.za/handle/11427/10475|publisher=University of Cape Town|pages=ix|access-date=11 April 2020|hdl=11427/10475|type=Doctoral Thesis|hdl-access=free|archive-date=11 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411112626/https://open.uct.ac.za/handle/11427/10475|url-status=dead|language=en}}&lt;/ref&gt; Noong Oktubre 3,1990, muling nagkaisa ang [[Silangang Alemanya|Silangan]] at [[Kanlurang Alemanya]] bilang bunga ng pagbagsak ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at ng [[Pader ng Berlin]]. Matapos pagsamahin ang kanilang estruktura ng ekonomiya at mga pamahalaang panlalawigan, nakatuon ang Alemanya sa modernisasyon ng dating komunistang Silangang bahagi. Ang mga taong lumaki sa [[Sosyalismo|sosyalistang]] Silangang Alemanya ay isinama at iniangkop sa pamumuhay ng mga naninirahan sa [[Kapitalismo|kapitalistang]] Kanlurang Alemanya.

Si [[Pangulo ng Estados Unidos|Pangulong]] [[Bill Clinton]] ng Estados Unidos ay isa sa mga nangingibabaw na pigura sa pandaigdigang politika noong dekada 1990. Kilala siya sa kanyang mga pagsisikap na isulong ang kapayapaan sa [[Gitnang Silangan]] at wakasan ang nagpapatuloy na mga digmaan sa dating Yugoslabua, sa kanyang pagsusulong ng pandaigdigang pagkilos upang mabawasan ang [[Pagbabago ng klima|pagbabago ng klimang]] dulot ng tao, at sa kanyang pagtutulak ng [[malayang kalakalan]] sa mga bansa ng Amerika. Bagaman, nasangkot si Clinton sa isang iskandalong malawakang sinundan ng midya, kaugnay ng hindi angkop na ugnayan niya sa ''intern'' o nagsasanay sa ''[[White House]]'' na si Monica Lewinsky, na unang ibinunyag noong Enero 21, 1998. Matapos siyang ma-''impeach'' o nasakdal ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Estados Unidos]] noong Disyembre 19, 1998 dahil sa pagsisinungaling sa ilalim ng panunumpa, at matapos ang imbestigasyon ni pederal na ''prosecutor'' o tagapagsakdal na si Kenneth Starr, pinawalang-sala siya ng Senado sa lahat ng paratang noong Pebrero 12, 1999. Natapos niya ang nalalabing bahagi ng kanyang ikalawang termino.

=== Sakuna ===
Nagpakita ang dekada 1990 ng isang pag-igting ng mas madalas at mas mapaminsalang mga kalamidad na likas, na nagbasag ng maraming naunang rekord. Bagama’t idineklara ng Mga Nagkakaisang Bansa ang dekada 1990 bilang Pandaigdigang Dekada para sa Pagpapababa ng Pinsala ng mga Kalamidad bilang bahagi ng kanilang programa upang maiwasan ang pagkalugi dulot ng mga [[sakuna]], umabot pa rin sa rekord na US$608 bilyon ang kabuuang pinsalang idinulot ng mga ito—mas malaki kaysa sa pinagsamang halaga ng pinsala sa nakaraang apat na dekada.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Abramovitz |first=Janet N. |url=https://books.google.com/books?id=uPEf1AmFGmMC |title=State of the World 2001 |date=2001 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=0-393-04866-7 |pages=[https://books.google.com/books?id=uPEf1AmFGmMC&amp;pg=PA123 123], [https://books.google.com/books?id=uPEf1AmFGmMC&amp;pg=PA126 126] |language=en |chapter=Averting Natural Disasters |access-date=13 Abril 2020}} Worldwatch Institute.&lt;/ref&gt;
[[File:Izmit_eart3.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Izmit_eart3.jpg|left|thumb|250x250px|Ang lindol sa İzmit noong 1999, na naganap sa hilagang-kanlurang bahagi ng Turkiya, ay kumitil ng 17,217 katao at sumugat sa 43,959.]]
Kabilang sa mga pinaka-kilalang kalamidad na natural ng dekada ang: ang pananalasa ng Bagyong Andrew sa Timog [[Florida]] noong Agosto 1992; ang maparalisang super bagyo noong Marso 1993 sa Silangang Baybayin ng Estados Unidos; ang mapinsalang lindol sa Northridge, [[Los Angeles]] noong 1994; ang Malaking Lindol sa Hanshin sa [[Kobe]], [[Hapon]] noong Enero 1995; ang malawakang pag-ulan ng yelo noong 1996 sa silangang bahagi ng Estados Unidos; ang tagtuyot sa Estados Unidos noong 1999; ang nakamamatay na Bagyong Mitch na tumama sa [[Gitnang Amerika]] noong Oktubre 1998; ang mapanirang sunod-sunod na buhawi sa [[Oklahoma]] noong Mayo 1999; ang lindol sa İzmit, [[Turkiya]] noong Agosto 1999; at ang lindol sa Chi-Chi, [[Taiwan]] noong Setyembre 1999.
[[Talaksan:Pinatubo 1991-06-12 (USGS).jpg|thumb|200x200px|Ang haliging abo mula sa pagsabog ng Bulkang Pinatubo noong Hunyo 12, 1991, kuha mula sa silangang bahagi ng [[Baseng Panghimpapawid ng Clark]].]]
Hindi rin nakaligtas ang Pilipinas sa matitinding sakuna sa panahong ito. [[Lindol sa Luzon (1990)|Isang lindol na may lakas na 7.8 magnitud]] ang tumama sa Pilipinas noong Hulyo 16, 1990 at pumatay ng humigit-kumulang 1,000 katao sa [[Baguio]]. Makalipas ang halos 600 taon ng kawalang-aktibidad, sumabog ang [[Bulkang Pinatubo]] noong Hunyo 1991, na nagdulot ng matinding pinsala sa [[Zambales]] at [[Pampanga]].

=== Libangan at popular na kultura ===

==== Musika ====

===== Pandaigdigang musika =====
Sa larangan ng [[Tugtugin|musika]], sina [[Whitney Houston]], [[Céline Dion|Celine Dion]], at [[Mariah Carey]] ay tatlo sa mga pinakabentang at pinakasikat na babaeng mang-aawit ng dekada. Gayunpaman, ang dekada 1990 ay marahil pinaka-kilala para sa ''[[grunge]]'', ''gangsta rap'', [[R&amp;B]], ''teen pop''; ''Eurodance'', ''electronic dance music'', ang muling pag-usbong ng kasikatan ng ''punk rock'' mula sa banda ng Green Day at ang kanilang album na ''Dookie'' noong 1994 (na tumulong din sa paglikha ng bagong ''genre'' na pop punk), at para sa pagpasok ng ''[[alternative rock]]'' sa pangunahing agos o ''mainstream'' ng musika. Ang [[U2]] ay isa sa mga pinakasikat na banda noong dekada 1990; ang kanilang makabago at matagumpay na mga Zoo TV at PopMart na mga ''tour'' o paglibot ay naging mga pinakabentang paglibot ng 1992 at 1997, ayon sa pagkakasunod. Sumikat ang ''grunge'' noong unang bahagi ng dekada 1990 dahil sa tagumpay ng mga album na ''[[Nevermind]]'' ng [[Nirvana (banda)|Nirvana]], ''Ten'' ng [[Pearl Jam]], ''Dirt'' ng Alice in Chains, ''Badmotorfinger'' ng [[Soundgarden]], at ''Core'' ng Stone Temple Pilots.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Pareles |first1=Jon |date=14 Hunyo 1992 |title=POP VIEW; Nirvana-bes Awaiting Fame's Call |language=en |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1992/06/14/arts/pop-view-nirvana-bes-awaiting-fame-s-call.html |access-date=23 Nobyembre 2011}}&lt;/ref&gt;

===== Orihinal na Pilipinong Musika =====
{{multiple image|caption_align=center|header_align=center|image1=Ely Buendia (2726514137) (cropped).jpg|alt1=Si Ely Buendia, ang bokalista ng Eraserheads|caption1=Si [[Ely Buendia]], ang bokalista ng [[Eraserheads]]|width1=97|image2=Bamboo Manalac.jpg|alt2=Si Bamboo, ang bokalista ng Rivermaya|caption2=Si Bamboo, ang bokalista ng [[Rivermaya]]|width2=97|image3=Chito Miranda (32665232693) (cropped).jpg|alt3=Si Chito Miranda, ang bokalista ng Parokya ni Edgar|caption3=Si [[Chito Miranda]], ang bokalista ng [[Parokya ni Edgar]]|width3=105|image4=Dong Abay at 81st Venice International Film Festival.jpg|alt4=Si Dong Abay, ang bokalista ng Yano|caption4=Si [[Dong Abay]], ang bokalista ng [[Yano]]|width4=86|header=Mga ilang kilalang mang-aawit ng OPM na tinangkilik noong dekada '90|align=center|alt5=Si Regine Velasquez, ang tinaguriang Asia's Songbird|caption5=Si [[Regine Velasquez]], ang tinaguriang Asia's Songbird|image5=Ang Ating Musika Concert 2007.jpg|image6=Zsa Zsa Padilla in 2023.jpg|image7=Jaya (Singer).jpg|image8=Singer Ogie.jpg|caption6=Si [[Zsa Zsa Padilla]], ang tinaguriang The Divine Diva|caption7=Si [[Jaya]], ang tinaguriang Asia's Queen of Soul|caption8=Si [[Ogie Alcasid]], ang tinaguriang Manunulat ng Awit|alt6=Si Zsa Zsa Padilla, ang tinaguriang The Divine Diva|alt7=Si Jaya, ang tinaguriang Asia's Queen of Soul|alt8=Si Ogie Alcasid, ang tinaguriang Manunulat ng Awit|width5=100|width6=95|width7=120|width8=85}}Sa dekada 1990, itinuturing ang panahon bilang gintong panahon ng musika sa Pilipinas, kung saan umusbong at sumikat ang iba't ibang ''[[Uri ng musika|genre]]'' tulad ng pop, rock, rap, at OPM (''Original Pilipino Music'' o Orihinal na Pilipinong Musika) na naging bahagi ng pang-araw-araw na buhay ng mga Pilipino. Sa larangan ng rap, naging pangunahing mga pangalan sina [[Francis Magalona|Francis M.]], na kilala bilang “Master Rapper,” at [[Andrew E.]], na sumikat sa masa sa pamamagitan ng kanyang mga makatawang kanta. Kasabay nito, sumikat din ang mga solong mang-aawit gaya nina [[Regine Velasquez]], [[Zsa Zsa Padilla]], [[Janno Gibbs]], [[Jaya]], at [[Ogie Alcasid]]. 

Sumikat rin ang mga kakaibang [[balada]] at boses ni [[April Boy Regino]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=April Boy Regino |url=https://www.vinylmeplease.com/blogs/artists/april-boy-regino-vinyl |access-date=2025-08-06 |website=Vinyl Me, Please |language=en}}&lt;/ref&gt; na tinuturing na ''icon'' o ikono sa musika.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Felipe |first=MJ |title=OPM icon April Boy Regino passes away {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/11/29/20/opm-icon-april-boy-regino-passes-away |access-date=2025-08-06 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Kilala naman si [[Allona]] sa kanyang malalim na boses na maririnig sa kanyang mga awitin gaya ng &quot;Someone's Always Saying Goodbye&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Allona - Songs, Events and Music Stats {{!}} Viberate.com |url=https://www.viberate.com/artist/allona/ |access-date=2025-08-06 |website=www.viberate.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Samantala, napakapopular naman ang awitin ni [[Roselle Nava]] na &quot;Bakit Nga Ba Mahal Kita&quot; na sikat pa rin kahit lagpas pa ng dekada 1990.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Pebrero 6, 2023 |title=Roselle Nava hopes to do a duet of 'Bakit Nga Ba Mahal Kita' with Gigi de Lana |language=en |work=ABS-CBN |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/02/06/23/roselle-nava-hopes-to-do-a-duet-of-bakit-nga-ba-mahal-kita-with-gigi-de-lana |access-date=2025-08-06}}&lt;/ref&gt; Unang lumabas ang album ni [[Jose Mari Chan]] na ''Christmas in Our Hearts'' noong 1990 at mula noon, kinilala ang titulong awit ng album bilang awit ng pagkakakilanlan o ''anthem'' tuwing [[Pasko sa Pilipinas]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Reyes |first=Therese |date=2019-12-18 |title=How a Song From the 90s Became the Philippines’ Unofficial Christmas Anthem |url=https://www.vice.com/en/article/philippines-unofficial-christmas-hearts-anthem-jose-mari-chan/ |access-date=2025-08-19 |website=VICE |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

Ilan pa sa mga kapansin-pansing solong mang-aawit mula sa Pilipinas noong dekada nobenta sina [[Donna Cruz]], [[Jessa Zaragosa|Jessa Zaragoza]], [[Ariel Rivera]], [[Carol Banawa]], at [[Ella Mae Saison|Ella May Saison]]. Ilan naman sa kilalang mga grupong hindi rock noong dekada nobenta ang Smokey Mountain, [[The Company (grupo ng boses)|The CompanY]] at South Border.

====== Pagputok ng mga bandang Pilipino ======
{{multiple image|caption_align=center|header_align=center|image1=Eraserheads Final Set (cropped 2).jpg|alt1=Ang Eraserheads na tinuturing na pinakamatagumpay na banda na nagsimula sa paglaganap ng mga banda noong dekada '90|caption1=Ang [[Eraserheads]] na tinuturing na pinakamatagumpay na banda na nagsimula sa paglaganap ng mga banda noong dekada '90|width1=200|image2=Sunken Garden, UP Diliman, Feb 2025.jpg|alt2=Ang Sunken Garden (Harding Lubog) ng Unibersidad ng Pilipinas Diliman kung saan kadalasang dinadaos ang UP Fair na naging daan para sa isulong ang ilang bandang lokal na magtanghal noong dekada '90.|caption2=Ang Sunken Garden (Harding Lubog) ng [[Unibersidad ng Pilipinas Diliman]] kung saan kadalasang dinadaos ang UP Fair na naging daan para sa isulong ang ilang bandang lokal na magtanghal noong dekada '90.|width2=200|header=Mga ilang humubog sa pagputok ng banda noong dekada '90|align=right|direction=vertical}}

Ang tinuguriang ''band explosion'' o pagputok ng mga bandang Pilipino noong dekada nobenta tulad ng [[Eraserheads]], [[Rivermaya]], [[Parokya ni Edgar]], at [[Yano]], ay nagdala ng bagong sigla at estilo sa OPM partikular sa Pinoy rock at Pinoy ''[[alternative rock]]''. Tinuturing na &quot;Ginintuang Panahon para sa OPM&quot; ang dekada '90 dahil sa paglaganap ng maraming banda.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Binabansagan din ang dekadang nobenta bilang &quot;Ikalawang Ginintuang Panahon ng Pinoy Rock&quot;,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=de Jesus |first=Totel V. |date=Nobyembre 6, 2018 |title=Why Wency Cornejo won't do a musical using After Image songs |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/life/11/06/18/why-wency-cornejo-wont-do-a-musical-using-after-image-songs |access-date=2025-08-08}}&lt;/ref&gt; yayamang, noong dekada setenta ang unang ginuntuang panahon ng Pinoy rock.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pareño |first=Elijah |date=2025-01-28 |title=Pepe Smith: From Psych-Rock Scenester to Pinoy Rock Icon |url=https://rollingstonephilippines.com/music/pepe-smith-tribute-pinoy-rock-juan-dela-cruz-eddie-reyes-and-the-downbeats-speed-glue-shinki/ |access-date=2025-08-08 |website=rollingstonephilippines.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Tinutukoy din na &quot;Ginintuang Panahon ng mga Bandang Pinoy&quot; ang dekada '90.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tarosa |first=Jelai L. |date=Oktubre 10, 2011 |title=Pinoy rock scene not dead |url=https://www.philstar.com/entertainment/2011/10/10/735392/pinoy-rock-scene-not-dead |access-date=2025-08-08 |website=Philstar.com}}&lt;/ref&gt; Kinilala ang ginuntuang panahon na ito ng musika sa aklat na ''&lt;nowiki/&gt;'90s Pinoy Rock''.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-05-28 |title=‘90s Pinoy Rock recognized in new book {{!}} SoundStrip |url=https://businessmirror.com.ph/2023/05/28/90s-pinoy-rock-recognized-in-new-book/ |access-date=2025-08-08 |website=BusinessMirror |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Sa pangunahing agos o ''mainstream'', namayagpag ang bandang rock na Introvoys at After Image noong unang bahagi ng dekada 1990 sa kanilang mga sikat na awit tulad &quot;Next in Line&quot;, &quot;Line to Heaven&quot;, &quot;Habang May Buhay&quot;, at &quot;Will I Survive.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tan Radovan |first=Jill |date=Marso 14, 2020 |title=The 15 Best OPM Bands From the '90s |url=https://www.esquiremag.ph/culture/music/best-opm-bands-a2328-20200314-lfrm3 |access-date=2025-08-17 |website=Esquiremag.ph}}&lt;/ref&gt; Ang [[The Dawn]] na unang sumikat noong dekada otsenta na sikat pa rin noong dekada nobenta ay tinuturing ang simbolikong banda na nagtransisyon ng Pinoy rock ng dekada '80 sa dekada '90.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Donato |first=Jerry |date=Nobyembre 23, 2018 |title=A throwback to ’90s Pinoy rock |url=https://www.philstar.com/entertainment/2018/11/23/1871038/throwback-90s-pinoy-rock |access-date=2025-08-17 |website=Philstar.com}}&lt;/ref&gt; Nagsimula ang maraming mga banda sa eksenang musikang ''underground'' na tumututog sa lugar tulad ng Club Dredd at Mayrics.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Naging daan din ang UP Fair (o Peryang UP) ng [[Unibersidad ng Pilipinas Diliman]] para sa pagsulong ng lokal na banda tulad ng Buklod, Yano, Patatag, The Jerks at Sinaglahi.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Gorecho |first=Dennis |date=2023-02-23 |title=UP Fair – music festival on social issues |url=https://www.panaynews.net/up-fair-music-festival-on-social-issues/ |access-date=2025-08-18 |website=Panay News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Sa katunayan, unang tumugtog sa publiko ang Eraserheads sa UP Fair noong Pebrero 1991&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; noong hindi pa sila kilala sa ''mainstream'' at hindi pa nakapirma sa isang kompanyang pang-rekord. Nang napunta ng ''mainstream'' ang Eraserheads at nailabas ang kanilang pangkomersyal na album na ''ultraelectromagneticpop!'', naging daan ito para sa pagputok ng maraming banda noong dekada '90.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Eusebio |first=Aaron Brennt |date=Mayo 28, 2021 |title=IN PHOTOS: The ups and downs of Eraserheads |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/photos/in-photos-the-ups-and-downs-of-eraserheads/13995/183757/ |access-date=2025-08-18 |website=www.gmanetwork.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=The Top 10 Most Iconic Bands of the Philippines |url=https://www.top10asia.org/rankings/the-top-10-most-iconic-bands-of-the-philippines/ |access-date=2025-08-18 |website=Top 10 of Asia |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Disyembre 25, 2010 |title=The Eraserheads |url=https://www.philstar.com/opinion/2010/12/25/642128/eraserheads |access-date=2025-08-18 |website=Philstar.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Veyra |first=Ramon De |date=2025-03-17 |title=Eraserheads on Music, Maturity, and Making History |url=https://rollingstonephilippines.com/music/eraserheads-on-music-maturity-and-making-history/ |access-date=2025-08-18 |website=rollingstonephilippines.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Kaya, tinuturing ang Eraserheads na isa sa pinakamatagumpay, pinakamaimpluwensiya, at pinakamahalaga sa kultura na banda sa kasaysayan ng Pilipinas.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

{{multiple image|caption_align=center|header_align=center|image1=Bayang Barrios - Filipino Food Month Media Launch (March 21, 2025).jpg|alt1=Si Bayang Barrios na isa sa mga soloistang mang-aawit ng Pinoy rock|caption1=Si Bayang Barrios na isa sa mga soloistang mang-aawit ng Pinoy rock|width1=126|image2=Barbie Almalbis at the 2005 UPLB Febfair.jpg|alt2=Si Barbie Almalbis na tinuturing na isa sa mga magagaling na bokalista ng Pinoy rock|caption2=Si Barbie Almalbis na tinuturing na isa sa mga magagaling na bokalista ng Pinoy rock|width2=110|header=Mga ilang mang-aawit ng Pinoy rock noong dekada '90|align=left}}

May iba't ibang istilo ng [[Musikang rock|rock]] ang umusbong noong dekada '90 tulad ng ''[[grunge]]'' sa bandang Teeth, ''metal'' sa bandang [[Wolfgang (banda)|Wolfgang]], ''[[ska]]'' sa bandang Pu3ska, ''reggae'' sa bandang Tropical Depression, ''[[Punk rock|punk]]'' sa Ex-Presidents Combo, ''rap-rock'' sa bandang Erectus, at ''riot grrl'' sa Keltscross.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Caballa |first=Jason |date=2024-01-22 |title=10 Great Filipino Rock Songs Worth Revisiting |url=https://billboardphilippines.com/editorial-picks/best-of/revisit-the-1990s-with-these-10-great-filipino-rock-songs/ |access-date=2025-08-05 |website=Billboard Philippines |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-05-29 |title=Seminal Filipino ska band Put3ska reunites, brings all under one groove |url=https://pop.inquirer.net/74908/seminal-filipino-ska-band-put3ska-reunites-brings-all-under-one-groove |access-date=2025-08-05 |website=Inquirer POP! |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Bagaman, karamihan sa mga musikero ng Pinoy rock ay mula sa mga banda, may iilang solong mang-aawit na lumitaw sa ''genre'' na ito na kinabibilangan nina DJ Alvaro, [[Bayang Barrios]], Grace Nono at Maegan Aguilar. May ilan din na mga bokalista ng banda na namumukod-tangi tulad nina [[Ely Buendia]] ng [[Eraserheads]], Bamboo Mañalac at [[Rico Blanco]] ng [[Rivermaya]], [[Chito Miranda]] ng [[Parokya ni Edgar]], [[Dong Abay]] ng [[Yano]], [[Wency Cornejo]] ng [[After Image]], Cookie Chua ng Color It Red, Medwin Marfil ng True Faith, Basti Artadi ng [[Wolfgang (banda)|Wolfgang]], [[Barbie Almalbis]] ng Hungry Young Poets at Barbie's Cradle, Melody del Mundo ng Sugar Hiccup, at ang magkapatid na Karl Roy ng P.O.T. at Kevin Roy ng Razorback.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caña |first=Paul John |date=Marso 10, 2019 |title=13 Best Vocalists of '90s OPM Bands |url=https://www.esquiremag.ph/culture/music/13-best-vocalists-of-90s-opm-bands-a00289-20190310-lfrm |access-date=2025-08-06 |website=Esquiremag.ph}}&lt;/ref&gt;
[[Talaksan:FrancisM airport.jpg|thumb|200x200px|Si Francis M. na nagsimula sa ''hip hop'' subalit nag-eksperimento ng ''rap-rock'']]
Si Francis M na nagsimula bilang ''hip-hop'' na rapper ay nag-ekperimento ng ''rap-rock'' at nagkaroon ng bandang rock, ang Hardware Syndrome, bilang pang-bakup na banda.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Reodica |first=Mariah |date=2024-05-02 |title=Francis M Was A Catalyst For Change For Filipino Hip-Hop |url=https://billboardphilippines.com/music/rediscover/how-francis-m-was-a-catalyst-for-change-for-filipino-hip-hop/ |access-date=2025-08-19 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Umusbong din noong huling bahagi ng dekada '90 ang mga bandang ''nu metal'' at ''rap metal'' tulad ng Queso, Greyhoundz at [[Slapshock]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lalu |first=Gabriel Pabico |date=2020-11-27 |title=Jamir, Slapshock, and the triumvirate: Philippine nu metal scene loses a trailblazer |url=https://entertainment.inquirer.net/397579/jamir-slapshock-and-the-triumvirate-philippine-nu-metal-scene-loses-a-trailblazer |access-date=2025-08-19 |website=INQUIRER.net |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ilan sa mga kinikilalang pinakamahusay na awiting Pinoy rock noong dekada nobenta ayon sa ''Billboard Philippines'' ang &quot;Ang Huling El Bimbo&quot; ng Eraseheads, &quot;Esem&quot; ng Yano, &quot;Hand Painted Sky&quot; ng Color It Red, &quot;Bilanggo&quot; ng Rizal Underground, &quot;Halik ni Hudas&quot; ng Wolfgang, &quot;Moden De&quot; ng Sugar Hiccup, &quot;Elesi&quot; ng Rivermaya, &quot;Munting Paraiso&quot; ng Razorback, &quot;Torpe&quot; ng Hungry Young Poets, &quot;Shooting Star&quot; ng Teeth at &quot;Pigface&quot; ng Greyhoundz.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Dahil sa dami ng bandang sumulpot, may ilan ang nagkaroon lamang ng isang ''hit'' o patok na awitin na tinatawag sa Ingles na ''one hit wonder''. Ilan sa mga bandang may ''one hit wonder'' noong dekada '90 ay ang I Axe sa kanilang awiting na &quot;Ako’y Sa Iyo, Ika’y Sa Akin&quot;, Wyrd sa kanilang awitin na &quot;Scream&quot;, Weedd sa kanilang awitin na &quot;Long Hair&quot;, [[Prettier Than Pink]] sa kanilang awitin na &quot;Cool Ka Lang&quot;, at Agaw Agimat sa kanilang awitin na &quot;Sabi Nila&quot;.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Caña |first=Paul John |date=2019-04-14 |title=21 OPM One-Hit Wonders |url=https://www.esquiremag.ph/culture/music/opm-one-hit-wonders-a00289-20190414-lfrm2 |access-date=2025-08-19 |website=Esquiremag.ph}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Losorata |first=Yugel |date=2024-07-31 |title=Best of OPM one-hit wonders |url=https://manilastandard.net/?p=314478698 |access-date=2025-08-19 |website=Manila Standard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Harvey |first=Janus Dosequis |date=2015-08-13 |title=A Look Back on the Hits of Yesteryear: 8 Pinoy One-Hit Wonders |url=https://8list.ph/pinoy-one-hit-wonder-songs-opm/ |access-date=2025-08-19 |website=8List.ph |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Si DJ Alvaro na isang solong mang-aawit ng rock ay may isang patok na kanta lamang na pinamagatang &quot;Ang Tipo Kong Lalaki&quot;.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;
[[Talaksan:Tito Sotto.jpg|left|thumb|188x188px|Si Senador [[Tito Sotto]] na pinuna ang awit na &quot;Alapaap&quot; ng Eraserheads dahil sa pagtukoy nito sa droga]]
Sa kabila ng tagumpay paglaganap ng Pinoy rock sa dekada 1990, nagkaroon ng mga kritisismo sa musika ng mga bandang Pinoy. Isa dito ang kontrobersiya ng ''backmasking'', ang proseso ng pagbabaligtad ng awdyo para patugtugin ng pasulong, na nagkaroon ng tugatog noong dekada '70 at dekada '80, subalit nanatili ang pagba-''backmask'' na diumano'y may nilalamang [[Satanas|sataniko]] noong dekada '90, ayon sa ilang pangkat [[Kristiyanismo|Kristiyano]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Cequina |first=Jeans |date=2021-03-03 |title=The auditory phenomenon called Backmasking, unmasked |url=https://pop.inquirer.net/106559/the-auditory-phenomenon-called-backmasking-unmasked |access-date=2025-08-19 |website=POP! |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Bagaman kadalasang inakusahan ang mga bandang sa labas ng Pilipinas na may satanikong nilalaman ang kanta dahil sa pag-''backmask'', hindi nakaligtas ang bandang Pilipino sa kontrobersiya ng backmasking tulad ng Rivermaya at Eraserheads.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

Nangyari naman ang isa pang kritisismo sa musikang Pinoy rock noong 1995, sinabi ng Junior Drug Watchers na ang kantang “Alapaap” ng Eraserheads ay may mga liriko na tila nagpupuri sa pakiramdam ng &quot;''high''&quot; o lulong sa shabu (''methamphetamine'').&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dayao |first=Dodo |date=Agosto 25, 2025 |title=How Tito Sotto tried to ban the Eraserheads |url=https://www.philstar.com/lifestyle/supreme/2012/08/25/841706/how-tito-sotto-tried-ban-eraserheads |access-date=2025-08-19 |website=Philstar.com}}&lt;/ref&gt; Ipinasa nila ang isyung ito kay [[Senado ng Pilipinas|Senador]] [[Vicente Sotto III|Vicente]] [[Vicente Sotto III|&quot;Tito&quot; Sotto III]], na noon ay kilalang aktibo sa mga adbokasiya laban sa droga. Dahil dito, nanawagan si Sotto na ipagbawal ang pagtugtog ng kanta sa radyo at iba pang midya, dahil aniya’y naglalaman ito ng mensaheng mapanganib para sa kabataan. Mariing tumutol ang Eraserheads, na iginiit na ang ''&quot;''Alapaap&quot; ay isang oda sa [[kalayaan]] at pagtakas sa mga suliranin, at hindi tungkol sa paggamit ng droga.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Sumulat pa sila ng liham kay Sotto at nakipagpulong upang ipaliwanag ang kanilang panig. Bagaman nang naglaon, tinanggap ng bokalista ng banda na si Ely Buendia na may alusyon ang awitin sa droga.&lt;ref&gt;Angel, D.J., Cruz, L.G., (2025). A Critical Discourse Analysis of the Song “Alapaap” by Eraserheads. ''Psychology and Education: A Multidisciplinary Journal, 30''(7), 1221-1225.  &lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.5281/zenodo.14636664&lt;/nowiki&gt; (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Hindi natuloy ang pagbabawal, at nagsilbing halimbawa ng paghaharap ng pagsesensura at kalayaan sa [[sining]] sa [[Tugtugin|musika]] noong dekada ’90.   {{multiple image|caption_align=center|header_align=center|image1=Fernando_Poe_Jr_2010_stamp_of_the_Philippines_(cropped).jpg|alt1=Fernando Poe Jr.|caption1=[[Fernando Poe Jr.]]|width1=150|image2=Robin Padilla.jpg|alt2=Robin Padilla|caption2=[[Robin Padilla]]|width2=161|header=Mga pangunahing bida sa aksyong pelikula ng dekada '90|align=right}}

==== Pelikula ====
Sa larangan naman ng paggawa ng [[Talaan ng mga pelikulang Pilipino ng dekada 1990|pelikula sa Pilipinas noong dekada 1990]], nanguna ang mga pangunahing istudiyo tulad ng [[Viva Films]], Regal Films, [[GMA Films]] at [[Star Cinema]] sa paggawa ng mga pelikulang madaling tangkilikin ng masa,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=IV |first=Franz Sorilla |title=10 Of The Most Iconic Films That Shaped Philippine Cinema: Magnifico, Buy Bust, And More |url=https://www.tatlerasia.com/lifestyle/arts/cinesandaan-10-iconic-films-that-shaped-philippine-cinema |access-date=2025-07-16 |website=Tatler Asia |language=en}}&lt;/ref&gt; lalo na sa mga ''genre'' ng [[Pelikulang aksiyon|aksyon]], at romantikong drama. Nangibabaw sa takilya ang mga action star na sina [[Fernando Poe Jr.]] at [[Robin Padilla]], habang sumikat din ang mga &quot;ST&quot; (''sex trip'') at &quot;TF&quot; (''titillating films'') na pelikula—mga mura at madalas erotikong pelikula—na nilabas ng [[Seiko Films]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Hunyo 29, 2018 |title=Seiko Films Jewels: Where are they now? {{!}} GMANetwork.com - Pictures - Photos |url=https://www.gmanetwork.com/pictures/photos/2018-06-29/141/seiko-films-jewels-where-are-they-now/ |access-date=2025-07-16 |website=www.gmanetwork.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-02-29 |title=#CelebrityThrowback: Sexy stars of the 90s, where are they now? |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/photos/in-photos-sexy-stars-of-the-90s-where-are-they-now/12262/153456/ |access-date=2025-07-16 |website=www.gmanetwork.com |language=en}}&lt;/ref&gt; at tampok ang mga aktres tulad nina [[Rosanna Roces]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lo |first=Ricky |title=10 questions for Rosanna Roces |url=https://www.philstar.com/entertainment/2021/04/14/2090849/10-questions-rosanna-roces |access-date=2025-07-16 |website=Philstar.com}}&lt;/ref&gt; at Klaudia Koronel.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2021-03-23 |title=Ang Buhay-Amerika Ni Klaudia {{!}} Journal Online |work=Journal Online |url=https://journal.com.ph/ang-buhay-amerika-ni-klaudia/ |access-date=2025-07-16}}&lt;/ref&gt; Bagama’t tinutuligsa ang mga ito bilang eksploitasyon,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pasajol |first=Anne |date=2023-03-30 |title=Ina Raymundo admits regrets over sexy films, reveals: ‘Na-exploit talaga ako’ |url=https://entertainment.inquirer.net/492747/ina-raymundo-admits-regrets-over-sexy-films-reveals-na-exploit-talaga-ako |access-date=2025-07-16 |website=INQUIRER.net |language=en}}&lt;/ref&gt; matagumpay ang ilan.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gabinete |first=Jojo |date=Nobyembre 23, 2020 |title=Robbie Tan, inilahad ang pagsisimula at pagsasara ng Seiko Films |url=https://www.pep.ph/pepalerts/cabinet-files/155128/robbie-tan-seiko-films-a734-20201123-lfrm2 |access-date=2025-07-16 |website=PEP.ph}}&lt;/ref&gt; Unti-unting nawala ang liwanag ng mga ''auteur'' tulad nina [[Lino Brocka]] at [[Ishmael Bernal]], subalit patuloy pa rin ang mga kilalang direktor tulad nina [[Marilou Diaz-Abaya]] (''[[Jose Rizal (pelikula)|Jose Rizal]]'') at Joel Lamangan (''The Flor Contemplacion Story'') sa paggawa ng mga makabuluhang pelikula. Bagamat limitado ang pagkilala sa internasyonal, may mga direktor gaya ni Raymond Red na nagsimulang makilala patungo sa katapusan ng dekada. Sa kabila ng bagong bugso ng malalayang pelikula at direktor, gumawa ng madaliang pelikula na may mababang kalidad ang mga tagagawa ng pelikula sa maraming kadahilanan kabilang ang mataas na buwis at pamimirata. Kahit sa ganitong suliranin, nakagawa sila ng higit sa 200 pelikula kada taon noong dekada 1990.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of Philippine Cinema |url=https://sdfilipinocinema.org/philippine-cinema-history/ |access-date=2025-07-16 |website=San Diego Filipino Cinema |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

Sa pagpasok ng huling bahagi ng dekada 1990, malaking impluwensya ang naging kultura ng kabataan sa takbo ng paggawa ng pelikula sa Pilipinas. Sumikat ang mga pelikulang nakatuon sa mga kabataan, sa tulong ng mga ''love team'' (o tambalang pag-ibig) tulad nina [[Rico Yan]] at [[Claudine Barretto]], [[Marvin Agustin]] at [[Jolina Magdangal]], at [[Bobby Andrews]] at [[Angelu de Leon]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Godinez |first=Bong |date=Marso 12, 2020 |title='90s Love Teams: Where are they now? |url=https://www.pep.ph/peptionary/149907/90s-love-teams-where-are-they-now-a755-20200312-lfrm2 |access-date=2025-07-16 |website=PEP.ph}}&lt;/ref&gt; Pinangunahan ng [[Star Cinema]] ang ''trend'' o uso na ito sa pamamagitan ng mga hit na pelikula gaya ng ''Labs Kita, Okey Ka Lang?'' at ''Dahil Mahal na Mahal Kita'', na tumatalakay sa pag-ibig, pagkakaibigan, at mga karanasan ng paglaki. Kasabay nito, naging bahagi rin ng pandaigdigang kultura ng kabataan ang mga pelikulang [[Tinedyer|pang-tinedyer]] ng [[Hollywood]] tulad ng ''Clueless'', ''10 Things I Hate About You'', ''She’s All That'', at ''American Pie''.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-10-18 |title=The 90s were the best time for teen movies. Here’s the proof |url=https://thenightly.com.au/culture/film/smells-like-teen-spirit-why-the-1990s-were-the-best-time-for-high-school-movies-c-16436465 |access-date=2025-07-16 |website=The Nightly |language=en}}&lt;/ref&gt; Tinatawag ang taong 1999 bilang Ginuntuang Taon ng mga pelikulang pang-tinedyer.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Biedenharn |first=Isabella |date=2014-06-19 |title=From ‘Cruel Intentions’ to ‘She’s All That’: Why 1999 Was the Golden Year of Teen Movies |url=https://www.flavorwire.com/462931/from-cruel-intentions-to-shes-all-that-why-1999-was-the-golden-year-of-teen-movies |access-date=2025-07-16 |website=Flavorwire |language=en}}&lt;/ref&gt;
[[Talaksan:Cesar Montano.jpg|left|thumb|Si Cesar Montano na gumanap na Rizal sa pelikulang ''Jose Rizal'']]
Ilan lamang sa halimbawa ng mga pelikulang Pilipino na kapansin-pansin noong dekada 1990 ang ''Isusumbong Kita sa Tatay Ko'' (1999) nina Fernando Poe Jr. at Judy Ann Santos, na kumita ng higit sa ₱100 milyon,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Hunyo 21, 2020 |title=Cinema One lines up Pinoy flicks to watch on Father's Day |work=ABS-CBN |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/06/21/20/cinema-one-lines-up-pinoy-flicks-to-watch-on-fathers-day |access-date=Hulyo 16, 2025}}&lt;/ref&gt; at ''Jose Rizal'' (1998) na pinangunahan ni [[Cesar Montano]] bilang si [[José Rizal|Rizal]], na may badyet ng humigit-kumulang [[Piso ng Pilipinas|₱]]80 milyon at kita na ₱96 milyon, at itinuturing na isa sa pinakamahalagang pelikulang pangkasaysayan sa bansa.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=1998 Film Screened in Seoul on Jose Rizal’s 155th Birth Anniversary |url=https://dfa.gov.ph/dfa-news/news-from-our-foreign-service-postsupdate/9823-1998-film-screened-in-seoul-on-jose-rizal-s-155th-birth-anniversary |access-date=2025-07-16 |website=dfa.gov.ph |archive-date=2021-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627141352/https://dfa.gov.ph/dfa-news/news-from-our-foreign-service-postsupdate/9823-1998-film-screened-in-seoul-on-jose-rizal-s-155th-birth-anniversary |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Kasama rin sa mga iba pang kapansin-pansin na pelikulang Pilipino ang ''Muling Umawit ang Puso'' (1995) na pinagbidahan ni [[Nora Aunor]]; ''Ang Tanging Ina'' (1999), isang komedyang-drama na pinagbidahan ni [[Ai-Ai delas Alas|Ai-ai delas Alas]]; at ''Dahil Mahal na Mahal Kita'' (1998) nina Claudine Barretto at Rico Yan. 

Sa pandaigdigang takilya naman, limang [[Pelikula|pelikulang]] Hollywood ang namayagpag noong dekada 1990. Nanguna ang ''[[Titanic (pelikula)|Titanic]]'' (1997) ni [[James Cameron]], na tumabo ng mahigit $1.8 bilyon at naging pinakamalaking pelikula ng dekada. Sinundan ito ng ''[[Star Wars Episode I: The Phantom Menace]]'' (1999), na kumita ng halos $924 milyon. Pumangatlo ang ''[[Jurassic Park]]'' (1993) ni [[Steven Spielberg]], na kumita ng mahigit $914 milyon at nagbago sa mundo ng visual effects. Sumunod ang ''Independence Day'' (1996) na may kita na $817 milyon, at ''The Lion King'' (1994), ang klasikong animasyon ng ng [[Disney]], na kumita ng $763 milyon.{{multiple image|caption_align=center|header_align=center|image1=Maria Luisa de Leon, Councilor of 2nd District of Pasig.jpg|alt1=Si Angelu de Leon na gumanap bilang Peachy Real sa T.G.I.S.|caption1=Si [[Angelu de Leon]] na gumanap bilang Peachy Real sa ''T.G.I.S.''|width1=119|image2=Judy Ann Santos (2008).jpg|alt2=Si Judy Ann Santos na gumanap na Dianne Villaruel sa Gimik|caption2=Si [[Judy Ann Santos]] na gumanap na Dianne Villaruel sa ''Gimik''|width2=98|image3=Rica Paralejo.jpg|alt3=Si Rica Peralejo na parehong lumabas sa Gimik at T.G.I.S.|caption3=Si [[Rica Peralejo]] na parehong lumabas sa ''Gimik'' at ''T.G.I.S.''|width3=99|header=Mga piling gumanap sa ''T.G.I.S.'' at ''Gimik''|align=right}}

==== Telebisyon ====

Sa mundo ng [[telebisyon]], ang tinaguriang ''network war'' sa Pilipinas o ang tunggalian sa pagitan ng [[ABS-CBN Corporation|ABS-CBN]] at [[GMA Network|GMA]] [[GMA Network|Network]] ay madalas itinuturing na nagsimula noong dekada 1990, subalit may mga ugat ito sa mas naunang panahon kung kailan nag-aagawan na ang mga himpilan para sa manonood at bahagi ng merkado.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2009-03-27 |title=PART I Network War: from black-and-white to fireworks |url=https://www.pep.ph/lifestyle/18457/part-i-network-war-from-black-and-white-to-fireworks |access-date=2025-07-13 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt; Lalong tumindi ang tunggalian noong dekada 1990, lalo na sa tanghali sa pagitan ng mga palabas tulad ng ''[[Eat Bulaga!]]'', ''[[Lunch Date]]'' at ''[['Sang Linggo nAPO Sila]]''.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007-10-24 |title=Longest running television shows |url=https://www.pep.ph/lifestyle/14178/longest-running-television-shows |access-date=2025-07-13 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt; Lumawak ang kompetisyon sa larangan ng balita, ugnayang publiko, at programang ''primetime'', kung saan parehong naglunsad ang mga ''network'' ng mga palabas na naging popular at kinilala ng kritiko. Naglabas din ang parehong istasyon ng mga programang nakatuon sa kabataan gaya ng ''[[Gimik]]'' (ABS-CBN) at ''[[T.G.I.S.]]'' (GMA) na naging bahagi ng kulturang kabataan noong panahong iyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ricardo |first=Althea Lauren |date=2009-09-24 |title=Bringing back the old gang |url=https://www.philstar.com/cebu-entertainment/2009/09/24/507743/bringing-back-old-gang |access-date=2025-07-13 |website=Philstar.com}}&lt;/ref&gt; Sa pandaigdigan, ang ''Beverly Hills, 90210'', ''[[Dawson's Creek|Dawson’s Creek]]'', at ''[[Sabrina, the Teenage Witch|Sabrina the Teenage Witch]]'' ay naging paborito ng mga tinedyer.

Sa mga ''soap opera'' noong unang bahagi ng dekada nobenta sa Pilipinas, ang mga programang tulad ng ''[[Anna Luna]]'' (1989–1995) at ''[[Valiente]]'' (1992–1997) ang umani ng tagumpay sa pamamagitan ng mga kuwentong puno ng emosyon na tumatalakay sa tunggalian ng pamilya, hindi pagkakapantay-pantay sa lipunan, at paghahanap ng katarungan. Pinagpatuloy ng mga dramang ito ang tradisyong pamilyar sa mga manonood habang isinasaayos ito sa biswal na anyo ng telebisyon. Pagsapit ng kalagitnaan ng dekada, lumitaw ang mga seryeng tulad ng ''[[Mara Clara]]'' (1992–1997) at ''[[Esperanza (seryeng pantelebisyon sa Pilipinas)|Esperanza]]'' (1997–1999) na tampok ang mas batang mga artista, mas masalimuot na banghay, at mas makabagong urbanong tagpuan—salamin ng pagbabagong demograpiko ng manonood at ng pag-unlad sa produksiyon.[[Talaksan:ThaliaSodi cropped.jpg|left|thumb|179x179px|Si Thalia na gumanap sa ''Marimar'' (1994), ang unang telenobelang Mehikano na umere sa Pilipinas]]
Namayagpag naman sa ibang panig ng mundo noong dekada nobenta ang mga drama at sitcom na Amerikano sa maraming bansa tulad ng ''[[Friends (serye sa telebisyon)|Friends]]'', ''Seinfeld'', ''Felicity'' at ''Party of Five''. Samantala, kinagiliwan ng marami ang ''The X-Files'' dahil sa halong [[siyensiyang kathang-isip]], kababalaghan, at misteryo. Ang ''Baywatch'', na sumikat sa mga eksenang ''lifeguard'' (tagabantay sa palanguyan) at mabagal na takbo sa tabing-dagat, ay naging isa sa pinakapanonood na serye sa buong mundo. Tumatak din ang ''Mr. Bean'' mula sa Britanya, na may tahimik subalit epektibong komedya na madaling maunawaan kahit walang salin. Sumikat din ang mga naka-''dub'' na telenobelang [[Mehiko|Mehikano]] sa Pilipinas na sinimulan ng ''[[Marimar]]'' noong 1994 na pinagbidahan ni [[Thalía|Thalia]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Anarcon |first=James Patrick |date=May 29, 2020 |title=RATINGS THROWBACK: The Top-Rating Thalia Telenovelas on Philippine TV |url=https://www.pep.ph/news/local/151721/thalia-top-rating-telenovelas-a724-20200529 |access-date=2025-07-14 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
[[Talaksan:International Pokémon logo.svg|thumb|Isa ang ''Pokémon'' sa mga anime na sumikat noong dekada '90]]
Naging popular ang [[Anime|animeng]] Hapon noong dekada 1980 at lumawak ang mga tagapanood sa buong mundo. Ilan sa mga pumatok na palabas na anime noong dekada 1990 ang ''[[Sailor Moon]]'', ''Digimon'', ''[[Pokémon]]'', ''Cowboy Bebop'', ''Gundam Wing'', ''[[Neon Genesis Evangelion (anime)|Neon Genesis Evangelion]]'', ''[[Ranma ½]]'', ''at Yu Yu Hakusho'' na kilala sa Pilipinas bilang ''[[Ghost Fighter]]''. Sa Pilipinas, ang mga anime ay naka-''dub'' o binosesan sa wikang Ingles bago ang dekada 1990. Noon lamang kalagitnaan ng dekada 1990 nang nai-''dub'' sa [[wikang Filipino]] ang mga anime ng mga himpilang ng telebisyon kabilang ang muling nailabas na anime tulad ng ''[[Voltes V]]'' at ''[[Dragon Ball]]''.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=magazine |first=adobo |date=2023-09-26 |title=Anime’s history and journey in the Philippines – adobo Magazine |url=https://www.adobomagazine.com/philippine-news/history-of-anime-in-philippines/ |access-date=2025-07-14 |website=adobo Magazine Online |language=en-US}}&lt;/ref&gt;  Tinangkilik din sa ilang panig ng mundo noong dekada 1990 ang mga [[seryeng animasyon]] na hindi anime tulad ng ''[[The Simpsons]]'', ''[[Batman: The Animated Series]]'', ''X-Men: The Animated Series'' at ''[[Rugrats]]''.

==== Radyo ====

===== Sa buong mundo =====
Noong dekada 1990, nanatiling makapangyarihang midyum ang [[radyo]] sa buong mundo sa kabila ng paglago ng telebisyon, ''home video'' (o bidyong pantahanan), at mga unang anyo ng dihital na teknolohiya. Sa pandaigdigang antas, nangibabaw ang radyong FM dahil sa mas malinaw nitong tunog at pagtutok sa mga espesipikong musikang paborito ng mga tagapakinig ng iba't ibang uri ng musika. Samantala, ang radyong AM ay nakatuon sa mga programa ng [[balita]], [[relihiyon]], at [[talakayan]]. Sa Estados Unidos, sumikat ang mga personalidad tulad nina Howard Stern, Rush Limbaugh, at Dr. Laura Schlessinger na nagpasimula ng malawakang sindikasyon at pambansang pag-brodkast.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Adelson |first=Andrea |date=1998-04-13 |title=A Dash Past Rush? (Published 1998) |language=en |url=https://www.nytimes.com/1998/04/13/business/a-dash-past-rush.html |access-date=2025-07-22}}&lt;/ref&gt; Kasabay nito, naging sentralisado ang industriya dahil sa pagsasanib ng mga kumpanyang nagmamay-ari ng maraming istasyon, kaya nabawasan ang lokal na programa at naging mas uniporme ang mga ''playlist'' (o listahan ng patutugtugin). Sa pagtatapos ng dekada, lumitaw ang radyong internet bilang paunang hakbang tungo sa pag-usbong ng mga serbisyong pag-''stream''.

===== Sa Pilipinas =====
Ayon sa [[Pambansang Komisyon sa Telekomunikasyon]] ng Pilpinas noong 1997, may kabuuang 629 himpilan ng radyo na 330 dito ang estasyong AM at 399 ang estasyong FM.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Radio as a Way of Life |url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-disseminationscd/communication/radio-as-a-way-of-life/ |access-date=2025-08-05 |website=National Commission for Culture and the Arts |language=en-US |archive-date=2025-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716211615/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-disseminationscd/communication/radio-as-a-way-of-life/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Nasa 530 lamang ang nasa ilalim ng Kapisanan ng mga Brodkaster sa Pilipinas (KBP). Lumago din ang pampamayang himpilan ng radyo nang itinayo sa 12 malalayong pamayanan sa buong bansa simula noong 1991 sa pamamagitan ng proyektong Tambuli na pinondohan n [[UNESCO]] at DANIDA (''Danish International Development Agency'' o literal na Ahensiya ng Pandaigdigang Pagpapaunlad ng [[Dinamarka]]).

====== Himpilang FM ======
Umunlad nang husto ang radyong FM sa Pilipinas at nagsilbing mahalagang plataporma sa paghubog ng musika at kultura noong panahon. Ang mga istasyon tulad ng [[Magic 89.9]], [[RX 93.1]], [[97.1 WLS-FM]], at [[93.9 KCFM]] sa Kalakhang Maynila at karatig [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ay naging paborito ng mga kabataang urbano sa pamamagitan ng pagbibigay ng iba't ibang anyo ng internasyonal na musika at Original Pilipino Music (OPM). Sa mga istasyong ito, naging daan para sumikat ang mga lokal na banda tulad ng Eraserheads, Rivermaya, Yano, at Parokya ni Edgar na nagmarka sa tunog ng dekada. Ang [[NU 107]] naman ay naging pangunahing istasyon para sa ''alternative rock'', na nagsilbing tanglaw ng mga bagong banda at independiyenteng mga grupo sa bansa.

Isa pa rin sa nagtaguyod ng rebolusyon sa musikang Pilipino ang [[DWLA|DWLA 105]]. Malaki ang impluwensiya ng payola sa [[radyo sa Pilipinas]] na suliranin na noong pang dekada 1970&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Oktubre 15, 2021 |title=How ‘Payola Scandal’ gave birth to OPM |url=https://www.philstar.com/entertainment/2021/10/15/2134121/how-payola-scandal-gave-birth-opm |access-date=2025-08-06 |website=Philstar.com}}&lt;/ref&gt; kaya’t nawalan ng puwang ang mga independiyenteng artista. Hinamon ito ng LA 105.9 (DWLA 105.9 FM)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Abril 11, 2012 |title=Sampu't Sari: Ramon &quot;The Doctor&quot; Zialcita ng LA105.9 |url=https://no-benta.blogspot.com/2012/04/samput-sari-ramon-doctor-zialcita-ng.html |access-date=2025-08-06 |website=Dekada NO-BENTA}}&lt;/ref&gt; sa pamamagitan ng pagtatampok ng Pinoy rock at pagbibigay ng ''airtime'' (oras sa himpapawid) sa mga banda&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vera Mella |first=Alfie |title=Mga Katropa, Meron Na Naman Tayong Bisita |url=https://filipinojournal.com/tag/vol-26-no-07/ |access-date=2025-08-06 |website=Manitoba Filipino Journal}}&lt;/ref&gt; kahit wala silang bayad o suporta mula sa malalaking [[tatak pangrekord]].

Malaki ang ginampanan ng mga DJ sa pagpapasikat ng radyo noong dekada 1990. Ang ''Love Notes'' ni Joe D’Mango ay naging isang programa ng gabi na puno ng emosyon, kung saan binabasa ang mga liham ng tagapakinig at nagbibigay ng payo tungkol sa pag-ibig. Sa kabilang banda, si John Hendrix ay DJ sa umaga sa Campus Rado 97.1 WLS-FM,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-06-04 |title=Campus Radio’s John Hendrix Returns to GMA |url=https://radioonlinenow.com/2011/06/04/campus-radios-john-hendrix-returns-to-gma/ |access-date=2025-07-22 |website=Radio Online Now |language=en}}&lt;/ref&gt; na nagsimula ng araw ng maraming Pilipino. Isa rin sa mga kilalang personalidad sa istasyong ito ay si The Triggerman, na naging tanyag dahil sa kanyang programang ''countdown'' (o pagbibilang) na ''Top 20 at 12''. Samantala, si Francis Brew ng NU 107 ay isa sa mga pangunahing tagapagtaguyod ng lokal na musikang rock at DJ ng mga programa na nagtampok ng mga Filipino at banyagang alternatibong banda, na malaking ambag sa muling pagsibol ng rock noong dekada. Ang palatuntunan sa radyo na ''In The Raw'' ni Francis Brew ay ang naging daan para makilala ng madla ang mga bagong banda na hindi pa nakapirma sa isang [[tatak pangrekord]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-27 |title=Raw Material: Francis Reyes and “In The Raw” Remembered |url=https://therestisnoiseph.com/in-the-raw-francis-reyes/ |access-date=2025-08-06 |website=The Rest Is Noise PH |language=en}}&lt;/ref&gt;

====== Himpilang AM ======
{{multiple image|caption_align=center|header_align=center|image1=Mike Enriquez in White Plains, Quezon City (cropped).jpg|alt1=Mike Enriquez|caption1=[[Mike Enriquez]]|width1=129|image2=Noli de Castro official cropped.jpg|alt2=Noli de Castro|caption2=[[Noli de Castro]]|width2=110|header=Mga prominenteng [[mamamahayag]] ng radyong AM noong dekada 90|align=left}}

Patuloy na naglingkod ang radyong AM sa larangan ng pampublikong serbisyo at pagbabalita. Ang mga istasyon tulad ng [[DZMM-AM|DZMM]], [[DZRH]], at [[DZBB-AM|DZBB]] sa Kalakhang Maynila at karatig probinsya ay nagkaroon ng malawak na tagapakinig, lalo na sa mga probinsya at sa mas nakatatandang populasyon. Ang mga komentarista, tagapagbalita at brodkaster ng radyong AM noong dekada nobenta ay nagkaroon ng atensyon sa madla.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ynares |first=Jun |date=Setyembre 5, 2023 |title=Broadcasting as public service |work=[[Manila Bulletin]] |url=https://mb.com.ph/2023/9/5/broadcasting-as-public-service |access-date=2025-08-05}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa kanilang mga programa ang balita, talakayan sa mga isyu ng bayan, legal na payo, at mga radyo drama, na nanatiling mahalaga kahit pa mas pinaboran ng kabataan ang radyong FM. Sa mga kilalang tagapagpahayag ng AM radio noong dekada 1990 ay sina Joe Taruc ng DZRH, na bantog sa kanyang matibay at malalim na pag-uulat ng balita at mga programang pampubliko; [[Mike Enriquez]] ng DZBB, na nakilala dahil sa kanyang matapang na imbestigatibong pamamahayag at mahigpit na panayam; at si [[Noli de Castro]] ng DZMM, na bago pumasok sa politika ay isa nang respetadong tapagbalita at taga-ulat na kilala sa kanyang mapagkakatiwalaan at kalmadong estilo ng pag-uulat. Sina Enriquez at de Castro ay parehong nagmula sa radyo at dinala sa balitang pangtelebisyon dahil sa pangmasang atraksyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007-03-07 |title=The way you sound tonight |url=https://cmfr-phil.org/media-ethics-responsibility/ethics/the-way-you-sound-tonight/ |access-date=2025-08-05 |website=CMFR |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Palakasan ====
[[File:Phil_Jackson_Lipofsky.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Phil_Jackson_Lipofsky.JPG|thumb|Si Michael Jordan kasama ang ''coach'' o tagasanay na si Phil Jackson noong 1997|186x186px]]
Sa mundo ng palakasan noong dekada nobenta, nangingibabaw si [[Michael Jordan]] sa [[basketbol]] na pinangunahan ang [[Chicago Bulls]] sa anim na kampeonato sa [[National Basketball Association|NBA]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Michael Jordan: Biography |url=https://www.olympics.com/en/athletes/michael-jordan |access-date=2025-07-20 |website=olympics.com}}&lt;/ref&gt; Umangat din ang kasikatan ng basketbol sa buong mundo dahil sa “''Dream Team''” (Pangarap na Koponan) na koponan ng Estados Unidos para sa [[Palarong Olimpiko]] ng 1992 na binubuo ng mga bituin gaya nina Jordan, Magic Johnson, at Larry Bird. Sa [[putbol]] (''soccer''), tampok ang mga [[FIFA World Cup|Pandaigdigang Kopang FIFA]] noong 1990, 1994, at 1998 na kinabilangan ng mga tanyag na manlalaro tulad nina [[Diego Maradona]], Roberto Baggio, at Zinedine Zidane. Sa [[Tennis|tenis]], namayagpag sina Pete Sampras at [[Andre Agassi]] sa dibisyong panlalaki, habang sina Steffi Graf at Monica Seles ang nanguna sa dibisyong pambabae.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Schwartz |first=Richard Alan |url=https://www.google.com.ph/books/edition/The_1990s/HMLGas7fOyYC? |title=The 1990s |date=2006 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0880-3 |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa [[Formula One|Formula 1]], naging kapana-panabik ang labanan nina Ayrton Senna at [[Michael Schumacher]]. Sa [[boksing]] naman, naging tampok sina Mike Tyson, Evander Holyfield, at Lennox Lewis sa bigateng dibisyon.

{{multiple image|caption_align=center|header_align=center|image1=Benjie Paras NBA Asia Challenge 2010.jpg|alt1=Si Benjie Paras na isa mga basketbolista na namayagpag noong dekada 90|caption1=Si [[Benjie Paras]] na isa mga basketbolista na namayagpag noong dekada 90|width1=131|image2=Efren Reyes in the World 9-Ball Pool Championship.jpg|alt2=Si Bata Reyes ang tinaguriang ''magician'' ng bilyar|caption2=Si [[Bata Reyes]] ang tinaguriang ''magician'' ng bilyar|width2=125|image3=Mansueto Velasco 2017 stamp of the Philippines.jpg|alt3=Si Onyok Velasco, ang tanging Pilipino noong dekada 90 na may medalyang pilak sa Palarong Olimpiko|caption3=Si [[Onyok Velasco]], ang tanging Pilipino noong dekada 90 na may medalyang pilak sa Palarong Olimpiko|width3=147|header=Mga piling manlalarong Pilipino &lt;br&gt; na tanyag noong dekada 90|align=left}}

Sa Pilipinas, nanatiling pinakapopular ang basketbol. Umangat ang [[Philippine Basketball Association|PBA]] sa pamumuno ng mga bituin tulad nina [[Allan Caidic]], [[Benjie Paras]], at [[Johnny Abarrientos]], habang sumisikat na rin ang UAAP at [[National Collegiate Athletic Association|NCAA]] na mga liga sa kolehiyo. Nakilala rin ang Pilipinas sa larangan ng bilyar dahil kay [[Efren Reyes (bilyarista)|Efren “Bata” Reyes]] na naging tanyag sa buong mundo. Nagpatuloy si Paeng Nepomuceno sa pagbibigay ng karangalan sa bansa sa bowling,. Noong 1996, nagbigay ng karangalan si [[Onyok Velasco|Mansueto “Onyok” Velasco]] nang masungkit niya ang medalyang pilak sa boksing (''light flyweight'') sa Palarong Olimpiko sa [[Atlanta, Georgia|Atlanta]]—ang nag-iisang medalyang pilak ng Pilipinas sa buong dekada. Nanalo naman ang kapatid ni Onyok na si Roel Velasco&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=2021-08-21 |title=Nolito, Roel, Onyok: How the Velasco brothers turned into Olympic heroes |url=https://www.rappler.com/sports/boxing/nolito-roel-onyok-velasco-brothers-olympic-heroes/ |access-date=2025-07-23 |website=RAPPLER |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ng medalyang bronse sa boksing (''light flyweight'') noong [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1992|Palarong Olimpiko ng 1992]] sa [[Lungsod ng Barcelona|Barcelona]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Carlos Yulo, Hidilyn Diaz, and Other Pinoy Olympic Heroes |url=https://www.globe.com.ph/blog/filipino-olympic-medalists |access-date=2025-07-23 |website=www.globe.com.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Panitikan ====
Noong dekada 1990, nagkaroon ng makabuluhang pag-unlad ang [[panitikan]] sa pandaigdigang saklaw pati na rin sa Pilipinas, kung saan namayagpag ang mga impluwensya ng multikulturalismo, postmodernismo, at popular na babasahin. Sa internasyonal na larangan, sumikat ang mga manunulat tulad nina Toni Morrison, Haruki Murakami, Salman Rushdie, at [[J.K. Rowling]], na nagpasimula ng pandaigdigang popularidad ng panitikang pambata sa pamamagitan ng akdang ''[[Harry Potter and the Philospher's Stone (nobela)|Harry Potter and the Philosopher’s Stone]]'' (1997). 
[[Talaksan:Edith Tiempo 2019 stamp of the Philippines (cropped).jpg|thumb|168x168px|Naglabas si [[Edith Tiempo]] ng mga koleksyon ng mga tula noong dekada '90]]
Sa Pilipinas, patuloy na umusbong ang panitikan sa Ingles at Filipino sa pamamagitan ng mga akda nina Jun Cruz Reyes, na inilathala ang nobelang ''Etsa-Puwera'' (1998) na tumalakay sa karanasan ng kabataan at mga isyung panlipunan, at ginawaran ng Pambansang Gantimpalang Pampanitikan para sa Sentenaryo. Naitapos ni Cirilo Bautista ang kanyang epikong trilohiya sa ''Sunlight on Broken Stones'' (1998), habang si [[Edith Tiempo]] ay naglathala ng koleksyon ng mga tula na pinamagatang ''Marginal Annotations and Other Poems'' (1993). Ang mga naunang gawa ni [[Lualhati Bautista]] bago ang dekada '90 tulad ng ''[[Bata, Bata...Pa'no Ka Ginawa?|Bata, Bata... Pa’no Ka Ginawa?]]'' ay nagkaroon ng bagong interes sa pamamagitan ng [[Bata, Bata...Pa'no Ka Ginawa? (pelikula)|adaptasyong pelikula]] na nailabas noong 1998, habang nanatiling mahalaga ang mga naunang akda niyang ''[[Dekada '70 (nobela)|Dekada ’70]]'' at ''[['GAPÔ|GAPÔ]]'' sa diskursong pampanitikan at pulitikal.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sugbo |first=Victor N. |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Illumined_Terrain/R69kAAAAMAAJ |title=Illumined Terrain: The Sites and Dimensions of Philippine Literature |date=1998 |publisher=National Commission for Culture and the Arts |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod dito, lumitaw bilang prominenteng tinig ng kabataang intelektwal at urbano si Jessica Zafra sa pamamagitan ng kanyang seryeng sanaysay na ''Twisted'', na nagbigay-diin sa politika, kultura, at personal na pananaw ng [[henerasyong X]]. Popular noong dekada nobenta sa Pilipinas ang mga ''[[pocketbook]]'' (aklat na naibubulsa) na may ''genre'' na romansa na pinalitan ang [[komiks]] sa mga nagdaang mga taon.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=NATIVIDAD |first=ROCES, MARIA |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Women_s_Movements_and_the_Filipina/Xl4EEAAAQBAJ |title=Women’s Movements and the Filipina: 1986–2008 |date=2012-02-29 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-6121-6 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Komiks ====
Noong dekada 1990, sumiklab ang malawakang pagbabago sa pandaigdigang industriya ng komiks. Sa Estados Unidos, pitong kilalang dibuhista ng [[Marvel Comics|Marvel]]—kabilang sina Todd McFarlane, Jim Lee, at Rob Liefeld—ang nagtayo ng Image Comics noong 1992 at naglabas ng mga pamagat na ''[[Spawn]]'', ''Youngblood'', at ''WildC.A.T.s'', na nagbigay-diin sa malikhaing kalayaan at karapatang-ari ng mga lumikha.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vaneta |first=Rogers |date=2022-02-02 |title=Inside the Image Comics - Marvel Comics break-up, according to Marvel's former top editor |url=https://www.gamesradar.com/inside-the-image-comics-founders-exodus-from-marvel-from-marvels-perspective/ |access-date=2025-07-23 |website=GamesRadar+ |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa DC Comics, namayagpag ang malalaking story arc tulad ng ''The Death of Superman'' (1992) at ''Knightfall'' (1993), kung saan ang ''The Death of Superman'' ay nagdulot ng malakas na muling pagkahumaling sa [[Superman|karakter]] at sa [[komiks]] sa pangkalahatan, dala ng malaking benta, malawakang pag-uulat sa midya, at mga bagong kuwento sa mga sumunod na yugto.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-01-03 |title=The Cultural Impact and Aftermath of Superman’s Demise |url=https://confusingmiddle.com/2025/01/03/the-cultural-impact-and-aftermath-of-supermans-demise/ |access-date=2025-07-23 |website=The Confusing Middle |language=en}}&lt;/ref&gt; Samantala, ang [[Manga|mangang]] Hapon ay naging pandaigdigang paborito, sa tulong ng mga seryeng ''Dragon Ball'', ''Sailor Moon'', at ''Rurouni Kenshin'' na tumawid mula komiks patungong anime.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-21 |title=The Evolution of Japanese Anime and Manga – The Palos Publishing Company |url=https://palospublishing.com/the-evolution-of-japanese-anime-and-manga/ |access-date=2025-07-23 |language=en-US |archive-date=2025-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250925150650/https://palospublishing.com/the-evolution-of-japanese-anime-and-manga/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
[[Talaksan:Gerry Alanguilan.png|left|thumb|150x150px|Si Gerry Alanguilan na naitampok ang likha niya sa Alamat Comics]]
Noong unang bahagi ng dekada 1990 sa Pilipinas, patuloy pa ring inilalathala ang maraming pamagat ng komiks, subalit nagsimula na ang unti-unting paghina ng industriya bunga ng pagbabago sa teknolohiya, midya, at panlasa ng mambabasa.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2009-05-09 |title=The Comics Wars |url=https://www.bulatlat.com/2009/05/09/the-comics-wars/ |access-date=2025-07-23 |website=Bulatlat |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Bagama’t aktibo pa ang mga higanteng tagapaglimbag tulad ng Atlas Publishing at GASI, bumaba na ang kalidad at kita ng industriya. Maraming beteranong manunulat at dibuhista ang lumipat sa ibang larangan o ibang bansa, habang ang mga mambabasa ay nahumaling sa telebisyon, pelikula, at mga bagong anyo ng libangan gaya ng video games.

Bilang tugon, umusbong ang alternatibong kilusan sa komiks, na binubuo ng mga kabataang dibuhista at manunulat na lumikha ng mga naka-''[[Xerox machine|xerox]]'' mini-komiks o ''zines''. Itinatag ang Alamat Comics noong 1994, tampok ang mga makabagong likha tulad ng ''Wasted'' ni Gerry Alanguilan. Sa gitna ng pagbagsak ng komiks sa merkadong pangmasa, naging puwang ito ng malikhaing eksperimento at independiyenteng pagbabahagi ng kuwento—na siyang nagtanim ng binhi ng muling pagbuhay ng ''indie'' at paglilimbag sa dihital ng mga sumunod na dekada.

==== Patimpalak ng kagandahan ====
[[Talaksan:SushmitaSen01.jpg|thumb|Si Miss Universe 1994 Sushmita Sen|217x217px]]
Sa larangan ng [[patimpalak ng kagandahan]] noong dekada nobenta, nanatiling tanyag ang [[Miss Universe]], [[Miss World]], at [[Miss International]], at milyon-milyong manonood ang sumusubaybay sa mga ito sa telebisyon. Namayagpag ang mga bansa tulad ng [[Indiya|Indya]], [[Venezuela]], Estados Unidos, at [[Puerto Rico]], lalo na noong 1994 nang magwagi si [[Sushmita Sen]] bilang Miss Universe at si [[Aishwarya Rai]] bilang Miss World—mga tagumpay nagbigay ng inspirasyon sa kababaihang [[Asya|Asyano]]. Partikular na minahal ng [[mga Pilipino]] si Sushmita Sen dahil sa kanyang karisma at paggalang sa kulturang Pinoy, lalo pa’t ginanap ang Miss Universe 1994 sa [[Maynila]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-12-23 |title=Miss Universe 1994 Sushmita Sen joins Pinoys in celebrating Pia Wurtbach's win |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/548895/miss-universe-1994-sushmita-sen-joins-pinoys-in-celebrating-pia-wurtbach-s-win/story/ |access-date=2025-07-18 |website=GMA News Online |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=When Sushmita Sen Met 4 Women In Philippines, All Named After Her |url=https://www.ndtv.com/offbeat/when-sushmita-sen-met-4-women-in-philippines-all-named-after-her-1655390 |access-date=2025-07-18 |website=www.ndtv.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa Pilipinas, tampok ang mga lokal na patimpalak tulad ng [[Binibining Pilipinas]] at [[Mutya ng Pilipinas]], na naging daan para makilala sina [[Charlene Gonzales]], na pumasok sa ''Top'' 6 (Nangungunang anim) noong [[Miss Universe 1994]], at [[Miriam Quiambao]], na naging ''first runner-up'' (unang pumangalawa) noong [[Miss Universe 1999]]. Partikular na di-malilimutang sandali ang paglahok ni Quiambao sa Miss Universe matapos madapa sa paunang patimpalak ng kasuotang panggabi (''preliminary evening gown competition''), at ang pagkapanalo niya bilang unang pumapangalaw ay ang pinakamataas na naabot ng Pilipinas sa Miss Universe sa loob ng mahigit dalawang dekada.

==== Larong bidyo ====
Ang dekada 1990 ay isang mahalagang yugto sa kasaysayan ng [[larong bidyo]], na minarkahan ng malalaking pagsulong sa teknolohiya, pag-usbong ng mga bagong genre, at ang pagiging bahagi ng pangunahing agos ng kulturang popular. Sa panahong ito naganap ang transisyon mula grapikong 2D patungong [[3D]], ang pagpapalit ng [[floppy disk]] ng [[CD|CD-ROM]], at ang paglago ng ''multiplayer gaming'' (o maramihang paglalaro) sa pamamagitan ng ''local network'' at internet. Sabay na umunlad ang paglalaro sa ''console'' at paglalaro sa PC, kung saan maraming makasaysayang pamagat at inobasyon sa [[Hardware (kompyuter)|''hardware'']] ang humubog sa hinaharap ng industriya.

===== Paglalaro sa console =====
Naging tampok noong dekada ang matinding kompetisyon sa pagitan ng [[Nintendo]] at Sega,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=N |first=Faisal |date=2024-09-05 |title=Sega vs Nintendo: The Console Wars of the 90s |url=https://retrovgames.com/sega-vs-nintendo-the-console-wars-of-the-90s/ |access-date=2025-07-22 |website=Retro vGames |language=en-US}}&lt;/ref&gt; gayundin ang matagumpay na pagpasok ng [[Sony]] sa merkado. Inilabas ng Nintendo ang Nintendo 64 noong 1996, kung saan lumabas ang ''[[Super Mario 64]]''—isa sa mga unang malalaking tagapagplataporma ng 3D—at ''The Legend of Zelda: Ocarina of Time'' (1998), na kinilala sa buong mundo at nagpakilala ng mga inobasyon gaya ng ''target-lock'' sa labanan. Kasabay nito, sumikat din nang husto ang prangkisang ''[[Pokémon]]'' simula nang ilabas ang mga larong ''Pokémon Red'' at ''Green'' noong 1996 sa Hapon para sa Nintendo Game Boy, na naging pandaigdigang phenomenon na nagpalakas sa paglalarong ''handheld'' (hawak sa kamay) sa pamamagitan ng ''player-to-player trading'' (pagpapalitan sa pagitan ng mga manlalaro) at ''battling'' (paglalaban) gamit ang kableng pang-link (''cable link'').&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pokémon Red and Green |url=https://www.museumofplay.org/games/pokemon-red-and-green/ |access-date=2025-07-22 |website=The Strong National Museum of Play |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Samantala, inilabas ng Sega ang Sega Saturn noong 1994 at ang Dreamcast noong 1998, subalit kapwa nahirapan sa merkado.

Inilunsad ng Sony ang [[PlayStation]] noong 1994 sa [[Hapon]] at 1995 sa buong mundo, na naging dahilan ng malaking pagbabago sa industriya sa pamamagitan ng paggamit ng CD-ROM at sa pag-akit ng mas malawak na merkado. Naging tahanan ito ng maraming makabuluhang laro gaya ng ''Final Fantasy VII'' (1997), na nagpakilala ng ''Japanese role-playing games'' (JRPGs) sa pandaigdigang manlalaro; ''Resident Evil'' (1996), na nagpasikat sa survival horror genre; at ''Tomb Raider'' (1996), na nagpakilala kay Lara Croft bilang isa sa mga pinakakilalang karakter ng dekada.[[Talaksan:Gele tamagotchi, objectnr 78041.JPG|thumb|Ang gadyet na Tamagotchi na naging popular sa ilang Batang 90s|left]]Mahilig din ang kabataang Pilipino sa mga larong bidyo at may ilan ang nahumaling sa ''virtual pet gadget'' (gadyet para sa birtwal na alaga) na Tamagotchi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=Nobyembre 3, 2016 |title='90s things every Pinoy millennial squad can relate to |url=https://www.abs-cbn.com/advertorial/life/11/03/16/90s-things-every-pinoy-millennial-squad-can-relate-to |access-date=July 15, 2025 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt; 

===== Paglalaro sa PC =====
Ang paglalaro sa PC (''personal computer'') noong dekada 1990 ay mabilis na umunlad sa aspeto ng grapiko, tunog, at konektibidad. Sa ''genre'' ng ''first-person shooter'' (FPS), naging makasaysayan ang ''Doom'' (1993) mula sa id Software dahil sa mabilis na aksyon, ''multiplayer'' na naka-''network'', at kultura ng modding. Pinalawak ito ng ''Quake'' (1996) sa pamamagitan ng grapikong 3D at ''online multiplayer''. Noong 1998, inilabas ng Valve ang ''Half-Life'', na nagtala ng bagong pamantayan sa nakatuon sa kuwento na FPS sa pamamagitan ng masinsing pagsasalaysay at disenyo ng kapaligiran.

Umuusbong din ang ''real-time strategy'' (RTS), kung saan namayagpag ang ''Command &amp; Conquer'' (1995) at ''StarCraft'' (1998)—ang huli ay naging napakapopular sa [[Timog Korea]]&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hjorth |first=Larissa |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Gaming_Cultures_and_Place_in_Asia_Pacifi/HQeRAgAAQBAJ |title=Gaming Cultures and Place in Asia-Pacific |last2=Chan |first2=Dean |date=2009-06-24 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-84317-5 |page=180 |language=en}}&lt;/ref&gt; at naging batayan ng kompetitibong e-sports. Sa kabilang banda, ang ''Myst'' (1993) ay naging isa sa pinakamabentang larong pang-PC sa dekada, tampok ang atmosperikong nakabatay sa palaisipan na ''gameplay'' (o takbo ng laro). Nagpatuloy din ang LucasArts sa pagpapayabong ng ''point-and-click adventure'' (pakikipagsapalarang turo-at-pindot) na ''genre'' sa mga larong gaya ng ''Monkey Island 2: LeChuck’s Revenge'' (1991).

Isang mahalagang bahagi rin ng paglalaro sa PC noong dekada '90 ay ang seryeng ''SimCity''. Bagama’t ang orihinal na ''SimCity'' ay lumabas noong 1989, nanatili itong popular noong dekada 1990, lalo na sa paglabas ng ''SimCity 2000'' noong 1993.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Pebrero 1, 1994 |title=Cancel My Appointments - 'til the Year 2000 |language=en-US |work=Wired |url=https://www.wired.com/1994/02/cancel-my-appointments-til-the-year-2000/ |access-date=2025-07-22 |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ang larong ito ay nagpakilala ng grapikong isometriko, mga utilidad sa ilalam ng lupa (gaya ng subway at tubig), at mas malalim na aspeto ng pamamahala sa [[lungsod]]. Nasundan ito ng ''SimCity 3000'' noong 1999, na nagdagdag ng mas detalyadong ekonomiya, pamamahala sa basura, at mga bantog na [[gusali]]. Ang ''SimCity'' ay naging batayan ng simulasyong pagtatayo ng lungsod at nag-ambag sa pag-usbong ng mga larong pang-edukasyon at larong hindi nakatuon sa labanan. Kabilang ito sa mas malawak na prangkisang “Sim” ng Maxis na kinabibilangan rin ng ''SimEarth'' (1990) at ''SimAnt'' (1991).

Bilang tugon sa mga alalahanin hinggil sa karahasan sa mga laro—lalo na matapos lumabas ang ''Mortal Kombat'' (1992) at ''Night Trap'' (1992)—itatag ang Entertainment Software Rating Board (ESRB)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Carpenter |first=Nicole |date=2021-04-19 |title=How Mortal Kombat invented the ESRB |url=https://www.polygon.com/22346875/mortal-kombat-violence-esrb-ratings-lieberman |access-date=2025-07-22 |website=Polygon |language=en-US}}&lt;/ref&gt; noong 1994 upang magbigay ng pamantayang ''rating'' (o marka) sa nilalaman ng mga larong bidyo sa [[Hilagang Amerika]].

=== Lipunan ===
Ang mga kabataan sa Pilipinas ay kadalasang tinatawag na ngayon bilang Batang 90s (bigkas: ''nineties'').&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What younger generations can learn from the 'Batang 90s' |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1241492 |access-date=2025-07-14 |website=www.pna.gov.ph |language=en}}&lt;/ref&gt; Ilan lamang sa mga pinausong [[salitang balbal]] ng mga Batang 90s an gamol, hataw, guwapings, jologs (na sinasabing tumutukoy sa mga tagahanga ni Jolina Madangal), gimik, at praning.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=De La Cruz |first=Christa |date=Oktubre 17, 2021 |title=10 Pinoy Slang Words We Said in the '90s, Translated |url=https://www.spot.ph/newsfeatures/trending/87735/popular-pinoy-90s-words-and-what-they-mean-a833-20211017 |access-date=2025-07-14 |website=SPOT.PH |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakahihiligan din nilang gumimik (o tumambay) o lumabas upang pumunta sa mga sayawang klab, eksenang ''rave'', at dumalo sa mga eksenang musikang ''underground'' (lihim o di komersyal) tulad ng Club Dreed, Mayrics, Verve Room, Insomnia, Kemistry, at ABG na matatagpuan sa iba't ibang lugar sa Kalakhang Maynila.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Angan |first=Kara |date=2023-12-14 |title=Is Pinoy Rock Dead? |url=https://billboardphilippines.com/culture/scenes/opinion-is-pinoy-rock-dead/ |access-date=2025-07-15 |website=billboardphilippines.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-10 |title=The Grit and Glamour of Manila’s 90s Rave Culture |url=https://www.vice.com/en/article/manila-philippines-90s-rave-culture-nostlagia/ |access-date=2025-07-15 |website=VICE |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ang moda at istilong Batang 90s ay mga punit-punit na maong, guhit-guhit na ''sweater'', ''jumpsuit'', at mga bukas na kamisadentrong planela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Uso din sa mga kabataang lalaki ang magpahaba ng buhok at hinahati sa gitna.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sa ibang panig ng mundo, tumugon ang kulturang kabataan noong dekada 1990 sa mga pagbabagong panlipunan sa pamamagitan ng pagtangkilik sa kapaligiran at pagsuporta sa pagiging negosyante (''entrepreneurship''). Ipinakita ito sa moda ng [[mundong Kanluranin]] sa pamamagitan ng pagyakap sa [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]] at mga istilong kontra-kultura, na naimpluwensiyahan ng [[henerasyong X|Gen X]] at mga naunang [[Mga milenyal|milenyal]]: naging tanyag ang mga tatu at  pagbubutas ng katawan (''body piercing''), at laganap din ang mga &quot;''retro''&quot; na estilo na hango sa [[moda]] noong [[dekada 1960]] at [[Dekada 1970|1970]]. Naging malapit ang henerasyong Gen X sa isa’t isa sa pamamagitan ng pagkakapareho ng panlasa sa musika. Ilan sa mga kabataan ay mas naging aktibo sa mga ''extreme sports'' o matitiding palakasan at mga gawaing panlabas na pinagsasama ang pampalakasan at pagpapahalaga sa kalikasan. Nakita ng dekada 1990 ang pag-unlad ng kamalayan sa multikulturalismo na nagsimula noong [[dekada 1980]],&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Levrau |first1=François |last2=Loobuyck |first2=Patrick |date=2018 |title=Introduction: mapping the multiculturalism-interculturalism debate |journal=Comparative Migration Studies |language=en |volume=6 |issue=1 |page=13 |doi=10.1186/s40878-018-0080-8 |issn=2214-594X |pmc=5956058 |pmid=29780695}}&lt;/ref&gt; gayon din ang pag-unlad ng alternatibong midya.  
[[Talaksan:Photograph of First Lady Hillary Clinton at the United Nations Conference on Women in Beijing, China - DPLA - de696cbb989497f9f65d8cf9089667b8.jpg|thumb|Si Unang Ginang Hillary Clinton ng Estados sa kanyang talumpating pinamagatang &quot;'''''Women's rights are human rights'''''&quot; sa Beijing, Tsina noong 1995]]
Noong 1990, inalis ng [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan|World Health Organization]] (WHO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Kalusugan) ang [[homoseksuwalidad]] sa listahan nito ng mga [[sakit]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 Mayo 2011 |title=Stop discrimination against homosexual men and women |url=https://www.euro.who.int/en/health-topics/health-determinants/gender/news/news/2011/05/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122043721/https://www.euro.who.int/en/health-topics/health-determinants/gender/news/news/2011/05/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |archive-date=22 Nobyembre 2021 |access-date=10 Pebrero 2021 |website=The WHO Regional Office for Europe |language=en}}&lt;/ref&gt; Unti-unting lumaganap ang pagtanggap sa mga hayagang homoseksuwal na indibiduwal sa mundong Kanluraning simula noong mga unang taon ng dekada nobenta.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dish |first=The Daily |date=7 Hulyo 2009 |title=What Happened In 1990? |url=https://www.theatlantic.com/daily-dish/archive/2009/07/what-happened-in-1990/199110/ |website=The Atlantic |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagsimula naman ang ikatlong yugto ng [[peminismo]] (''third-wave feminism'') noong unang bahagi ng dekada 1990.{{sfn|Evans|2015|loc=22}} Ang mga peministang kabilang sa henerasyong X na ipinanganak noong dekada 1960 at 1970 ay yumakap sa pagkakaiba-iba at indibiduwalismo ng kababaihan, at nagsikap na muling bigyang-kahulugan kung ano ang ibig sabihin ng pagiging isang peminista..{{sfn|Evans|2015|loc=22}}&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/topic/feminism/The-third-wave-of-feminism#ref1228639 &quot;The Third Wave of Feminism&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528171627/https://www.britannica.com/topic/feminism/The-third-wave-of-feminism#ref1228639|date=2019-05-28}}, ''Encyclopaedia Britannica''. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Baumgardner_Richards&quot;&gt;{{harvnb|Baumgardner|Richards|2000|p=77}}&lt;/ref&gt; Sa [[popular na kultura]], nakilahok din ang grupo ng pop mula sa [[Gran Britanya|Britanya]] na [[Spice Girls]] sa kilusang peminista sa pamamagitan ng pagpapasikat ng kanilang islogang &quot;Girl Power!&quot;, habang ipinahayag naman ng tanyag na mang-aawit ng musikang [[Country (musika)|''country'']] na si [[Shania Twain]] ang pagiging higit ng kababaihan sa kanyang patok na awitin noong 1995 na &quot;Any Man of Mine.&quot; Noong Setyembre 5, 1995, nagtalumpati tungkol sa karapatan ng kababaihan ang Unang Ginang ng Estados Unidos na si talumpati ni [[Hillary Clinton]] sa Ika-apat na Pandaigdigang Konperensya ng mga Kababaihan ng Mga Nagkakaisang Bansa sa [[Beijing]], Tsina, at pinamagatan ang talumpati bilang &quot;''Women's rights are human rights''&quot; (Ang karapatan ng kababaihan ay [[karapatang pantao]]).&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fester |first=Gertrude |date=1994 |title=Women's Rights Are Human Rights |journal=Agenda: Empowering Women for Gender Equity |language=en |volume=20 |issue=20 |pages=76–79 |doi=10.2307/4065874 |jstor=4065874}}&lt;/ref&gt;
[[File:JohnPaulIICardinalSin1995WYD.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:JohnPaulIICardinalSin1995WYD.jpg|thumb|Si Papa Juan Pablo II (kanan) kasama ang Arsobispo ng Maynila na si [[Kardinal (Katolisismo)|Kardinal]] [[Jaime L. Sin|Jaime Sin]] (kaliwa) habang humaharap sa karamihan sa pagsasara ng misa para sa Ika-10 Pandaigdigang Araw ng Kabataan sa Liwasang Luneta.|left]]

=== Karagdagang mahahalagang kaganapan ===
Ang pangwakas na [[Misa]] ng X World Youth Day 1995 o [[Pandaigdigang Araw ng Kabataan 1995|Ikasampung Pandaigdigang Araw ng Kabataan ng 1995]] ay naganap sa [[Liwasang Rizal]], Maynila, Pilipinas, na dinaluhan ng higit sa 5 milyong katao. Nagtala ang pagtitipon na ito ng rekord sa [[Simbahang Katolikong Romano|Simbahang Romano Katoliko]]. Pinamunuan ang misa ni [[Papa]] [[Papa Juan Pablo II|Juan Pablo II]]. Ang paglilitis kay O. J. Simpson, na tinawag ng midyang Amerikano bilang &quot;''trial of the century''&quot; o &quot;paglilitis ng siglo,&quot; ay tumagal ng halos isang taon sa gitna ng matinding atensyon ng midya. Karamihan ng paglilitis ay ipinapalabas gabi-gabi sa ''prime time'' (o oras ng maraming nanonood) sa telebisyon. Noong Oktubre 3, 1995, napatunayang walang sala si Simpson sa kasong pagpatay sa dating asawa niyang si Nicole Brown Simpson at kaibigan nito na si Ronald Goldman.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1995-10-03 |title=1995: OJ Simpson verdict: 'Not guilty' |language=en-GB |work=[[BBC]] |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/3/newsid_2486000/2486673.stm |access-date=2025-08-05}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Paris]], noong Agosto 1997, nasawi sa isang aksidente sa sasakyan sina [[Diana, Prinsesa ng Wales]], at ang kanyang kasintahan na si Dodi Al-Fayed, nang bumangga ang minamanehong [[Mercedes-Benz]] S-Class na kanilang sinasakyan sa lagusan ng Pont de l'Alma. Namatay agad sa lugar ng insidente ang tsuper na si Henri Paul, gayundin si Al-Fayed. Sina Diana at ang ''bodyguard'' (o kawal-pananggol) ni Al-Fayed na si Trevor Rees-Jones ay parehong nakaligtas sa aksidente, subalit binawian ng buhay si Prinsesa Diana makalipas ang ilang oras sa isang [[ospital]] sa Paris. Si Rees-Jones ang nag-iisang nakaligtas.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dahlburg |first=John-Thor |date=20 Setyembre 1997 |title=Survivor Can't Recall Paris Crash |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-20-mn-34192-story.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200409090141/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-20-mn-34192-story.html |archive-date=9 Abril 2020 |access-date=9 Abril 2020 |work=[[Los Angeles Times]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang [[Pakistan]] at [[Bangladesh]] ay kapwa nakaranas ng paglipat patungo sa [[demokrasya]] matapos ang pagtatapos ng pamumunong militar nina Zia-ul-Haq at Hussain Muhammad Ershad. Sa unang bahagi ng dekada, pinamunuan ng mga kababaihan ang dalawang bansa. Ang pagkakaluklok kay [[Benazir Bhutto]] sa Pakistan ang kauna-unahang pagkakataon na pinamunuan ng isang babae ang pamahalaan sa isang bansang mayorya ay Muslim, na sinundan naman ni Khaleda Zia sa Bangladesh. Sa Pakistan, ang kalaban ni Bhutto ay si Nawaz Sharif, habang si Zia naman ay hinarap ang hamon mula sa isa pang babae, si [[Sheikh Hasina]]. 

==Mga sanggunian==
{{reflist}}
==Bibliyograpiya==
*{{cite book|last=Evans|first=Elizabeth|year=2015|title=The Politics of Third Wave Feminisms: Neoliberalism, Intersectionality, and the State in Britain and the US|location=London|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-137-29527-9|language=en}}
*{{cite book |title=Manifesta: Young Women, Feminism, and the Future |last1=Baumgardner |first1=Jennifer  |last2=Richards |first2=Amy |year=2000 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |location=New York |isbn=978-0-374-52622-1 |url=https://archive.org/details/manifestayoungwo00baum |language=en}}
[[Kategorya:Dekada 1990|*]]</text>
      <sha1>p35y1vlvuc7jtyg1zcp0pom5x35alwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ze'eva Cohen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>309915</id>
    <revision>
      <id>2213177</id>
      <parentid>2033446</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:17:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3194" sha1="ooxieb8z9d6am16ns4v8p3p7yhswufj" xml:space="preserve">Si '''Ze'eva Cohen''' ({{Lang-he|זאבה כהן}}   , ipinanganak 1940) ay isang [[Israel|Israelita-]] Amerikanang mananayaw at moderno / post-modernong tagaturo ng sayaw na nagtatag at namuno sa programa ng sayaw sa Princeton University sa pagitan ng 1969 at 2009.&lt;ref&gt;{{Cite web| title = Mothers of Israel (1975) |via=Alexander Street| access-date = 2018-04-04| url = https://search.alexanderstreet.com/view/work/bibliographic_entity%7Cvideo_work%7C2724073}}&lt;/ref&gt; 

== Talambuhay at Karera sa  Pagsasayaw ==
Si Ze'eva Cohen ay lumaki sa Tel Aviv, ang apong babae ng mga imigranteng Yemenita. Nagpunta siya sa [[Lungsod ng Bagong York|New York City]] noong 1963 upang mag-aral sa Juilliard School at magpalabas kasama ang Anna Sokolow Dance Company. Sampung taon siyang sumayaw para sa kumpanya. &lt;ref&gt;{{cite web|last1=Johnson|first1=Robert|title=Ze'eva Cohen Documents her Gliding Career at Age 74|url=http://forward.com/articles/213678/ze-eva-cohen-documents-her-gliding-career-at-age/?p=all|publisher=The Jewish Daily Forward|access-date=January 30, 2015}}&lt;/ref&gt;

Si Cohen ay isang tagapagtatag na miyembro ng Dance Theater Workshop, kung saan nagtrabaho siya bilang isang choreographer at dancer mula pa noong kalagitnaan ng mga animnapu hanggang sa unang bahagi ng pitumpung siglo.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Alpine|first1=Alyssa|title=Fifty Years Already?!|url=http://www.newyorklivearts.org/blog/?tag=zeeva-cohen|access-date=January 21, 2015|archive-date=Marso 21, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321114132/http://www.newyorklivearts.org/blog/?tag=zeeva-cohen|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Lumikha siya ng isang katawan ng gawaing koreograpiko na nag-uugnay sa kanyang background sa modernong sayaw ng Amerika sa kanyang pamana ng mga Yemenite.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ingber|first1=Judith Brin|title=Seeing Israeli and Jewish Dance|date=2011|publisher=Wayne State University Press|location=Detroit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Moore|first1=Deborah Dash|title=Jewish Women in America: An Historical Encyclopedia|url=https://archive.org/details/jewishwomeniname01hyma|date=1998|publisher=Routledge|isbn=0415919363|edition=1}}&lt;/ref&gt;

Si Cohen ay ang paksa ng isang dokumentaryong pelikulang ''Ze’eva Cohen: Creating A Life In Dance na'' idinidirek ni Sharon Kaufman, &lt;ref&gt;{{cite web|last1=Asantewaa|first1=Eva Yaa|title=New Film Traces Dance Career of Ze'eva Cohen|url=http://infinitebody.blogspot.com/2014/10/new-film-traces-dance-career-of-zeeva.html|access-date=October 30, 2014|publisher=InfiniteBody}}&lt;/ref&gt; na nag-premiere sa Dance on Camera Festival sa Lincoln Center noong Pebrero 2015.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Johnson|first1=Robert|title=Ze'eva Cohen Documents her Gliding Career at Age 74|url=http://forward.com/articles/213678/ze-eva-cohen-documents-her-gliding-career-at-age/?p=all|access-date=January 30, 2015|publisher=The Jewish Daily Forward}}&lt;/ref&gt; Nagpapakita ang pelikula ng isang modelo kung paano makakaligtas ang isang artista sa mundo ng sayaw sa pamamagitan ng pag-ukit ng isang malayang landas bilang isang mananayaw, koreograpo, at guro.

== Mga Sanggunian ==
{{reflist|colwidth=30em}}
[[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]]
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1940]]</text>
      <sha1>ooxieb8z9d6am16ns4v8p3p7yhswufj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lumang Lungsod</title>
    <ns>0</ns>
    <id>313241</id>
    <revision>
      <id>2213168</id>
      <parentid>2087931</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:08:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9665" sha1="nc67wgl5hy4nsh2wevu4oubwhjo4ktu" xml:space="preserve">{{Infobox UNESCO World Heritage Site
|WHS         = Ang Lumang Lungsod ng Jerusalem at ang mga Pader nito&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/148 |title=Old City of Jerusalem and its Walls |work=[[UNESCO]] |access-date=13 Enero 2014|language=en}}&lt;/ref&gt;
|Image       = {{multiple image|total_width=300|perrow=1/2/2|border=infobox
| image1                 = Jerusalem from mt olives.jpg
| alt1                   = 
| image2                 = OldCityJerusalem01 ST 06.JPG
| alt2                   = 
| image3                 = Jerusalem. Western Wall (Jewish women praying).jpg
| alt3                   = 
| image4                 = The Church of the Holy Sepulchre-Jerusalem.JPG
| alt4                   = 
| image5                 = Jerusalem-2013(2)-Aerial-Temple Mount-(south exposure).jpg
| alt5                   = 
}}
|Caption     = Itaas na hilera: Tanaw ng Lumang Lungsod mula sa [[Bundok ng mga Olibo]]&lt;br&gt;Gitnang hilera: Pamilihan (souq) sa Lumang Lungsod; Mga kababaihang Hudyo na nagdarasal sa Kanlurang Pader&lt;br&gt;Ibabang hilera: [[Simbahan ng Banal na Sepulcro]]; tanaw ng [[Bundok ng Templo]], [[Simboryo ng Bato]] at [[Moske ng Al-Aqsa]]
|Criteria    = Pangkalinangan: ii, iii, vi
|ID          = 148
|Year        = 1981
|Danger      = 1982–''kasalukuyan''
}}
Ang '''Lumang Lungsod''' ({{lang-he|הָעִיר הָעַתִּיקָה}}, {{transl|he|ha-ir ha-atiqah}}; {{lang-ar|البلدة القديمة}}, ''al-Balda al-Qadimah'') ay isang lugar na nakapader na may sukat na 0.9 kilometro kuwadrado (0.35 mi kuw)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kollek |first=Teddy |chapter=Afterword |editor=John Phillips |title=A Will to Survive – Israel: the Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today|url=https://archive.org/details/willtosurvive0000phil |publisher=Dial Press/James Wade|year=1977|quote=about 225 acres|language=en}}&lt;/ref&gt; na nasa loob ng makabagong lungsod ng [[Jerusalem]].

Nadokumento ang kasaysayan ng Lumang Lungsod sa makabuluhang detalye, kapansin-pansin ang mga lumang mapa ng Jerusalem sa nakaraang 1,500 taon. Binubuo ang lugar na ito ng buong lungsod ng Jerusalem hanggang sa huling bahagi ng [[ika-19 na dantaon]]; mga katabing nayon tulad ng Silwan, at ang mga bagong kapitbahayan tulad ng Mishkenot Sha'ananim, na naging bahagi sa kalaunan ng mga hangganan ng munisipyo.

Tahanan ang Lumang Lungsod sa ilang mga susing lugar na may relihiyosong kahalagahan: ang [[Bundok ng Templo]] at [[Kanlurang Pader]] para sa mga [[Hudyo]], ang [[Simbahan ng Banal na Sepulcro]] para sa mga [[Kristiyano]] at ang [[Simboryo ng Bato]] at [[Moske ng Al-Aqsa]] para sa mga [[Muslim]]. Naidagdag ito sa tala ng [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] ng [[UNESCO]] noong 1981.

Sa tradisyon, nahahati ang Lumang Lungsod sa apat na di-pantay na kuwadra, bagaman, naipakilala lamang ang kasalukuyang pagtatalaga noong ika-19 na dantaon.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ben-Arieh |first=Yehoshua |page=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14] |title=Jerusalem in the 19th Century, The Old City |publisher=Yad Izhak Ben Zvi &amp; St. Martin's Press |year=1984 |isbn=0-312-44187-8 |language=en|url-access=registration |url=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 }}&lt;/ref&gt; Sa makabagong panahon, halos nahahati (paikot na pabalik na papunta mula sa hilagang-silangang sulok) ang Lumang Lungsod sa mga Kuwadrang Muslim, Kristiyano, Armenyo at Hudyo. Nitayo ang mahalagang mga pader na pandepensa at mga tarangkahan ng Lumang Lungsod noong 1535–1542 ng [[Otomano]]ng [[sultan]] na si [[Suleiman I|Suleiman ang Magnipiko]].&lt;ref name=Wager&gt;{{cite book |title=Illustrated guide to Jerusalem |author=Eliyahu Wager |year=1988 |location=Jerusalem |publisher=The Jerusalem Publishing House |page=138 |language=en}}&lt;/ref&gt; 

==Populasyon==
Naninirahan karamihan ang kasalukuyang populasyon ng Lumang Lunsod sa kuwadrang Muslim at Kristiyano. Noong 2007, nasa 36,965 ang kabuuang populasyon; ang detalye ng mga relihiyosong pangkat noong 2006 ay 27,500 Muslim (hanggang mula mga 17,000 noong 1967, hanggang higit sa 30,000 noong 2013, pagkahilig: lumalago); 5,681 Kristiyano (mga 6,000 noong 1967), hindi kabilang ang 790 Armenyo (bumama hanggang sa mga 500 noong 2011, pagkahilig: nababawasan); at 3,089 Hudyo (nagsimulang wala noong 1967, habang sila ay pinalayas pagkatapos mabihag ang Lumang Lungsod ng Jordan kasunod ng Digmaang Arabe–Israeli ng 1948, na may halos higit sa 3,000 at ilang 1,500 mag-aaral na yeshiva noong 2013, pagkahilig: lumalago).&lt;ref name=urbanfabric&gt;{{cite web |title=Jerusalem The Old City: Urban Fabric and Geopolitical Implications |date=2009 |publisher=International Peace and Cooperation Center |url=http://www.ochaopt.org/documents/opt_prot_ipcc_Old_City_urban_fabric_geopo_implications_2009.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928095409/http://www.ochaopt.org/documents/opt_prot_ipcc_Old_City_urban_fabric_geopo_implications_2009.pdf |archive-date=2013-09-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author=Bracha Slae |title=Demography in Jerusalem's Old City |newspaper=The Jerusalem Post |date=13 Hulyo 2013 |url=http://www.jpost.com/Opinion/Op-Ed-Contributors/Demography-in-Jerusalems-Old-City-319724 |access-date=26 Setyembre 2015 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Beltran&quot;&gt;{{cite web|last=Beltran|first=Gray|title=Torn between two worlds and an uncertain future|url=http://archives.jrn.columbia.edu/2010-2011/coveringreligion.org/2011/05/torn-between-two-worlds-and-an-uncertain-future/index.html|publisher=Columbia Journalism School|date=9 Mayo 2011|access-date=26 Setyembre 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530203431/http://archives.jrn.columbia.edu/2010-2011/coveringreligion.org/2011/05/torn-between-two-worlds-and-an-uncertain-future/index.html|archive-date=30 Mayo 2014|url-status=dead|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Katayuang pampolitika==
Noong panahon ng Digmaang Arabe–Israeli ng 1948, nabihag ang Lumang Lungsod ng [[Jordan]] at napalayas lahat ng residenteng Hudyo. Noong Anim na Araw na Digmaan noong 1967, na nakita ang mano-manong labanan sa [[Bundok ng Templo]], nabihag ng mga puwersang Israeli ang Lumang Lungsod kasama ang natitirang bahagi ng Silangang Jerusalem, at sumunod dito ang pagsasanib nito sa teritoryo ng [[Israel]] at muling pagsasama nito sa kanlurang bahagi ng lungsod. Nang naglaon, ang pamahalaan ng Israel ang nagkokontrol ng buong lugar, na tinuturing ng pambansang kabisera nito. Bagaman, ang Batas ng Jerusalem, na epektibong sinasanib ang Silangang Jerusalem sa  Israel, ay idineklerang walang bisa ng Resolusyon 478 ng Konsehong Seguridad ng [[mga Nagkakaisang Bansa]]. Kinikilala ang Silangang Jerusalem ng internatsyunal na pamayanan bilang bahagi ng okupadong teritoryo ng [[Estado ng Palestina|Palestina]].&lt;ref&gt;[http://www.ochaopt.org/documents/ocha_opt_Jerusalem_FactSheet_December_2012_english.pdf East Jerusalem: Key Humanitarian Concerns] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721223139/http://www.ochaopt.org/documents/ocha_opt_Jerusalem_FactSheet_December_2012_english.pdf |date=2013-07-21}} United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs occupied Palestinian territory. Disyembre 2012 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The international law of occupation|last=Benveniśtî|first=Eyāl|publisher=Princeton University Press|year=2004|isbn=978-0-691-12130-7|pages=112–13|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Katayuan sa UNESCO==
Noong 1980, ipinanukala ng [[Jordan]] na itala ang Lumang Lungsod bilang [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] ng [[UNESCO]].&lt;ref&gt;[https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/148.pdf Advisory Body Evaluation] (file na PDF, sa Ingles)&lt;/ref&gt; Naidagdag ito sa tala noong 1981.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/archive/repext81.htm#148 |title=Report of the 1st Extraordinary Session of the World Heritage Committee |publisher=Whc.unesco.org |access-date=2013-10-14|language=en}}&lt;/ref&gt; Noong 1982, minungkahi ng Jordan na mapabilang ito sa tala ng Pandaigdigang Pamana na Nanganganib. Sumalungat ang [[Estados Unidos]] sa hiling na ito, na sinasabi na walang karapatan gumawa ng ganoong nominasyon ang pamahalaan ng Jordan at kailangan ng pahintulot mula sa pamahalaan ng Israel, yayamang epektibo itong kinokontrol ang Jerusalem.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/archive/repcom82.htm#jerusalem |title=Justification for inscription on the List of World Heritage in Danger, 1982: Report of the 6th Session of the World Heritage Committee |publisher=Whc.unesco.org | language=en |access-date=2013-10-14}}&lt;/ref&gt; Noong 2011, naglabas ng pahayag ang UNESCO na inulit ang pananaw nito na ang Silangang Jerusalem ay &quot;bahagi ng okupadong teritoryo ng Palestina, at kailangang maresolba ang katayuan ng [[Jerusalem]] sa negosyasyon ng permanenteng katayuan.&quot;&lt;ref name=unesco-20110715&gt;{{cite web|title=UNESCO replies to allegations|url=http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/unescos_position_regarding_jerusalem/|publisher=UNESCO|date=15 Hulyo 2011|language=en|quote=The Old City of Jerusalem is inscribed on the World Heritage List and the List of World Heritage in Danger. UNESCO continues to work to ensure respect for the outstanding universal value of the cultural heritage of the Old City of Jerusalem. This position is reflected on UNESCO’s official website (www.unesco.org). In line with relevant UN resolutions, East Jerusalem remains part of the occupied Palestinian territory, and the status of Jerusalem must be resolved in permanent status negotiations.}}&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Makasaysayang lugar sa Asya]]
[[Kategorya:Pandaigdigang Pamanang Pook]]
[[Kategorya:Herusalem]]</text>
      <sha1>nc67wgl5hy4nsh2wevu4oubwhjo4ktu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dakilang Bulwagan ng Sambayanan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>313516</id>
    <revision>
      <id>2213135</id>
      <parentid>2057507</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4273" sha1="ktr81x8v90ikvn0atvagfc4fiv2umwt" xml:space="preserve">{{Infobox Chinese|pic=GreatHall_auditorium.jpg|picsize=&lt;!-- 400px--&gt;|piccap=Ang Awditoryum ng Sampunglibong Tao|showflag=stp|order=st|s=人民大会堂|t=人民大會堂|l=Dakilang Bulwagang Pantipon ng Sambayanan|p=Rénmín Dàhuìtáng&lt;br /&gt;{{IPAc-cmn|r|en|2|m|in|2|-|d|a|4|h|ui|4|t|ang|2}}|w=Jenmin Tahuit'ang|gr=Renmin Dahhueytarng}}
Ang '''Dakilang Bulwagan ng Sambayanan''' ay isang gusali ng estado na matatagpuan sa kanlurang gilid ng [[Liwasang Tiananmen]] sa Beijing. Ginagamit ito para sa pambatasan at seremonyal na mga aktibidad ng [[Gobyerno ng Tsina|gobyerno ng Republikang Bayan ng Tsina]] (PRC) at ng naghaharing [[Partido Komunista ng Tsina]]. Ang Dakilang Bulwagan ng Sambayanan ay isinasagawa bilang lugar ng pagpupulong para sa buong sesyon ng [[Pambansang Kongresong Bayan]] (NPC), ang [[Tagapagbatas|lehislatura]] ng Tsina, na nangyayari taon-taon tuwing Marso kasama ang pambansang sesyon ng [[Kumperensiyang Konsultatibong Pampolitika ng Sambayanang Tsino]] (CPPCC), isang pamplitikang tagapayong entidad. Ito rin ang lugar ng pagpupulong ng [[Pambansang Kongreso ng Partido Komunista ng Tsina]], na, mula noong 1982, ay nangyayari minsan sa bawat limang taon at ang [[Komite Sentral ng Partido Komunista ng Tsina|Komite Sentral]] ng partido na nagpupulong humigit-kumulang isang beses sa isang taon.

Ginagamit din ang Bulwagan para sa maraming mga natatanging pangyayari, kabilang ang mga pambansang antas ng pagpupulong ng iba't ibang mga organisasyong panlipunan at pampulitika, malalaking pagdiriwang ng anibersaryo, pati na rin ang mga serbisyong pang-alaala para sa mga dating pinuno. Ang Dakilang Bulwagan ng Sambayanan ay isa ring sikat na atraksiyon sa lungsod na madalas puntahan ng mga turistang bumibisita sa kabesera.

== Kasaysayan ==
Ang Dakilang Bulwagan ng Sambayanan ay binuksan noong Setyembre 1959 bilang isa sa &quot;[[Sampung Dakilang Konstruksiyon]]&quot; na natapos para sa [[Ika-10 anibersaryo ng Republikang Bayan ng Tsina|ika-10 Anibersaryo]] ng Republikang Bayan ng Tsina. Ang desisyon na itayo ang Bulwagan ay ginawa ng [[Politburo ng Partido Komunista ng Tsina|politburo]] noong Agosto 1958.&lt;ref name=&quot;NPCsite2&quot;&gt;{{cite web|title=The Great Hall of the People|url=http://www.npc.gov.cn/zgrdw/englishnpc/GreatHall/node_3072.htm|website=www.npc.gov.cn|access-date=8 December 2020}}&lt;/ref&gt; Naniwala si [[Zhou Enlai]] na ang pangwakas na disenyo ay dapat magbigay ng mensahe na &quot;ang mga tao ay ang mga panginoon ng bansa&quot;.{{fact}} Matapos maisumite ang mga panukala sa disenyo, pinili ng isang grupo ng mga arkitekto mula sa buong bansa ang nanalong disenyo nina Zhao Dongri at Shen Qi. Si Zhang Bo ay hinirang bilang punong arkitekto. Inabot ng 10 buwan ang konstruksiyon, 7,785 manggagawa at nahubog ng mala-militar na mga estratehiya na tumulad sa [[Dakilang Luksong Pasulong]].&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{Cite book|title=Chang'an Avenue and the Modernization of Chinese Architecture.|url=https://archive.org/details/changanavenuemod0000yush|last=Yu|first=Shuishan|publisher=University of Washington Press|year=2013|isbn=9780295804484|pages=[https://archive.org/details/changanavenuemod0000yush/page/84 84]–85}}&lt;/ref&gt;

== Paglalarawan ==
[[Talaksan:庆祝中国共产党成立100周年_天安门广场_人民大会堂_红旗.jpg|thumb|Mga pulang bandila sa harap ng Dakilang Bulwagan ng Sambayanan.]]
Idinisenyo upang simbolo ng pambansang pagkakaisa at pagkakapantay-pantay ng etniko ng bansa, ang Dakilang Bulwagan ay naglalaman ng bagong katangian ng panahon ng mga Tsino sa mga tampok, proporsiyon at mga detalye nito.&lt;ref name=&quot;:04&quot;/&gt; Sinasaklaw ng gusali ang 171,801 metro kuwadrado (1,849,239 sq ft) ng espasyo sa sahig, ito ay 356 metro ang haba at 206.5 metro ang lapad. Ang pinakamataas na punto ng sentro ay umabot sa 46.5 metro. Sa mga ambi ng pangunahing tarangkaghan ay nakasabit ang pambansang sagisag ng Republikang Bayan ng Tsina.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na link ==
* Ang Opisyal na impormasyon ng [https://web.archive.org/web/20180110160837/http://www.npc.gov.cn/englishnpc/GreatHall/node_3072.htm Great Hall]
* [https://maps.google.com/maps?t=k&amp;hl=en&amp;ll=39.903531,116.389611&amp;spn=0.004099,0.009978 Satellite na larawan ng Great Hall of the People] mula sa [[Google Maps]]

[[Kategorya:Beijing]]</text>
      <sha1>ktr81x8v90ikvn0atvagfc4fiv2umwt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marxismo–Leninismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>313823</id>
    <revision>
      <id>2213209</id>
      <parentid>2204743</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:46:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30534" sha1="eil7hu5oqudvsyuww8lg1n2kskrwv9v" xml:space="preserve">[[Talaksan:Klucis, Выше знамя Маркса, Энгельса, Ленина и Сталина!.jpg|thumb|300px|Propagandang poster mula sa [[Unyong Sobyetiko]], likha ni Gustav Klutsis sa taong 1936: &quot;''Itaas ang bandila nina [[Karl Marx|Marx]], [[Friedrich Engels|Engels]], [[Vladimir Lenin|Lenin]], at [[Josef Stalin|Stalin]]!''&quot; Sila ang pangunahing mga pigura sa Marxismo–Leninismo.]]

Ang '''Marxismo–Leninismo''' ({{lang-ru|Марксизм-ленинизм}}) ay isang malayong-kaliwang pampolitikang [[ideolohiya]] na naging pangunahing kaisipang komunista sa [[ika-20 dantaon]]. Binuo ito ni [[Josef Stalin]] noong dekada 1920 batay sa kanyang pag-unawa at pag-iisa ng ortodoksong [[Marxismo]] at [[Leninismo]]. Ito ang naging opisyal na ideolohiya ng [[Unyong Sobyetiko]] at [[Komunistang Internasyonal]].

Pinaniniwalaan sa Marxismo–Leninismo na kinakailangan ng dalawang-yugtong himagsikan upang mapalitan ang kapitalismo. Aagaw ang isang talibang partido, na naka-organisa sa demokratikong sentralismo, ng kapangyarihan sa ngalan ng uring manggagawa at magtatatag ng sosyalistang estado, na binabansagang diktadura ng proletaryado. Sa pamamagitan nito, iniaangat ang partido komunista bilang pinakamataas na institusyong pampamahalaan at ang pangunahing organisasyon sa pamayanan. Papangasiwaan nito ang moda ng produksyon, susugpuin ang anumang oposisyon ng kontra-rebolusyon at burgesya, at itataguyod ang Sobyetikong kolektibismo upang magbigay-daan sa pangwakasang lipunan na walang uri, salapi, at estado.

Bukod sa USSR at Komintern, itinaguyod ang Marxismo–Leninismo sa mga estadong satelite nito sa [[Silangang Bloke]] hanggang sa kanilang pagbagsak noong 1989. Sa kasalukuyan, ito ang kaisipang gumagabay sa mga naghaharing partido ng [[Tsina]], [[Vietnam]], [[Laos]], at [[Cuba]]; hango rito ang ideyang pampamahalaan ng [[Hilagang Korea]]. Sa tradisyonal na Kanluraning akademya, sila ang itinuturing na mga kinaugaliang halimbawa ng mga [[estadong komunista]].
==Balangkas==
Nagkaroon ng bagong kahulugan ang mga ideyang komunista mula nang Himagsikang Ruso dahil naging katumbas ito ng mga ideya ng Marxismo–Leninismo, katulad ng interpretasyon ng Marxismo ni [[Vladimir Lenin]] at ng kanyang mga kahalili. Ang pag-endorso sa pangwakas na layunin, lalo na ang paglikha ng isang pagmamay-ari ng komunidad na paraan ng produksyon at pagbibigay sa bawat kalahok nito ng pagkonsumo &quot;ayon sa kanilang mga pangangailangan&quot;, isinusulong ng Marxismo-Leninismo ang pagkilala sa makauring pakikibaka bilang isang nangingibabaw na prinsipyo ng pagbabago sa lipunan at pag-unlad. Bilang karagdagan, ang mga manggagawa ay dapat magsagawa ng misyon ng muling pagtatayo ng lipunan. Ang pagsasagawa ng isang sosyalistang rebolusyon na pinamumunuan ng tinatawag ng mga tagapagtaguyod nito na &quot;taliba ng proletaryado&quot;, na tinukoy bilang ang partido komunista na inorganisa ayon sa herarkiya sa pamamagitan ng demokratikong sentralismo, ay itinuring na isang pangkasaysayang pangangailangan. Dagdag pa rito, ang pagpapakilala ng proletaryong diktadura ay itinaguyod at ang mga uri na itinuring na palaban ay dapat supilin.&lt;ref name=&quot;Wright 2015&quot;&gt;{{cite encyclopedia |editor-last=Wright |editor-first=James D. |editor-link=James D. Wright |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences|publisher=Elsevier|year=2015 |isbn=978-0-08-097087-5 |location=Oxford |edition=2nd}}{{rp|3355}}&lt;/ref&gt; Noong 1920s, ito ay unang tinukoy at binalangkas ni [[Josef Stalin]] batay sa kanyang pag-unawa sa ortodoksong Marxismo at Leninismo.&lt;ref name=&quot;Lansford 2007&quot;&gt;{{cite book |last=Lansford |first=Thomas |date=2007 |title=Communism |url=https://archive.org/details/communism0000lans |location=New York |publisher=Cavendish Square Publishing|isbn=978-0-7614-2628-8}}&lt;/ref&gt;{{rp|17}}

Sa pagkatatag ng Unyong Sobyetiko sa dating Imperyong Ruso, ang [[Bolshevismo]] ang naging batayan ng ideolohiya. Bilang tanging legal na partidong taliba, nagpasya ito sa halos lahat ng mga patakaran, na kinakatawan ng partido komunista bilang tama. Dahil ang [[Leninismo]] ay ang rebolusyonaryong paraan upang makamit ang sosyalismo sa praktika ng pamahalaan, ang relasyon sa pagitan ng ideolohiya at paggawa ng desisyon ay inayon sa pragmatismo at karamihan sa pagpapasya ay patuloy at permanenteng pag-unlad ng Marxismo-Leninismo, na may ideolohikal na pagbagay sa kondisyong materyal.&lt;ref name=&quot;Sakwa 1990&quot;&gt;{{cite book |title=Gorbachev and His Reforms, 1985–1990 |url=https://archive.org/details/gorbachevhisrefo0000sakw |date=1990 |first=Richard |last=Sakwa |author-link=Richard Sakwa |isbn=978-0-13-362427-4 |publisher=[[Prentice-Hall]]}}&lt;/ref&gt;{{rp|206-212}} Natalo ang Partido Bolshebista sa halalan ng Asembleyang Konstituyente ng Rusya noong 1917, na nakakuha ng 23.3% ng boto, sa [[Partido Sosyalista-Rebolusyonaryo]], na nakakuha ng 37.6%. Noong 6 Enero 1918, ang Dekretong Burador sa Pagbuwag ng Asembleyang Konstituyente ay inilabas ng Ehekutibong Komite Sentral ng Kongreso ng mga Sobyetiko, isang komite na pinangunahan ni Vladimir Lenin, na dati nang sumuporta sa malayang multipartidistang paghahalal. Pagkatapos ng pagkatalo ng mga Bolshebista, sinimulan ni Lenin na tukuyin ang kapulungan bilang isang &quot;mapanlinlang na anyo ng burges-demokratikong parlamentarismo&quot;.&lt;ref name=&quot;Dando 1966&quot;&gt;{{cite journal |last=Dando |first=William A. |date=June 1966 |title=A Map of the Election to the Russian Constituent Assembly of 1917 |journal=Slavic Review |volume=25 |issue=2 |pages=314–319 |doi=10.2307/2492782 |issn=0037-6779 |jstor=2492782 |s2cid=156132823}}&lt;/ref&gt; Pinuna ito bilang pag-unlad ng vanguardismo bilang isang anyo ng herarkikal na piling-partido na kumokontrol sa lipunan.&lt;ref&gt;{{cite book |last=White |first=Elizabeth |year=2010 |url=https://books.google.com/books?id=tFMuCgAAQBAJ |title=The Socialist Alternative to Bolshevik Russia: The Socialist Revolutionary Party, 1921–39 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-90573-5 |access-date=24 April 2022 |archive-date=21 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321152046/https://books.google.com/books?id=tFMuCgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;

Sa loob ng limang taon ng pagkamatay ni Lenin, natapos ni Stalin ang kanyang pag-angat sa kapangyarihan at naging pinuno ng USSR, na nagbigay-awtoridad sa kanya sa teorya. Hinuha niya at inilapat ang mga sosyalistang teorya nina Lenin at [[Karl Marx]] bilang mga layuning politikal na ginamit upang maisakatuparan ang kanyang mga plano para sa Unyong Sobyetiko at pandaigdigang sosyalismo. Ang kanyang inakdang ''Tungkol sa Mga Tanong ng Leninismo'' noong 1926 ay kumatawan sa Marxismo–Leninismo bilang hiwalay na ideolohiyang komunista at nagtampok ng pandaigdigang herarkiya ng mga partido komunista at mga rebolusyonaryong partido taliba sa bawat bansa. Tinawag ang aplikasyon ni Stalin ng Marxismo–Leninismo sa sitwasyon ng USSR bilang Stalinismo, na naging opisyal na ideolohiyang estatal hanggang sa kanyang kamatayan noong 1953.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Butenko |first=Alexander |date=1996 |script-title=ru:Социализм сегодня: опыт и новая теория |title=Sotsializm segodnya: opyt i novaya teoriya |language=ru |trans-title=Socialism Today: Experience and New Theory |journal=Журнал Альтернативы |volume=1}}&lt;/ref&gt;{{rp|3-22}} Sa Marxistang diskursong pampolitika, ang Stalinismo na nagsasaad at nagsasaad ng teorya at praktika ni Stalin ay may dalawang paggamit, ang papuri kay Stalin na naniniwalang matagumpay niyang napaunlad ang pamana ni Lenin, at ang pagpuna kay Stalin na tumatanggi sa kanyang panunupil at burukratikong terorismo.&lt;ref name=&quot;Bullock &amp; Trombley 1999&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Bullock |editor1-first=Allan |editor1-link=Alan Bullock |editor2-last=Trombley |editor2-first=Stephen |date=1999 |title=The New Fontana Dictionary of Modern Thought |edition=3rd|publisher=[[HarperCollins]] |isbn=978-0-00-686383-0}}&lt;/ref&gt;{{rp|506}} Bilang Kaliwang Oposisyon kay Stalin sa loob ng partido at pamahalaang Sobyetiko, ipinagtalo nina [[Leon Trotsky]] na ang Marxismo–Leninismo bilang ideolohiya ay sumalungat sa teoryang Marxismo at Leninismo, kaya hindi kapaki-pakinabang ang mga ideya ni Stalin para sa pagpapatupad ng sosyalismo sa Rusya. Bukod dito, kinilala ng mga Trotskista sa loob ng partido ang kanilang anti-Stalinistang kaisipan bilang Bolshebista–Leninismo at sinuportahan ang permanenteng rebolusyon upang maiba ang kanilang sarili mula sa katwiran at pagpapatupad ni Stalin ng sosyalismo sa isang bansa.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Trotsky |first=Leon |author-link=Leon Trotsky |orig-date=1937 |date=1990 |script-title=ru:Сталинская школа фальсификаций |title=Stalinskaya shkola fal'sifikatsiy |language=ru |trans-title=Stalin's school of falsifications}}&lt;/ref&gt;{{rp|7-8}}

Pagkatapos ng paghahating Sino-Sobyetiko noong dekada 1960, inangkin ng [[Partido Komunista ng Tsina]] ang legasiya bilang tanging tagapagmana at kahalili ni Stalin tungkol sa tamang interpretasyon ng Marxismo–Leninismo at pinunong ideolohikal ng pandaigdigang komunismo. Sa gayon, umusbong ang [[Kaisipang Mao Zedong]] bilang pag-aangkop ni [[Mao Zedong]] at ibang kadre ng Marxismo–Leninismo sa kondisyong pre-industriyal ng Tsina kung saan pangunahin ang rebolusyonaryong praksis at pangalawa ang ideolohikal na pagsusunura. Sa kalauna'y umunlad ang ideya nito kung saan magagamit ang mga ideyang ito sa pangkalahatang sitwasyon.&lt;ref name=&quot;Bullock &amp; Trombley 1999&quot;/&gt;{{rp|501}} Gayunpaman, kasunod ng paghahating Sino-Albanes noong dekada 1970, sinimulang maliitin at itakwil ng iilang ang papel ni Mao sa kilusang Marxista–Leninista pabor sa Partido Paggawa ng Albanya na mas mahigpit na sumunod kay Stalin. Dulot ito ng pagtanggi ng Albanya sa paglalapitang Sino-Amerikano, partikular sa 1972 pagpupulong ng Mao-Nixon na itinuturing nilang ideolohikong pagtaksil ni Mao sa kanyang sariling Teorya ng Tatlong Mundo, kung hindi kasali ang pagkakasundong politikal sa kapitalistang Kanluran. Nagpahiwatig ito ng nabawasang paninindigan ni Mao sa proletaryong internasyonalismo. Bilang tugon sa pagbabagong ito, pinagtibay ni [[Enver Hoxha]] ang anti-rebisyonismo sa mga ideya ni Stalin, na tinutukoy bilang Hoxhaismo, at nagpapanatili ng ortodoksong Marxismo–Leninismo.&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Bland |first=Bill |date=1995 |orig-date=1980 |url=https://revolutionarydemocracy.org/archive/BlandRestoration.pdf |title=The Restoration of Capitalism in the Soviet Union |magazine=Revolutionary Democracy Journal |access-date=16 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210810124332/http://www.revolutionarydemocracy.org/archive/BlandRestoration.pdf |archive-date=10 August 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Sa Hilagang Korea, ang Marxismo–Leninismo ay pinalitan ni Juche noong dekada 1970. Ginawa itong opisyal noong 1992 at 2009, nang ang mga banggit sa konstitusyon sa Marxismo–Leninismo at komunismo ibinaba at pinalitan ng Juche.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Park |first=Seong-Woo |date=23 September 2009 |url=https://www.rfa.org/korean/in_focus/first_millitary-09232009120017.html |script-title=ko:북 개정 헌법 '선군사상' 첫 명기 |title=Bug gaejeong heonbeob 'seongunsasang' cheos myeong-gi |trans-title=First stipulation of the 'Seongun Thought' of the North Korean Constitution |agency=Radio Free Asia |language=ko |access-date=10 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517045408/https://www.rfa.org/korean/in_focus/first_millitary-09232009120017.html |archive-date=17 May 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Inilarawan Aag Juche ni Michael Seth bilang isang bersyon ng ultranasyonalismong Koreano, na sa kalaunan ay nabuo pagkatapos mawala ang orihinal nitong Marxista–Leninistang elemento. Ayon kay Robert L. Worden, ang Marxismo–Leninismo ay inabandona kaagad pagkatapos ng pagsisimula ng [[de-Stalinisasyon]] sa Unyong Sobyetiko at ganap na pinalitan ni Juche mula noong 1974 pa. Isinulat ni Daniel Schwekendiek na ang nagpaiba sa Marxismo–Leninismo ng Hilagang Korea sa Tsina at USSR ay ang pagsama nito ng pambansang damdamin at makro-historikal na mga elemento sa sosyalistang ideolohiya, na pinili ang &quot;sariling estilo ng sosyalismo&quot;. Ang mga pangunahing bahagi nito ang pagbibigay-diin sa tradisyonal na Confucianismo at ang memorya ng traumatikong karanasan ng Korea sa ilalim ng pamamahala ng Hapon pati na rin ang pagtutok sa mga awtobiyograpikal na katangian ni Kim Il-sung bilang isang bayaning gerilyero.&lt;ref name=&quot;Schwekendiek&quot;&gt;{{cite book |last=Schwekendiek |first=Daniel |date=2011 |title=A Socioeconomic History of North Korea |url=https://archive.org/details/socioeconomichis0000schw |location=Jefferson |publisher=McFarland &amp; Company|isbn=978-0-7864-6344-2}}&lt;/ref&gt;{{rp|31}}
==Kasaysayan==
Ang pilosopiya ng Marxismo–Leninismo ay nagmula bilang pro-aktibong praktika ng paksyong Bolshebista ng [[Partido Obrero Sosyal-Demokratiko ng Rusya]] sa pagsasakatuparan ng pagbabagong politikal sa Tsaristang Rusya. Binago ng pamumuno ni Lenin ang mga Bolshebista na taliba ng partido na binubuo ng mga propesyonal na rebolusyonaryo na nagsagawa ng demokratikong sentralismo upang maghalal ng mga pinuno at opisyal gayundin upang matukoy ang patakaran sa pamamagitan ng malayang talakayan, pagkatapos ay mapagpasyang natanto sa pamamagitan ng nagkakaisang aksyon. Ang vanguardismo ng pragmatikong paninindigan sa pagkamit ng rebolusyon ay ang naging kalamangan ng mga Bolshebista sa mga liberal at konserbatibong partido na nagtaguyod ng panlipunang demokrasya nang walang praktikal na planong aksyon para sa lipunang Ruso na nais nilang pamahalaan. Pinahintulutan ng Leninismo ang partidong Bolshebista na manguna sa Himagsikang Oktubre noong 1917.

Labindalawang taon bago ang Rebolusyong Oktubre noong 1917, nabigo ang mga Bolshevik na pangibabawan ang Himagsikang Pebrero ng 1905 dahil ang mga sentro ng rebolusyonaryong pagkilos ay napakalayo para sa wastong koordinasyong pampulitika. Upang makabuo ng rebolusyonaryong momentum mula sa mga pagpatay sa hukbong Tsarist noong Madugong Linggo, hinimok ng mga Bolshevik ang mga manggagawa na gumamit ng pampulitikang karahasan upang mapilitan ang mga burges na uring panlipunan na sumapi sa proletaryong rebolusyon. ibagsak ang ganap na monarkiya ng Tsar ng Russia. Higit sa lahat, ang karanasan ng rebolusyong ito ay naging dahilan upang maisip ni Lenin ang paraan ng pag-iisponsor ng sosyalistang rebolusyon sa pamamagitan ng agitasyon, propaganda at isang maayos, disiplinado at maliit na partidong pampulitika. Sa kabila ng lihim na pag-uusig ng pulisya ng Okhrana, ang mga emigré Bolshevik ay bumalik sa Russia upang manggulo, mag-organisa at mamuno, ngunit pagkatapos ay bumalik sila sa pagkatapon nang ang rebolusyonaryong sigasig ng mga tao ay nabigo noong 1907. Ang kabiguan ng Rebolusyong Pebrero ay nagpatapon sa mga Bolshevik, Menshevik, Sosyalistang Rebolusyonaryo at anarkista tulad ng mga Black Guard mula sa Russia. Ang pagiging kasapi sa parehong ranggo ng Bolshevik at Menshevik ay nabawasan mula 1907 hanggang 1908 habang ang bilang ng mga taong nakikibahagi sa mga welga noong 1907 ay 26% ng bilang noong taon ng Rebolusyon ng 1905, bumaba sa 6% noong 1908 at 2% noong 1910. Ang panahon ng 1908–1917 ay isa sa kabiguan sa partidong Bolshevik sa pamumuno ni Lenin, kung saan ang mga miyembro ay sumasalungat sa kanya para sa mga iskandalo na kinasasangkutan ng kanyang mga expropriation at mga paraan ng paglikom ng pera para sa partido. Ang pagkatalo sa pulitika na ito ay pinalubha ng mga repormang pampulitika ni Tsar Nicholas II ng pamahalaang Imperial ng Russia. Sa pagsasagawa, ang mga pormalidad ng pampulitikang partisipasyon ay ang unti-unting konsesyon ng Tsar sa panlipunang pag-unlad dahil ang pampublikong opisina ay nananatiling magagamit lamang sa aristokrasya, ang maginoo at ang bourgeoisie. Hindi nalutas ng mga repormang ito ang kamangmangan, ang kahirapan, o malnutrisyon ng proletaryong mayorya.

Sa Swiss exile, binuo ni Lenin ang pilosopiya ni Marx at extrapolated decolonization sa pamamagitan ng kolonyal na pag-aalsa bilang isang reinforcement ng proletaryong rebolusyon sa Europe. Noong 1912, niresolba ni Lenin ang isang paksyunal na hamon sa kanyang ideolohikal na pamumuno ng RSDLP ng Forward Group sa partido, inagaw ang all-party congress para ibahin ang RSDLP sa partidong Bolshevik. Noong unang bahagi ng 1910s, si Lenin ay nanatiling hindi sikat at hindi sikat sa mga internasyonal na kilusang sosyalista na noong 1914 ay naisipan nitong i-censor siya. Hindi tulad ng mga sosyalistang Europeo na pinili ang mapang-akit na nasyonalismo sa anti-digmaang internasyunalismo, na ang pilosopikal at pampulitikang break ay bunga ng internasyunista-depensitang schism sa mga sosyalista, ang mga Bolshevik ay sumalungat sa Dakilang Digmaan. Ang nasyonalistang pagkakanulo sa sosyalismo ay tinuligsa ng isang maliit na grupo ng mga pinunong sosyalista na sumalungat sa Dakilang Digmaan, kasama sina Rosa Luxemburg, Karl Liebknecht at Lenin, na nagsabing nabigo ang mga sosyalistang Europeo sa mga uring manggagawa dahil mas pinili nila ang digmaang makabayan kaysa sa proletaryong internasyunalismo. Upang pabulaanan ang patriotismo at pambansang sobinismo, ipinaliwanag ni Lenin sa sanaysay na ''Imperyalismo, ang Pinakamataas na Yugto ng Kapitalismo'' na ang kapitalistang pagpapalawak ng ekonomiya ay humahantong sa kolonyal na imperyalismo na kung saan ay kinokontrol ng mga nasyonalistang digmaan tulad ng Great War sa mga imperyo ng Europa. Upang mapawi ang mga estratehikong panggigipit mula sa Western Front (4 Agosto 1914 – 11 Nobyembre 1918), ang Imperial Germany ay nagtulak sa pag-alis ng Imperial Russia mula sa Silangang Hanay sa pamamagitan ng pagpapadala kay Lenin at ng kanyang Bolshevik cohort sa isang diplomatikong selyadong tren, inaasahan silang makibahagi sa rebolusyonaryong aktibidad. 

Noong Marso 1917, ang pagbibitiw kay Tsar Nicholas II ay humantong sa Pansamantalang Pamahalaan ng Russia (Marso–Hulyo 1917), na pagkatapos ay nagpahayag ng Republikang Ruso. Nang maglaon sa Rebolusyong Oktubre, ang pag-agaw ng kapangyarihan ng Bolshevik laban sa Pansamantalang Pamahalaan ay nagresulta sa kanilang pagkakatatag ng Russian Soviet Federative Socialist Republic, ngunit ang ilang bahagi ng Russia ay nanatiling inookupahan ng kontra-rebolusyonaryong White Movement ng mga anti-komunista na ay nagkaisa upang bumuo ng White Army upang labanan ang Russian Civil War laban sa Bolshevik government. Bukod dito, sa kabila ng White-Red civil war, ang Russia ay nanatiling isang mandirigma sa Great War na ang mga Bolshevik ay huminto sa Treaty of Brest-Litovsk na nagbunsod sa Allied Intervention sa Russian Civil War ng mga hukbo ng labimpitong bansa, na nagtatampok ng Dakilang Britanya, Pransiya, Italya, Hapon, Estados Unidos. Sa ibang lugar, ang matagumpay na Rebolusyong Oktubre sa Russia ay nagpadali sa Rebolusyong Aleman noong 1918–1919 at mga rebolusyon at interbensyon sa Hungary na nagdulot ng Unang Republika ng Hungarian at Republikang Sobyet ng Hungarian. Sa Berlin, ang pamahalaang Aleman na tinulungan ng mga yunit ng Freikorps ay lumaban at natalo ang pag-aalsa ng Spartacist na nagsimula bilang isang pangkalahatang welga. Sa Munich, ang lokal na Freikorps ay nakipaglaban at natalo ang Bavarian Soviet Republic. Sa Hungary, ang mga di-organisadong manggagawa na nagpahayag ng Hungarian Soviet Republic ay nilabanan at tinalo ng mga hukbo ng hari ng Kaharian ng Romania at ng Kaharian ng Yugoslavia gayundin ng hukbo ng Unang Republika ng Czechoslovakia. Ang mga pwersang komunista na ito ay di-nagtagal ay nadurog ng mga pwersang anti-komunista at nabigo ang mga pagtatangka na lumikha ng internasyonal na rebolusyong komunista. Gayunpaman, isang matagumpay na rebolusyon ang naganap sa Asya, nang itinatag ng Mongolian Revolution ng 1921 ang Republikang Bayan ng Mongolya. Ang porsyento ng mga delegadong Bolshebista sa Buong Rusong Kongreso ng mga Sobyetiko ay tumaas mula 13% sa unang kongreso noong Hulyo 1917 sa 66% sa ikalimang kongreso noong 1918.

Gaya ng ipinangako sa mga mamamayang Ruso noong Oktubre 1917, huminto ang mga Bolshevik sa paglahok ng Rusya sa Dakilang Digmaan noong 3 Marso 1918. Noong taon ding iyon, pinagsama-sama ang kapangyarihan ng pamahalaan sa pamamagitan ng pagpapaalis sa mga Menshebista at Sosyalista-Rebolusyonaryo mula sa mga sobyetiko. Pagkatapos ay itinatag ng pamahalaang Bolshevik ang lihim na pulisya ng Cheka upang alisin ang oposisyong anti-Bolshevik sa bansa. Sa una, nagkaroon ng matinding pagtutol sa rehimeng Bolshevik dahil hindi nila naresolba ang mga kakulangan sa pagkain at materyal na kahirapan ng mga mamamayang Ruso gaya ng ipinangako noong Oktubre 1917. Mula sa panlipunang kawalang-kasiyahan, nag-ulat ang Cheka ng 118 na pag-aalsa, kabilang ang paghihimagsik sa Kronstadt. Marso 1921) laban sa pang-ekonomiyang pagtitipid ng Digmaang Komunismo na ipinataw ng mga Bolshebista. Ang mga pangunahing hadlang sa pag-unlad ng ekonomiya at modernisasyon ng Russia ay malaking materyal na kahirapan at ang kakulangan ng modernong teknolohiya na mga kondisyon na itinuturing ng orthodox na Marxismo na hindi pabor sa rebolusyong komunista. Ang agrikulturang Ruso ay sapat na binuo para sa pagtatatag ng kapitalismo, ngunit ito ay hindi sapat na binuo para sa pagtatatag ng sosyalismo. Para sa Bolshevik Russia, itinampok sa panahon ng 1921–1924 ang sabay-sabay na paglitaw ng pagbangon ng ekonomiya, taggutom, at krisis sa pananalapi. Pagsapit ng 1924, ang malaking pag-unlad ng ekonomiya ay nakamit at noong 1926 ang pamahalaang Bolshevik ay nakamit ang mga antas ng produksyon ng ekonomiya na katumbas ng mga antas ng produksyon ng Rusya noong 1913. 

Ang mga paunang patakarang pang-ekonomiya ng Bolshevik mula 1917 hanggang 1918 ay maingat, na may limitadong nasyonalisasyon ng mga paraan ng produksyon na naging pribadong pag-aari ng aristokrasya ng Russia noong panahon ng Tsarist na monarkiya. Kaagad na ipinangako ni Lenin na iwasan ang pagsalungat sa uring magsasaka sa pamamagitan ng pagsisikap na hikayatin sila palayo sa mga Sosyalistang Rebolusyonaryo, na nagpapahintulot sa isang magsasaka na kunin ang mga ari-arian ng mga maharlika habang walang agarang nasyonalisasyon na ipinatupad sa pag-aari ng mga magsasaka. Tinupad ng Decree on Land (8 Nobyembre 1917) ang ipinangakong muling pamamahagi ni Lenin ng lupang taniman ng Russia sa mga magsasaka, na binawi ang kanilang mga lupang sakahan mula sa mga aristokrata, na tinitiyak ang katapatan ng mga magsasaka sa partido Bolshebista. Upang mapagtagumpayan ang mga pagkagambala sa ekonomiya ng digmaang sibil, ang patakaran ng pandigmang komunismo, isang regulated market, kontrolado ng estado na paraan ng pamamahagi at pagsasabansa ng mga malalaking sakahan, ay pinagtibay upang humiling at mamahagi ng butil upang pakainin ang mga manggagawang industriyal. sa mga lungsod habang ang Pulang Hukbo ay nakikipaglaban sa pagtatangka ng Hukbong Puti na ibalik ang [[dinastiyang Romanov]] bilang ganap na mga monarko ng Rusya. Higit pa rito, ang hindi popular sa pulitika na sapilitang paghingi ng butil ay nagpapahina sa mga magsasaka sa pagsasaka na nagresulta sa pagbawas ng ani at kakapusan sa pagkain na nagdulot ng mga welga sa paggawa at kaguluhan sa pagkain. Sa kaganapan, ang mga mamamayang Ruso ay lumikha ng isang ekonomiya ng barter at itim na merkado upang kontrahin ang pagpapawalang bisa ng pamahalaang komunista sa ekonomiya ng pananalapi.

Ibinalik ng Bagong Ekonomikong Polisiya noong 1921 ang ilang pribadong negosyo upang bigyang-buhay ang ekonomiya ng Rusya. Bilang bahagi ng pragmatikong kompromiso ni Lenin sa panlabas na interes sa pananalapi noong 1918, pansamantalang ibinalik ng kapitalismo ng estadong Bolshebista ang 91% ng industriya sa pribadong pagmamay-ari o mga pinagkatiwalaan hanggang sa natunan ng mga Sobyetiko ang teknolohiya at pamamaraan na kinakailangan upang patakbuhin at pangasiwaan ang industriyal na sektor. Ang mahalaga, ipinahayag ni Lenin na ang pag-unlad ng sosyalismo ay hindi magagawang ituloy sa paraang orihinal na inakala ng mga Marxista. Ang isang mahalagang aspeto na nakaapekto sa rehimeng Bolshebista ay ang atrasadong kalagayang pang-ekonomiya ng Rusya na itinuring na di-pabor sa ortodoksong Marxistang teorya ng komunistang rebolusyon. Noong panahong iyon, inaangkin ng mga naunang Marxista na ang Rusya ay hinog na para sa pag-unlad ng kapitalismo, ngunit hindi pa para sa sosyalismo. Iminungkahi ni Lenin ang pangangailangan ng pag-unlad ng malalaking pangkat ng mga teknikal na intelihente upang tulungan ang industriyal na pag-unlad ng Rusya at isulong ang Marxistang yugto ng pag-uunlad sa ekonomiya dahil napakakaunti ng mga teknikal na eksperto noong panahong iyon. Ipinaliwanag ito ni Lenin sa sumusunod: &quot;Napakatindi ng aming kahirapan na hindi namin, sa isang iglap, na maibalik ang buong-sukat na pabrika, estado, sosyalistang produksyon.&quot; Idinagdag niya na ang pag-unlad ng sosyalismo ay magpapatuloy ayon sa ang aktwal na materyal at sosyo-ekonomikong kondisyon ng Rusya at hindi tulad ng abstraktong inilarawan ni Marx para sa industriyalisadong Europa noong ika-19 na siglo. Upang mapagtagumpayan ang kakulangan ng mga edukadong Ruso na maaaring magpatakbo at mamahala sa industriya, itinaguyod ni Lenin ang pagbuo ng isang intelihensya na magtutulak sa bansa tungo sa pagsasarili.

Nang malapit na siyang mamatay pagkatapos ng mga stroke, pinangalanan ng Testamento ni Lenin noong Disyembre 1922 sina Trotsky at Stalin bilang ang pinaka-mahusay na lalaki sa Komite Sentral, ngunit marahas niyang pinuna sila. Sinabi ni Lenin na dapat tanggalin si Stalin sa pagiging Pangkalahatang Kalihim ng partido at palitan siya ng &quot;iba pang tao na nakahihigit kay Stalin sa isang aspeto lamang, ibig sabihin, sa pagiging mas mapagparaya, mas tapat, mas magalang, at higit pa, matulungin sa mga kasama&quot;. Sa kanyang kamatayan noong 21 Enero 1924, ang testamento ni Lenin ay binasa nang malakas sa Komite Sentral, ngunit piniling di-pansinin ang utos na tanggalin si Stalin bilang Pangkalahatang Kalihim dahil sapat na bilang ng mga miyembro ang naniniwala na si Stalin ay napanumbalik sa politika noong 1923. Dahil sa personal na mga pagtatalo tungkol sa praktika ng Leninismo, sinabi ng mga beterano ng Rebolusyong Oktubre na sina Lev Kamenev at Grigory Zinoviev na ang tunay na banta sa ideolohikal na integridad ng partido ay si Trotsky, na isang personal na karismatikong pinunong pampulitika pati na rin ang pinunong opisyal ng Hukbong Pula sa [[Digmaang Sibil ng Rusya]] at rebolusyonaryong kasosyo ni Lenin. Upang hadlangan ang malamang na halalan ni Trotsky na pamunuan ang partido, si Stalin, Kamenev at Zinoviev ay bumuo ng isang troika na nagtampok kay Stalin bilang Pangkalahatang Kalihim, ang de facto na sentro ng kapangyarihan sa partido at bansa. Napagpasyahan ang direksyon ng partido sa mga paghaharap ng politika at personalidad sa pagitan ng troika ni Stalin at Trotsky kung saan dapat ituloy ang patakarang Marxista, alinman sa patakarang permanenteng rebolusyon ni Trotsky o patakaran ng sosyalismo ni Stalin sa isang bansa. Ang permanenteng rebolusyon ni Trotsky ay nagtaguyod ng mabilis na industriyalisasyon, pag-aalis ng pribadong pagsasaka at pagkakaroon ng Unyong Sobyetiko na isulong ang paglaganap ng komunistang rebolusyon sa ibang bansa. Ang sosyalismo sa isang bansa ni Stalin ay nagbigay-diin sa pagmomoderato at pag-unlad ng mga positibong relasyon sa pagitan ng USSR at iba pang mga bansa upang mapataas ang kalakalan at dayuhang pamumuhunan. Upang ihiwalay sa politika at patalsikin si Trotsky mula sa partido, maingat na itinaguyod ni Stalin ang sosyalismo sa isang bansa, isang patakaran kung saan siya ay walang pakialam. Noong 1925, pinili ng ika-14 na Kongreso ng Buong Unyong Partido Komunista (Bolshebista) ang patakaran ni Stalin, na tinalo si Trotsky bilang posibleng pinuno ng partido at ng USSR.

Sa panahon ng 1925–1927, binuwag ni Stalin ang troika at itinatakwil ang sentristang Kamenev at Zinoviev para sa isang kapaki-pakinabang na alyansa sa tatlong pinakakilalang pinuno ng tinatawag na Kanang Oposisyon, na sina Aleksei Rykov, Nikolai Bukharin, at Mikhail Tomsky. Noong 1927, inendorso ng partido ang patakaran ng sosyalismo ni Stalin sa isang bansa bilang pambansang patakaran ng Unyong Sobyetiko at pinatalsik ang makakaliwang Trotsky at ang mga sentrista na sina Kamenev at Zinoviev mula sa Politburo. Noong 1929, kontrolado na ni Stalin sa pulitika ang partido at ang Unyong Sobyetiko sa pamamagitan ng panlilinlang at katalinuhan sa pangangasiwa. Noong panahong iyon, ang sentralisadong sosyalismo ni Stalin sa isang bansang rehimen ay negatibong iniugnay ang rebolusyonaryong Bolshevismo ni Lenin sa [[Stalinismo]], ibig sabihin, pamahalaan sa pamamagitan ng komando-polisiya upang maisakatuparan ang mga proyekto tulad ng mabilis na industriyalisasyon ng mga lungsod at ang kolektibisasyon ng agrikultura. Isinailalim din ng naturang Stalinismo ang mga interes ng mga partido komunistang Asyano at Europeo sa heopolitikong interes ng USSR. Sa panahon naman ng 1928–1932 sa unang limang taong plano, isinagawa ni Stalin ang dekulakisasyon ng mga lupang sakahan ng Unyong Sobyetiko, isang radikal na politikal na pag-aalis ng uring kulak ng mga magsasaka-panginoong maylupa mula sa Tsaristang kaayusang panlipunan ng monarkiya. Bilang mga rebolusyonaryo na Lumang Bolshebista, inirekomenda nina Bukharin, Rykov at Tomsky ang pagpapahusay ng dekulakisasyon upang mabawasan ang negatibong epekto sa lipunan sa mga relasyon sa pagitan ng mga mamamayang Sobyetiko at ng partido, ngunit nadusta si Stalin at pagkatapos ay inakusahan sila ng mga di-komunistang pilosopikal na paglihis mula kina Lenin at Marx. Ang ipinapahiwatig na akusasyon na iyon ng ideolohikong debiyasyonismo ay nagbigay ng lisensya kay Stalin na akusahan sina Bukharin, Rykov at Tomsky ng pagbabalak laban sa partido at ang paglitaw ng hindi nararapat pagkatapos ay pinilit ang pagbibitiw ng mga Lumang Bolshebista mula sa pamahalaan at Politburo.Pagkatapos ay natapos ni Stalin ang kanyang pampulitikang paglilinis sa partido sa pamamagitan ng pagpapatapon kay Trotsky mula sa Unyong Sobyetiko noong 1929. Pagkatapos, ang pampulitikang oposisyon sa praktikal na rehimen ng Stalinismo ay tinuligsa bilang Trotskyismo (Bolshebista–Leninismo), na inilarawan bilang isang paglihis sa Marxismo–Leninismo, na naging ideolohiyang estatal na ng Unyong Sobyetiko.

==Sanggunian==
{{reflist}}</text>
      <sha1>eil7hu5oqudvsyuww8lg1n2kskrwv9v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eugene Hütz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315467</id>
    <revision>
      <id>2213103</id>
      <parentid>2164488</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:13:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5880" sha1="76amtms6czx3619u0ets8ogg7unfv7i" xml:space="preserve">Si '''Eugene Hütz''' (Aleman: [hʏts] ; {{Lang-uk|Євген Гудзь|Yevhen Hudz}}, {{IPA-uk|jeu̯ˈɦɛn ˈɦudzʲ|IPA}}; ipinanganak '''Yevgen Oleksandrovych Nikolayev-Symonov''', {{Lang-uk|Євген Олександрович Ніколаєв-Симонов}}, noong Setyembre 6, 1972) ay isang mananawit na ipinanganak sa [[Mga Ukranyano|Ukranya]], konpositor, disc jockey, at aktor, pinakakilala bilang frontman ng [[Gypsy punk]] na bandang [[Gogol Bordello]].

== Maagang buhay ==
Si Hütz ay isinilang sa [[Boyarka]], sa isang [[Mga Ruso|Rusong]] ama, isang mangkakatay sa propesyon, at isang [[Mga Ukranyano|Ukranyanang]] ina na kalahating [[Servitka Roma]] ang ninuno.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/interview-eugene-htz-the-moustachioedgypsyrocker-456959.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104005632/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/interview-eugene-htz-the-moustachioedgypsyrocker-456959.html|url-status=dead|archive-date=November 4, 2012|newspaper=[[The Independent]]|location=London|title=Interview: Eugene Hütz, the moustachioed-gypsy-rocker|date=13 July 2007|access-date=2 May 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.smh.com.au/news/music/euro-clash/2005/12/08/1133829714720.html?page=2|work=The Sydney Morning Herald|title=Euro clash|date=10 December 2005}}&lt;/ref&gt; Ang kaniyang ama ay tumugtog din ng gitara sa isa sa mga unang rock band ng Ukranya, Meridian. Noong 14 si Eugene, ginawa niya at ng kaniyang ama ang kaniyang unang [[gitara]] ng [[plywood]], ang kaniyang unang [[Distortion (musika)|distortion pedal]] mula sa mga bahagi ng radyo, at ang kaniyang unang drum set mula sa malalaking metal na lata ng isda, na binalatan ng mga layer ng [[Scotch Tape|Scotch tape]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Eugene Hütz of Gogol Bordello: An interview and a spiritual experience|website=Jankysmooth.com|date=28 October 2014|url=http://www.jankysmooth.com/eugene-hutz-gogol-bordello-interview-spiritual-experience-2/|access-date=25 August 2015|archive-date=3 Agosto 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803142955/http://www.jankysmooth.com/eugene-hutz-gogol-bordello-interview-spiritual-experience-2/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Natuto si Hütz ng Ingles sa pamamagitan ng kaniyang mga musical na &quot;mentor&quot; dahil, tulad ng sinabi niya, &quot;Ang Rusong rock ay palaging may mga lirkong napakahusay at mas abante kaysa sa orihinal na Kanluraning rock 'n' roll, sa tingin ko. Siyempre, mas malakas ang Kanluraning rock pagdating sa pagtatanghal at produksiyon, ngunit ang mga Rusong manunulat ng kanta ay ang mga kampeon sa pagsulat ng mga liriko. Kaya natural, pumili ako ng mga mentor na nagturo sa akin kung paano magkiwento, tulad ni [[Johnny Cash]], o [[Nick Cave]], o [[Leonard Cohen]], o [[Shane MacGowan]] mula sa [[Ang mga Pogue|The Pogues]]. Natuto ako ng Ingles sa pamamagitan ng aking mga tagapagturo. Pakiramdam ko ay parang mga tiyuhin ko sila sa ganitong kahulugan.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Yekaterina|last=Kravtsova|title=Gogol Bordello unplugged: The kings of gypsy punk return to the city for an acoustic gig at Glavclub next week|publisher=[[The St. Petersburg Times]]|date=16 November 2011|url=http://www.sptimes.ru/story/34844|access-date=27 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111122051504/http://www.sptimes.ru/story/34844|archive-date=22 November 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ang paglipat ni Hütz tungo bilang isang mang-aawit sa [[Estados Unidos|US]] ay isang mahabang paglalakbay sa [[Polonya]], [[Hungary|Unggriya]], [[Austria]], at [[Italya]]. Tinawag ng mga inapo ng Romani ang Servo Roma (isang tribo na kilala sa mga panday, mangangalakal ng kabayo, at musikero), tumakas si Hütz at ang kaniyang pamilya sa kanilang bayan matapos marinig ang [[Sakuna sa Chernobyl|pagsabog]] ng Chernobyl. Sila ay gumugol ng pitong taon sa paglalakad sa mga kampo ng mga lumikas sa Silangang Europa bago nanirahan sa Estados Unidos Habang naninirahan sa Kyiv Hütz ng mga magulang ay itinago ang kanilang mga ninuno ng Roma, at sa paglalakbay na ito lamang nakilala si Hütz sa kaniyang pinagmulan. Binisita nila ang nayong pinanggalingan ng kaniyang pamilya at ipinakilala siya ng kaniyang mga kamag-anak sa mahahalagang pagkain at musika ng kanilang kultura.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Christgau|first=Reviewer Robert|title=Eugene Hutz, Gogol Bordello's Gypsy Punk Hero|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=12804958|access-date=2021-07-30|website=NPR.org|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang background ni Hütz na Roma/Ukrainian ay nagbibigay ng kaniyang pangunahing inspirasyon, na nakakaimpluwensiya sa kaniyang pamumuhay at sa musika ng kaniyang banda na [[Gogol Bordello]]. Gayunpaman, ang koneksiyon ni Hütz sa kaniyang pinagmulang kultura ay hindi walang kontrobersiya, at siya ay nakikita bilang isang polarizing na pigura sa mga internasyonal na aktibistang karapatan ng Romani dahil sa mga estereotipong pagpapakita ng kulturang Romani.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Romani Routes: Cultural Politics and Balkan Music in Diaspora|url=https://archive.org/details/romaniroutescult0000silv|last=Silverman|first=Carol|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=9780199358847|page=[https://archive.org/details/romaniroutescult0000silv/page/287 287]}}&lt;/ref&gt;

Dumating si Hütz sa estado ng Estados Unidos ng [[Vermont]] noong 1992 bilang isang politikal na lumikas sa pamamagitan ng isang programa sa muling pagpapatira kasama ang kanyang ina, ama, at pinsang si Yosef.&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.7dvt.com/2005/hutz-pah|work=Seven Days|location=Burlington VT|title=''Interview:Hutz-pah''|date=27 July 2005|access-date=28 February 2011|archive-date=24 Pebrero 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120224023808/http://www.7dvt.com/2005/hutz-pah|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==</text>
      <sha1>76amtms6czx3619u0ets8ogg7unfv7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lumbini</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315578</id>
    <revision>
      <id>2213154</id>
      <parentid>1945425</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7190" sha1="599d1ycktg8rav53ycahqbwp7jwxqxn" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=Lumbini|subdivision_type2=[[Mga distrito ng Nepal|Distrito]]|footnotes=|website={{URL|www.lumbinidevtrust.gov.np}}|area_code=|postal_code=32914|postal_code_type=[[List of postal codes in Nepal|Postal Code]]|utc_offset1=+05:45|timezone1=[[Nepal Standard Time|NST]]|governing_body=[[Lumbini Development Trust]]|government_type=[[Development trust]]|subdivision_name3=[[Lumbini Sanskritik]]|subdivision_type3=[[List of cities in Nepal|Municipality]]|subdivision_name2=[[Distrito ng Rupandehi|Rupandehi]]|subdivision_name1=[[Lalawigan ng Lumbini]]|native_name=लुम्बिनी|subdivision_type1=[[Mga lalawigan ng Nepal|Lalawigan]]|subdivision_name=[[Nepal]]|subdivision_type=[[Talaan ng mga soberanong bansa|Bansa]]|coordinates={{coord|27|28|53|N|83|16|33|E|display=inline}}|pushpin_label_position=top|pushpin_map_caption=Kinaroroonan ng Lumbini sa Nepal|pushpin_map_alt=|pushpin_relief=yes|pushpin_map=Nepal Lumbini Province#Nepal|elevation_m=150|settlement_type=[[Lungsod]]|image_skyline=Lumbini 4.jpg|native_name_lang=np|official_name=}}Ang '''Lumbinī''' ({{Lang-ne|लुम्बिनी}} {{IPA-ne|ˈlumbini|pron|Lumbini audio.ogg}}, &quot;ang kamahal-mahal&quot;) ay isang [[pook pamperegrinasyong Budista]] sa [[Distrito ng Rupandehi]] ng [[Lalawigan ng Lumbini]] sa [[Nepal]]. Ito ang lugar kung saan, ayon sa tradisyong [[Budismo|Budista]], ipinanganak ni [[Māyādevī|Reyna Mahamayadevi]] si [[Gautama Buddha|Siddhartha Gautama]] noong bandang 563 [[Karaniwang Panahon (kalendaryong Gregoryano)|BCE]].&lt;ref name=&quot;UNESC01997&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/en/news/180 UNESCO World Heritage Centre - World Heritage Committee Inscribes 46 New Sites on World Heritage List]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCO20142&quot;&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/666|title=Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha|publisher=UNESCO|access-date=1 March 2011}}&lt;/ref&gt; Si Gautama, na, ayon sa tradisyong Budista, ay nakamit ang [[Kaliwanagan sa Budismo|Kaliwanagan]] noong mga 528 BCE,&lt;ref name=&quot;Cousins19962&quot;&gt;{{cite journal|last=Cousins|first=LS|author-link=L. S. Cousins|title=The Dating of the Historical Buddha: A Review Article|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=6|issue=1|pages=57–63|year=1996|doi=10.1017/s1356186300014760|jstor=25183119|url=http://indology.info/papers/cousins/|url-status=dead|archive-url=https://www.webcitation.org/5vDULzfTE?url=http://indology.info/papers/cousins/|archive-date=24 December 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Schumann|first=Hans Wolfgang|title=The Historical Buddha: The Times, Life, and Teachings of the Founder of Buddhism|url=https://archive.org/details/historicalbuddha0000hans|publisher=Motilal Banarsidass Press|year=2003|pages=[https://archive.org/details/historicalbuddha0000hans/page/10 10]–13|isbn=8120818172}}&lt;/ref&gt; ay naging Buddha at itinatag ng [[Budismo]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/666/|title=Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha – UNESCO World Heritage Centre|publisher=Whc.unesco.org|access-date=19 August 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=&quot;Gautama Buddha (B.C. 623-543)&quot; by T.W. Rhys-Davids, The World's Great Events, B.C. 4004-A.D. 70 (1908) by Esther Singleton, pp. 124–35}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.booksie.com/religion_and_spirituality/article/myoma_myint_kywe/the-buddha-%28bc-623bc-543%29|title=The Buddha (BC 623-BC 543) – Religion and spirituality Article – Buddha, Bc, 623|publisher=Booksie|date=8 July 2012|access-date=19 August 2013}}&lt;/ref&gt; Ang Lumbini ay isa sa maraming balani para sa peregrinasyon na umusbong sa mga lugar na mahalaga sa buhay ng Buddha.

Ang Lumbini ay may ilang mas lumang mga templo, kabilang ang [[Templo ng Maya Devi, Lumbini|Templo ng Mayadevi]], at iba't ibang mga bagong templo, na pinondohan ng mga organisasyong Budista mula sa iba't ibang bansa, ay natapos na o kasalukuyan pang itinatayo. Maraming monumento, [[Monastisismong Budista|monasteryo]], at museo, at ang Pandaigdigang Suriang Pampananaliksik ng Lumbini ay nasa loob din ng banal na lugar. Gayundin, nariyan ang Puskarini, o Banal na Danaw, kung saan ang ina ng Buddha ay kumuha ng ritwal na paglubog bago ang kaniyang kapanganakan at kung saan siya unang naligo. Sa iba pang mga pook malapit sa Lumbini, ang mga naunang Buddha ay, ayon sa tradisyon, ay ipinanganak, pagkatapos ay nakamit ang sukdulang Kaliwanagan at sa wakas ay binitawan ang kanilang mga makalupang anyo.

Ang Lumbini ay itinalaga bilang [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] ng [[UNESCO]] noong 1997.&lt;ref name=&quot;UNESC01997&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCO20142&quot; /&gt; 

== Noong panahon ni Buddha ==
Noong panahon ni Buddha, ang Lumbini ay matatagpuan sa silangan ng [[Kapilavastu (sinaunang lungsod)|Kapilavastu]] at timog-kanluran ng [[Devadaha]] ng [[Shakya]], isang oligarkong republika.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lumbini.planetwebnepal.com/?page_id=475|title=Ramagrama-Devadaha {{!}} Lumbini Development Trust|date=2013|website=lumbini.planetwebnepal.com|publisher=Lumbini Development Trust|access-date=2016-09-29|archive-date=2016-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160524210803/http://lumbini.planetwebnepal.com/?page_id=475|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldhistory.org/Kapilavastu/|title=Kapilavastu|last=Violatti|first=Cristian|date=12 December 2013|website=[[World History Encyclopedia]]|access-date=29 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814122252/http://www.ancient.eu/Kapilavastu/|archive-date=14 August 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ayon sa tradisyong Budista, doon, ipinanganak ang Buddha. &lt;ref&gt;J.i.52, 54; Kvu.97, 559; AA.i.10; MA.ii.924; BuA.227; Cv.li.10, etc.&lt;/ref&gt; Ang isang haligi na natuklasan sa [[Distrito ng Rupandehi|Rupandehi]] noong 1896 ay pinaniniwalaang markahan ang lugar ng pagbisita ni [[Ashoka]] sa Lumbini. Ang pook ay hindi kilala bilang Lumbini bago natuklasan ang haligi.&lt;ref name=&quot;Sen2&quot;&gt;{{cite book|title=Buddhist shrines in India|last=Sen|first=Dr. A. C.|publisher=Maha Bodhi Book Agency|location=Kolkota|isbn=978-81-87032-78-6|year=2008|page=24}}&lt;/ref&gt; Ang salin ng Inskripsiyon ay mababasa:&lt;ref name=&quot;See Mukerji p. 272&quot;&gt;See Mukerji: Asoka, p. 27; see p. 201f for details&lt;/ref&gt; &quot;Nang si Haring Devanampriya Priyadarsin ay pinahiran ng dalawampung taon, siya mismo ay dumating at sumamba (sa lugar na ito) dahil ang Buddha Shakyamuni ay ipinanganak dito. (Siya) ay parehong ginawang isang bato na may dalang kabayo (?) at nagpatayo ng isang batong haligi, (upang ipakita) na ang Pinagpala ay ipinanganak dito. (Siya) ginawang walang buwis ang nayon ng Lummini, at nagbabayad (lamang) ng ikawalong bahagi (ng ani).&quot;&lt;ref name=&quot;See Mukerji p. 27&quot;&gt;See Mukerji: Asoka, p. 27; see p. 201f for details&lt;/ref&gt; Ang liwasan ay dating kilala bilang [[Distrito ng Rupandehi|Rupandehi]], 2&amp;nbsp;mi ({{Convert|2|mi}}) hilaga ng Bhagavanpura.

== Mga sanggunian ==
{{Infobox UNESCO World Heritage Site|WHS=Lumbini, ang Pook ng Kapanganakan ng Panginoong Buddha|Image=|image_size=|Location=[[Distrito ng Rupandehi]], [[Nepal]]|Criteria=Kultural: iii, vi|ID=666|Year=1997|Area=1.95 ha|Buffer_zone=22.78 ha|locmapin=|coordinates={{coord|27|28|53|N|83|16|33|E|display=title}}|map_caption=Kinaroroonan sa Nepal}}</text>
      <sha1>599d1ycktg8rav53ycahqbwp7jwxqxn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bogatyr</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315668</id>
    <revision>
      <id>2213184</id>
      <parentid>2060961</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:25:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5739" sha1="81xpwi6y9fy1hetwahpwnkyk0fszor1" xml:space="preserve">[[Talaksan:Viktor_Vasnetsov_-_Богатыри_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|360x360px|Tatlo sa pinakasikat na bogatyr, sina [[Dobrynya Nikitich]], [[Ilya Muromets]], at [[Alyosha Popovich]], ay lumabas na magkasama sa 1898 na pagpipinta ni [[Victor Vasnetsov]] na ''mga Bogatyrs''.]]
Ang isang '''bogatyr''' ({{Lang-rus|богатырь}}) o '''vityaz''' ({{Lang-rus|витязь}}) ay isang [[nakahanda nang tauhan]] sa medyebal na [[Bylina|silangang Eslabong alamat]], na katulad ng isang Kanluraning Europeong [[andanteng kabalyero]]. Pangunahing lumilitaw ang mga Bogatyr sa mga epikong tula ng Rus—mga [[Bylina|''bylina'']][[Kievan Rus'|.]] Sa kasaysayan, ang mga ito ay umiral sa panahon ng paghahari ni [[Vladimir ang Dakila]] (Dakilang Prinsipe ng Kiev mula 980 hanggang 1015) bilang bahagi ng kaniyang mga piling mandirigma (''[[druzhina]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Pronin|first1=Alexander|title=Byliny; Heroic Tales of Old Russia|url=https://books.google.com/books?id=tSXaAAAAMAAJ|publisher=Possev|date=1719|page=26|access-date=2019-01-05|quote=Stay in my druzhina and be my senior bogatyr, chief above all the others.}}&lt;/ref&gt;''), na katulad ng [[Mesang Bilog|mga Kabalyero ng Mesang Bilog]].&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|title=An Anthology of Russian Folk Epics|url=https://archive.org/details/anthologyofrussi0000unse_f0c4|last1=Bailey|first1=James|last2=Ivanova|first2=Tatyana|publisher=M.E. Sharpe|year=1998|location=New York}}&lt;/ref&gt; Inilalarawan ng tradisyon ang mga bogatyr bilang mga mandirigma ng napakalaking lakas, tapang at kagitingan, bihirang gumamit ng mahika habang nakikipaglaban sa mga kaaway&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt; upang mapanatili ang &quot;maluwag na batay sa makasaysayang katotohanan&quot; na aspekto ng mga bylina. Nailalarawan ang mga ito bilang may matunog na boses, na may makabayan at relihiyosong mga hangarin, na nagtatanggol sa mga Rus mula sa mga dayuhang kaaway (lalo na sa mga nomadikong [[Mga Turkiko|Turkiko]] na mga nasa talampas o mga tribong Finno-Ugriko sa panahon bago ang mga pagsalakay ng Mongol) at ang kanilang relihiyon.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vehi.net/brokgauz/all/013/13165.shtml|title=Богатыри|website=www.vehi.net|access-date=2018-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130206212101/http://www.vehi.net/brokgauz/all/013/13165.shtml|archive-date=2013-02-06|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Sa modernong Ruso, ang salitang ''bogatyr'' ay may katagang isang matapang na bayani, isang atleta, o isang malakas na tao.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Translators, interpreters, and cultural negotiators : mediating and communicating power from the Middle Ages to the Modern Era|others=Federici, Federico M.,, Tessicini, Dario|isbn=9781137400048|location=New York, NY|oclc=883902988|date=2014-11-20}}&lt;/ref&gt;

== Etimolohiya ==
[[Talaksan:Picture-_Screenshot.jpg|thumb|Larawan ng depinisyon ng ''bogatyr'' mula sa Vasmer Russian Etymological Dictionary, na naglalarawan ng mga deribasyon]]
Ang salitang ''bogatyr'' ay hindi nagmula sa Eslabo.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|title=Translators, interpreters, and cultural negotiators : mediating and communicating power from the Middle Ages to the Modern Era|others=Federici, Federico M.,, Tessicini, Dario|isbn=9781137400048|location=New York, NY|oclc=883902988|date=2014-11-20}}&lt;/ref&gt; Nagmula ito sa Turko-Mongol na ''[[baghatur]]'' na &quot;bayani&quot;, na mismong hindi tiyak ang pinagmulan. Ang termino ay naitala mula sa hindi bababa sa ika-8 siglo,&lt;ref&gt;C. Fleischer, ''&quot;Bahādor&quot;'', in ''[[Encyclopædia Iranica]]''&lt;/ref&gt; Ang unang elemento nito ay malamang na ang Indo-Irano na ''bhaga'' na &quot;diyos, panginoon&quot; (cf [[bey]]&lt;nowiki&gt;).{cn}} Isang mungkahi na binanggit sa &lt;/nowiki&gt;''[[Brockhaus at Efron Encyclopedic Dictionary]]'' ay nagmula ang salita mula sa Sanskritong ''baghadhara.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.vehi.net/brokgauz/all/013/13165.shtml|title=&quot;Богатыри&quot;, Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона|website=www.vehi.net|access-date=2018-03-21}}&lt;/ref&gt;'' Bilang kahalili, iminungkahi ni [[Gerard Clauson]] na ang ''bağatur'' ay nagmula sa isang [[Wikang Huno|Huno]] na tiyak na pangalan, partikular na sa [[Modu Chanyu]].&lt;ref&gt;{{cite book|author=Sir Gerard Clauson|title=An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish|url=https://archive.org/details/etymologicaldict0000clau|pages=[https://archive.org/details/etymologicaldict0000clau/page/301 301]–400|year=1972}}&lt;/ref&gt;

Sa kabila ng lingguwistikong pananaliksik ng mga modernong iskolar, iniuugnay ng [[Maling etimolohiya|popular na etimolohiya]] ang salitang ''bogatyr'' sa {{Lang-ru|бог|translit=bog}} lit. 'diyos'.&lt;ref&gt;Compare [[Alexander Afanasyev| Alexander Nikolayevich Afanasyev]]'s introduction to his Народные русские сказки [Russian popular folk-tales], first published in 1873.&lt;/ref&gt;

Ang unang kilalang paggamit ng salita sa kontekstong Ruso ay nangyari sa aklat ni Stanisław Sarnicki na ''Descriptio veteris et novae Poloniae cum divisione ejusdem veteri et nova'' (''Isang paglalarawan ng Luma at Bagong Polonya kasama ang luma, at isang bagong dibisyon ng pareho''), inilimbag noong 1585 sa [[Cracovia|Cracow]] (sa palimbagan ni Aleksy Rodecki), na nagsasabing: &quot;Rossi&amp;nbsp;... de heroibus suis, quos Bohatiros id est semideos vocant, aliis persuadere conantur.&quot;''&lt;ref name=&quot;:122&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.vehi.net/brokgauz/all/013/13165.shtml|title=&quot;Богатыри&quot;, Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона|website=www.vehi.net|access-date=2018-03-21}}&lt;/ref&gt;'' (&quot;Mga Ruso&amp;nbsp;... subukang kumbinsihin ang iba tungkol sa kanilang mga bayani na tinatawag nilang mga Bogatir, ibig sabihin ay mga semidiyos.&quot;)

== Mga sanggunian ==</text>
      <sha1>81xpwi6y9fy1hetwahpwnkyk0fszor1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ang Tigre, ang Brahmin, at ang Jackal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316676</id>
    <revision>
      <id>2213178</id>
      <parentid>2130753</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6870" sha1="mxf1k4lm9p7xhwqgihw4s1h0cyn4v5a" xml:space="preserve">[[Talaksan:Tiger_and_boy.jpg|thumb|303x303px|Isang paglalarawan ng isang pagkakaiba ng kuwento]]
Ang '''Tigre, ang Brahmin, at ang Jackal''' ay isang sikat na Indiyanong [[Tradisyong-pambayan ng India|tradisyong-pombayan]] na may mahabang kasaysayan at maraming mga pagkakaiba. Ang pinakamaagang talaan ng alamat ay kasama sa [[Panchatantra]], na may petsa sa kuwento sa pagitan ng 200 BCE at 300 CE.

Si [[Mary Frere]] ay nagsama ng isang bersiyon sa kaniyang 1868 na koleksiyon ng mga Indiyanong tradisyong-pambayan, ''Old Deccan Days'',&lt;ref&gt;{{Cite wikisource|title=Old Deccan Days}}&lt;/ref&gt; ang unang koleksiyon ng Indiyanong tradisyong-pambayan sa Ingles.&lt;ref&gt;Dorson, R. M. (1999). ''[https://books.google.com/books?id=DiCjLRGRkS4C History of British folklore]. Taylor and Francis. {{ISBN|0-415-20476-3}}. p. 334.''&lt;/ref&gt; Ang isang bersiyon ay kasama rin sa koleksiyon ni [[Joseph Jacobs]] na ''Indian Fairy Tales.''&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jacobs|first=Joseph|title=Indian Fairy Tales|publisher=Forgotten Books|pages=69–73|year=1892|edition=1913|isbn=1-60506-119-0}} where it appears as The Tiger, the Brahman, and the Jackal. Jacobs gives his source as &quot;Steel-Temple, Wideawake Stories, pp. 116-20; first published in Indian Antiquary, xii. p. 170 seq.&quot; It can be found online [https://books.google.com/books?id=vhHkp2r0GEAC&amp;printsec=frontcover#PPR9,M1 here] at Google Books and [http://www.heritage-history.com/www/heritage.php?Dir=books&amp;MenuItem=display&amp;author=jacobs&amp;book=indian&amp;story=tiger here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711163649/http://www.heritage-history.com/www/heritage.php?Dir=books&amp;MenuItem=display&amp;author=jacobs&amp;book=indian&amp;story=tiger|date=2011-07-11}} with its illustration.&lt;/ref&gt;

== Buod ==
Ang isang [[Asceticism|banal na tao]] ay dumaan sa isang [[tigre]] sa isang bitag. Nagsusumamo ang tigre na palayain siya, na nangakong hindi kakainin ang Brahmin. Pinalaya siya ng Brahmin ngunit sa lalong madaling panahon ay lumabas ang tigre sa kulungan pagkatapos ay sinabi niyang kakainin niya ang Brahmin, babalik sa kaniyang pangako. Ang Brahmin ay natakot at sinabi sa tigre kung gaano siya hindi makatarungan. Sumasang-ayon sila na tanungin ang unang tatlong bagay na kanilang nakatagpo upang hatulan sa pagitan nila. Ang unang bagay na nakatagpo nila ay isang [[puno]], na, na nagdusa sa kamay ng mga tao, ay sumagot na ang tigre ay dapat kumain ng Brahmin. Sumunod na isang [[Bubalus bubalis|kalabaw]], na pinagsamantalahan at minamaltrato ng mga tao, ay sumang-ayon na nararapat lamang na kainin ang Brahmin. Sa wakas ay nakatagpo sila ng isang [[Tsakal|jackal]] na, nakikiramay sa kalagayan ng Brahmin, sa una ay nagkunwaring hindi naiintindihan ang nangyari at humiling na makita ang bitag. Pagdating doon ay sinasabi niyang hindi pa rin niya naiintindihan. Ang tigre ay bumalik sa bitag upang ipakita at ang jackal ay mabilis na pinapasok siya, na nagmumungkahi sa Brahmin na iwanan nila ang mga bagay nang gayon.

== Mga pagkakaiba ==
[[Talaksan:Illustration_inset_at_page_66_of_Indian_Fairy_Tales_(1892).png|right|thumb|300x300px|Isang ilustrasyon ni [[John D. Batten]] para sa 1912 na aklat ni [[Joseph Jacobs]].]]
Mayroong higit sa isang daang bersiyon ng kuwentong ito&lt;ref&gt;Jacobs in his [http://www.authorama.com/indian-fairy-tales-31.html notes] on the tale mentions that &quot;No less than 94 parallels are given by Prof. K. Krohn in his elaborate discussion of this fable in his dissertation, Mann und Fuchs, (Helsingfors, 1891), pp. 38-60&quot;&lt;/ref&gt; na kumalat sa buong mundo. Sa ilang ang pinakawalan na hayop ay isang buwaya, sa ilan ay isang ahas,&lt;ref&gt;''[[World Tales]]'' by [[Idries Shah]] has a version called The Serpent collected in Albania. [[The Farmer and the Viper]] is a more minimal Aesop's fable.&lt;/ref&gt; isang tigre&lt;ref&gt;See [http://www.pitt.edu/~dash/type0155.html Ingratitude Is the World's Reward: folktales of Aarne-Thompson-Uther type 155] for examples. Other examples include the Mexican story of Judge Coyote found in {{cite book|last=Creeden|first=Sharon|title=Fair is Fair: World Folktales of Justice|publisher=august house|pages=[https://archive.org/details/fairisfairworldf00cree_0/page/67 67–69]|year=1994|isbn=0-87483-400-7|url-access=registration|url=https://archive.org/details/fairisfairworldf00cree_0/page/67}}[https://books.google.co.uk/books?id=Y5_ItMQGIzMC&amp;pg=PA68&amp;dq=%22Fair+is+Fair%22+judge+coyote&amp;ei=6Hw6Sdv6HYagyASXloT1Bg#PPA67,M1 accessible in Google Books], There is No Truth in the World, found in {{cite book|last=Ben-Amos|first=Dan|title=Folktales of the Jews: Tales from Eastern Europe|publisher=Jewish Publication Society|pages=288–290|year=2006|isbn=0-8276-0830-6|display-authors=etal}}  [https://books.google.co.uk/books?id=lE2mDIMk5mAC&amp;printsec=frontcover accessible in Google Books].&lt;/ref&gt; at ang iba ay isang [[Ang Lobo ng Zhongshan|lobo]].

Ang [[Araling tradisyong-pambayan|folkloristang]] si [[Joseph Jacobs]] ay nagsabi na ang kuwento ay matatagpuan sa mga sinaunang mapagkukunan ng India.&lt;ref&gt;Jacobs, Joseph. ''Europa's Fairy Book''. New Tork and London: G. P. Putnam's Sons. 1916. p. 254.&lt;/ref&gt; Ang ilang mga pagkakaiba ay napakaluma, bumabalik man lang sa ''[[Panchatantra]]'' o ''[[mga Pabula ni Bidpai]]''{{Fact|date=August 2015}} at ang mga kuwentong [[Mga kuwentong Jataka|Jataka]]. Sa Europa ito ay lumitaw mga 900 taon na ang nakalilipas sa ''Disciplina Clericalis'' ng [[Petrus Alphonsi]], at nang maglaon sa ''[[Gesta Romanorum]]'' at sa ''Directorium Vitae Humanae'' ni [[Juan ng Capua]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=Shah|first=Idries|title=World Tales|url=https://archive.org/details/worldtalesextrao0000idri|publisher=Octagon Press|pages=[https://archive.org/details/worldtalesextrao0000idri/page/265 265]|year=1991|isbn=0-86304-036-5}}&lt;/ref&gt;

Mayroon ding mga modernong ilustradong bersiyon ng kuwento, tulad ng ''The Tiger, the Brahmin &amp; the Jackal&lt;ref&gt;{{cite book|last=Lock|first=Kath|title=The Tiger, the Brahmin &amp; the Jackal|publisher=Era Publications|year=1995|isbn=1-86374-078-3}}&lt;/ref&gt;'' na inilarawan ni David Kennett at ''The Tiger and the Brahmin&lt;ref&gt;{{cite book|last=Gleeson|first=Brian|others=illustrated by Kurt Vargo|title=The tiger and the brahmin|url=https://archive.org/details/tigerbrahmin0000glee_f2i3|publisher=Neugebauer Press|year=1992|isbn=0-88708-233-5}}&lt;/ref&gt;'' na inilarawan ni Kurt Vargo. Ang [[Mga Produksyon ng Tenga ng Kuneho|Rabbit Ears Productions]] ay gumawa ng video na bersyon ng huling aklat, na isinalaysay ni [[Ben Kingsley]], na may musika ni [[Ravi Shankar]].&lt;ref&gt;See [[Rabbit Ears Productions media and release information]].&lt;/ref&gt; Binabago ng pagkakaiba ng Rabbit Ears Productions ang ilang bahagi ng kuwento, kung saan naglalakbay nang mag-isa ang Brahmin upang makuha ang opinyon ng iba. Ang isang elepante ay kasama bilang una sa tatlong bagay (ang huling dalawa ay ang puno at kalabaw) na nakatagpo ng Brahmin.</text>
      <sha1>mxf1k4lm9p7xhwqgihw4s1h0cyn4v5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gerhard von Rad</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316948</id>
    <revision>
      <id>2213118</id>
      <parentid>2094416</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5977" sha1="l2oi4dnpdqrtwq3kd603b03mb8bbcnj" xml:space="preserve">{{Orphan|date=Agosto 2022}}

{{Infobox clergy
| name        = Gerhard von Rad
| image       = &lt;!-- Gerhard_von_Rad.jpg --&gt;
| image_size  = 215px
| caption     =
| birth_date = {{Birth date|1901|10|21|df=y}}
| birth_place = [[Nuremberg]], [[Kingdom of Bavaria]], [[German Empire]]
| death_date = {{Death date and age|1971|10|31|1901|10|21|df=y}}
| death_place = [[Heidelberg]], [[West Germany]]
| church      = [[Confessing Church]]
| other_names = 
| education   = 
| alma_mater         = {{plainlist|
* [[University of Erlangen]] 
* [[University of Tübingen]] }}
| ordained    =
| writings    = ''The Problem of the Hexateuch and Other Essays'' (1938)&lt;ref name=&quot;DBG&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bibelwissenschaft.de/stichwort/31744/ |title=von Rad, Gerhard |last=Oeming |first=Manfred |date=January 2007 |website=[[Deutsche Bibelgesellschaft]] |access-date=17 March 2020 |language=de}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt; ''Genesis: A Commentary'' (1949-1953)&lt;ref name=&quot;DBG&quot;/&gt;&lt;br/&gt; ''Old Testament Theology'' (1958-1960)&lt;ref name=&quot;DBG&quot;/&gt;
| congregations =
| offices_held = Professor of Old Testament, [[University of Heidelberg]]
| title       = Reverend Doctor
| spouse      = 
| children    = 
| parents     = 
| footnotes   = 
}}
Si '''Gerhard von Rad''' (21 Oktubre 1901 &amp;ndash; 31 Oktubre 1971) ay isang akademikong [[Aleman]], iskolar ng [[Bibliya]], teologo, exehete, at propesor sa [[Universidad ng Heidelberg]].&lt;ref name=&quot;DBG&quot;/&gt;

===Tradisyong pambibig at Pentateuch===
[[File:Cover of the 1972 edition of von Rad's commentary on Genesis.jpg|thumb|right|200px|Cover of the 1972 German edition of von Rad's ''Commentary'' on [[Book of Genesis|Genesis]], highly regarded among [[Religious studies|religious scholars]] as &quot;one of the finest examples of theological interpretation of the Old Testament which has been produced during the [[Aftermath of World War II|period following the Second World War]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Childs |first=Brevard S. |date=September 1974 |title=Review: ''Genesis, A Commentary'' |url=https://archive.org/details/sim_religious-studies_1974-09_10_3/page/360 |journal=[[Religious Studies (journal)|Religious Studies]] |publisher=[[Cambridge University Press]] |volume=10 |issue=3 |pages=360–362 |doi=10.1017/S0034412500007770 |jstor=20005188}}&lt;/ref&gt;]]
Kasama ni [[Martin Noth]], nilapat ni von Rad ang [[kritisismong anyo]] na sinimulan ni [[Hermann Gunkel]] sa [[Dokumentaryong hipotesis]].&lt;ref name=&quot;Oxford&quot;&gt;{{cite book|editor1-last=Cross |editor1-first=F. L. |title=The Oxford Dictionary of the Christian Church |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0 |location=New York |publisher=Oxford University Press |date=2005}}&lt;/ref&gt;

Kasama ni [[Martin Noth]], kanyang nilapat ang tradisyong pambibig ng [[Pentateuch]] sa paliwanag ng pinagmulan nito. Along with [[Martin Noth]].&lt;ref name=&quot;Oxford&quot;/&gt;
==Mga  Publikasyon==
*''The Problem of the Hexateuch and other essays'' {{ISBN|0-334-01310-0}}
*''Genesis: A Commentary'' (Old Testament Library) {{ISBN|0-664-20957-2}}
*''Deuteronomy: A Commentary'' (Old Testament Library) {{ISBN|0-664-20734-0}}
*''Studies in Deuteronomy'' (Studies in Biblical theology) ASIN B0007JWYNA
*''Old Testament Theology'' {{ISBN|0-334-01182-5}}
*''Old Testament Theology'', One-Volume Edition {{ISBN|1-56563-652-X}}
*''The Message of the Prophets: Old Testament Theology'' {{ISBN|0-334-01005-5}}
*''Holy War in Ancient Israel'' {{ISBN|0-85244-208-4}}
*''Das Alte Testament Deutsch'' (ATD), Tlbd.2/4, ''Das erste Buch Mose, Genesis'' {{ISBN|3-525-51112-4}} (This textbook series of detailed theological commentaries on individual books of the bible translates as &quot;The Old Testament [in] German&quot;; the volume is on the book of ''Genesis'')
*''God at work in Israel'' {{ISBN|0-687-14960-6}}
*''Biblical interpretations in preaching'' {{ISBN|0-687-03444-2}}
*''Gottes Wirken in Israel: Vorträge zum Alten Testament'' {{ISBN|3-7887-0404-7}} (&quot;God's acting in Israel: [public] lectures on the Old Testament&quot;)
*''Wisdom in Israel'' {{ISBN|0-687-45756-4}} (translation of the German book below ?)
*''The message of the prophets'' ASIN B0006C6BA0
*''Weisheit in Israel'' ASIN B000E1Q3CY (&quot;Wisdom in Israel&quot;)
*''Theologie des Alten Testaments'' (Einführung in die evangelische Theologie) ASIN B0007JBBTI (&quot;Theology of the Old Testament&quot;/ series title: &quot;Introduction into 'evangelisch'[e] theology&quot; [&quot;evangelisch&quot; in German is used in a similar sense as &quot;Protestant&quot; in English, but has other connotations; hence it is not directly translatable; it usually refers to [[lutheran]] or closely related faith and theology, or Christians adhering to it)
*''Basileia'' (Bible Key Words from [[Gerhard Kittel]]'s ''Theologisches Wörterbuch zum Neuen Testament'') ASIN B000BGT0RW
*''Theologie des Alten Testaments'', Bd. 2. {{ISBN|3-579-05003-6}} (vol.2 of the title above)
*''Kaiser Taschenbücher, Bd.1, Theologie des Alten Testaments. Die Theologie der geschichtlichen Überlieferungen Israels''. {{ISBN|3-579-05002-8}} (&quot;Kaiser [publisher's name] pocketbooks, vol.1, &quot;Theology of the Old Testament. Theology of the historical tradition of Israel&quot;)
*''Das Alte Testament Deutsch'' (ATD), Tlbd.8 : Das fünfte Buch Mose (Deuteronomium) {{ISBN|3-525-51136-1}} (the volume on the book ''Deuteronomium'' of the series mentioned above)
*''Erinnerungen aus der Kriegsgefangenschaft, Frühjahr 1945'' {{ISBN|3-7887-0507-8}} (&quot;Memories of a prisoner of war, spring 1945&quot;)
*''Predigt-Meditationen'' {{ISBN|3-525-60237-5}} (&quot;Sermon meditations&quot;)
*''Eirene'' (Pocket crammer series) ASIN B0007FP9LI
*''Origin of the concept of the day of Yahweh'' ASIN B0007JF2HA
* ''From Genesis to Chronicles: Explorations in Old Testament Theology'' {{ISBN|0-8006-3718-6}} ([http://www.bookreviews.org/pdf/4704_4824.pdf review)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923193708/http://www.bookreviews.org/pdf/4704_4824.pdf |date=2015-09-23 }}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Mga iskolar ng Bibliya]]
[[Kategorya:Mga teologo]]</text>
      <sha1>l2oi4dnpdqrtwq3kd603b03mb8bbcnj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Justino Martir</title>
    <ns>0</ns>
    <id>317164</id>
    <revision>
      <id>2213162</id>
      <parentid>2112740</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:03:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3341" sha1="6jswy8s2spkh8mea8gp5rgi7lj3s7zf" xml:space="preserve">{{Infobox saint
| honorific_prefix = [[Santo]]
| name=Justino Martir
| birth_date = 100 CE&lt;ref&gt;Thomas Whitlaw, ''Commentary on John'' (1885), p. xl&lt;/ref&gt;
| death_date = 165 CE (edad 65)
| feast_day = 1 June ([[Simbahang Katoliko Romano]], [[Simbahang Silangang Ortodokso]], [[Anglikanismo]])&lt;br /&gt;14 April (Roman Calendar, 1882–1969)
| venerated_in = [[Catholic Church]]&lt;br /&gt;[[Eastern Orthodox Church]]&lt;br /&gt;[[Oriental Orthodoxy]]&lt;br /&gt;[[Lutheranism]]&lt;br /&gt;[[Anglican Communion |Anglicanism]]
|image=Justin Martyr.jpg
| birth_place = [[Nablus#Classical antiquity|Flavia Neapolis]], [[Judea (lalawigang Romano)|Judea]]
| death_place = [[Roma]], [[Imperyong Romano]]
| titles = Martyr
| beatified_date =
| beatified_place =
| beatified_by =
| canonized_date = [[Pre-congregation|Pre-Congregation for the Causes of Saints]]
| canon
| canonized_by =
| attributes =
| patronage = [[philosopher]]s&lt;ref&gt;[https://www.catholicnewsagency.com/news/st.-justin-martyr-patron-of-philosophers-honored-on-june-1 St. Justin Martyr, patron of philosophers, honored on June 1]&lt;/ref&gt;
{{Infobox philosopher
| embed             = yes
| other_names       = Justino ang Pilosopo
| education         = 
| alma_mater        = 
| notable_works     = [[First Apology of Justin Martyr|1st Apology]]
| era               = [[Ancient philosophy]]
| region            = 
| school_tradition  = [[Middle Platonism]]
| main_interests    = [[Christian apologetics|Apologetics]]
| notable_ideas     = {{Flatlist}}
*[[Logos (Christianity)|Logos]]
*[[Virtuous pagan]]
*[[Second Coming]]
*[[Last Adam]]
*[[Second Eve]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=What Every Catholic Should Know about Mary|url=https://archive.org/details/whateverycatholi0000mcna|first=Terrence J.|last=McNally|year=2009|isbn=978-1-4415-1051-8|page=[https://archive.org/details/whateverycatholi0000mcna/page/185 185]}}&lt;/ref&gt; {{Endflatlist}}
| influences        = [[Heraclitus]], [[Socrates]], [[Plato]], [[Aristotle]], [[Pythagoras]], [[Empedocles]]
| influenced        = Halos lahat ng mga kalaunang [[pilosopiyang Kristiyano]] at [[teolohiyang Katoliko]]
}}}}
Si '''Justino Martir''' o '''Justin Martyr''' ({{lang-el|Ἰουστῖνος ὁ μάρτυς|Ioustinos ho martys}}; c. 100 CE – c. 165 CE) ay isang [[apolohista]]ng [[Kristiyano]] at [[pilosopo]]. Ang karamihan sa kanyang mga akda ay nawala na ngunit ang dalawang [[apolohiya]] at isang [[dialogo]] ay umiiral pa. Ang [[Unang Apolohiya ni Justino Martir]] na pinakatanyag niyang akda ay isang masigasig na pagtatanggol sa [[moralidad]] ng pamumuhay ng mga [[Kristiyano]] at nagbibigay ng iba't ibang mga [[etika]]l at [[pilosopikal]] na argumento upang mahikayagt ang emperador [[Imperyong Romano]] na si [[Antoninus Pius|Antoninus]] na abandunahin ang pag-uusig sa Simbahan. Kanya ring isinaad na ang mga &quot;binhi ng [[Kristiyanismo]]&quot; (ang mga manipestasyon ng [[Logos]] ay aktuwal na nauna bago ang pagkakatawang tao ng [[Kristo]]). Kanyang inangking ang maraming mga pilosopong Griyego gaya nina [[Socrates]] at [[Plato]] ay mga &quot;walang kamalayang sila'y mga Kristiyano&quot;. Siya ay naging [[martir]] kasma ng ilang niyang mga estudyante at ginawang isang santo sa [[Simbahang Katoliko Romano]], [[Simbahang Silangang Ortodokso]], [[Simbahang Ortodoksong Oriental]] at [[Anglikano]]. 
==Mga sanggunian==
{{reflist}}
[[Kategorya:Mga Kristiyanong martir]]</text>
      <sha1>6jswy8s2spkh8mea8gp5rgi7lj3s7zf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kultura sa Berlin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>319038</id>
    <revision>
      <id>2213144</id>
      <parentid>2019477</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:44:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4416" sha1="kumjcxl06qu1gaa45mn0efvkygi41wl" xml:space="preserve"> {{multiple image|align=right|image1=Alte Nationalgalerie abends (Zuschnitt).jpg|width1=230|caption1=Ang [[Alte Nationalgalerie]] ay bahagi ng [[Pulo ng mga Museo]], isang [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] ng [[UNESCO]]|image2=Journalists during the Berlin Film Festival in 2008.jpg|width2=235|caption2=Ang [[Berlinale]] ang itinuturing na pinakamalaking pistang tagapagmasid ng pelikula sa buong mundo.}}

Kinikilala ang '''[[Berlin]]''' bilang isang pandaigdigang lungsod ng kultura at malikhaing industriya. Maraming institusyong pangkultura, na marami sa mga ito ay nagtatamasa ng internasyonal na reputasyon ay kumakatawan sa magkakaibang pamana ng lungsod.&lt;ref name=&quot;UNESCO2&quot;&gt;{{Cite web |title=World Heritage Site Palaces and Parks of Potsdam and Berlin |url=https://whc.unesco.org/en/list/532 |access-date=25 March 2012 |website=[[UNESCO]]}}&lt;/ref&gt; Maraming kabataan, kultural na entrepreneur at pandaigdigang artista ang patuloy na naninirahan sa lungsod. Itinatag ng Berlin ang sarili bilang isang sikat na nightlife at sentro ng aliw sa Europa.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Boston |first=Nicholas |date=10 September 2006 |title=A New Williamsburg! Berlin's Expats Go Bezirk |url=http://www.observer.com/node/39370 |access-date=17 August 2008 |website=[[The New York Observer]]}} See also: {{Cite web |title=Die Kunstszene |url=http://www.magazine-deutschland.de/magazin/J-Kunstszene_2-05.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211095052/http://www.magazine-deutschland.de/magazin/J-Kunstszene_2-05.php |archive-date=11 December 2007 |access-date=19 August 2008 |website=Deutschland Online |language=German}} and {{Cite web |title=Culture of Berlin |url=http://www.metropolis2005.org/en/berlin/kultur.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928020742/http://www.metropolis2005.org/en/berlin/kultur.html |archive-date=28 September 2007 |access-date=19 August 2008 |website=Metropolis}}&lt;/ref&gt;

Ang lumalawak na papel sa kultura ng Berlin ay binibigyang-diin ng paglipat ng ilang kumpanya ng aliw pagkatapos ng 2000 na nagpasya na ilipat ang kanilang punong-tanggapan at pangunahing mga studio sa pampang ng Ilog Spree.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Berlin's music business booms |url=http://www.stadtentwicklung.berlin.de/bauen/bueroflaechen/en/friedrichshain.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20070911125347/http://www.stadtentwicklung.berlin.de/bauen/bueroflaechen/en/friedrichshain.shtml |archive-date=11 September 2007 |access-date=19 August 2008 |website=Expatica}}&lt;/ref&gt; Ang lungsod ay may napakamagkakaibang tanawin ng sining at tahanan ng mahigit 300 galeriyang pansining.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 March 2012 |title=Kultur Kunst |url=http://service.zitty.de/kultur-kunst/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417233932/http://service.zitty.de/kultur-kunst/ |archive-date=17 April 2012 |access-date=25 March 2012 |website=Zitty |language=German}}&lt;/ref&gt; Noong 2005, ang Berlin ay ginawaran ng titulong &quot;City of Design&quot; ng [[UNESCO]].

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Panitikan ==
 {{refbegin}}
*{{Cite book|last=Large|first=David Clay|title=Berlin|url=https://archive.org/details/berlin00larg_0|publisher=Basic Books|year=2001|isbn=0-465-02632-X}}
*{{Cite book|last=Read|first=Anthony|author2=David Fisher|title=Berlin Rising: Biography of a City|publisher=W.W. Norton|year=1994|isbn=0-393-03606-5|url=https://archive.org/details/berlinrisingbiog00read}}
*{{Cite book|last=Roth|first=Joseph|title=What I Saw: Reports from Berlin 1920–33|publisher=Granta Books|year=2004|isbn=1-86207-636-7}}
*{{Cite book|last=Taylor|first=Frederick|title=The Berlin Wall: 13 August 1961 – 9 November 1989|url=https://archive.org/details/berlinwall13augu0000tayl|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|year=2007|isbn=978-0-06-078614-4}}
*{{Cite book|last=Maclean|first=Rory|title=Berlin: Imagine a City|url=https://archive.org/details/berlinimaginecit0000macl|publisher=Weidenfeld &amp; Nicolson|year=2014|isbn=978-0-297-84803-5}}
{{refend}}

== Mga panlabas na link ==

* [http://www.berlin.de/international/index.en.php/ Berlin.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130208010758/http://www.berlin.de/international/index.en.php/ |date=2013-02-08 }} —Opisyal na Website
* [http://www.berlin-regional.de/ Direktoryo ng rehiyon] {{In lang|de}}
* [http://www.berlinpass.com/ Impormasyon ng Turista sa Berlin]

[[Kategorya:Berlin]]</text>
      <sha1>kumjcxl06qu1gaa45mn0efvkygi41wl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mga Kanlurang Eslabo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>319278</id>
    <revision>
      <id>2213148</id>
      <parentid>2058437</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4469" sha1="m7h5cco902580wdwfve8igd7sxy8l0j" xml:space="preserve">Ang mga '''Kanlurang''' '''Eslabo''' ay mga [[Mga Eslabo|Eslabo]] na nagsasalita ng mga [[Mga wikang Kanlurang Eslabo|wikang Kanlurang Eslabo.]]&lt;ref name=&quot;GRE12&quot;&gt;{{Cite book|author=Ilya Gavritukhin, [[Vladimir Petrukhin]]|title=Slavs|url=https://bigenc.ru/ethnology/text/3625013|publisher=[[Great Russian Encyclopedia]] (in 35 vol.) Vol. 30.|date=2015|editor=[[Yury Osipov]]|pages=388—389|access-date=2022-08-23|archive-date=2022-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220803062631/https://bigenc.ru/ethnology/text/3625013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ptak2&quot;&gt;{{cite book|url=https://archive.org/stream/04GolabTheOriginsOfTheSlavs/The%20origins%20of%20the%20Slavs%20a%20linguist%27s%20view_djvu.txt|last=Gołąb|first=Zbigniew|date=1992|title=The Origins of the Slavs: A Linguist's View|pages=12–13|location=Columbus, Ohio|publisher=Slavica Publishers|quote=The present-day Slavic peoples are usually divided into the three following groups: West Slavic, East Slavic, and South Slavic. This division has both linguistic and historico-geographical justification, in the sense that on the one hand the respective Slavic languages show some old features which unite them into the above three groups, and on the other hand the pre- and early historical migrations of the respective Slavic peoples distributed them geographically in just this way.}}&lt;/ref&gt; Humiwalay sila sa mga [[Mga Maagang Eslabo|karaniwang Eslabo]] noong ika-7 siglo, at nagtatag ng mga independiyenteng politika sa [[Gitnang Europa]] noong ika-8 hanggang ika-9 na siglo.{{fact}} Ang mga wikang Kanlurang Eslabo ay nag-iba-iba sa kanilang mga pormang pinatunayan sa kasaysayan noong ika-10 hanggang ika-14 na siglo.&lt;ref name=&quot;Skorvid2&quot;&gt;{{Cite book|author=Sergey Skorvid|title=Slavic languages|url=https://bigenc.ru/linguistics/text/3625253|publisher=[[Great Russian Encyclopedia]] (in 35 vol.) Vol. 30.|date=2015|editor=[[Yury Osipov]]|pages=396—397—389|access-date=2022-08-23|archive-date=2019-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904000000/https://bigenc.ru/linguistics/text/3625253|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ngayon, ang mga pangkat na nagsasalita ng mga wikang Kanlurang Eslabo ay kinabibilangan ng mga Polako, Tseko, Eslobako, at Sorabo.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Butcher|first1=Charity|title=The handbook of cross-border ethnic and religious affinities|date=2019|location=London|isbn=9781442250222|page=90}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Vico|first1=Giambattista|title=Statecraft : the deeds of Antonio Carafa = (De rebus gestis Antonj Caraphaei)|date=2004|publisher=P. Lang|location=New York|isbn=9780820468280|page=374}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Hart|first1=Anne|title=The beginner's guide to interpreting ethnic DNA origins for family history : how Ashkenazi, Sephardi, Mizrahi &amp; Europeans are related to everyone else|date=2003|publisher=iUniverse|location=New York, N.Y.|isbn=9780595283064|page=57}}&lt;/ref&gt; Mula sa ikalabindalawang siglo pataas, karamihan sa mga Kanlurang Eslabo ay nagbalik-loob sa [[Simbahang Katolikong Romano|Romano Katolisismo]], sa gayon ay nasa ilalim ng impluwensyang pangkultura ng [[Simbahang Latin]], na nagpatibay ng [[alpabetong Latin]], at may posibilidad na maging mas malapit na isinama sa mga kultural at intelektuwal na pag-unlad sa [[kanlurang Europa]] kaysa sa mga Silangang Eslabo, na lumipat sa [[Simbahang Ortodokso ng Silangan|Ortodoksong Kristiyanismo]] at nagpatibay ng [[Alpabetong Siriliko]].&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Wiarda|first1=Howard J.|title=Culture and foreign policy : the neglected factor in international relations|date=2013|publisher=Ashgate|location=Burlington, Vt.|isbn=9781317156048|page=39}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Dunn|first1=Dennis J.|title=The Catholic Church and Soviet Russia, 1917-39|url=https://archive.org/details/catholicchurchso0000dunn_k0b7|date=2017|location=New York|isbn=9781315408859|pages=[https://archive.org/details/catholicchurchso0000dunn_k0b7/page/8 8]-9}}&lt;/ref&gt;

Sa lingguwistika, ang pangkat ng Kanlurang Eslabo ay maaaring nahahati sa tatlong subgrupo: [[Mga Lechita|Lechita]], kabilang ang Polako, Casubio at ang mga naglaho nang wikang [[Wikang Polabo|Polabo]] at [[Wikang Pomeranio|Pomeranio]] pati na rin ang [[Lusacia]] ([[Mga wikang Sorabo|Sorabo]]) at Tseko-Eslobako.&lt;ref&gt;Bohemia and Poland. Chapter 20.pp 512-513. [in:] Timothy Reuter. The New Cambridge Medieval History: c. 900-c.1024. 2000&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

{{Uncategorized|date=Disyembre 2023}}</text>
      <sha1>m7h5cco902580wdwfve8igd7sxy8l0j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ligang Hanseatico</title>
    <ns>0</ns>
    <id>319308</id>
    <revision>
      <id>2213106</id>
      <parentid>2061073</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7826" sha1="p0h73uc6larpqmsp65v3p4o9i7lf120" xml:space="preserve">Ang '''Ligang Hanseatico''' ({{IPAc-en|ˌ|h|æ|n|s|i|ˈ|æ|t|ɪ|k}}; {{lang-gml|Hanse}} , {{Lang|gml|Hansa}} ; {{Lang-de|Deutsche Hanse}}, {{lang|gml|Hansa}}, {{lang-de|Deutsche Hanse|label=[[German language|Modern German]]}}; {{lang-nl|De Hanze|label=[[Dutch language|Dutch]]}}; {{Lang-la|Hansa Teutonica}})&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Synonym-Details zu 'Deutsche Hanse · Düdesche Hanse · Hansa Teutonica (lat.) |url=https://www.openthesaurus.de/synonyme/edit/23690 |access-date=9 June 2018 |publisher=openthesaurus}}&lt;/ref&gt; ay isang [[Gitnang Kapanahunan|medyebal]] na komersyal at nagtatanggol na kompederasyon ng mga nangangalakal na bayang [[gremyo]] at [[bayang pamilihan]] sa [[Gitnang Europa|Gitna]] at [[Hilagang Europa|Hilagang]] [[Europa]]. Lumago mula sa ilang bayan sa [[Hilagang Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-12 siglo, ang Liga sa huli ay sumasaklaw sa halos 200 mga pamayanan sa pitong modernong-araw na mga bansa; sa rurok nito sa pagitan ng ika-13 at ika-15 siglo, ito ay umaabot mula sa [[Netherlands|Olanda]] sa kanluran hanggang sa [[Rusya|Rusyaa]] sa silangan, at mula sa [[Estonya|Estonia]] sa hilaga hanggang sa [[Cracovia|Kraków]], [[Polonya]] sa timog.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Hanseatic story. 400 years of exciting past |url=https://www.hanse.org/en/hanse-historic/the-history-of-the-hanseatic-league/ |access-date=2021-06-18 |website=www.hanse.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang Liga ay nagmula sa iba't ibang maluwag na asosasyon ng mga mangangalakal at bayang Aleman na nabuo upang isulong ang mutwal na komersiyal na interes, tulad ng proteksyon laban sa [[panunulisan]] at mga [[Organisadong bandido|bandido]]. Ang mga kaayusan na ito ay unti-unting pinagsama sa Ligang Hanseatico, na ang mga mangangalakal ay nagtamasa ng [[Malayang kalakalan|walang bayad]] sa paggamot, proteksiyon, at mga pribilehiyong diplomatiko sa mga kaakibat na komunidad at kanilang mga ruta ng kalakalan. Ang [[Mga Hanseaticong Lungsod|Hanseatic Cities]] ay unti-unting bumuo ng isang karaniwang legal na sistema na namamahala sa kanilang mga mangangalakal at kalakal, kahit na nagpapatakbo ng kanilang sariling mga hukbo para sa kapuwa pagtatanggol at tulong. Ang nabawasang mga hadlang sa kalakalan ay nagbunga ng kaunlaran ng isa't isa, na nagpaunlad ng pagtutulungan sa ekonomiya, ugnayan ng pagkakamag-anak sa pagitan ng mga pamilyang mangangalakal, at mas malalim na integrasyong pampolitika; pinatibay ng mga salik na ito ang Liga upang maging isang magkakaugnay na organisasyong pampolitika sa pagtatapos ng ika-13 siglo.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hanseatic League {{!}} Definition, History, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hanseatic-League |access-date=2021-06-18 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt;
[[Talaksan:Haupthandelsroute_Hanse.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Haupthandelsroute_Hanse.png/220px-Haupthandelsroute_Hanse.png|thumb| Mga pangunahing ruta ng kalakalan ng Ligang Hanseatico]]
[[Talaksan:Kaart_Hanzesteden_en_handelsroutes.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Kaart_Hanzesteden_en_handelsroutes.jpg/220px-Kaart_Hanzesteden_en_handelsroutes.jpg|thumb| Mapa ng Ligang Hanseatico, na nagpapakita ng mga pangunahing Hanseaticong lungsod]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Karagdagang pagbabasa ==

* {{cite book|last=Brand|first=Hanno|title=Baltic Sea Trade: Baltic Connections|publisher=Hanse Research Center|date=2006|url=http://www.balticconnections.net/index.cfm|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418002846/http://www.balticconnections.net/index.cfm|archive-date=18 April 2015|url-status=dead}} 
* {{cite book|title=The Germans in England 1066-1598|url=https://archive.org/details/germansinengland00colv|last=Colvin|first=Ian D.|year=1915|publisher=The National Review}} 
* {{cite book|title=The German Hansa|last=Dollinger|first=P|year=2000|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-19073-2|pages=341–43|url=https://books.google.com/books?id=jbompf7OyYwC&amp;pg=PA342}} 
* {{cite book|title=The Hanseatic Control of Norwegian Commerce During the Middle Ages|last=Gade|first=John A.|year=1951|publisher=E.J. Brill}} 
* Halliday, Stephen. &quot;The First Common Market?&quot; ''History Today'' 59 (2009): 31–37.
* Harreld, Donald J. ''A companion to the Hanseatic League'' (Brill, 2015).

* {{cite book|last=Israel|first=I. Jonathan|title=The Dutch Republic: Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806|url=https://archive.org/details/dutchrepublicits00unse|publisher=Oxford University Press|date=1995}} 
* {{cite book|last=Magnusson|first=Lars|title=An Economic History of Sweden|url=https://archive.org/details/economichistoryo0000magn|publisher=Routledge|date=2000}} 
* {{cite book|first=Dirk|last=Meier|title=Seafarers, Merchants and Pirates in the Middle Ages|year=2009|publisher=Boydell Press|isbn=978-1-84383-5-127}} 
* {{cite book|first=Elizabeth Gee|last=Nash|title=The Hansa: Its History and Romance|url=https://archive.org/details/bwb_KU-334-499|year=1929|isbn=1-56619-867-4}}
* {{cite book|title=The German Hansa and Bergen 1100–1600|last=Nedkvinte|first=Arnved|year=2013|publisher=Böhlau Verlag|isbn=9783412216825}} 
* {{cite book|title=Networks of the Hanseatic League|last=Schulte Beerbühl|first=Margrit|year=2012|publisher=[[Institute of European History]]|location=Mainz|url=http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-2011121210|access-date=24 January 2012}} 
* {{cite book|first=James Westfall|last=Thompson|title=Economic and Social History of Europe in the Later Middle Ages (1300–1530)|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.55855|year=1931|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.55855/page/n156 146]–79|asin=B000NX1CE2}} 
* Wubs-Mrozewicz, Justyna, and Jenks, Stuart eds. ''The Hanse in Medieval and Early Modern Europe'' (Leiden: Koninklijke Brill NV, 2013)
* {{cite book|last=Zimmern|first=Helen|title=The Hansa Towns (The [[Story of the Nations]] series)|publisher=T. Fisher Unwin|date=1889}} 

=== Historiography ===

* Cowan, Alexander. &quot;Hanseatic League: Oxford Bibliographies Online Research Guide&quot; (Oxford University Press, 2010) [https://books.google.com/books?id=E4s5hkes75kC online]
* Harrison, Gordon. &quot;Ang Hanseatic League sa Historical Interpretation.&quot; ''The Historian'' 33 (1971): 385–97.{{Doi|10.1111/j.1540-6563.1971.tb01514.x}}   .
* Szepesi, Istvan. &quot;Sinasalamin ang Bansa: Ang Historiography ng Hanseatic Institutions.&quot; ''Waterloo Historical Review'' 7 (2015). [https://web.archive.org/web/20170905145451/http://whr.uwaterloo.ca/index.php/whr/article/download/33/29 online]

== Mga panlabas na link ==

* [http://visitnovgorod.com/index.php?mmm=hanzadays Ika-29 na International Hansa Days sa Novgorod]
* [https://web.archive.org/web/20100718114904/http://www.parnu2010.eu/index.php?id=1510&amp;L=1 30th International Hansa Days 2010 sa Parnu-Estonia]
* [http://www.furthark.com/hanseaticleague/rsc_chronology.shtml Kronolohiya ng Hanseatic League]
* [http://www.visithansaholland.com/ Mga Lungsod ng Hanseatic sa Netherlands]
* [http://www.hanseatic-league.com/ Hanseatic League Historical Re-enactors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008100527/http://www.hanseatic-league.com/ |date=2007-10-08 }}
* [http://www.hanse.org/ Hanseatic Towns Network]
* [[wikisource:de:Hanse|Mga mapagkukunang nauugnay sa Hanseatic League sa German Wikisource]]
* [https://web.archive.org/web/20070930185346/http://www.gresham.ac.uk/event.asp?PageId=45&amp;EventId=596 Colchester: isang Hanseatic port]&amp;nbsp;– Gresham
* [http://sites.google.com/site/suttonarchaeology/sea-trade The Lost Port of Sutton: Maritime trade]
{{Hanseatic League}}{{History of Europe}}{{Gdańsk}}
[[Kategorya:Mga kapisanan]]
[[Kategorya:Gotland]]
[[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Suweko ng CS1 (sv)]]
[[Kategorya:Ligang Hanseatico]]</text>
      <sha1>p0h73uc6larpqmsp65v3p4o9i7lf120</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Set (Bibliya)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>321074</id>
    <revision>
      <id>2213102</id>
      <parentid>2057191</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:11:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5548" sha1="e4eqejgkho7qrbx1smusjr531qyd5f6" xml:space="preserve">{{Infobox saint
|name            = Seth ang Patriarch
|alt             =
|image           =Spas_na_Ilyine_-_Patriarch_Seth.jpg 
|imagesize       = 200px
|caption         = Seth anak ni Adan at Eba
|module= {{infobox person |child=yes|
|parents         = [[Adan at Eba]]
|children        = [[Enos (biblical figure)|Enos]], 32 iba pang mga anak na lalaki, 23 mga anak na babae}}
|birth_date      =130 [[Anno Mundi|AM]]
|birth_place     =
|death_date      =1042 [[Anno Mundi|AM]] (may edad na 912)
|death_place     = (lugar ng kamatayan pinagtatalunan)
|feast_day       =
|venerated_in    = [[Hudaismo]] &lt;br /&gt; [[Kristiyanismo]] &lt;br /&gt; [[Islam]] &lt;br /&gt; [[Mandaeismo]]
|titles          = Banal na Ninuno at Antediluvian Patriarch
|attributes      =
|patronage       =
|major_shrine    = Pinagtatalunan
|suppressed_date =
|issues          =
}}

'''Set''' o '''Seth''',{{efn|({{hebrew Name|{{Script/Hebrew|שֵׁת}}|Šēt|Šēṯ}}; {{lang-ar|شِيْث|translit=Šīṯ}}; {{lang-el|Σήθ}} ''Sḗth''; {{IPA-ar|ˈʃiːθ|IPA}}; &quot;placed&quot;, &quot;appointed&quot;)}} sa [[Hudaismo]], [[Kristiyanismo]], [[Islam]],  [[Mandaeismo]], at [[Sethianismo]], ang ikatlong anak nina [[Adan at Eba]] at ang kapatid na lalaki nina [[Cain at Abel]], ang kanilang nag-iisang anak na binanggit ang pangalan sa [[Hebrew na Bibliya]]. Ayon kay {{bibleverse|Genesis|4:25|}}, Seth ay ipinanganak pagkatapos na patayin ni Cain si Abel, at naniwala si Eva na itinalaga siya ng [[Diyos]] bilang kahalili ni Abel.

== Genesis ==
Ayon sa [[Aklat ng Genesis]], isinilang si Seth noong si Adan ay 130 taong gulang (ayon sa [[Masoretic Text]])&lt;ref name=&quot;ch53&quot;&gt;{{bibleverse||Genesis|5:3|HE}}&lt;/ref&gt; o 230 taong gulang (ayon sa [[Septuagint]]),&lt;ref&gt;Larsson, Gerhard, [http://www.jstor.org/stable/3261014 “The Chronology of the Pentateuch: A Comparison of the MT and LXX”], ''Journal of Biblical Literature'', vol. 102, no. 3, 1983, p. 402&lt;/ref&gt; &quot;isang anak sa kanyang larawan&quot;.&lt;ref name=&quot;ch53&quot; /&gt; inuulit ang genealogy sa {{bibleverse|1|Chronicles|1:1–3|HE}}. {{bibleverse||Genesis|5:4–5|HE}} nagsasaad na si Adan ay nagkaanak ng &quot;mga anak na lalaki at babae&quot; bago siya mamatay, sa edad na 930 taon. Ayon sa Genesis, namatay si Seth sa edad na 912 (iyon ay, 14 na taon bago isilang si [[Noe]]).&lt;ref&gt;{{bibleverse||Genesis|5:8|HE}}&lt;/ref&gt; ( 2962 BC)

== tradisyon ng mga Hudyo ==
Si Seth ay nasa mga [[pseudepigraphical]] na teksto ng ''[[Buhay nina Adan at Eba]]'' (ang ''Apocalypse of Moses''). Isinasalaysay nito ang buhay nina Adan at Eva mula pagkatapos ng kanilang pagpapaalis mula sa [[Hardin ng Eden]] hanggang sa kanilang kamatayan. Habang ang mga natitirang bersyon ay binubuo mula sa unang bahagi ng ika-3 hanggang ika-5 siglo,&lt;ref name=&quot;Johnson&quot;&gt;{{cite book|first=M.D. |last=Johnson |chapter=Life of Adam and Eve, a new translation and introduction |editor1-first=J.H. |editor1-last=Charlesworth |title=the Old Testament Pseudepigrapha |volume= 2 |isbn=0-385-18813-7 |year=1985}}&lt;/ref&gt;{{rp|252}} ang mga pampanitikang yunit sa akda ay itinuturing na mas matanda at higit sa lahat ay nagmula sa [[Hudyo]].&lt;ref name=&quot;sparks&quot;&gt;{{cite book |first=H.F.D. |last=Sparks |title=The Apocryphal Old Testament |url=https://archive.org/details/apocryphaloldtes0000hfsp |isbn=0-19-826177-2 |year=1984 |page=[https://archive.org/details/apocryphaloldtes0000hfsp/page/143 143]}}&lt;/ref&gt; Mayroong malawak na kasunduan na ang orihinal ay binubuo sa isang [[Semitiko na wika]]&lt;ref name=&quot;Johnson&quot;/&gt;{{rp|251}} in the 1st century AD/CE.&lt;ref name=&quot;Johnson&quot;/&gt;{{rp|252}}Sa mga bersyon ng Griyego, naglakbay sina Seth at Eba sa mga pintuan ng Hardin upang humingi ng ilang langis ng Puno ng Awa (i.e. ang [[Puno ng buhay (biblikal)|Puno ng Buhay]]). Sa daan, si Seth ay inatake at nakagat ng isang mabangis na hayop, na umalis kapag inutusan ni Seth. [[Michael (arkanghel)|Michael]] ay tumangging magbigay sa kanila ng langis sa oras na iyon, ngunit nangangako na ibibigay ito sa [[Eschatology|katapusan ng panahon]], kapag ang lahat ng laman ay babangon, ang mga kasiyahan ng paraiso ay ibigay sa mga banal na tao at ang Diyos ay nasa gitna nila. Sa kanilang pagbabalik, sinabi ni Adan kay Eva: &quot;Ano ang iyong ginawa? Dinala mo sa amin ang malaking poot na kamatayan.&quot; (mga kabanata 5–14) Kalaunan, si Seth lamang ang makakasaksi sa pagdadala kay Adan sa kanyang libing sa isang banal na karo, na naglagay sa kanya sa Halamanan ng Eden.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Quinn |first=Esther |title=The Quest of Seth for the Oil of Life |url=https://archive.org/details/questofsethforoi0000quin |publisher=University of Chicago Press |year=1962 |isbn=978-0226700878}}&lt;/ref&gt;

Tinukoy ng Genesis si Set bilang ang ninuno ni [[Noah]] at samakatuwid ay ang ama ng buong sangkatauhan, lahat ng iba pang tao ay namatay sa [[Malaking Baha]]. Si Seth ay nakita ni Eba bilang isang kapalit na ibinigay ng Diyos para kay Abel, na pinatay ni Cain.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=King James Bible|pages=Genesis, 4:25}}&lt;/ref&gt; Sinasabi na sa huling bahagi ng buhay, si Adan ay nagbigay kay Seth ng mga lihim na turo na magiging [[Kabbalah]].Ang [[Zohar]] ay tumutukoy kay Seth bilang &quot;ninuno ng lahat ng salinlahi ng mga tzaddikim&quot; (Hebreo: [[tzaddikim|mga matuwid]]).&lt;ref&gt;Zohar 1:36b&lt;/ref&gt; 
Ayon kay [[Seder Olam Rabbah]], batay sa pagtutuos ng mga Hudyo, siya ay isinilang noong 130 [[Anno Mundi|AM]]. Ayon kay [[Aggadah]], mayroon siyang 33 anak na lalaki at 23 anak na babae. Ayon sa Seder Olam Rabbah, namatay siya noong 1042 AM.

==Mga pananda==
{{notelist}}

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}


[[Kategorya:Mga tauhan sa Bibliya]]</text>
      <sha1>e4eqejgkho7qrbx1smusjr531qyd5f6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Uniqlo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>326675</id>
    <revision>
      <id>2213270</id>
      <parentid>2131757</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T11:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>UndueMarmot</username>
        <id>127823</id>
      </contributor>
      <comment>palitan ng [[Template:Infobox company]] ang manwal na paglagay ng logo</comment>
      <origin>2213270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7648" sha1="kq7htjy9ddrpzo1si62j1sjza3u9ywb" xml:space="preserve">{{Infobox company}}

Ang '''Uniqlo Co., Ltd.''' ({{Langx|ja|株式会社ユニクロ}}) ay isang kumpanyang [[Hapon]] na nagdidisenyo, gumagawa at nagbebenta ng mga kaswal na damit. Orihinal na itinatag sa Japan, lumawak ang kumpanya sa kabila ng Japan noong ika-21 siglo at mabilis na naging pangunahing brand ng damit, na maihahambing sa mga kumpanya tulad ng [[H&amp;M]]. Noong 2023, ang Uniqlo ay nagkaroon ng higit sa 2,400 na tindahan sa buong mundo.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fastretailing.com/eng/ir/financial/outlets.html|title=Group Outlets|website=fastretailing.com|language=en|accessdate=2023-10-19}}&lt;/ref&gt;

==Kwento==
Ang Uniqlo ay itinatag noong 1949 sa [[Ube, Yamaguchi|Ube]] ([[Prepektura ng Yamaguchi|Yamaguchi]]) bilang bahagi ng Fast Retailing na grupo ng mga kumpanya.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fastretailing.com/eng/about/history/|title=1949-2003 {{!}} FAST RETAILING CO., LTD.|website=fastretailing.com|language=en|accessdate=2023-10-23}}&lt;/ref&gt;

Noong 1984, binuksan sa [[Hiroshima]] ang isang unisex casual na tindahan ng damit na tinatawag na &quot;Unique Clothing Warehouse,&quot; na kalaunan ay pinaikli sa &quot;Uniqlo.&quot;

Binuksan ng Uniqlo ang unang tindahan nito sa labas ng Hapon sa [[Londres]] noong 2001 at ang unang tindahan nito sa [[Shanghai]] noong 2002. Noong 2005, binuksan ang unang American Uniqlo sa [[Lungsod ng New York|New York]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fastretailing.com/eng/ir/library/pdf/annual2005.pdf|title=Annual Report 2005|website=fastretailing.com|language=en|accessdate=2005-08-31}}&lt;/ref&gt;

Ang Uniqlo ay kasalukuyang gumagamit ng higit sa 30,000 mga tao at nagpapatakbo sa higit sa 25 mga bansa. Mayroong higit sa 800 mga tindahan ng Uniqlo sa [[Hapon]] (mahigit sa 100 sa [[Tokyo]] lamang) at higit sa 1,600 mga tindahan sa labas ng Hapon.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fastretailing.com/eng/group/strategy/|title=UNIQLO Business|website=fastretailing.com|language=en|accessdate=2023-11-02}}&lt;/ref&gt;

===Uniqlo sa Pilipinas===
Binuksan ng Uniqlo ang unang tindahan nito sa [[Pilipinas]] noong Hunyo 2012 sa ''SM Mall of Asia'' sa [[Pasay]], [[Kalakhang Maynila]]. Noong panahong iyon, naging ika-12 bansa ang Pilipinas na nagbukas ng Uniqlo sangay at ang ikaapat na bansa sa [[Timog-silangang Asya]] pagkatapos ng [[Singapore]], [[Malaysia]] at [[Thailand]]. Noong Nobyembre ng parehong taon, binuksan ang pangalawang sangay sa [[Lungsod Quezon]] sa ''SM City North EDSA''. Noong Setyembre 2013, ang pinakamalaking Uniqlo sangay noon sa Pilipinas sa ''SM Megamall'', [[Maynila]]. Noong 2017, binuksan ng Uniqlo ang una nitong tindahan sa labas ng Kalakhang Maynila sa [[Lungsod ng Dabaw|Dabaw]]. Nagbukas ang unang Uniqlo punong barko sangay sa Pilipinas noong Oktubre 2018 sa [[Makati]], isang sentro ng pananalapi sa Kalakhang Maynila. Sa 4,100 metro kuwadrado, ito ang pinakamalaking Uniqlo sangay sa labas ng Hapon. Mayroon ding ''Uniqlo Coffee'' doon mula noong Oktubre 2023. Ang kape ay itinayo para sa ika-5 anibersaryo at noong lumalawak ang sangay. Bilang karagdagan sa kape, nag-aalok din ang café ng tinapay at cookies.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rappler.com/life-and-style/food-drinks/uniqlo-coffee-first-branch-makati-city-october-2023/|title=UNIQLO to open 1st PH café in Makati City|website=rappler.com|language=en|accessdate=2023-12-30}}&lt;/ref&gt; Tinutulungan din ng Uniqlo ang mga tao sa Pilipinas na dumaranas ng kahirapan at kawalan ng tirahan sa pamamagitan ng pagbibigay ng libreng damit.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.uniqlo.com/ph/en/information/press-release|title=Uniqlo Web News|website=uniqlo.com/ph/en/|language=en|accessdate=2023-12-30}}&lt;/ref&gt;

Sa Oktubre ng 2024, magkakaroon ng 76 na Uniqlo store sa Pilipinas, halos sangkatlo nito ay nasa sa Kalakhang Maynila. Ang Pilipinas ay kasalukuyang may pinakamaraming sangay ng Uniqlo sa Timog-silangang Asya at ito rin ang pang-apat na bansa na may pinakamaraming sangay ng Uniqlo sangay pagkatapos ng [[Tsina]], [[Hapon]], at [[Timog Korea]].

Mga tindahan:&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://map.uniqlo.com/ph/en/|title=Store locator|website=uniqlo.com/ph/en/|language=en|accessdate=2024-10-03}}&lt;/ref&gt;

'''Kalakhang Maynila'''
{{col-css3-begin|2}}
* Uniqlo Alabang Westgate
* Uniqlo Ayala Malls Circuit
* Uniqlo Ayala Malls Cloverleaf
* Uniqlo Ayala Malls Manila Bay
* Uniqlo Ayala Malls Vertis North
* Uniqlo Blue Bay Walk
* Uniqlo C3 Annex
* Uniqlo Eastwood Mall
* Uniqlo Estanica Mall
* Uniqlo Evia 3
* Uniqlo Fisher Parkway
* Uniqlo Gateway Mall
* Uniqlo Mall of Asia
* Uniqlo Manila Global Flagship Store
* Uniqlo Marquinton Roadside Store
* Uniqlo Powerplant Mall
* Uniqlo Robinsons Magnolia
* Uniqlo Robinsons Place Manila
* Uniqlo SM Aura Premier
* Uniqlo SM City BF Paranque
* Uniqlo SM City Caloocan
* Uniqlo SM City East Ortigas
* Uniqlo SM City Fairview
* Uniqlo SM City Grand Central
* Uniqlo SM City Marikina
* Uniqlo SM City Sta. Mesa
* Uniqlo SM City Sucat
* Uniqlo SM Makati
* Uniqlo SM Manila
* Uniqlo SM Megamall
* Uniqlo SM North EDSA
* Uniqlo SM San Lazaro
* Uniqlo SM Southmall
* Uniqlo The Podium
* Uniqlo U.P. Town Center
* Uniqlo Venice Grand Canal
{{col-css3-end}}

'''Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera'''
* Uniqlo SM City Baguio, [[Baguio]]

'''Ilocos'''
* Uniqlo Robinsons Place Ilocos, [[Laoag]]
* Uniqlo SM City Laoag, Laoag
* Uniqlo SM City Rosales, [[Rosales, Pangasinan|Rosales]]

'''Lambak ng Cagayan'''
* Uniqlo Robinsons Place Tuguegarao, [[Tuguegarao]]
* Uniqlo SM City Cauayan, [[Cauayan, Isabela|Cauayan]]

'''Gitnang Luzon'''
* Uniqlo SM City Baliwag, [[Baliwag]]
* Uniqlo SM City Bataan, [[Balanga]]
* Uniqlo SM City Cabanatuan, [[Cabanatuan]]
* Uniqlo SM City Clark, [[Angeles]]
* Uniqlo SM City Olongapo Central, [[Olongapo]]
* Uniqlo SM City Pampanga, [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]]
* Uniqlo SM City Telabastagan, San Fernando
* Uniqlo SM City Tarlac, [[Lungsod ng Tarlac]]

'''Calabarzon'''
* Uniqlo Nuvali Sta. Rosa, [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]]
* Uniqlo SM Sta. Rosa, Santa Rosa
* Uniqlo Robinsons Place Antipolo, [[Antipolo]]
* Uniqlo SM City Bacoor, [[Bacoor]]
* Uniqlo SM City Lipa, [[Lipa, Batangas|Lipa]]
* Uniqlo SM City Sto. Tomas, [[Santo Tomas, Batangas|Santo Tomas]]
* Uniqlo SM Dasmariñas, [[Dasmariñas]]
* Uniqlo SM Tanza, [[Tanza]]

'''Bicol'''
* Uniqlo Robinsons Place Naga, [[Naga, Camarines Sur|Naga]]
* Uniqlo SM City Legazpi, [[Legazpi, Albay|Legazpi]]

'''Kanlurang Kabisayaan'''
* Uniqlo Ayala Malls Capitol Central, [[Bacolod]]
* Uniqlo SM City Bacolod, Bacolod
* Uniqlo Festive Walk, [[Lungsod ng Iloilo]]
* Uniqlo SM City Iloilo, Lungsod ng Iloilo

'''Gitnang Kabisayaan'''
* Uniqlo Ayala Center Cebu, [[Lungsod ng Cebu]]
* Uniqlo Ayala Malls Central Bloc, Lungsod ng Cebu
* Uniqlo SM City Cebu, Lungsod ng Cebu
* Uniqlo SM Seaside Cebu, Lungsod ng Cebu
* Uniqlo Robinsons Place Dumaguete, [[Dumaguete]]

'''Silangang Kabisayaan'''
* Uniqlo Robinsons Tacloban, [[Tacloban]]

'''Tangway ng Zamboanga'''
* Uniqlo SM City MindPro, [[Lungsod ng Zamboanga]]

'''Hilagang Mindanao'''
* Uniqlo SM CDO Downtown Premier, [[Cagayan de Oro]]

'''Rehiyon ng Davao'''
* Uniqlo SM City Davao Annex, [[Lungsod ng Dabaw]]
* Uniqlo SM Lanang Premier, Lungsod ng Dabaw

'''Soccsksargen'''
* Uniqlo SM City General Santos, [[Heneral Santos]]

'''Caraga'''
* Uniqlo SM City Butuan, [[Butuan]]

==Mga logo==
&lt;gallery&gt;
File:Uniqlo 1999.svg|Dating logo ng Uniqlo (1998-2009)
File:UNIQLO logo.svg|Logo ng alpabeto ng Uniqlo
File:UNIQLO logo (Japanese).svg|Uniqlo logo sa Hapon
&lt;/gallery&gt;

==Sanggunian==
*[https://www.uniqlo.com/ph/en/ Opisyal na website ng UNIQLO Pilipinas]

{{reflist|colwidth=30em}}

[[Kategorya:Mga kompanya sa Hapon]]
[[Kategorya:Moda]]</text>
      <sha1>kq7htjy9ddrpzo1si62j1sjza3u9ywb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Resipi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>327126</id>
    <revision>
      <id>2213208</id>
      <parentid>2192956</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:46:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4191" sha1="qfc4mt7l9raknph0k05208ihi0ojcti" xml:space="preserve">[[Talaksan:Backzutaten_041.jpg|right|thumb|250x250px| Isang resipi ng pankeyk sa panlutong aklat na may talaan ng ihahandang sangkap]]
Ang '''resipi''' ay talaan ng mga tagubilin na naglalarawan kung paano maghanda ng isang bagay, lalo na ang [[lutuin]] o [[inumin]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=resipi - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/resipi |access-date=2024-01-28 |website=diksiyonaryo.ph |archive-date=2024-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128131515/https://diksiyonaryo.ph/search/resipi |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang '''subresipi''' ay resipi para sa isang sangkap na kakailanganin sa paghahanda ng pangunahing resipi.

==Kasaysayan==

=== Mga unang halimbawa ===
[[Talaksan:Apicius 1541.jpg|thumb|right|Apicius, ''De re culinaria'', isang maagang koleksyon ng mga resipi.]]
Pinetsahan noong 1730 BK ang mga pinakalumang kilalang resipi na nakasulat at naitala sa mga tabletang [[kuneiporme]] na matatagpuan sa [[Mesopotamya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Winchester |first=Ashley |title=The world's oldest-known recipes decoded |trans-title=Mga pinakalumang kilalang resipi sa mundo, nadekodipika |url=https://www.bbc.com/travel/story/20191103-the-worlds-oldest-known-recipes-decoded |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604180335/http://www.bbc.com/travel/story/20191103-the-worlds-oldest-known-recipes-decoded |archive-date=2020-06-04 |access-date=2020-06-17 |website=www.bbc.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

Napetsahan ang mga ibang paunang nakasulat na resipi noong mga 1600 BK at nanggaling sa tabletang [[Wikang Akkadiyo|Akkadiyo]] mula sa timog [[Babilonya]].&lt;ref&gt;Jean Bottéro, ''Textes culinaires Mésopotamiens'', 1995. {{ISBN|0-931464-92-7}}; commentary at {{cite web |url=https://www.sbl-site.org/publications/article.aspx?ArticleId=703 |title=Society of Biblical Literature | archive-url=https://web.archive.org/web/20210930054625/https://www.sbl-site.org/publications/article.aspx?ArticleId=703 |archive-date=2021-09-30 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Mayroon ding mga [[hiroglipiko]] sa [[ancient Egypt|sinaunang Ehipto]] na naglalarawan ng paghahanda ng pagkain.

Kilala ang marami sa mga resipi ng sinaunang Gresya. Isang halimbawa ang panlutong aklat ni Miteko, ngunit lumaho na ang karamihan nito; nagsipi si Ateneo ng isang maikling resipi sa kanyang ''Deipnosophistae''. Nagbanggit si Ateneo ng marami pang ibang panlutong aklat, lahat lumaho.&lt;ref name=&quot;dalby&quot;&gt;[[Andrew Dalby]], ''Food in the Ancient World from A to Z'' [Pagkain sa Sinaunang Mundo mula A pa-Z], 2003. {{ISBN|0-415-23259-7}} pa. 97-98.&lt;/ref&gt; 

May mga kilalang resiping Romano simula sa ika-2 siglo BK sa ''De Agri Cultura'' ni Cato ang Matanda. Inilarawan ng maraming may-akda ng panahong ito ang pagluluto ng silangang Mediteraneo sa wikang Griyego at sa wikang Latin.&lt;ref name=dalby /&gt; Kilala ang ilang resiping Puniko sa mga salinwikang Griyego at Latin.&lt;ref name=dalby /&gt;

Lumabas ang malaking koleksyon ng mga resipi na ''De re coquinaria'', karaniwang pinamagatang ''Apicius'', noong ika-4 o ika-5 siglo. Ito lang ang tanging kumpletong panlutong aklat na natitira mula sa mundong klasiko.&lt;ref name=dalby /&gt; Nakalista ang mga kursong inihahain sa isang piging nang ganito: ''Gustatio'' ([[pampagana]]), ''Primae Mensae'' (pangunahing pagkain) at ''Secundae Mensae'' ([[panghimagas]]).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Roman food in Britain |trans-title=Pagkaing Romano sa Britanya |url=http://romans-in-britain.org.uk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100720073131/http://www.romans-in-britain.org.uk/raw_mining.htm |archive-date=2010-07-20 |access-date=2007-05-10 |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagsisimula ang bawat resipi sa utos Latin na &quot;Kumuha...,&quot; &quot;Resipi....&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Colquhoun|first1=Kate|title=Taste: The Story of Britain through its Cooking|url=https://archive.org/details/tastestoryofbrit0000kate|date=2008|orig-year=2007|publisher=Bloomsbury|isbn=978-0-747-59306-5|page=[https://archive.org/details/tastestoryofbrit0000kate/page/25 25]|lang=en|trans-title=Lasa: Ang Kuwento ng Britanya sa Pagluluto Nito}}&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

[[Kategorya:Pagkain at inumin]]
[[Kategorya:Lutuin]]
[[Kategorya:Pagluluto]]</text>
      <sha1>qfc4mt7l9raknph0k05208ihi0ojcti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bánh xèo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331340</id>
    <revision>
      <id>2213173</id>
      <parentid>2204483</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:13:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8939" sha1="elz74l1575moqepam0ts2h0a42yub58" xml:space="preserve">{{Wika ng pamagat|vi}}
{{Infobox prepared food
| name = ''Bánh xèo''
| image = Banh Xeo with fish sauce and vegetables.jpg
| image_size = 250px
| caption = Biyetnamitang ''bánh xèo'' na may balanoy ng Taylandiya, dahon ng menta, litsugas, at sawsawan
| alternate_name = 
| country = [[Vietnam]]
| creator = 
| course = Ulam
| type = Pankeyk, krep
| national_cuisine = [[Lutuing Kamboyano]], [[Lutuing Taylandes|Taylandes]], [[Lutuing Biyetnames|Biyetnames]]
| served = Kadalasang mainit
| main_ingredient = Galapong, tubig, pinulbos na [[luyang-dilaw]]
| variations = 
| calories = 
| other = 
}}

Ang '''''bánh xèo''''' ({{Literal na pagsasalin|sumasagitsit na pankeyk}}) ay isang malutong, pinalamanan, de-bigas na pankeyk na sikat sa Biyetnam.&lt;ref name=&quot;Pham&quot;&gt;{{Cite book |last=Pham |first=Quynh Chau |title=Vietnamese Insight Pocket Travel Dictionary |year=2002 |url=https://archive.org/details/vietnamesevietna0000unse |isbn=9789812346711 |series=Insight Pocket Travel Dictionaries |trans-title=Pambulsang Diksiyonaryong Pambiyahe na Pang-unawa ng Biyetnamita |quote='''Bánh xèo''' de-bigas na pankeyk (Isinalin mula sa Ingles)}}&lt;/ref&gt; Tumutukoy ang pangalan sa tinutunog (''{{lang|1=vie|2=xèo}}'' – 'sumasagitsit') ng manipis na batidong bigas kapag ibinuhos ito sa mainit na kawali.&lt;ref name=&quot;Ottolenghi&amp;quot;&quot;&gt;{{Cite book |last=Ottolenghi |first=Yotam |title=Plenty: Vibrant Vegetable Recipes from London's Ottolenghi |url=https://archive.org/details/plentyvibrantveg00yota |year=2011 |isbn=9781452109701 |language=en |trans-title=Marami: Masiglang Resipi ng Gulay mula sa Ottolenghi ng London |quote=Bánh xèo - Bumisita ako sa Hanoi kasama ang aking kaibigan, si Alex Meitlis, at nasumpungan ko ang akili sarili na nakatingkayad sa pinakamaruming kusina sa kalye na takbong-pamilya, at naranasan ko ang pinakamasarap na pagkain na natikman ko. (Isinalin mula sa Ingles)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name-nguyen-hong-nhiem&quot;=&quot;&quot;&gt;{{Cite book |last=Nguyen-Hong-Nhiem |first=Lucy |title=A Dragon Child: Reflections Of A Daughter Of Annam In America |url=https://archive.org/details/dragonchildrefle0000lucy |year=2004 |isbn=9780595328390 |pages=[https://archive.org/details/dragonchildrefle0000lucy/page/n28 13] |language=en |trans-title=Isang Anak-dragon: mga pagmuni-muni ng isang anak ng annam sa Amerika |quote=Mahilig siyang magluto ng mga paborito naming pagkain, ''bánh xèo'' at ''bánh khoái''. Isa itong dish na tinatawag ng mga Biyetnames sa Amerika na &quot;''happy pancakes''&quot;. Tinatawag silang bánh xèo: bánh ay keyk; ang xèo ay ang pagsasagitsit ng batido kapag ito ay ibinuhos sa isang mainit ... (Isinalin mula sa Ingles)}}&lt;/ref&gt; Isa itong masarap na piniritong pankeyk na gawa sa galapong, tubig, at pinulbos na [[luyang-dilaw]]. Maaari rin itong tawaging Biyetnamitang krep.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-02-23 |title=Bánh Xèo Recipe (Crispy Vietnamese Crêpes / Pancakes) |trans-title=Resipi ng Bánh Xèo (Malutong na Krep / Pankeyk ng Biyetnam) |url=https://www.hungryhuy.com/banh-xeo-savory-vietnamese-crepes/ |access-date=2021-03-18 |website=Hungry Huy |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vietnamese crepes with pork and shrimp recipe - banh xeo |trans-title=Resipi ng Biyetnamitang krep na may baboy at hipon - banh xeo |url=https://www.scmp.com/cooking/recipe/vietnamese-crepes-pork-shrimp-and-bean-sprouts/article/3077305 |access-date=2021-03-18 |website=SCMP Cooking {{!}} South China Morning Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa ilang karaniwang palaman ang baboy, hipon, hiniwang tanduyong, munggo, at tawge. Kadalasang inihahain ang {{lang|1=vie|2=bánh xèo}} na may kasamang [[pamutat]]. Kadalasan, isinasahog ang mga madahong gulay tulad ng litsugas o dahon ng perilya, iba pang mga halamang gamot na pampalasa tulad ng [[malipukon]] at balanoy ng Taylandiya,&lt;ref&gt;[http://giacmoviet.vn/cam-nang-du-lich/banh-xeo-d-c-san-can-tho-11383-1990.html?page=3 Giac Mo Viet: Bánh xèo đặc sản Cần Thơ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181011013634/http://giacmoviet.vn/cam-nang-du-lich/banh-xeo-d-c-san-can-tho-11383-1990.html?page=3|date=2018-10-11}}, Nakuha noong Oktubre 10, 2018&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.npr.org/2011/10/18/141470565/banh-xeo-sizzling-crepes NPR Inc.:Banh Xeo (Sizzling Crepes)], Nakuha noong Oktubre 10, 2018.&lt;/ref&gt; mga pipino, at mga inatsarang gulay, karaniwan mga karot at labanos. Panghuli, ''{{lang|1=vie|2=nước chấm}}'' ang sawsawan nito, isang matamis at maasim na patis na may bawang. Nag-aambag ang mga elemento ng bawat sahog at sarsa sa sariwang lasa na pritong {{lang|1=vie|2=bánh xèo}}.&lt;ref name=&quot;Vietnamdotcom&quot;&gt;{{Cite web |last=VIETNAM.COM |title=Banh Xeo: Through the Years |trans-title=Banh Xeo: Sa Paglipas ng mga Taon |url=https://www.vietnam.com/en/news/article/banh-xeo-through-the-years.html |access-date=2023-03-21 |website=VIETNAM.COM |language=en |archive-date=2023-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321115536/https://www.vietnam.com/en/news/article/banh-xeo-through-the-years.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==
Isang tradisyonal na pagkaing-kalye sa Biyetnam ang {{lang|1=vie|2=bánh xèo}}. Pangunahing kinakain ito ng uring manggagawa dahil mura at madaling kainin.&lt;ref name=&quot;Vietnamdotcom&quot;/&gt; Hindi alam kung saan ito nagmula. Gayunpaman, sumasang-ayon ang maraming Biyetnames na posibleng nalikha ang putaheng ito sa isang lugar sa Gitnang Biyetnam sa pagpupusyon ng kulturang Pranses noong panahon ng pananakop o Timog Biyetnam sa pamamagitan ng mga imigranteng dumating sa Biyetnam at paghahalo sa nakapaligid na kultura.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-02-01 |title=Banh Xeo: A Guide to the Vietnamese Pancakes {{!}} Vietnamnomad |url=https://vietnamnomad.com/eat-drink/banh-xeo/ |access-date=2023-03-21 |website=Banh Xeo: Isang Gabay sa mga Biyetnamitang Pankeyk {{!}} Vietnamnomad |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Evolution of Bánh Xèo: A Street Food History {{!}} Saigoneer |trans-title=Ang Ebolusyon ng Bánh Xèo: Kasaysayan ng Isang Pagkaing-kalye {{!}} Saigoneer |url=https://saigoneer.com/saigon-food-culture/7905-the-evolution-of-bánh-xèo-a-street-food-history |access-date=2023-03-21 |website=saigoneer.com |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; Ipinapalagay ng iba na nagmula ang ''{{lang|1=vie|2=bánh xèo}}'' sa paghahalo ng kulturang Cham at lutuing Biyetnamita.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bánh Xèo (Vietnamese Crepe) |trans-title=Bánh Xèo (Biyetnamitang Krep) |url=https://shef.com/homemade-food/banh-xeo/ |access-date=2023-03-21 |website=Shef Cuisines 101 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Mga baryasyon ==
Kabilang sa mga rehiyonal na baryasyon ang:

* {{lang|vie|Bánh Xèo}} ng {{lang|vie|Miền Trung}} (Gitnang Biyetnam): madalas mas maliit, halos kasinlaki ng isang kamay. Kung ikukumpara sa {{lang|vie|Miền Tây}}, mas kaunti ang palaman ng bersiyong {{lang|vie|Miền Trung}}. Kabilang sa mga palaman ang sugpo, maninipis na hiwa ng baboy, at tawge.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vietnamese Foods: Banh Xeo in Ho Chi Minh City |trans-title=Mga Pagkaing Biyetnamita: Banh Xeo sa Lungsod ng Ho Chi Minh |url=https://www.itourvn.com/blog/vietnamese-foods-banh-xeo-in-ho-chi-minh-city |access-date=2023-03-21 |website=i Tour Vietnam |language=en-gb}}&lt;/ref&gt; Pati na rin ang pagiging mas madidilim o hindi kasindilaw ng iba pang mga baryasyon dahil sa pagdagdag ng [[Bagoong alamang|bagoong]], na nagbibigay ng kakaibang lasa at kulay sa ulam.

* {{lang|1=vie|2=Bánh Xèo}} ng {{lang|vie|Miền Tây}} (Deltang Mekong): madalas mas malaki kaysa sa bersiyong {{lang|vie|Miền Trung}}, karaniwang kasinlaki ng pizzang may maliit hanggang katamtamang laki, mga 12 pulgada ang diyametro. Subalit karaniwang mas manipis ito. Mas sari-sari ang mga sahog at palaman ng {{lang|vie|Miền Tây}}. Dahil dito, kadalasang mas matingkad ang kulay nitong {{lang|1=vie|2=bánh xèo}}. Halimbawa, nagiging makulay na dilaw ang putahe kapag idinagdag ang luyang-dilaw at gata. Kabilang sa mga palaman ang sugpo, liyempo, tanduyong, pinritong sibyuas, at tawge.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==Sa ibang bansa==
Sikat din itong putahe sa Kambodya,&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brouwer |first1=Andy |url=https://books.google.com/books?id=gorMBAAAQBAJ |title=To Cambodia with Love: A Travel Guide for the Connoisseur |date=2010 |publisher=ThingsAsian Press |isbn=978-1934159088 |location=Phnom Penh |page=15 |language=en |trans-title=Pa-Kambodya nang may Pagmamahal: Isang Gabay sa Paglalakbay para sa Eksperto |access-date=17 July 2017}}&lt;/ref&gt; kung saan '''''banh chao''''' ({{lang|km|បាញ់ឆែវ}}) ang tawag sa putahe.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Murray |first1=Bennett |title=Rasmey's restaurant makes a mean banh chao |language=en |work=Phnom Penh Post |url=http://www.phnompenhpost.com/7days/rasmey%E2%80%99s-restaurant-makes-mean-banh-chao |access-date=17 July 2017}}&lt;/ref&gt;
==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Lutuing Taylandes]]
[[Kategorya:Lutuing Biyetnames]]
[[Kategorya:Lutuing Kamboyano]]</text>
      <sha1>elz74l1575moqepam0ts2h0a42yub58</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kalipatong Abasida</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331489</id>
    <revision>
      <id>2213160</id>
      <parentid>2212690</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:01:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23743" sha1="e772x3wfxycffxk0wy22s2ielxxmlvo" xml:space="preserve">{{For|dinastiyang naghari sa Kalipatong Abasida|Dinastiyang Abasida}}
{{Use dmy dates|date=November 2019}}
{{Infobox former country
| native_name            = {{native name|ar|الْخِلَافَة الْعَبَّاسِيَّة}}&lt;br&gt;{{transliteration|ar|Al-Khilāfa al-ʿAbbāsiyya}}
| conventional_long_name = Kalipatong Abasida
| common_name            = Mga Abasida
| status                 = [[Imperyo]]
| government_type        = [[Kalipato]]ng namamana
| life_span              = {{plainlist|
* 750–1258
* 1261–1517}}
| year_start             = 750
| event1                 = Paghina ng mga Abasida
| date_event1            = 861
| event3                 = Kamatayan ni al-Radi at simula ng panahon ng Huling Abasida (940–1258)
| date_event3            = 940
| event4                 = Pagsalagay ng Mongol ng Baghdad
| date_event4            = 1258
| event5                 = Muling pagtatag sa Cairo
| date_event5            = 1261
| year_end               = 1517
| event_end              = Pagsauli ng titulong pang-Kalipa
| event_start            = Rebolusyong Abasida
| image_flag             = Abbasid banner.svg
| flag_caption           = Pamantayang Itim{{refn|group=nb|1=Ginamit ng Rebolusyong Abasida laban sa [[Kalipatong Omeya]] ang itim para sa  ''rāyaʾ'' nito kung saan tinatawag ang kanilang makapartido na ''{{transliteration|ar|musawwid}}''s.&lt;ref&gt;{{citation | title=Abbāsid Authority Affirmed | author=Tabari | year=1995 | publisher=SUNY | volume=28 |editor1=Jane McAuliffe |page=124|mode=cs1|language=en}}&lt;/ref&gt;
Pumili ng ibang kulay ang kanilang kalaban bilang reaksyon; isa dito, ginamit ng mga tapat kay Marwan II ang pula.&lt;ref&gt;{{harvnb|Crone|2012|p=122}}&lt;/ref&gt; Ang pagpili ng itim bilang kulay ng Rebolusyong Abasida ay naudyukan na ng &quot;mga pamantayang itim sa labas ng Khorasan&quot; na [[tradisyon]] na nakakabit sa Mahdi. Umunlad ang kaibahan ng puti laban sa itim bilang kulay dinastiko ng Omeya laban sa Abasida sa paglipas ng panahon sa puti bilang kulay ng [[Shia Islam]] at itim bilang kulay ng [[Sunni Islam]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hathaway |first=Jane |url=https://books.google.com/books?id=L-lPC7DgepEC&amp;pg=PA96 |title=A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen |date=2012 |publisher=State University of New York Press |location=Albany |pages=97f|isbn=978-0791486108|language=en }}&lt;/ref&gt; Pagkatapos ng rebolusyon, inamin ng mga pangkat apokaliptikong Islamiko na magiging itim ang estandarteng Abasida subalit iginiit na magiging itim at mas malaki ang pamantayang Mahdi.&lt;ref&gt;{{cite book|first = David |last = Cook |date =2002|title = Studies in Muslim Apocalyptic|page = 153|publisher = Darwin Press|isbn = 978-0878501427|language=en}}&lt;/ref&gt;
Sinumpa ng Kontra-Abasida Anti-Abbasid &quot;ang mga pamantayang itim mula sa Silangan&quot;, &quot;una at huli&quot;.&lt;ref&gt;{{harvnb|Crone|2012|p=243}}&lt;/ref&gt;}}
| p1                     = Kalipatong Omeya
| p2                     = Dinastiyang Dabuyid
| s1                     = Dinastiyang Safarida
| s2                     = Dinastiyang Sayi
| s3                     = Kalipatong Fatimid
| s4                     = Dinastiyang Siyarida
| s5                     = Dinastiyang Buyida
| s6                     = Imperyong Monggol
| s7                     = Mga Karmata
| s8                     = Dinastiyang Habbari
| s9                     = Emiratong Multan
| image_map              = Abbasid Caliphate 850AD.png
| image_map_caption      = Ang Kalipatong Abasida noong {{circa|850}}
| capital                = {{plainlist|
* Kufa&lt;br /&gt;(750–762){{refn|group=nb|Nanatili ang Kufa bilang panlahat na kabiserang administratibo subalit nanirahan sa maraming ibang lugar noong mga taon na yaon.&lt;ref name=&quot;Kufa&quot;&gt;{{Encyclopaedia of Islam, Second Edition|volume=5|article=al-Kūfa|first=Hichem|last=Djaït|page=347|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hashimiyya&quot;&gt;{{Encyclopaedia of Islam, Second Edition|volume=3|pages=265-266|first=J.|last=Lassner|article=al-Hās̲h̲imiyya|language=en}}&lt;/ref&gt;}}
* [[Baghdad]]&lt;br /&gt;(762–836, 892–1258)
* Samarra&lt;br /&gt;(836–892)
* [[Cairo]]&lt;br /&gt;(1261–1517){{refn|group=nb|Tumira ang mga Abasida sa Cairo bilang mga pigurang pangseremonya sa ilalim ng mga sultan na Mamluk pagkatapos ng pagbasak ng Baghdad noong 1258.}}
}}
| common_languages       = [[wikang Arabe|Klasikong Arabe]] (administrasyong sentral); iba't ibang wikang panrehiyon
| religion               = [[Islam]]
| currency               = {{plainlist|
* Dinar (gintong barya)
* [[Dirham]] (pilak na barya)
* Fals (tansong barya)}}
| title_leader           = Kalipa
| leader1                = as-Saffah {{small|(una)}}
| year_leader1           = 750–754
| leader2                = al-Musta'sim {{small|(huling kalipa sa Baghdad)}}
| year_leader2           = 1242–1258
| leader3                = Al-Mustansir II {{small|(unang kalipa sa Cairo)}}
| year_leader3           = 1261–1262
| leader4                = Al-Mutawakkil III {{small|(huling kalipa sa Cairo)}}
| year_leader4           = 1508–1517
| area_rank              = 
| area_km2               = 
| demonym                = Abasida
| flag_size              = 130px
| alt_coat               = Nakasulat na Estandarte ng mga Abasida
}}
Ang '''Kalipatong Abasida''' o '''Imperyong Abasida''' ({{IPAc-en|ə|ˈ|b|æ|s|ɪ|d|,_|ˈ|æ|b|ə|s|ɪ|d}}; {{lang-ar|الْخِلَافَة الْعَبَّاسِيَّة|translit=al-Khilāfa al-ʿAbbāsiyya}}) ay ang ikatlong [[kalipato]] na humalili sa propetang [[Islam]] na si [[Muhammad]]. Itinatag ito ng isang dinastiya na nagmula sa tiyuhin ni Muhammad, si Abbas ibn Abd al-Muttalib (566–653 [[Karaniwang Panahon (kalendaryong Gregoryano)|CE]]), kung saan kinuha ng [[Dinastiyang Abasida|dinastiya]] ang pangalan nito.{{Sfn|Hoiberg|2010}} Namuno sila bilang mga kalipa para sa karamihan ng kalipato mula sa kanilang kabisera sa Baghdad na nasa modernong-panahong [[Iraq]] na, pagkatapos na ibagsak ang [[Dinastiyang Omeya|Kalipatong Omeya]] sa Rebolusyong Abasida ng 750 CE (132&amp;nbsp;AH). Nagmula ang Rebolusyong Abasida at unang nagtagumpay sa silangang rehiyon ng Khorasan, malayo sa [[Lebante]] na sentro ng impluwensya ng Omeya.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bosworth |first=C.E. |date=Disyembre 15, 1982 |title='Abbasid Caliphate |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abbasid-caliphate |website=Encyclopediapaedia Iranica|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang Kalipatong Abasida ay unang nakasentro sa pamahalaan nito sa Kufa, modernong-panahong Iraq, subalit noong 762 itinatag ng kalipang al-Mansur ang lungsod ng Baghdad, malapit sa sinaunang [[Babilonya]] na kabiserang lungsod ng [[Babilonya (lungsod)|Babilonya]] at lungsod ng [[Imperyong Sasanida|Sasanida]] ng [[Ctesifonte|Ctesiphon]]. Naging sentro ang Baghdad ng [[agham]], [[kalinangan]], at [[imbensyon]] na naging kilala bilang Ginuntuang Panahon ng Islam. Sa panahong ito rin naabot ang taas ng produksyon ng manuskrito ng Islam. Sa pagitan ng ika-8 at ika-10 dantaon, pinangunahan ng mga artesano ng Abasida ang nagperpekto ng mga pamamaraan ng manuskrito na naging pamantayan ng pagsasanay. Nakakuha ito—bilang karagdagan sa pagtayo ng ilang pangunahing institusyong pang-akademiko, kabilang ang Bahay ng Karunungan, pati na rin ang isang maraming-etniko at maraming-relihiyosong kapaligiran—ng isang internasyonal na reputasyon bilang isang sentro ng pag-aaral. Minarkahan ang panahon ng Abasida ng paggamit ng mga burokrata (tulad ng pamilyang Barmakid) para sa pamamahala sa mga teritoryo pati na rin ang pagtaas ng pagsasama ng mga di-Arabong Muslim sa ''ummah'' (pamayanang Muslim). Sa kabila ng paunang kooperasyong ito, napalayo ng damdamin ang mga Abasida noong huling bahagi ng ika-8 dantaon sa parehong hindi Arabong ''mawali'' (mga kliyente).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Abū Moslem Ḵorāsānī |url=http://www.iranicaonline.org/articles/abu-moslem-abd-al-rahman-b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151122132055/http://www.iranicaonline.org/articles/abu-moslem-abd-al-rahman-b |archive-date=22 Nobyembre 2015 |access-date=20 Nobyembre 2015 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en}}&lt;/ref&gt;

Nalimitahan ang pampulitikang kapangyarihan ng mga kalipa sa pag-usbong ng mga Iraniyanong Buyida at ang mga Turkong Selyudisa, na nakakuha ang Baghdad noong 945 at 1055, ayon sa pagkakabanggit. Bagaman unti-unting nabawasan ang pamumuno ng Abasida sa malawak na imperyong Islam sa isang pang-seremonyang tungkuling pangrelihiyon sa karamihan ng kalipato, napanatili ng dinastiya ang kontrol sa sakop nitong [[Mesopotamya]] noong panahon ng pamumuno ni Kalipa al-Muqtafi at pinalawak sa Iran sa panahon ng paghahari ni Kalipa al-Nasir.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Richards |first=D. S. |url=https://books.google.com/books?id=wOzeDwAAQBAJ&amp;q=Al-Nasir+isfahan&amp;pg=PT28 |title=The Chronicle of Ibn al-Athir for the Crusading Period from al-Kamil fi'l-Ta'rikh. Part 3: The Years 589–629/1193–1231: The Ayyubids after Saladin and the Mongol Menace |date=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-89281-0 |pages=124 |language=en}}&lt;/ref&gt; Natapos noong 1258 ang panahon ng muling-pagbuhay ng kalinangan ng mga Abasida at katuparan kasama ang 1258 sa pagkubkob sa Baghdad ng mga [[Imperyong Monggol|Monggol]] sa ilalim ni [[Hulagu Khan]] at ang pagbitay kay al-Musta'sim. Muling nakasentro ang linya ng mga pinuno ng Abasida sa kanilang sarili sa kabisera ng Mamluk ng [[Cairo]] noong 1261. Bagaman kulang sa kapangyarihang pampulitika, maliban kay Kalipa al-Musta'in, nagpatuloy ang dinastiya sa pag-angkin ng awtoridad sa [[relihiyon]] hanggang sa ilang taon pagkatapos ng pananakop ng [[Otomano]] sa [[Ehipto]] noong 1517,{{Sfn|Holt|1984}} kung saan ang huling kalipa ng Abasida ay si al-Mutawakkil III &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2008-06-11 |title=الكتاب : التاريخ الإسلامي – الموضوع : المتوكل على الله &quot;الثالث&quot; محمد بن يعقوب المستمسك بالله |url=http://www.islampedia.com/MIE2/tarikh/105mouta.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611061336/http://www.islampedia.com/MIE2/tarikh/105mouta.html |archive-date=11 Hunyo 2008 |access-date=2022-06-02 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==
Ang mga kalipa ng Abasida ay nagmula kay Abbas ibn Abd al-Muttalib, isa sa mga pinakabatang tiyuhin ni [[Muhammad]] at ng parehong angkan ng Banu Hashim. Inangkin ng mga Abasida na sila ang mga tunay na kahalili ni Muhammad sa pagpapalit sa mga inapo ng [[Omeya]] ng ''Banu Umayya'' sa bisa ng kanilang mas malapit na linya ng dugo kay Muhammad.

=== Rebolusyong Abasida (750–751) ===
Iniiba rin ng mga Abasida ang kanilang sarili mula sa mga Omeya sa pamamagitan ng pag-atake sa kanilang moral na katangian at pangangasiwa sa pangkalahatan. Ayon kay Ira Lapidus, &quot;Ang pag-aalsa ng Abasida ay suportado ng mga Arabo, pangunahin ang mga naagrabyado na naninirahan sa Merv kasama ang pagdaragdag ng pangkat ng Yemenita at ng kanilang Mawali&quot;.{{Sfn|Lapidus|2002}} Sumamo din ang mga Abasida sa mga di-Arabong Muslim, na kilala bilang ''mawali'', na nanatili sa labas ng lipunang nakabatay sa pagkakamag-anak ng mga Arabo at itinuturing na isang mababang uri sa loob ng imperyo ng Omeya. 

Sa panahon ng paghahari ni Marwan II, ang pagsalungat na ito ay nagwakas sa paghihimagsik ni Ibrahim al-Imam, ang ikaapat na salinlahi na nagmula kay Abbas. Sinuportahan ng lalawigan ng Khorasan (Silangang [[Persa]]), kahit na sinalungat sila ng gobernador, at ng mga Shia Arabe,{{Sfn|Hoiberg|2010}}{{Sfn|Dupuy|Dupuy|1986}} nakamit niya ang malaking tagumpay, subalit nabihag noong taong 747 at namatay, posibleng pinaslang, sa bilangguan.

Noong Hunyo 9, 747 (15 Ramadan AH 129), matagumpay na pinasimulan ni Abu Muslim, na bumangon mula sa Khorasan, ang isang bukas na pag-aalsa laban sa pamamahala ng Omeya, na isinagawa sa ilalim ng tanda ng Pamantayang Itim. Halos 10,000 sundalo ang nasa ilalim ng utos ni Abu Muslim nang opisyal na nagsimula ang labanan sa Merv.{{Sfn|Lewis|1995}} Sinundan ni Heneral Qahtaba ang tumatakas na gobernador na si Nasr ibn Sayyar sa kanluran na tinalo ang mga Omeya sa Labanan sa Gorgan, Labanan sa Nahavand at sa wakas sa Labanan sa Karbala, lahat noong taong 748.{{Sfn|Dupuy|Dupuy|1986}}

Si Ibrahim ay binihag ni Marwan at pinatay. Ang pag-aaway ay tinuloy ng kapatid ni Ibrahim na si Abdallah, na kilala sa pangalan na Abu al-'Abbas as-Saffah, na tinalo ang mga Omeya noong 750 sa labanan malapit sa Dakilang Zab at pagkatapos naproklamang [[Kalipato|kalipa]]. Matapos ang pagkatalong ito, tumakas si Marwan sa Ehipto, kung saan pinatay siya. Ang natitira sa kanyang pamilya, maliban sa isang lalaki, ay pinatay din.{{Sfn|Dupuy|Dupuy|1986}}

=== Pagbangon sa kapangyarihan (752–775) ===
[[Talaksan:Balami_-_Tarikhnama_-_Abu'l-'Abbas_al-Saffah_is_proclaimed_the_first_'Abbasid_Caliph_(cropped).jpg|left|thumb| Maagang ika-14 na dantaon na kopya ng panahong [[Dinastiyang Samanida|Samanida]] na ''Tarikhnama'' ng Bal'ami (ika-10 dantaon) na naglalarawan kay al-Saffah (r. 750–754) habang tumatanggap siya ng mga pangako ng katapatan sa Kufa]]
Kaagad pagkatapos ng kanilang tagumpay, ipinadala ni al-Saffah ang kanyang mga pwersa sa [[Gitnang Asya]], kung saan nakipaglaban ang kanyang mga puwersa laban sa pagpapalawak ng [[Dinastiyang Tang|Tang]] noong Labanan sa Talas. Nakatuon si Al-Saffah sa pagpapabagsak ng maraming paghihimagsik sa [[Sirya]] at [[Mesopotamya]]. Nagsagawa ang [[Silangang Imperyong Romano|mga Bisantino]] ng mga pagsalakay sa mga unang kaguluhang ito.{{Sfn|Dupuy|Dupuy|1986}}
[[Talaksan:Abbāsid_Caliph_al-Manṣūr_from_the_genealogy_(silsilanāma),_Cream_of_Histories_(Zübdet-üt_Tevarih,_1598).jpg|thumb| Larawan ni al-Mansur (r. 754–775) mula sa talaangkanan (''silsilanāma'') &quot;Krema ng mga Kasaysayan&quot; (''Zübdet-üt Tevarih'', 1598)]]
Ang kahalili ni al-Saffah, si Abu Ja'far al-Mansur (r. 754–775) ang matatag na pinagsama ang pamamahala ng Abasida at humarap sa mga panloob na hamon.{{Sfn|El-Hibri|2021}} Ang kanyang tiyuhin, si Abdallah ibn Ali, ang nagwagi sa mga Omeya sa Labanan ng Zab, ay ang pinakaseryosong potensyal na karibal sa pamumuno at ipinadala ni al-Mansur si Abu Muslim, ang rebolusyonaryong kumander ng Khurasani, laban sa kanya noong 754. Matapos siyang matagumpay na matalo ni Abu Muslim, bumaling si al-Mansur na puksain si Abu Muslim mismo. Inareglo niya na arestuhin siya at bitayin noong 755.{{Sfn|El-Hibri|2021}}

Sinentralisado ni Al-Mansur ang pamamahalang panghukuman, at nang maglaon, itinatag ni Harun al-Rashid ang institusyon ng Punong Qadi upang mangasiwa dito.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Tillier |first=Mathieu |title=Les cadis d'Iraq et l'État Abbasside (132/750–334/945) |publisher=Presses de l’Ifpo |year=2009 |isbn=978-2-35159-028-7 |location=Damascus |language=fr |doi=10.4000/books.ifpo.673}}&lt;/ref&gt; Halos [[Mga Arabe|mga Arabo]] ang imperyong Omeya; gayunpaman, ang mga Abasida ay unti-unting binubuo ng mas maraming nagpapalit na maging Muslim kung saan ang mga Arabo ay isa lamang sa maraming [[etnisidad]].{{Sfn|Bobrick|2012}} Lubos na umaasa ang mga Abasida sa suporta ng mga Persa{{Sfn|Hoiberg|2010}} sa kanilang pagpapabagsak sa mga Omeya. Malugod na tinanggap ni Al-Mansur ang mga di-Arabo na Muslim sa kanyang hukuman.

=== Ginuntuang Panahon ng Abasida (775–861) ===
Kinailangan ng pamunuan ng Abasida na magtrabaho nang husto sa huling kalahati ng ika-8 dantaon (750–800) sa ilalim ng ilang karampatang mga kalipa at kanilang mga bisir upang ihatid ang mga pagbabagong administratibo na kailangan upang mapanatili ang kaayusan ng mga hamong pampulitika na nilikha ng likas na malayong imperyo, at ang limitadong [[komunikasyon]] sa kabuuan nito.&lt;ref name=&quot;Brauer&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Brauer|1995}}&lt;/ref&gt; Sa panahon din na ito ng maagang yugto ng dinastiya, partikular sa panahon ng pamamahala nina Al-Mansur, Harun al-Rashid, at al-Ma'mun, nalikha ang reputasyon at kapangyarihan nito.{{Sfn|Hoiberg|2010}}

=== Pagkahati-hati sa pulitika (861–945) ===
Sa pagtatapos ng ikawalong dantaon, natuklasan ng mga Abasida na hindi na nila kayang panatilihing sama-sama ang isang pamahalaan mula sa Baghdad, na mas malaki kaysa sa [[Imperyong Romano|Roma]]. Noong 793, nagtayo ang dinastiyang [[Zaidismo|Zaydi]]-Shia ng mga Idrisid ng estado mula sa Fez sa [[Maruekos]], habang lalong naging malaya ang isang pamilya ng mga gobernador sa ilalim ng mga Abasida hanggang sa itinatag nila ang Emiratong Aghlabid mula noong dekada 830. Sinimulan ni Al-Mu'tasim ang pababang pagdausdos sa pamamagitan ng paggamit ng mga di-Muslim na mersenaryo sa kanyang personal na hukbo. Sa panahong ito din, sinimulan ng mga opisyal ang pagpatay sa mga superyor na hindi nila sinang-ayunan, lalo na ang mga kalipa.{{Sfn|Hoiberg|2010}}

=== Kontrol ng Buyida at Selyusida (945–1118) ===
Sa kabila ng kapangyarihan ng mga amir ng Buyida, pinanatili ng mga Abasida ang isang mataas na ritwal na hukuman sa Baghdad, gaya ng inilarawan ng burokratang Buyida na si Hilal al-Sabi', at napanatili nila ang isang tiyak na impluwensya sa Baghdad gayundin sa buhay relihiyoso. Habang humina ang kapangyarihan ng Buyida sa pamumuno ni Baha' al-Daula, nakabawi ang kalipato ng ilang sukat ng lakas. Ang kalipang si al-Qadir, halimbawa, ay nanguna sa [[Ideolohiya|ideolohikal]] na pakikibaka laban sa [[Shia]] sa pamamagitan ng mga sulatin tulad ng ''Manipestong Baghdad''. Nagpapanatili ng kaayusan ang mga kalipa sa Baghdad mismo, na sinusubukang pigilan ang pagsiklab ng mga ''fitna'' sa kabisera, na kadalasang nakikipaglaban sa ''ayyarun'' .

Sa paghina ng dinastiyang Buyida, nalikha ang isang bakyum na napunan sa kalaunan ng dinastiya ng mga Turkong Oguz na kilala bilang mga [[Dinastiyang Selyusida|Selyusida]]. Noong 1055, naagaw ng mga Selyusida ang kontrol mula sa mga Buyida at Abasida, at kinuha ang makalupang kapangyarihan.{{Sfn|Hoiberg|2010}} Nang kunin ng amir at dating alipin na si Basasiri ang estandarte ng Shia Fatimid sa Baghdad noong 1056–57, hindi niya nagawang talunin ng kalipa al-Qa'im nang walang tulong mula sa labas. Ibinalik ni Toghril Beg, ang sultan ng Selyusida, ang Baghdad sa pamamahala ng [[Sunni]] at kinuha ang Iraq para sa kanyang dinastiya.

=== Panunumbalik ng lakas militar (1118–1258) ===
[[Talaksan:Abbasids_Baghdad_Iraq_1244.JPG|thumb| Barya ng mga Abasida, Baghdad, 1244]]
Habang ang kalipa al-Mustarshid ay ang unang kalipa na bumuo ng isang hukbo na may kakayahang makipagtagpo ng isang hukbo ng Selyusida sa labanan, gayunpaman natalo siya at pinaslang noong 1135. Ang kalipa al-Muqtafi ay ang unang Kalipang Abasida na nakamit muli ang ganap na kalayaang militar ng kalipato, sa tulong ng kanyang bisir na si Ibn Hubayra. Matapos ang halos 250 taon ng pagpapasakop sa mga dayuhang dinastiya, matagumpay niyang naipagtanggol ang Baghdad laban sa mga Selyusida sa pagkubkob sa Baghdad (1157), kaya nakuha ang Iraq para sa mga Abasida. Dinala ng paghahari ni al-Nasir (d. 1225) ang pagbalik ng kalipato sa kapangyarihan sa buong Iraq, batay sa malaking bahagi sa mga Sufi futuwwa na organisasyon na pinamunuan ng [[kalipa]].&lt;ref name=&quot;mag&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Magnusson|Goring|1990}}&lt;/ref&gt; 

=== Pagsalakay ng Mongol at pagtatapos ===
[[Talaksan:DiezAlbumsFallOfBaghdad_a.jpg|thumb| Pagkubkob sa Baghdad ng mga Monggol sa pamumuno ni [[Hulagu Khan]] noong 1258]]
Noong 1206, itinatag ni [[Genghis Khan]] ang isang makapangyarihang dinastiya sa mga [[Mga Mongol|Monggol]] sa [[gitnang Asya]]. Noong ika-13 dantaon, sinakop ng [[Imperyong Monggol]] na ito ang karamihan sa kalupaang [[Eurasya|Eurasyano]], kabilang ang [[Tsina]] sa silangan at ang karamihan sa lumang kalipatong Islamiko (pati na rin ang [[Kievan Rus']]) sa kanluran. Ang pagwasak ni [[Hulagu Khan]] sa Baghdad noong 1258 ay tradisyunal na nakikita bilang tinatayang katapusan ng Ginintuang Panahon.&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Cooper|Yue|2008}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
===Mga panda===

&lt;references group=pron/&gt;
{{reflist|group=nb}}

===Mga sipi===

{{Reflist|colwidth=30em}}

=== Mga pinagmumulan ===
* {{cite book | first=Patricia| last=Crone | title=The Nativist Prophets of Early Islam |year=2012|language=en}}
* {{cite encyclopedia | editor-last = Hoiberg | editor-first = Dale H. | encyclopedia = Encyclopedia Britannica | title = Abbasid Dynasty | edition = 15th | year = 2010 | volume = I: A–Ak – Bayes | location = Chicago| isbn = 978-1-59339-837-8 | url = https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency|language=en }}
* {{cite journal | last = Holt | first = Peter M.  | title = Some Observations on the 'Abbāsid Caliphate of Cairo | url = https://archive.org/details/bulletin-soas_1984_47_3/page/501 | journal = Bulletin of the School of Oriental and African Studies | publisher = University of London | volume = 47 | issue = 3 | year = 1984 | pages = 501–507 | doi=10.1017/s0041977x00113710| s2cid = 161092185 |language=en}}
* {{cite book | last = Lapidus | first = Ira | title = A History of Islamic Societies | url = https://archive.org/details/historyofislamic0000lapi_t2d2 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge| year = 2002 | isbn = 0-521-77056-4|language=en }}
* {{cite book | last1 = Dupuy | first1 = R. Ernest | last2 = Dupuy | first2 = Trevor N. | year = 1986 | title = The Encyclopedia of Military History from 3500 B.C. to the Present | url = https://archive.org/details/encyclopediaofmi0000dupu_k6k2 | edition = 2nd | isbn = 0-06-181235-8 | publisher = Harper &amp; Row Publishers | location = New York |language=en}}
* {{ cite book | last = Lewis | first = Bernard | editor1-last = Holt | editor1-first = Peter M. | editor2-last = Lambton | editor2-first = Ann K. S. | editor3-last = Lewis | editor3-first = Bernard | chapter = The Middle East | title = The Cambridge History of Iran | volume = 1A | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | year = 1995 | isbn = 978-0-5212-9135-4 |language=en}}
* {{Cite book |last=El-Hibri |first=Tayeb |url=https://books.google.com/books?id=FTMiEAAAQBAJ |title=The Abbasid Caliphate: A History |publisher=Cambridge History Press |year=2021 |isbn=9781316634394 |language=en}}
* {{cite book |last1=Bobrick |first1=Benson |title=The Caliph's Splendor: Islam and the West in the Golden Age of Baghdad |url=https://archive.org/details/caliphssplendori0000bobr |date=2012 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1416567622 |language=en}}
* {{cite book | last = Brauer | first = Ralph W. | title = Boundaries and Frontiers in Medieval Muslim Geography | year = 1995 | isbn = 0-87169-856-0 | lccn = 94078513 | pages = 7–10 | publisher = American Philosophical Society | location = Philadelphia|language=en}}
* {{cite encyclopedia|editor1-last=Magnusson |editor1-first=Magnus |editor2-last=Goring |editor2-first=Rosemary |encyclopedia=Cambridge Biographical Dictionary |title='Abbasids |isbn=0-521-39518-6 |year=1990 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |lccn=90001542 |language=en}}
* {{cite book | last1 = Cooper | first1 = William Wager | last2 = Yue | first2 = Piyu | year = 2008 | title = Challenges of the Muslim World: Present, Future and Past | url = https://archive.org/details/challengesofmusl0000coop | publisher = Emerald Group Publishing Limited | series = International Symposia in Economic Theory and Econometrics | isbn = 978-0-4445-3243-5 |language=en}}

[[Kategorya:Mga dating monarkiya]]
[[Kategorya:Mga dating imperyo]]
[[Kategorya:Mga kalipato]]
[[Kategorya:Kasaysayan ng Asya]]
[[Kategorya:Kasaysayan ng Hilagang Africa]]
[[Kategorya:Mga dating bansa sa Europa]]
[[Kategorya:Mga dating bansa sa Asya]]
[[Kategorya:CS1: long volume value]]
[[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Pranses ng CS1 (fr)]]
[[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Persyano ng CS1 (fa)]]
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Arabe]]</text>
      <sha1>e772x3wfxycffxk0wy22s2ielxxmlvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Isip-alipin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332525</id>
    <revision>
      <id>2213200</id>
      <parentid>2212827</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14959" sha1="in4smix8m0f4habshivib19x68wqhmm" xml:space="preserve">Ang '''isip-alipin'''&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com.ph/books?id=QY2UCDSYFGAC&amp;pg=PA165&amp;dq=isip-alipin&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiT45qq4N-KAxXwbWwGHZwLBCgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&amp;q=isip-alipin&amp;f=false |title=Retorika: Mabisang Pagsasalita at Pagsulat' 2001 Ed. |date=2001 |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-3139-8 |language=tl}}&lt;/ref&gt; ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''colonial mentality'') ay ang isinapaloob na saloobin ng etniko o kultural na kababaan na nararamdaman ng mga tao bilang resulta ng kolonisasyon.  Ito ay tumutugma sa paniniwala na ang mga halagang pangkultura ng kolonisador ay likas na nakahihigit sa sarili. &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=David |first=E. J. R. |last2=Okazaki |first2=Sumie |date=2010-04-01 |title=Activation and Automaticity of Colonial Mentality |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=40 |issue=4 |pages=850 |doi=10.1111/j.1559-1816.2010.00601.x |issn=1559-1816}}&lt;/ref&gt; Ang kataga ay ginamit ng mga postkolonyal na iskolar upang talakayin ang mga pang-transgenerasyon na epekto ng kolonyalismo na naroroon sa mga dating kolonya pagkatapos ng dekolonisasyon. &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=David |first=E. J. R. |year=2010 |title=Testing the validity of the colonial mentality implicit association test and the interactive effects of covert and overt colonial mentality on Filipino American mental health. |journal=[[Asian American Journal of Psychology]] |language=en |volume=1 |issue=1 |pages=31–45 |doi=10.1037/a0018820}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Anderson, Warwick |title=Unconscious dominions : psychoanalysis, colonial trauma, and global sovereignties |last2=Jenson, Deborah |last3=Keller, Richard Charles) |date=2011 |publisher=Duke University Press |isbn=9780822393986 |location=Durham, NC |oclc=757835774}}&lt;/ref&gt; Ito ay karaniwang ginagamit bilang isang gumaganang konsepto para sa pagbalangkas ng ideolohikal na pangingibabaw sa makasaysayang kolonyal na mga karanasan. &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Goss |first=Andrew |year=2009 |title=Decent colonialism? Pure science and colonial ideology in the Netherlands East Indies, 1910–1929 |url=https://scholarworks.uno.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&amp;context=hist_facpubs |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=40 |issue=1 |pages=187–214 |doi=10.1017/s002246340900006x |issn=1474-0680}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Felipe |first=Lou Collette S. |year=2016 |title=The relationship of colonial mentality with Filipina American experiences with racism and sexism. |journal=[[Asian American Journal of Psychology]] |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=25–30 |doi=10.1037/aap0000033}}&lt;/ref&gt; Sa [[sikolohiya]], ginamit ang isip-alipin upang ipaliwanag ang mga pagkakataon ng sama-samang depresyon, [[pagkabalisa]], at iba pang malawakang isyu [[Sakit sa pag-iisip|sa kalusugan ng isip]] sa mga populasyon na nakaranas ng kolonisasyon. &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Paranjpe |first=Anand C. |date=2016-08-11 |title=Indigenous Psychology in the Post- Colonial Context: An Historical Perspective |journal=Psychology and Developing Societies |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=27–43 |doi=10.1177/097133360201400103}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Utsey |first=Shawn O. |last2=Abrams |first2=Jasmine A. |last3=Opare-Henaku |first3=Annabella |last4=Bolden |first4=Mark A. |last5=Williams |first5=Otis |date=2014-05-21 |title=Assessing the Psychological Consequences of Internalized Colonialism on the Psychological Well-Being of Young Adults in Ghana |journal=Journal of Black Psychology |language=en |volume=41 |issue=3 |pages=195–220 |doi=10.1177/0095798414537935}}&lt;/ref&gt;

Ang mga kapansin-pansing impluwensya [[Marxismo|ng Marxismo]] sa postkolonyal na konsepto ng kolonyal na kaisipan ay kinabibilangan ng mga gawa ni Frantz Fanon tungkol sa pagkabali ng kolonyal na pag-iisip sa pamamagitan ng Kanluraning kultural na dominasyon, &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rabaka |first=Reiland |title=Forms of Fanonism : Frantz Fanon's critical theory and the dialectics of decolonization |date=2010 |publisher=Lexington Books |isbn=9780739140338 |location=Lanham, Md. |oclc=461323889}}&lt;/ref&gt; pati na rin ang konsepto ng kultural na hegemonya na binuo ng Tagapagtatag ng Partido Komunista ng Italya na si Antonio Gramsci . &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Srivastava, Neelam Francesca Rashmi |title=The postcolonial Gramsci |last2=Bhattacharya, Baidik |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=9780415874816 |location=New York |oclc=749115630}}&lt;/ref&gt;

== Imperyong Espanyol ==

=== Latin America ===
Sa mga teritoryo sa ibayong dagat na pinangangasiwaan ng [[Imperyong Espanyol]], ang paghahalo ng lahi sa pagitan ng mga Espanyol at [[mga katutubo]] ay nagresulta sa isang maunlad na paghahalo na tinawag na Mestizo. May mga limitasyon sa mga kategoryang panglahi na nakatuon lamang sa mga taong may lahing Aprikano, dahil sa kanilang pagiging mga inapo ng mga alipin. Hindi tulad ng Mestizos, ang mga castizo o mga katutubo ay pinoprotektahan ng mga Leyes de las Indias na nag-aatas na tratuhin sila bilang mga mamamayan ng Imperyong Espanyol. Ganap na ipinagbabawal na alipinin ang mga indigena sa ilalim ng parusang kamatayan. 

[[File:Spanish_Empire_-_1824.jpg|left|thumb|Imperyong Espanyol, 1824]]
Ang mga Mestizo at iba pang kumbinasyon ng magkakahalong lahi ay ikinategorya sa iba't ibang casta ng mga administrador ng viceroyalty. Ang sistemang ito ay inilapat sa mga teritoryong Espanyol sa [[Bireynato ng Bagong Espanya|Amerika]] at [[Kasaysayan ng Pilipinas (1565–1898)|Pilipinas]], kung saan ang malalaking populasyon ng mga magkakahalong lahi ay bumubuo sa lumalaking mayorya ng populasyon ng viceroyalty (hanggang sa kasalukuyan). &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Olson |first=Christa |date=2009-10-16 |title=Casta Painting and the Rhetorical Body |journal=Rhetoric Society Quarterly |volume=39 |issue=4 |pages=307–330 |doi=10.1080/02773940902991429 |issn=0277-3945}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lentz |first=Mark |date=2017-02-01 |title=Castas, Creoles, and the Rise of a Maya Lingua Franca in Eighteenth-Century Yucatan |journal=Hispanic American Historical Review |volume=97 |issue=1 |pages=29–61 |doi=10.1215/00182168-3727376 |issn=0018-2168}}&lt;/ref&gt;
[[File:Casta_painting_all.jpg|thumb|Isang pintura ng Casta na nagpapakita ng mga magkasintahan mula sa iba't ibang lahi na nakaayos nang hierarkikal, at ang nagresultang katayuang panglahi ng kanilang mga anak.]]


Ang mga kategoryang panglahi na ito ay nagdulot ng diskriminasyon sa mga may lahing Black African o Afro-Latin, na nakaranas ng iba't ibang anyo ng parusa at hindi pantay na pagtrato. Sa kabilang banda, ang mga may lahing Europeo ay binigyan ng pribilehiyo at mas mataas na katayuan sa lipunan kumpara sa iba pang mga lahi o halo ng lahi. Dahil dito, ang mga taong may lahing Aprikano ay nahirapang itago ang kanilang katutubong pamana at mga kaugalian upang magmukhang mas Espanyol o katutubo. &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ramos-Kittrell |first=Jesús A. |title=Playing in the cathedral : music, race, and status in New Spain |year=2016 |isbn=978-0190236830 |location=New York, NY |oclc=957615716}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite book |last=Loewe |first=Ronald |title=Maya or mestizo?: nationalism, modernity, and its discontents |url=https://archive.org/details/mayaormestizonat0000loew |date=2011 |publisher=University of Toronto Press |isbn=9781442601420 |location=Toronto |pages=[https://archive.org/details/mayaormestizonat0000loew/page/1 1]–5 |oclc=466659990}}&lt;/ref&gt; Dahil sa mga panloob na pagkiling na ito, naapektuhan ang mga pagpili ng mga indibidwal sa pananamit, hanapbuhay, at mga anyo ng pagpapahayag ng relihiyon.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dueñas |first=Alcira |title=Indians and mestizos in the &quot;lettered city&quot; : reshaping justice, social hierarchy, and political culture in colonial Peru |url=https://archive.org/details/indiansmestizosi0000duea |date=2010 |publisher=University Press of Colorado |isbn=9781607320197 |location=Boulder, Colo. |oclc=664565692}}&lt;/ref&gt; Ang mga taong may halong lahi na nais makatanggap ng mga benepisyong institusyonal bilang mga Espanyol (tulad ng mas mataas na edukasyon at mga oportunidad sa karera) ay kailangang supilin ang kanilang sariling kultura at kumilos na parang mga Espanyol. Ang ganitong kaisipan ay humantong sa karaniwang pamemeke ng lahi sa Latin America, na sinasamahan ng paglelehitimo sa kuwento ng isang Espanyol na ninuno at paggamit ng apelyidong Espanyol. Karamihan sa mga taong may halong puti at puting lahi sa Latin America ay may mga apelyidong Espanyol na minana mula sa kanilang mga ninunong Espanyol, habang ang iba pang mga Latin American na may mga pangalang Espanyol at apelyido ay nakuha ang mga ito sa pamamagitan ng [[Kristiyanisasyon]] at Hispanisasyon ng mga katutubo at populasyon ng mga aliping Aprikano ng mga paring Espanyol.&lt;ref name=&quot;ytublackmamatambien&quot;&gt;{{Cite web |last=Quinonez |first=Ernesto |date=19 June 2003 |title=Y Tu Black Mama Tambien |url=http://www.newsweek.com/id/58525?tid=relatedcl |access-date=2008-05-02 |website=[[Newsweek]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |date=26 December 2006 |title=Documentary, Studies Renew Debate About Skin Color's Impact |work=Pittsburgh Post Gazette |url=http://www.post-gazette.com/pg/06360/748295-51.stm |access-date=9 August 2010}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |date=26 February 2010 |title=Is Light Skin Still Preferable to Dark? |work=[[Chicago Tribune]] |url=http://newsblogs.chicagotribune.com/race/2009/02/in-many-different-cultures-and-countries-around-the-world-skin-color-plays-a-huge-role-in-the-concept-of-beauty-lighter-ski/comments/page/2/ |access-date=9 August 2010}}&lt;/ref&gt;

Gayunpaman, karamihan sa mga unang pagtatangka nito ay bahagyang nagtagumpay lamang, dahil ang mga grupong Amerindian ay pinagsama ang [[Katolisismo]] sa kanilang tradisyonal na paniniwala. &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ditchfield |first=Simon |date=2004-12-01 |title=Of Dancing Cardinals and Mestizo Madonnas: Reconfiguring the History of Roman Catholicism in the Early Modern Period |url=https://archive.org/details/journal-of-early-modern-history_2004_8_3-4/page/386 |journal=Journal of Early Modern History |volume=8 |issue=3 |pages=386–408 |doi=10.1163/1570065043124011 |issn=1570-0658}}&lt;/ref&gt; Ang [[Sinkretismo|pagsasanib]] ng mga katutubong paniniwala at Kristiyanismo ay nananatiling laganap sa mga komunidad ng Indian at Mestizo sa Latin America.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Beatty |first=Andrew |date=2006-06-01 |title=The Pope in Mexico: Syncretism in Public Ritual |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_2006-06_108_2/page/324 |journal=American Anthropologist |language=en |volume=108 |issue=2 |pages=324–335 |doi=10.1525/aa.2006.108.2.324 |issn=1548-1433}}&lt;/ref&gt;

=== Pilipinas ===
Bago dumating ang mga Espanyol noong 1565–1898, ang Kapuluan ng Sulu (na matatagpuan sa timog Pilipinas) ay isang kolonya ng [[Majapahit|Imperyong Majapahit]] (1293–1527) na nakabase sa Indonesia. Ang mga Amerikano ang huling bansa na [[Kasaysayan ng Pilipinas|sumakop sa Pilipinas]] (1898–1946) at sinasabi ng mga nasyonalista na patuloy itong kumikilos bilang isang neo-kolonya ng Estados Unidos sa kabila ng pormal na kalayaan nito noong 1946. &lt;ref name=&quot;Gómez Rivera 2000&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Gómez Rivera|2000}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|García|2009}}&lt;/ref&gt; Sa Pilipinas, ang kaisipang kolonyal o isip-alipin ay pinaka-kitang-kita sa pagkiling sa mga [[mestisong Pilipino]] (karamihan ang mga may halong katutubong Pilipino at [[Mga taong puti|puting lahi,]] ngunit  pati na rin ang may pinaghalong katutubong Pilipino at [[Tsinong Pilipino|Intsik]], at iba pang etniko) sa industriya ng aliwan at mass media. Sila ay nakatanggap ng malawak na eksposisyon sa kabila ng pagiging maliit na bahagi lamang ng populasyon. &lt;ref name=&quot;americanchronicle.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Americanchronicle.com |url=http://www.americanchronicle.com/articles/viewArticle.asp?articleID=11261 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019213525/http://www.americanchronicle.com/articles/viewArticle.asp?articleID=11261 |archive-date=19 October 2018 |access-date=28 July 2006}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 June 2012 |title=Is the 'racist' BAYO advert real? |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/260881/scitech/socialmedia/is-the-racist-bayo-advert-real |access-date=24 August 2013 |website=6 June 2012 |publisher=GMA News Online}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 July 2012 |title=The semantics of 'mestizo' |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/267061/lifestyle/culture/the-semantics-of-mestizo |access-date=24 August 2013 |website=27 July 2012 |publisher=GMA News}}&lt;/ref&gt;

Mayroong kultural na pagkiling sa mga taong may medyo maputing balat sa loob ng Pilipinas. Ayon kina Kevin Nadal at David Okazaki, ang pagkiling sa maputing balat ay maaaring may pinagmulan bago pa dumating ang mga kolonyalista. Gayunpaman, iminungkahi rin nila na ang pagkiling na ito ay pinalakas ng kolonyalismo.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nadal |first=Kevin L. |url=https://www.wiley.com/en-us/Filipino+American+Psychology%3A+A+Handbook+of+Theory%2C+Research%2C+and+Clinical+Practice%2C+2nd+Edition-p-9781119677086 |title=Filipino American psychology : a handbook of theory, research, and clinical practice |date=2021 |publisher=Wiley |isbn=9781119677000 |edition=[Second] |location=Hoboken |pages=96–97 |language=en-us}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Tewari |first=Nita |url=https://books.google.com/books?id=w7K4bRyidcoC |title=Asian American Psychology: Current Perspectives |last2=Alvarez |first2=Alvin |date=2009 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-84169-769-7 |page=159 |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa isang di-tukoy na petsang epikong Pilipino, tinakpan ng bayani ang kanyang mukha gamit ang kalasag upang hindi mabawasan ng araw ang kanyang kagwapuhan. Ang ilan ay itinuturing ito bilang patunay na ang pagnanais para sa maputing balat ay nauna pa sa mga impluwensyang mula sa ibang bansa.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lasco |first=Gideon |title=The real reason why so many Asian men are using skin-whitening products |url=https://www.sbs.com.au/topics/voices/culture/article/2016/11/25/real-reason-why-so-many-asian-men-are-using-skin-whitening-products |website=Special Broadcasting Service |language=en }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Anuman ang pinagmulan ng pagkiling, ang paggamit ng pampaputi ng balat ay nananatiling laganap sa mga kalalakihan at kababaihang Pilipino. Gayunpaman, mayroong lumalaking pagtanggap sa mas maitim na kutis ng mga kababaihan sa loob ng Pilipinas. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zapata |first=Karina |title=Why some Filipinos lighten their skin |url=https://www.cbc.ca/news/canada/calgary/filipino-calgary-skin-lightening-karina-zapata-1.5908655 |publisher=CBC News}}&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Kolonyalismo]]
[[Kategorya:Sikolohiya]]</text>
      <sha1>in4smix8m0f4habshivib19x68wqhmm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alexandra Eala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334071</id>
    <revision>
      <id>2213052</id>
      <parentid>2213028</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36595-57</username>
        <id>163317</id>
      </contributor>
      <comment>DEFAULTSORT tag</comment>
      <origin>2213052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62728" sha1="o0vraol71x7ztkuvxabuuo8ut5y0rxf" xml:space="preserve">{{Infobox tennis biography
|name                    = Alexandra Eala
|image                   = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg
|image_upright           = .8
|caption                 = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]]
|fullname                = Alexandra Maniego Eala
|country                 = {{PHI}}
|residence               = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas&lt;br&gt;[[Mallorca]], Espanya
|birth_date              = {{birth date and age|2005|5|23}} 
|birth_place             = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas
|height                  = {{height|m=1.75}}
|turnedpro               = Marso 2020
|plays                   = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'')
|coach                   = Joan Bosch&lt;br&gt; Alexandro Viaene&lt;br&gt;Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan)
|careerprizemoney        = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543
|singlesrecord           = {{tennis record|won=221|lost=133}}
|singlestitles           = 2 WTA 125 
|highestsinglesranking   = Blg. 29 (Marso 16, 2026) 
|currentsinglesranking   = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026)
|doublesrecord           = {{tennis record|won=48|lost=47}}
|doublestitles           = 0
|highestdoublesranking   = Blg. 88 (Mayo 4, 2026)
|currentdoublesranking   = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026)
|updated                 = Hunyo 22, 2026
|AustralianOpenresult    = 1R (2026)
|FrenchOpenresult        = 1R (2025, 2026)
|Wimbledonresult         = 1R (2025)
|USOpenresult            = 2R (2025)
|AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026)
|FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025)
|WimbledonDoublesresult  = 1R (2025)
| medaltemplates-expand = no
| medaltemplates =
{{MedalCountry |{{PHI}}}}
{{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}}
{{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }}
{{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }}
{{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }}
{{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }}
{{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }}
{{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }}
{{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}}
{{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }}
{{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}}
}}
Si '''Alexandra &quot;Alex&quot; Maniego Eala'''{{Efn|1=Pagbigkas sa Ingles: /iːˈɑːlɑː/&lt;br&gt;
/iː/ = &quot;ii&quot; gaya ng sa ''see''; /ˈɑː/ = diin na &quot;ah&quot; gaya ng sa ''father''; /l/ = &quot;l&quot; gaya ng sa ''light''; /ɑː/ = mahaba na &quot;ah&quot; gaya ng sa ''spa''. &lt;br&gt; Binibigkas bilang ''ii-AH-lah''  

&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Pagbigkas sa Filipino: /ɛˈjalɐ/&lt;br&gt;
/ɛ/ = &quot;eh&quot; gaya ng sa ''bed''; /ˈja/ = diin na &quot;ya&quot; gaya ng sa ''yard''; /l/ = &quot;l&quot; gaya ng sa ''light''; /ɐ/ = maikling &quot;uh/ah&quot; tunog, katulad ng huling patinig sa ''sofa'' o ''comma''. &lt;br&gt; Binibigkas bilang ''eh-YA-lah''}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA.

Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022.

Mayroon siyang limang pangisahan at tatlong pangdalawahan na titulo sa circuitong ITF, at mula 2025 hanggang 2026 ay nagtala ng mahahalagang tagumpay kabilang ang semifinal sa Miami Open WTA 1000, final sa Eastbourne Open WTA 250, at dalawang kampeonato sa Guadalajara Open 2025 at Birmingham Open 2026 parehong WTA 125.

== Maagang buhay ==
Si Alex Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],&lt;ref name=&quot;Philstar&quot;&gt;{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang kanyang kapatid na si Michael Francis &quot;Miko&quot; Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.&lt;ref&gt;{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PEP2&quot;&gt;{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}&lt;/ref&gt;  

Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}&lt;/ref&gt;  

Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Estilo ng paglalaro ==
Si  Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}&lt;/ref&gt; habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}&lt;/ref&gt;

Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Karera ==
=== Dyunyor ===
Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].&lt;ref&gt;{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}&lt;/ref&gt; Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}&lt;/ref&gt;  

Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov &amp; Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}&lt;/ref&gt;  

Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}&lt;/ref&gt;  

Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho.  

Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}&lt;/ref&gt; at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}&lt;/ref&gt;   

Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}&lt;/ref&gt;

=== Propesyonal na karera ===
==== 2020 ====

===== '''Isahan''' =====
[[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]]
Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot;&gt;{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}&lt;/ref&gt;

==== 2021 ====

===== '''Isahan''' =====
Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2022 ====

===== '''Isahan''' =====
Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}&lt;/ref&gt;  

Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==== 2023 ====

===== '''Isahan''' =====
Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2024 ====

===== '''Isahan''' =====
Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2025 ====

===== '''Isahan''' =====
Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2026 ====
===== '''Isahan''' =====
Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa damuhan, nakamit niya ang ikalawang WTA 125 na titulo sa Birmingham. Pagkaraan nito, nabigo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club 500.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt; Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}&lt;/ref&gt; Pagkatapos, nagtamo siya ng maagang pagkatalo sa unang round ng Bad Homburg 500.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl |date=Hunyo 22, 2026 |last=Reyes |first=Kate}}&lt;/ref&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,&lt;ref&gt;{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt; Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

== Ibang larangan ==
=== Pambansang koponan ===
[[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]]
Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}&lt;/ref&gt; 

Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Mga isponsorsip ===
Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}&lt;/ref&gt; bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Pansariling buhay ==
Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niyang torneo ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon|Wimbledon]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.&lt;ref name=&quot;mo&quot;&gt;{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga parangal ==
[[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]]
Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga &quot;natatanging&quot; tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).&lt;ref&gt;Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala:

* {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}}
* {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}&lt;/ref&gt; Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&amp;industry=all&amp;region=ph&amp;year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}&lt;/ref&gt; Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}&lt;/ref&gt; Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}&lt;/ref&gt;

== Taunang ranggo ng WTA ==
Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

== Mga torneyong sinalihan ni Eala ==
Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Djunyor ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
|+Larong Isahan 
!Palaro
!2019
!2020
!2021
!2022
|-
|Australian Open
|R2
|R3
|A
|A
|-
|French Open
|A
|SF
|A
|A
|-
|Wimbledon
|A
|A
|R2
|A
|-
|US Open
|A
|A
|A
|W
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
|+Larong Dalawahang 
!Palaro
!2019
!2020
!2021
!2022
|-
|Australian Open
|A
|W
|A
|A
|-
|French Open
|A
|A
|W
|A
|-
|Wimbledon
|A
|A
|R2
|A
|-
|US Open
|A
|A
|SF
|–
|}

=== Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF ===

==== Titulo sa ITF====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Year
!Palaro
!Lebel
!Uri
!Katuwang
|-
|2021
|W15 Manacor
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2022
|W25 Chiang Rai
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2023
|W25 Yecla
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2023
|W25 Roehampton
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2024
|W100 Vitoria-Gasteiz
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2024
|W50 Pune
|ITF
|Larong Dalawahang 
|Darja Semeņistaja
|-
|2024
|W75 Croissy-Beaubourg
|ITF
|Larong Dalawahang 
|Estelle Cascino
|-
|2024
|W100 Vitoria-Gasteiz
|ITF
|Larong Dalawahang 
|Estelle Cascino
|}

===== Larong Isahan ng ITF  =====

====== '''2020 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Las Palmas de Gran Canaria 2
|W15
|Luwad
|Rawnd 1
|Anna Zarycka
|2–6, 4–6
|-
|Las Palmas de Gran Canaria
|W25
|Luwad
|Rawnd 2
|Lara Salden
|0–6, 6–2, 2–6
|-
|Melilla
|W15
|Luwad
|Rawnd 1
|Anastasia Charaeva
|3–6, 3–6
|-
|Monastir 9
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Nina Stadler
|6–4, 6–7, 5–7
|}

====== ''' 2021 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W15 Manacor
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Yvonne Cavalle-Reimers
|5–7, 6–1, 6–2
|-
|W15 Manacor 2
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Ylena In-Albon
|0–6, 3–6
|-
|W15 Manacor 3
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Oksana Selekhmeteva
|2–6, 3–6
|-
|W25 Grenoble
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Maja Chwalińska
|0–6, 4–6
|-
|W25 Manacor 4
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Jana Fett
|6–4, 3–6, 5–7
|-
|W15 Manacor 5
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Simona Waltert
|4–6, 6–2, 5–7
|-
|W60 Bellinzona
|W60
|Luwad
|Rawnd 2
|Simona Waltert
|5–7, 6–3, 2–6
|-
|W25 Platja d’Aro
|W25
|Luwad
|Rawnd 2
|Irene Burillo Escorihuela
|2–6, 4–6
|-
|W25 Madrid 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Andrea Lázaro García
|6–2, 4–6, 4–6
|-
|W25 Milovice
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Daria Astakhova
|2–6, 2–6
|}

====== ''' 2022 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W25 Chiang Rai
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Luksika Kumkhum
|6–4, 6–2
|-
|W25 Chiang Rai 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Erika Sema
|3–6, 6–2, 3–6
|-
|W25 Madrid 1
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Anna-Lena Robbe
|6–7(3), 3–6
|-
|W60 Madrid 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|''Runner-up''
|Marina Bassols Ribera
|4–6, 5–7
|-
|W60 Vitoria-Gasteiz
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Jessika Ponchet
|4–6, 4–6
|-
|W25 El Espinar
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Eva Guerrero Alvarez
|2–6, 6–3, 2–6
|-
|W100 Grodzisk Mazowiecki
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Katharina Hobgarski
|4–6, 3–6
|-
|W60 Templeton
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Katarzyna Kawa
|6–2, 4–6, 0–6
|-
|W80 Rancho Santa Fe
|W80
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Marcela Zacarías
|2–6, 5–7
|-
|W60 Hamburg
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Ysaline Bonaventure
|4–6, 0–6
|-
|W80 PoiLebels
|W80
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Ysaline Bonaventure
|1–6, 6–3, 3–6
|-
|W100 Shrewsbury
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 2
|Maia Lumsden
|1–6, 5–7
|}

====== ''' 2023 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W25 Yecla
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Valentina Ryser
|6–3, 7–5
|-
|W25 Roehampton
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Arina Rodionova
|6–2, 6–3
|-
|W25 Aldershot
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Runner-up''
|Destanee Aiava
|6–3, 4–6, 1–6
|-
|W40 Petange
|W40
|Matigas (Konkreto) 
|''Runner-up''
|Océane Dodin
|1–6, 5–7
|}

====== ''' 2024 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W100 Vitoria-Gasteiz
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Victoria Jiménez Kasintseva
|6–4, 6–4
|-
|W100 Dubai
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Polina Kudermetova
|6–4, 2–6, 2–6
|-
|W100 Takasaki
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Mananchaya Sawangkaew
|6–4, 1–6, 2–6
|-
|W100 Cary
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Renata Zarazúa
|6–3, 4–6, 3–6
|-
|W100 Landisville
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Olivia Gadecki
|1–6, 6–0, 3–6
|-
|W75 Porto
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Anna Bondar
|4–6, 7–6, 1–6
|-
|W75 Trnava 1
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Anastasia Gureva
|2–6, 6–3, 6–7
|-
|W75 Trnava 2
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tereza Martincová
|6–3, 4–6, 6–7
|-
|W75 Croissy-Beaubourg
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Mona Barthel
|6–4, 4–6, 1–6
|-
|W75 Zagreb
|W75
|Luwad
|Rawnd 1
|Tena Lukas
|5–7, 6–3, 4–6
|-
|W60 Bellinzona
|W60
|Luwad
|Rawnd 1
|Selena Janicijevic
|3–6, 1–6
|-
|W50 Indore
|W50
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Polina Kudermetova
|4–6, 7–6, 2–6
|-
|W50 Pune
|W50
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Darja Semenistaja
|6–7, 0–6
|}

===== Larong Dalawahan ng ITF  =====

====== ''' 2021 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W25 Madrid
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Victoria Jiménez Kasintseva
|''Quarterfinal''
|Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey
|5–7, 6–4, 6–10
|-
|W25 Platja d’Aro
|W25
|Luwad
|Oksana Selekhmeteva
|''Runner-up''
|Justina Mikulskytė / Oana Simion
|3–6, 5–7
|}

====== ''' 2022 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W25 Manacor
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Elsa Jacquemot
|''Quarterfinal''
|Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi
|6–2, 4–6, 3–10
|-
|W25 Macon
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Jéssica Bouzas Maneiro
|''Quarterfinal''
|Audrey Albie / Aubane Droguet
|4–6, 2–6
|-
|W25 Chiang Rai 1
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Indy De Vroome
|Rawnd 1
|Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted
|6–4, 5–7, 6–10
|-
|W25 Chiang Rai 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kyōka Okamura
|''Quarterfinal''
|Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova
|6–4, 7–6(4), 2–6
|-
|W25 Madrid 1
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Jéssica Bouzas Maneiro
|''Quarterfinal''
|Olga Helmi / Adithya Karunaratne
|0–6, 4–6
|-
|W60 Madrid 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Liang En-shuo
|''Quarterfinal''
|Tímea Babos / Valeria Savinykh
|2–6, 4–6
|-
|W25 Palma del Río
|W25
|Luwad
|Marina Bassols Ribera
|''Semifinal''
|Valeria Savinykh / Fanny Stollár
|2–6, 0–6
|-
|W25 Corroios-Seixal
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Lizette Cabrera
|''Quarterfinal''
|Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong
|5–7, 4–6
|-
|W60 Templeton
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Annaëlle Robbe
|Rawnd 2
|Madison Brengle
|6–3, 6–7, 6–10
|-
|W80 PoiLebels
|W80
|Matigas (Konkreto) 
|Petra Marcinko
|''Quarterfinal''
|Miriam Skoch / Markéta Vondroušová
|5–7, 2–6
|}

====== ''' 2023 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W60 Trnava 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Justina Mikulskyte
|''Semifinal''
|Alicia Barnett / Olivia Nicholls
|4–6, 1–6
|-
|W60 Chiasso
|W60
|Luwad
|Barbora Palicova
|Rawnd 1
|Beatrice Gumulya / Anna Sisková
|3–6, 6–4, 11–13
|-
|W25 Zaragoza
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Beatrice Gumulya
|''Quarterfinal''
|Alana Parnaby / Victoria Rodríguez
|6–4, 3–6, 6–10
|-
|W100 Vitoria-Gasteiz
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Marina Bassols Ribera
|''Quarterfinal''
|Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča
|5–7, 6–1, 9–11
|-
|W60 Barcelona
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Emilie Lindh Gallagher
|Rawnd 1
|Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča
|6–4, 3–6, 3–10
|-
|W25 Roehampton 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Destanee Aiava
|''Quarterfinal''
|Talia Gibson / Petra Hule
|1–6, 5–7
|-
|W25 Aldershot
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Urszula Radwanska
|''Semifinal''
|Erina Hayashi / Saki Imamura
|4–6, 4–6
|-
|W100 Tokyo 2
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Natsumi Kawaguchi
|''Semifinal''
|Alicia Barnett / Olivia Nicholls
|0–6, 7–5, 6–10
|-
|W60 Glasgow 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Barbora Palicova
|''Quarterfinal''
|Freya Christie / Olivia Gadecki
|—
|-
|W60 Nantes
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Jessy Rompies
|Rawnd 1
|Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold
|6–1, 3–6, 6–10
|-
|W40 Petange
|W40
|Matigas (Konkreto) 
|Zeynep Sonmez
|''Semifinal''
|Danielle Collins / Isabelle Haverlag
|2–6, 4–7
|}

====== ''' 2024 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W50 Pune
|W50
|Matigas (Konkreto) 
|Darja Semeņistaja
|Kampeon
|Naiktha Bains / Fanny Stollár
|7–6(8), 6–3
|-
|W75 Croissy-Beaubourg
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Estelle Cascino
|Kampeon
|Maia Lumsden / Jessika Ponchet
|7–5, 7–6(4)
|-
|W100 Vitoria-Gasteiz
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Estelle Cascino
|Kampeon
|Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča
|6–3, 2–6, 10–4
|-
|W75 Porto 3
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Alicia Barnett
|''Quarterfinal''
|Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett
|3–6, 4–6
|-
|W75 Trnava
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Zeynep Sönmez
|''Semifinal''
|Lulu Sun / Moyuka Uchijima
|2–6, 2–6
|-
|W100 Dubai
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Valentini Grammatikopoulou
|''Quarterfinal''
|Isabelle Haverlag / Erika Pridankina
|7–5, 4–6, 3–10
|}

=== Mga pangunahing torneo ===

==== 2021 ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Palaruan
!Lebel
!Kalaban
!Yugto (Rawnd)
!Tala
|-
|Miami Open
|Matigas (Konkreto) 
|1000
|Viktória Hrunčáková
|Qualipikasyon Rawnd 1
|6–4, 4–6, 2–6
|-
|Romanian Open (Cluj-Napoca)
|Luwad
|250
|Mayar Sherif
|Rawnd 2
|2–6, 2–6
|}

==== 2022 ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Madison Brengle
|2–6, 1–6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Kuwalipikasyon 1
|Anna Bondár
|0–6, 0–6
|}

==== 2023 ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Australian Open
|''Grand Slam''
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Misaki Doi
|6–4, 1–6, 3–6
|-
|Thailand Open (Hua Hin)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tatjana Maria (6)
|2–6, 2–6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Irina-Camelia Begu
|2–6, 5–7
|-
|Mutua Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 1
|Tatjana Maria
|1–6, 1–6
|-
|Japan Open (Osaka)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Himari Sakatsume (Q)
|0–6, 3–6
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tatjana Maria (3)
|3–6, 0–6
|-
|Jasmin Open (Monastir)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Elise Mertens (2)
|5–7, 0–6
|}

===== '''Larong Dalawahan''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Katambal
!Kalaban
!Tala
|-
|Jasmin Open (Monastir)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Oana Gavrila
|Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs
|3–6, 4–6
|}

==== 2024 ====

===== '''Larong Isahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Rebecca Peterson (18)
|2–6, 5–7
|-
|French Open
|Grand Slam
|Luwad
|Kuwalipikasyon 3
|Julia Riera (2)
|6–4, 6–7, 4–6
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Kuwalipikasyon 3
|Lulu Sun (23)
|6–7, 5–7
|-
|US Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 3
|Elena-Gabriela Ruse (20)
|6–3, 1–6, 4–6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 2
|Emiliana Arango
|6–2, 5–7, 1–6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 1
|Sorana Cîrstea (27)
|3–6, 7–6, 4–6
|-
|Wuhan Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Kateřina Siniaková
|3–6, 1–6
|-
|Abu Dhabi Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Magda Linette
|6–7, 1–6
|-
|Guadalajara Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Marie Bouzková (6)
|2–6, 2–6
|-
|Ningbo Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Priscilla Hon
|4–6, 3–6
|-
|Jiangxi Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Marie Bouzková (1)
|5–7, 6–7
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Bernarda Pera
|0–6, 3–6
|-
|Nottingham Open
|250
|Damo
|Kuwalipikasyon 2
|Ena Shibahara
|7–6, 0–6, 2–6
|-
|Canberra International
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Céline Naef (5)
|4–6, 5–7
|-
|Guadalajara 125 Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Tatjana Maria (4)
|5–7, 2–6
|-
|Polish Open (Warsaw)
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Isabella Shinikova
|2–6, 4–6
|-
|Veneto Open (Gaiba)
|125
|Damo
|''Quarterfinal''
|Sara Errani (4)
|0–6, 6–7
|-
|Makarska Open
|125
|Luwad
|Rawnd 1
|Maria Timofeeva (Q)
|6–1, 3–6, 2–6
|}

===== '''Larong Dalawahan''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Canberra International
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Laura Pigossi
|''Semifinal''
|Kaylah McP / Astra Sharma
|6–7(1), 3–6
|-
|Oeiras Ladies Open
|125
|Luwad
|Taylah Preston
|Rawnd 1
|Valeria Lepchenko / Anna Falei
|4–6, 4–6
|-
|Polish Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Daniela Semenistaja
|''Quarterfinal''
|Weronika Falkowska / Martyna Kubka
|4–6, 5–7
|-
|Guadalajara 125 Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Kimberly Birrell
|''Quarterfinal''
|Katarzyna Piter / Fanny Stollar
|4–6, 4–6
|-
|Ningbo Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|En Shuo Liang
|''Quarterfinal''
|Giuliana Olmos / Alexandra Panova
|1–6, 2–6
|}

==== 2025 ====

===== '''Larong Isahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Jana Fett (133)
|5–7, 2–6
|-
|Singapore Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 2
|Simona Waltert (179)
|3–6, 2–6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Jessica Pegula (4)
|6–7, 7–5, 3–6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 2
|Iga Świątek (2)
|6–4, 4–6, 2–6
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 1
|Marta Kostyuk (27)
|0–6, 1–6
|-
|French Open
|Grand Slam
|Luwad
|Rawnd 1
|Emiliana Arango (85)
|0–6, 6–2, 3–6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Rawnd 1
|Linda Fruhvirtová
|5-7, 7-6(5), 1-6
|-
|Nottingham Open
|250
|Damo
|Rawnd 1
|Magda Linette (31)
|4–6, 3–6
|-
|Eastbourne Open
|250
|Damo
|''Runner-up''
|Maya Joint
|4–6, 6–1, 6–7 (10–12)
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Rawnd 1
|Barbora Krejčíková (16)
|6–3, 2–6, 1–6
|-
|National Bank Open (Montreal)
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Markéta Vondroušová (63)
|6–3, 1–6, 2–6
|-
|US Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Cristina Bucșa (95)
|4–6, 3–6
|-
|São Paulo Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Janice Tjen (130)
|4–6, 1–6
|-
|China Open (Wuhan)
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Moyuka Uchijima (91)
|4–6, 6–3, 2–6
|-
|Japan Women's Open (Osaka)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tereza Valentová (78)
|1–6, 2–6
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Claire Liu (305)
|6–2, 4–6, 4–6
|-
|Hong Kong Tennis Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Victoria Mboko (21)
|6–3, 3–6, 4–6
|-
|Canberra International
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Shuai Wei (134)
|5–7, 2–6
|-
|Mumbai Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Mai Hontama (166)
|6–7, 2–6
|-
|Oeiras Ladies Open
|125
|Luwad
|Rawnd 2
|Panna Udvardy (137)
|6–7, 4–6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Rawnd 1
|Linda Fruhvirtová (152)
|5–7, 7–6, 1–6
|-
|Ilkley Open
|125
|Damo
|''Quarterfinal''
|Rebecca Marino (107)
|6–1, 0–6, 6–7
|-
|Guadalajara 125 Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Panna Udvardy (134)
|1–6, 7–5, 6–3
|-
|Jingshan Tennis Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Lulu Sun (146)
|6–3, 4–6, 2–6
|-
|Suzhou Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Viktorija Golubic (70)
|6–2, 2–6, 6–7
|}

===== '''Mga pag-atras''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Dahilan
|-
|Cincinnati Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Pinsala sa balikat
|-
|Monterrey Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Pinsala sa balikat
|}

===== '''Larong Dalawahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga kalaban
!Tala
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Nadiia Kichenok
|''Semifinal''
|Katarzyna Piter / Janice Tjen
|7–6(4), 3–6, 5–10
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Coco Gauff
|''Quarterfinal''
|Jasmine Paolini / Sara Errani
|5–7, 6–3, 7–10
|-
|French Open
|Grand Slam
|Luwad
|Renata Zarazúa
|Rawnd 2
|Olga Danilović / Anastasia Potapova
|1–6, 3–6
|-
|Hong Kong Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Chan Hao‑ching
|Rawnd 1
|Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich
|6–3, 1–6, 7–10
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Eva Lys
|Rawnd 1
|Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason
|4–6, 2–6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Rebeka Masarova
|Rawnd 1
|Storm Hunter / Ellen Perez
|4–6, 4–6
|-
|Mumbai Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Tsao Chia‑yi
|Rawnd 1
|Amina Anshba / Elena Pridankina
|4–6, 4–6
|-
|Oeiras Ladies Open
|125
|Luwad
|Katie Volynets
|Rawnd 1
|Carmen Corley / Olivia Gadecki
|3–6, 4–6
|}

==== 2026 ====

===== '''Larong Isahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Auckland Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Wang Xinyu
|7–5, 5–7, 6–4
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Alycia Parks
|6–0, 3–6, 2–6
|-
|Philippines Womens Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Camila Osorio
|4-6, 4-6
|-
|Abu Dhabi Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Ekaterina Alexandrova
|3-6, 3-6
|-
|Qatar Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tereza Valentová
|6-7 (6), 1-6
|-
|Dubai Tennis Kampeonships
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Coco Gauff
|0-6, 2-6
|-
|Indian Wells Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 4
|Linda Noskova
|2-6, 0-6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 4
|Karolína Muchová
|0-6,2-6
|-
|Linz Open
|500
|Luwad
|Rawnd 2
|Jelena Ostapenko
|4-6, 5-7
|-
|Stuttgart Open
|500
|Luwad
|Rawnd 1
|Leylah Fernandez
|1-6, 4-6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 2
|Elise Mertens
|2-6, 1-6
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 3
|Elena Rybakina
|4-6, 3-6
|-
|Strasbourg International
|500
|Luwad
|Rawnd 1
|Oleksandra Oliynykova
|6-3, 5-7, 3-6
|-
|French Open
|Grand  Slam
|Luwad
|Rawnd 1
|Iva Jovic
|4-6, 2-6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Kampeon
|Nikola Bartůňková
|5-7, 6-3, 7-5
|-
|Queen's Club Kampeonships
|500
|Damo
|Rawnd 2
|Iva Jovic
|2-6, 2-6
|-
|Berlin Open
|500
|Damo
|''Semifinal''
|Linda Nosková
|2-6, 4-6
|-
|Bad Homburg Open
|500
|Damo
|Rawnd 1
|Elise Mertens
|3-6, 3-6
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|
|
|
|}

===== '''Larong Dalawahan''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga kalaban
!Tala
|-
|Auckland Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Iva Jovic
|''Semifinal''
|Xu Yifan / Yang Zhaoxuan
|5–7, 3–6
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Ingrid Martins
|Rawnd 1
|Shuko Aoyama / Magda Linette
|6–7(3), 6–2, 3–6
|-
|Abu Dhabi Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Janice Tjen
|''Semifinal''
|Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls
|4-6, 2-6
|-
|Indian Wells Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Iva Jovic
|Rawnd 1
|Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko
|2-6, 2-6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Zeynep Sönmez
|Rawnd 2
|Taylor Townsend / Katerina Siniakova
|1-6, 5-7
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Hailey Baptiste
|Rawnd 1
|Taylor Townsend / Katerina Siniakova
|2-6, 1-6
|-
|Birmingham  Open
|125
|Damo
|Nikola Bartůňková
|Rawnd 1
|Harriet Dart / Maia Lumsden
|4-6, 6-2, 9-11
|-
|Bad Homburg Open
|500
|Damo
|Venus Williams
|Rawnd 1
|Catherine Harrison / Alexandra Osborne
|
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Nikola Bartůňková
|
|
|
|}

=== Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro ===

==== '''Panalo''' ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Kategorya !! Karaniwan
|-
| Ace% || ~2.3%
|-
| ''Double Fault''% || ~3.4%
|-
| Unang Pumasok na Serve || ~65.0%
|-
| Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0%
|-
| Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0%
|-
| Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47%
|-
| [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP 
|-
| Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5)
|-
| Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9)
|-
| Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || –
|-
| Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto)  || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9)
|-
| Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4)
|-
| Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3)
|-
| Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2)
|-
| Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6)
|}

==== '''Talo''' ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Estadistika !! Karaniwan
|-
| Ace% || ~1.7%
|-
| Double Fault% || ~4.3%
|-
| Unang Serve In || ~62.5%
|-
| Unang Serve Points Won || ~50.0%
|-
| Pangalawang Serve Points Won || ~41.0%
|-
| Break Points Saved || ~39%
|-
| Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP
|-
| Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7)
|-
| Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16)
|-
| Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16)
|-
| Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Konkreto)  || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9)
|-
| Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9)
|-
| Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8)
|-
| Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4)
|-
| Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7)
|-
| Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || –
|-
| Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7)
|-
| Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6)
|}

Si Eala ay nakapagtala ng 18 laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11.  Noong 2025, nakamit niya ang unang malaking tagumpay sa Miami Open 1000 matapos talunin sina Keys at Świątek bago matalo kay Pegula sa ''semifinal'', at nagwagi rin laban kay Tauson sa US Open, ngunit nabigo kina Krejčíková sa Wimbledon at Świątek sa Madrid. Noong 2026, tinalo niya sina Paolini sa Dubai at Rybakina at Svitolina sa Berlin, subalit natalo kina Gauff, Nosková, Muchová, Rybakina sa Rome, at Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin Open 500, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago matalo kay Nosková sa ''semifinal''.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=Hunyo 22, 2026 |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&amp;f=ACareerqqITop_20qqv1 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Tennis Abstract|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa kanyang mga panalo, ang katamtamang [[estadistika]] ng laban ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may rasyo ng pagdomina na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==Mga pananda==
{{noteslist}}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Mga panlabas na link==
* [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal  ni Alex Eala sa Instagram]
* [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala]
* [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala]
* [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&amp;f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract]
* [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)]
* [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)]

{{DEFAULTSORT:Eala, Alexandra}}
[[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]]</text>
      <sha1>o0vraol71x7ztkuvxabuuo8ut5y0rxf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213099</id>
      <parentid>2213052</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T16:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tabilay</username>
        <id>153890</id>
      </contributor>
      <comment>/* Larong Dalawahan */</comment>
      <origin>2213099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62726" sha1="3u8qrqr4x56czpqgqevvfnt0h584226" xml:space="preserve">{{Infobox tennis biography
|name                    = Alexandra Eala
|image                   = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg
|image_upright           = .8
|caption                 = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]]
|fullname                = Alexandra Maniego Eala
|country                 = {{PHI}}
|residence               = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas&lt;br&gt;[[Mallorca]], Espanya
|birth_date              = {{birth date and age|2005|5|23}} 
|birth_place             = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas
|height                  = {{height|m=1.75}}
|turnedpro               = Marso 2020
|plays                   = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'')
|coach                   = Joan Bosch&lt;br&gt; Alexandro Viaene&lt;br&gt;Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan)
|careerprizemoney        = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543
|singlesrecord           = {{tennis record|won=221|lost=133}}
|singlestitles           = 2 WTA 125 
|highestsinglesranking   = Blg. 29 (Marso 16, 2026) 
|currentsinglesranking   = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026)
|doublesrecord           = {{tennis record|won=48|lost=47}}
|doublestitles           = 0
|highestdoublesranking   = Blg. 88 (Mayo 4, 2026)
|currentdoublesranking   = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026)
|updated                 = Hunyo 22, 2026
|AustralianOpenresult    = 1R (2026)
|FrenchOpenresult        = 1R (2025, 2026)
|Wimbledonresult         = 1R (2025)
|USOpenresult            = 2R (2025)
|AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026)
|FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025)
|WimbledonDoublesresult  = 1R (2025)
| medaltemplates-expand = no
| medaltemplates =
{{MedalCountry |{{PHI}}}}
{{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}}
{{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }}
{{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }}
{{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }}
{{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }}
{{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }}
{{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }}
{{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}}
{{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }}
{{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}}
}}
Si '''Alexandra &quot;Alex&quot; Maniego Eala'''{{Efn|1=Pagbigkas sa Ingles: /iːˈɑːlɑː/&lt;br&gt;
/iː/ = &quot;ii&quot; gaya ng sa ''see''; /ˈɑː/ = diin na &quot;ah&quot; gaya ng sa ''father''; /l/ = &quot;l&quot; gaya ng sa ''light''; /ɑː/ = mahaba na &quot;ah&quot; gaya ng sa ''spa''. &lt;br&gt; Binibigkas bilang ''ii-AH-lah''  

&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Pagbigkas sa Filipino: /ɛˈjalɐ/&lt;br&gt;
/ɛ/ = &quot;eh&quot; gaya ng sa ''bed''; /ˈja/ = diin na &quot;ya&quot; gaya ng sa ''yard''; /l/ = &quot;l&quot; gaya ng sa ''light''; /ɐ/ = maikling &quot;uh/ah&quot; tunog, katulad ng huling patinig sa ''sofa'' o ''comma''. &lt;br&gt; Binibigkas bilang ''eh-YA-lah''}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA.

Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022.

Mayroon siyang limang pangisahan at tatlong pangdalawahan na titulo sa circuitong ITF, at mula 2025 hanggang 2026 ay nagtala ng mahahalagang tagumpay kabilang ang semifinal sa Miami Open WTA 1000, final sa Eastbourne Open WTA 250, at dalawang kampeonato sa Guadalajara Open 2025 at Birmingham Open 2026 parehong WTA 125.

== Maagang buhay ==
Si Alex Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],&lt;ref name=&quot;Philstar&quot;&gt;{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang kanyang kapatid na si Michael Francis &quot;Miko&quot; Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.&lt;ref&gt;{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PEP2&quot;&gt;{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}&lt;/ref&gt;  

Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}&lt;/ref&gt;  

Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Estilo ng paglalaro ==
Si  Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}&lt;/ref&gt; habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}&lt;/ref&gt;

Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Karera ==
=== Dyunyor ===
Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].&lt;ref&gt;{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}&lt;/ref&gt; Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}&lt;/ref&gt;  

Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov &amp; Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}&lt;/ref&gt;  

Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}&lt;/ref&gt;  

Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho.  

Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}&lt;/ref&gt; at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}&lt;/ref&gt;   

Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}&lt;/ref&gt;

=== Propesyonal na karera ===
==== 2020 ====

===== '''Isahan''' =====
[[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]]
Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot;&gt;{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}&lt;/ref&gt;

==== 2021 ====

===== '''Isahan''' =====
Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2022 ====

===== '''Isahan''' =====
Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}&lt;/ref&gt;  

Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==== 2023 ====

===== '''Isahan''' =====
Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2024 ====

===== '''Isahan''' =====
Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2025 ====

===== '''Isahan''' =====
Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2026 ====
===== '''Isahan''' =====
Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa damuhan, nakamit niya ang ikalawang WTA 125 na titulo sa Birmingham. Pagkaraan nito, nabigo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club 500.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt; Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}&lt;/ref&gt; Pagkatapos, nagtamo siya ng maagang pagkatalo sa unang round ng Bad Homburg 500.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl |date=Hunyo 22, 2026 |last=Reyes |first=Kate}}&lt;/ref&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,&lt;ref&gt;{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt; Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

== Ibang larangan ==
=== Pambansang koponan ===
[[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]]
Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}&lt;/ref&gt; 

Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Mga isponsorsip ===
Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}&lt;/ref&gt; bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Pansariling buhay ==
Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niyang torneo ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon|Wimbledon]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.&lt;ref name=&quot;mo&quot;&gt;{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga parangal ==
[[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]]
Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga &quot;natatanging&quot; tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).&lt;ref&gt;Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala:

* {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}}
* {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}&lt;/ref&gt; Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&amp;industry=all&amp;region=ph&amp;year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}&lt;/ref&gt; Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}&lt;/ref&gt; Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}&lt;/ref&gt;

== Taunang ranggo ng WTA ==
Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

== Mga torneyong sinalihan ni Eala ==
Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Djunyor ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
|+Larong Isahan 
!Palaro
!2019
!2020
!2021
!2022
|-
|Australian Open
|R2
|R3
|A
|A
|-
|French Open
|A
|SF
|A
|A
|-
|Wimbledon
|A
|A
|R2
|A
|-
|US Open
|A
|A
|A
|W
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
|+Larong Dalawahang 
!Palaro
!2019
!2020
!2021
!2022
|-
|Australian Open
|A
|W
|A
|A
|-
|French Open
|A
|A
|W
|A
|-
|Wimbledon
|A
|A
|R2
|A
|-
|US Open
|A
|A
|SF
|–
|}

=== Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF ===

==== Titulo sa ITF====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Year
!Palaro
!Lebel
!Uri
!Katuwang
|-
|2021
|W15 Manacor
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2022
|W25 Chiang Rai
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2023
|W25 Yecla
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2023
|W25 Roehampton
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2024
|W100 Vitoria-Gasteiz
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2024
|W50 Pune
|ITF
|Larong Dalawahang 
|Darja Semeņistaja
|-
|2024
|W75 Croissy-Beaubourg
|ITF
|Larong Dalawahang 
|Estelle Cascino
|-
|2024
|W100 Vitoria-Gasteiz
|ITF
|Larong Dalawahang 
|Estelle Cascino
|}

===== Larong Isahan ng ITF  =====

====== '''2020 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Las Palmas de Gran Canaria 2
|W15
|Luwad
|Rawnd 1
|Anna Zarycka
|2–6, 4–6
|-
|Las Palmas de Gran Canaria
|W25
|Luwad
|Rawnd 2
|Lara Salden
|0–6, 6–2, 2–6
|-
|Melilla
|W15
|Luwad
|Rawnd 1
|Anastasia Charaeva
|3–6, 3–6
|-
|Monastir 9
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Nina Stadler
|6–4, 6–7, 5–7
|}

====== ''' 2021 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W15 Manacor
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Yvonne Cavalle-Reimers
|5–7, 6–1, 6–2
|-
|W15 Manacor 2
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Ylena In-Albon
|0–6, 3–6
|-
|W15 Manacor 3
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Oksana Selekhmeteva
|2–6, 3–6
|-
|W25 Grenoble
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Maja Chwalińska
|0–6, 4–6
|-
|W25 Manacor 4
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Jana Fett
|6–4, 3–6, 5–7
|-
|W15 Manacor 5
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Simona Waltert
|4–6, 6–2, 5–7
|-
|W60 Bellinzona
|W60
|Luwad
|Rawnd 2
|Simona Waltert
|5–7, 6–3, 2–6
|-
|W25 Platja d’Aro
|W25
|Luwad
|Rawnd 2
|Irene Burillo Escorihuela
|2–6, 4–6
|-
|W25 Madrid 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Andrea Lázaro García
|6–2, 4–6, 4–6
|-
|W25 Milovice
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Daria Astakhova
|2–6, 2–6
|}

====== ''' 2022 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W25 Chiang Rai
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Luksika Kumkhum
|6–4, 6–2
|-
|W25 Chiang Rai 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Erika Sema
|3–6, 6–2, 3–6
|-
|W25 Madrid 1
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Anna-Lena Robbe
|6–7(3), 3–6
|-
|W60 Madrid 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|''Runner-up''
|Marina Bassols Ribera
|4–6, 5–7
|-
|W60 Vitoria-Gasteiz
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Jessika Ponchet
|4–6, 4–6
|-
|W25 El Espinar
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Eva Guerrero Alvarez
|2–6, 6–3, 2–6
|-
|W100 Grodzisk Mazowiecki
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Katharina Hobgarski
|4–6, 3–6
|-
|W60 Templeton
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Katarzyna Kawa
|6–2, 4–6, 0–6
|-
|W80 Rancho Santa Fe
|W80
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Marcela Zacarías
|2–6, 5–7
|-
|W60 Hamburg
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Ysaline Bonaventure
|4–6, 0–6
|-
|W80 PoiLebels
|W80
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Ysaline Bonaventure
|1–6, 6–3, 3–6
|-
|W100 Shrewsbury
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 2
|Maia Lumsden
|1–6, 5–7
|}

====== ''' 2023 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W25 Yecla
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Valentina Ryser
|6–3, 7–5
|-
|W25 Roehampton
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Arina Rodionova
|6–2, 6–3
|-
|W25 Aldershot
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Runner-up''
|Destanee Aiava
|6–3, 4–6, 1–6
|-
|W40 Petange
|W40
|Matigas (Konkreto) 
|''Runner-up''
|Océane Dodin
|1–6, 5–7
|}

====== ''' 2024 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W100 Vitoria-Gasteiz
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Victoria Jiménez Kasintseva
|6–4, 6–4
|-
|W100 Dubai
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Polina Kudermetova
|6–4, 2–6, 2–6
|-
|W100 Takasaki
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Mananchaya Sawangkaew
|6–4, 1–6, 2–6
|-
|W100 Cary
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Renata Zarazúa
|6–3, 4–6, 3–6
|-
|W100 Landisville
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Olivia Gadecki
|1–6, 6–0, 3–6
|-
|W75 Porto
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Anna Bondar
|4–6, 7–6, 1–6
|-
|W75 Trnava 1
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Anastasia Gureva
|2–6, 6–3, 6–7
|-
|W75 Trnava 2
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tereza Martincová
|6–3, 4–6, 6–7
|-
|W75 Croissy-Beaubourg
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Mona Barthel
|6–4, 4–6, 1–6
|-
|W75 Zagreb
|W75
|Luwad
|Rawnd 1
|Tena Lukas
|5–7, 6–3, 4–6
|-
|W60 Bellinzona
|W60
|Luwad
|Rawnd 1
|Selena Janicijevic
|3–6, 1–6
|-
|W50 Indore
|W50
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Polina Kudermetova
|4–6, 7–6, 2–6
|-
|W50 Pune
|W50
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Darja Semenistaja
|6–7, 0–6
|}

===== Larong Dalawahan ng ITF  =====

====== ''' 2021 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W25 Madrid
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Victoria Jiménez Kasintseva
|''Quarterfinal''
|Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey
|5–7, 6–4, 6–10
|-
|W25 Platja d’Aro
|W25
|Luwad
|Oksana Selekhmeteva
|''Runner-up''
|Justina Mikulskytė / Oana Simion
|3–6, 5–7
|}

====== ''' 2022 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W25 Manacor
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Elsa Jacquemot
|''Quarterfinal''
|Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi
|6–2, 4–6, 3–10
|-
|W25 Macon
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Jéssica Bouzas Maneiro
|''Quarterfinal''
|Audrey Albie / Aubane Droguet
|4–6, 2–6
|-
|W25 Chiang Rai 1
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Indy De Vroome
|Rawnd 1
|Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted
|6–4, 5–7, 6–10
|-
|W25 Chiang Rai 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kyōka Okamura
|''Quarterfinal''
|Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova
|6–4, 7–6(4), 2–6
|-
|W25 Madrid 1
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Jéssica Bouzas Maneiro
|''Quarterfinal''
|Olga Helmi / Adithya Karunaratne
|0–6, 4–6
|-
|W60 Madrid 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Liang En-shuo
|''Quarterfinal''
|Tímea Babos / Valeria Savinykh
|2–6, 4–6
|-
|W25 Palma del Río
|W25
|Luwad
|Marina Bassols Ribera
|''Semifinal''
|Valeria Savinykh / Fanny Stollár
|2–6, 0–6
|-
|W25 Corroios-Seixal
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Lizette Cabrera
|''Quarterfinal''
|Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong
|5–7, 4–6
|-
|W60 Templeton
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Annaëlle Robbe
|Rawnd 2
|Madison Brengle
|6–3, 6–7, 6–10
|-
|W80 PoiLebels
|W80
|Matigas (Konkreto) 
|Petra Marcinko
|''Quarterfinal''
|Miriam Skoch / Markéta Vondroušová
|5–7, 2–6
|}

====== ''' 2023 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W60 Trnava 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Justina Mikulskyte
|''Semifinal''
|Alicia Barnett / Olivia Nicholls
|4–6, 1–6
|-
|W60 Chiasso
|W60
|Luwad
|Barbora Palicova
|Rawnd 1
|Beatrice Gumulya / Anna Sisková
|3–6, 6–4, 11–13
|-
|W25 Zaragoza
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Beatrice Gumulya
|''Quarterfinal''
|Alana Parnaby / Victoria Rodríguez
|6–4, 3–6, 6–10
|-
|W100 Vitoria-Gasteiz
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Marina Bassols Ribera
|''Quarterfinal''
|Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča
|5–7, 6–1, 9–11
|-
|W60 Barcelona
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Emilie Lindh Gallagher
|Rawnd 1
|Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča
|6–4, 3–6, 3–10
|-
|W25 Roehampton 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Destanee Aiava
|''Quarterfinal''
|Talia Gibson / Petra Hule
|1–6, 5–7
|-
|W25 Aldershot
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Urszula Radwanska
|''Semifinal''
|Erina Hayashi / Saki Imamura
|4–6, 4–6
|-
|W100 Tokyo 2
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Natsumi Kawaguchi
|''Semifinal''
|Alicia Barnett / Olivia Nicholls
|0–6, 7–5, 6–10
|-
|W60 Glasgow 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Barbora Palicova
|''Quarterfinal''
|Freya Christie / Olivia Gadecki
|—
|-
|W60 Nantes
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Jessy Rompies
|Rawnd 1
|Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold
|6–1, 3–6, 6–10
|-
|W40 Petange
|W40
|Matigas (Konkreto) 
|Zeynep Sonmez
|''Semifinal''
|Danielle Collins / Isabelle Haverlag
|2–6, 4–7
|}

====== ''' 2024 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W50 Pune
|W50
|Matigas (Konkreto) 
|Darja Semeņistaja
|Kampeon
|Naiktha Bains / Fanny Stollár
|7–6(8), 6–3
|-
|W75 Croissy-Beaubourg
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Estelle Cascino
|Kampeon
|Maia Lumsden / Jessika Ponchet
|7–5, 7–6(4)
|-
|W100 Vitoria-Gasteiz
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Estelle Cascino
|Kampeon
|Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča
|6–3, 2–6, 10–4
|-
|W75 Porto 3
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Alicia Barnett
|''Quarterfinal''
|Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett
|3–6, 4–6
|-
|W75 Trnava
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Zeynep Sönmez
|''Semifinal''
|Lulu Sun / Moyuka Uchijima
|2–6, 2–6
|-
|W100 Dubai
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Valentini Grammatikopoulou
|''Quarterfinal''
|Isabelle Haverlag / Erika Pridankina
|7–5, 4–6, 3–10
|}

=== Mga pangunahing torneo ===

==== 2021 ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Palaruan
!Lebel
!Kalaban
!Yugto (Rawnd)
!Tala
|-
|Miami Open
|Matigas (Konkreto) 
|1000
|Viktória Hrunčáková
|Qualipikasyon Rawnd 1
|6–4, 4–6, 2–6
|-
|Romanian Open (Cluj-Napoca)
|Luwad
|250
|Mayar Sherif
|Rawnd 2
|2–6, 2–6
|}

==== 2022 ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Madison Brengle
|2–6, 1–6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Kuwalipikasyon 1
|Anna Bondár
|0–6, 0–6
|}

==== 2023 ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Australian Open
|''Grand Slam''
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Misaki Doi
|6–4, 1–6, 3–6
|-
|Thailand Open (Hua Hin)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tatjana Maria (6)
|2–6, 2–6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Irina-Camelia Begu
|2–6, 5–7
|-
|Mutua Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 1
|Tatjana Maria
|1–6, 1–6
|-
|Japan Open (Osaka)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Himari Sakatsume (Q)
|0–6, 3–6
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tatjana Maria (3)
|3–6, 0–6
|-
|Jasmin Open (Monastir)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Elise Mertens (2)
|5–7, 0–6
|}

===== '''Larong Dalawahan''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Katambal
!Kalaban
!Tala
|-
|Jasmin Open (Monastir)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Oana Gavrila
|Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs
|3–6, 4–6
|}

==== 2024 ====

===== '''Larong Isahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Rebecca Peterson (18)
|2–6, 5–7
|-
|French Open
|Grand Slam
|Luwad
|Kuwalipikasyon 3
|Julia Riera (2)
|6–4, 6–7, 4–6
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Kuwalipikasyon 3
|Lulu Sun (23)
|6–7, 5–7
|-
|US Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 3
|Elena-Gabriela Ruse (20)
|6–3, 1–6, 4–6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 2
|Emiliana Arango
|6–2, 5–7, 1–6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 1
|Sorana Cîrstea (27)
|3–6, 7–6, 4–6
|-
|Wuhan Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Kateřina Siniaková
|3–6, 1–6
|-
|Abu Dhabi Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Magda Linette
|6–7, 1–6
|-
|Guadalajara Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Marie Bouzková (6)
|2–6, 2–6
|-
|Ningbo Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Priscilla Hon
|4–6, 3–6
|-
|Jiangxi Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Marie Bouzková (1)
|5–7, 6–7
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Bernarda Pera
|0–6, 3–6
|-
|Nottingham Open
|250
|Damo
|Kuwalipikasyon 2
|Ena Shibahara
|7–6, 0–6, 2–6
|-
|Canberra International
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Céline Naef (5)
|4–6, 5–7
|-
|Guadalajara 125 Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Tatjana Maria (4)
|5–7, 2–6
|-
|Polish Open (Warsaw)
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Isabella Shinikova
|2–6, 4–6
|-
|Veneto Open (Gaiba)
|125
|Damo
|''Quarterfinal''
|Sara Errani (4)
|0–6, 6–7
|-
|Makarska Open
|125
|Luwad
|Rawnd 1
|Maria Timofeeva (Q)
|6–1, 3–6, 2–6
|}

===== '''Larong Dalawahan''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Canberra International
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Laura Pigossi
|''Semifinal''
|Kaylah McP / Astra Sharma
|6–7(1), 3–6
|-
|Oeiras Ladies Open
|125
|Luwad
|Taylah Preston
|Rawnd 1
|Valeria Lepchenko / Anna Falei
|4–6, 4–6
|-
|Polish Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Daniela Semenistaja
|''Quarterfinal''
|Weronika Falkowska / Martyna Kubka
|4–6, 5–7
|-
|Guadalajara 125 Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Kimberly Birrell
|''Quarterfinal''
|Katarzyna Piter / Fanny Stollar
|4–6, 4–6
|-
|Ningbo Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|En Shuo Liang
|''Quarterfinal''
|Giuliana Olmos / Alexandra Panova
|1–6, 2–6
|}

==== 2025 ====

===== '''Larong Isahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Jana Fett (133)
|5–7, 2–6
|-
|Singapore Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 2
|Simona Waltert (179)
|3–6, 2–6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Jessica Pegula (4)
|6–7, 7–5, 3–6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 2
|Iga Świątek (2)
|6–4, 4–6, 2–6
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 1
|Marta Kostyuk (27)
|0–6, 1–6
|-
|French Open
|Grand Slam
|Luwad
|Rawnd 1
|Emiliana Arango (85)
|0–6, 6–2, 3–6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Rawnd 1
|Linda Fruhvirtová
|5-7, 7-6(5), 1-6
|-
|Nottingham Open
|250
|Damo
|Rawnd 1
|Magda Linette (31)
|4–6, 3–6
|-
|Eastbourne Open
|250
|Damo
|''Runner-up''
|Maya Joint
|4–6, 6–1, 6–7 (10–12)
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Rawnd 1
|Barbora Krejčíková (16)
|6–3, 2–6, 1–6
|-
|National Bank Open (Montreal)
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Markéta Vondroušová (63)
|6–3, 1–6, 2–6
|-
|US Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Cristina Bucșa (95)
|4–6, 3–6
|-
|São Paulo Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Janice Tjen (130)
|4–6, 1–6
|-
|China Open (Wuhan)
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Moyuka Uchijima (91)
|4–6, 6–3, 2–6
|-
|Japan Women's Open (Osaka)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tereza Valentová (78)
|1–6, 2–6
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Claire Liu (305)
|6–2, 4–6, 4–6
|-
|Hong Kong Tennis Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Victoria Mboko (21)
|6–3, 3–6, 4–6
|-
|Canberra International
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Shuai Wei (134)
|5–7, 2–6
|-
|Mumbai Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Mai Hontama (166)
|6–7, 2–6
|-
|Oeiras Ladies Open
|125
|Luwad
|Rawnd 2
|Panna Udvardy (137)
|6–7, 4–6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Rawnd 1
|Linda Fruhvirtová (152)
|5–7, 7–6, 1–6
|-
|Ilkley Open
|125
|Damo
|''Quarterfinal''
|Rebecca Marino (107)
|6–1, 0–6, 6–7
|-
|Guadalajara 125 Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Panna Udvardy (134)
|1–6, 7–5, 6–3
|-
|Jingshan Tennis Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Lulu Sun (146)
|6–3, 4–6, 2–6
|-
|Suzhou Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Viktorija Golubic (70)
|6–2, 2–6, 6–7
|}

===== '''Mga pag-atras''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Dahilan
|-
|Cincinnati Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Pinsala sa balikat
|-
|Monterrey Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Pinsala sa balikat
|}

===== '''Larong Dalawahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga kalaban
!Tala
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Nadiia Kichenok
|''Semifinal''
|Katarzyna Piter / Janice Tjen
|7–6(4), 3–6, 5–10
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Coco Gauff
|''Quarterfinal''
|Jasmine Paolini / Sara Errani
|5–7, 6–3, 7–10
|-
|French Open
|Grand Slam
|Luwad
|Renata Zarazúa
|Rawnd 2
|Olga Danilović / Anastasia Potapova
|1–6, 3–6
|-
|Hong Kong Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Chan Hao‑ching
|Rawnd 1
|Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich
|6–3, 1–6, 7–10
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Eva Lys
|Rawnd 1
|Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason
|4–6, 2–6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Rebeka Masarova
|Rawnd 1
|Storm Hunter / Ellen Perez
|4–6, 4–6
|-
|Mumbai Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Tsao Chia‑yi
|Rawnd 1
|Amina Anshba / Elena Pridankina
|4–6, 4–6
|-
|Oeiras Ladies Open
|125
|Luwad
|Katie Volynets
|Rawnd 1
|Carmen Corley / Olivia Gadecki
|3–6, 4–6
|}

==== 2026 ====

===== '''Larong Isahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Auckland Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Wang Xinyu
|7–5, 5–7, 6–4
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Alycia Parks
|6–0, 3–6, 2–6
|-
|Philippines Womens Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Camila Osorio
|4-6, 4-6
|-
|Abu Dhabi Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Ekaterina Alexandrova
|3-6, 3-6
|-
|Qatar Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tereza Valentová
|6-7 (6), 1-6
|-
|Dubai Tennis Kampeonships
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Coco Gauff
|0-6, 2-6
|-
|Indian Wells Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 4
|Linda Noskova
|2-6, 0-6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 4
|Karolína Muchová
|0-6,2-6
|-
|Linz Open
|500
|Luwad
|Rawnd 2
|Jelena Ostapenko
|4-6, 5-7
|-
|Stuttgart Open
|500
|Luwad
|Rawnd 1
|Leylah Fernandez
|1-6, 4-6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 2
|Elise Mertens
|2-6, 1-6
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 3
|Elena Rybakina
|4-6, 3-6
|-
|Strasbourg International
|500
|Luwad
|Rawnd 1
|Oleksandra Oliynykova
|6-3, 5-7, 3-6
|-
|French Open
|Grand  Slam
|Luwad
|Rawnd 1
|Iva Jovic
|4-6, 2-6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Kampeon
|Nikola Bartůňková
|5-7, 6-3, 7-5
|-
|Queen's Club Kampeonships
|500
|Damo
|Rawnd 2
|Iva Jovic
|2-6, 2-6
|-
|Berlin Open
|500
|Damo
|''Semifinal''
|Linda Nosková
|2-6, 4-6
|-
|Bad Homburg Open
|500
|Damo
|Rawnd 1
|Elise Mertens
|3-6, 3-6
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|
|
|
|}

===== '''Larong Dalawahan''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga kalaban
!Tala
|-
|Auckland Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Iva Jovic
|''Semifinal''
|Xu Yifan / Yang Zhaoxuan
|5–7, 3–6
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Ingrid Martins
|Rawnd 1
|Shuko Aoyama / Magda Linette
|6–7(3), 6–2, 3–6
|-
|Abu Dhabi Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Janice Tjen
|''Semifinal''
|Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls
|4-6, 2-6
|-
|Indian Wells Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Iva Jovic
|Rawnd 1
|Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko
|2-6, 2-6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Zeynep Sönmez
|Rawnd 2
|Taylor Townsend / Katerina Siniakova
|1-6, 5-7
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Hailey Baptiste
|Rawnd 1
|Taylor Townsend / Katerina Siniakova
|2-6, 1-6
|-
|Birmingham  Open
|125
|Damo
|Nikola Bartůňková
|Rawnd 1
|Harriet Dart / Maia Lumsden
|4-6, 6-2, 9-11
|-
|Bad Homburg Open
|500
|Damo
|Venus Williams
|Rawnd 2
|Tereza Mihalikova / Olivia Nicholles
|
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Nikola Bartůňková
|
|
|
|}

=== Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro ===

==== '''Panalo''' ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Kategorya !! Karaniwan
|-
| Ace% || ~2.3%
|-
| ''Double Fault''% || ~3.4%
|-
| Unang Pumasok na Serve || ~65.0%
|-
| Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0%
|-
| Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0%
|-
| Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47%
|-
| [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP 
|-
| Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5)
|-
| Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9)
|-
| Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || –
|-
| Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto)  || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9)
|-
| Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4)
|-
| Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3)
|-
| Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2)
|-
| Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6)
|}

==== '''Talo''' ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Estadistika !! Karaniwan
|-
| Ace% || ~1.7%
|-
| Double Fault% || ~4.3%
|-
| Unang Serve In || ~62.5%
|-
| Unang Serve Points Won || ~50.0%
|-
| Pangalawang Serve Points Won || ~41.0%
|-
| Break Points Saved || ~39%
|-
| Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP
|-
| Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7)
|-
| Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16)
|-
| Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16)
|-
| Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Konkreto)  || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9)
|-
| Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9)
|-
| Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8)
|-
| Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4)
|-
| Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7)
|-
| Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || –
|-
| Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7)
|-
| Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6)
|}

Si Eala ay nakapagtala ng 18 laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11.  Noong 2025, nakamit niya ang unang malaking tagumpay sa Miami Open 1000 matapos talunin sina Keys at Świątek bago matalo kay Pegula sa ''semifinal'', at nagwagi rin laban kay Tauson sa US Open, ngunit nabigo kina Krejčíková sa Wimbledon at Świątek sa Madrid. Noong 2026, tinalo niya sina Paolini sa Dubai at Rybakina at Svitolina sa Berlin, subalit natalo kina Gauff, Nosková, Muchová, Rybakina sa Rome, at Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin Open 500, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago matalo kay Nosková sa ''semifinal''.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=Hunyo 22, 2026 |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&amp;f=ACareerqqITop_20qqv1 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Tennis Abstract|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa kanyang mga panalo, ang katamtamang [[estadistika]] ng laban ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may rasyo ng pagdomina na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==Mga pananda==
{{noteslist}}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Mga panlabas na link==
* [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal  ni Alex Eala sa Instagram]
* [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala]
* [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala]
* [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&amp;f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract]
* [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)]
* [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)]

{{DEFAULTSORT:Eala, Alexandra}}
[[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]]</text>
      <sha1>3u8qrqr4x56czpqgqevvfnt0h584226</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213100</id>
      <parentid>2213099</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T18:26:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tabilay</username>
        <id>153890</id>
      </contributor>
      <comment>/* Larong Dalawahan */</comment>
      <origin>2213100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62732" sha1="409164lmdgcxlkihtz2yf3vjgocrsc0" xml:space="preserve">{{Infobox tennis biography
|name                    = Alexandra Eala
|image                   = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg
|image_upright           = .8
|caption                 = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]]
|fullname                = Alexandra Maniego Eala
|country                 = {{PHI}}
|residence               = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas&lt;br&gt;[[Mallorca]], Espanya
|birth_date              = {{birth date and age|2005|5|23}} 
|birth_place             = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas
|height                  = {{height|m=1.75}}
|turnedpro               = Marso 2020
|plays                   = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'')
|coach                   = Joan Bosch&lt;br&gt; Alexandro Viaene&lt;br&gt;Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan)
|careerprizemoney        = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543
|singlesrecord           = {{tennis record|won=221|lost=133}}
|singlestitles           = 2 WTA 125 
|highestsinglesranking   = Blg. 29 (Marso 16, 2026) 
|currentsinglesranking   = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026)
|doublesrecord           = {{tennis record|won=48|lost=47}}
|doublestitles           = 0
|highestdoublesranking   = Blg. 88 (Mayo 4, 2026)
|currentdoublesranking   = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026)
|updated                 = Hunyo 22, 2026
|AustralianOpenresult    = 1R (2026)
|FrenchOpenresult        = 1R (2025, 2026)
|Wimbledonresult         = 1R (2025)
|USOpenresult            = 2R (2025)
|AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026)
|FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025)
|WimbledonDoublesresult  = 1R (2025)
| medaltemplates-expand = no
| medaltemplates =
{{MedalCountry |{{PHI}}}}
{{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}}
{{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }}
{{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }}
{{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }}
{{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }}
{{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }}
{{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }}
{{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}}
{{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }}
{{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}}
}}
Si '''Alexandra &quot;Alex&quot; Maniego Eala'''{{Efn|1=Pagbigkas sa Ingles: /iːˈɑːlɑː/&lt;br&gt;
/iː/ = &quot;ii&quot; gaya ng sa ''see''; /ˈɑː/ = diin na &quot;ah&quot; gaya ng sa ''father''; /l/ = &quot;l&quot; gaya ng sa ''light''; /ɑː/ = mahaba na &quot;ah&quot; gaya ng sa ''spa''. &lt;br&gt; Binibigkas bilang ''ii-AH-lah''  

&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Pagbigkas sa Filipino: /ɛˈjalɐ/&lt;br&gt;
/ɛ/ = &quot;eh&quot; gaya ng sa ''bed''; /ˈja/ = diin na &quot;ya&quot; gaya ng sa ''yard''; /l/ = &quot;l&quot; gaya ng sa ''light''; /ɐ/ = maikling &quot;uh/ah&quot; tunog, katulad ng huling patinig sa ''sofa'' o ''comma''. &lt;br&gt; Binibigkas bilang ''eh-YA-lah''}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA.

Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022.

Mayroon siyang limang pangisahan at tatlong pangdalawahan na titulo sa circuitong ITF, at mula 2025 hanggang 2026 ay nagtala ng mahahalagang tagumpay kabilang ang semifinal sa Miami Open WTA 1000, final sa Eastbourne Open WTA 250, at dalawang kampeonato sa Guadalajara Open 2025 at Birmingham Open 2026 parehong WTA 125.

== Maagang buhay ==
Si Alex Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],&lt;ref name=&quot;Philstar&quot;&gt;{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang kanyang kapatid na si Michael Francis &quot;Miko&quot; Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.&lt;ref&gt;{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PEP2&quot;&gt;{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}&lt;/ref&gt;  

Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}&lt;/ref&gt;  

Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Estilo ng paglalaro ==
Si  Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}&lt;/ref&gt; habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}&lt;/ref&gt;

Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Karera ==
=== Dyunyor ===
Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].&lt;ref&gt;{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}&lt;/ref&gt; Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}&lt;/ref&gt;  

Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov &amp; Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}&lt;/ref&gt;  

Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}&lt;/ref&gt;  

Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho.  

Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}&lt;/ref&gt; at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}&lt;/ref&gt;   

Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}&lt;/ref&gt;

=== Propesyonal na karera ===
==== 2020 ====

===== '''Isahan''' =====
[[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]]
Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot;&gt;{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}&lt;/ref&gt;

==== 2021 ====

===== '''Isahan''' =====
Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2022 ====

===== '''Isahan''' =====
Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}&lt;/ref&gt;  

Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==== 2023 ====

===== '''Isahan''' =====
Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2024 ====

===== '''Isahan''' =====
Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2025 ====

===== '''Isahan''' =====
Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2026 ====
===== '''Isahan''' =====
Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa damuhan, nakamit niya ang ikalawang WTA 125 na titulo sa Birmingham. Pagkaraan nito, nabigo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club 500.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt; Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}&lt;/ref&gt; Pagkatapos, nagtamo siya ng maagang pagkatalo sa unang round ng Bad Homburg 500.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl |date=Hunyo 22, 2026 |last=Reyes |first=Kate}}&lt;/ref&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,&lt;ref&gt;{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt; Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

== Ibang larangan ==
=== Pambansang koponan ===
[[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]]
Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}&lt;/ref&gt; 

Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Mga isponsorsip ===
Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}&lt;/ref&gt; bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Pansariling buhay ==
Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niyang torneo ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon|Wimbledon]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.&lt;ref name=&quot;mo&quot;&gt;{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga parangal ==
[[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]]
Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga &quot;natatanging&quot; tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).&lt;ref&gt;Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala:

* {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}}
* {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}&lt;/ref&gt; Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&amp;industry=all&amp;region=ph&amp;year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}&lt;/ref&gt; Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}&lt;/ref&gt; Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}&lt;/ref&gt;

== Taunang ranggo ng WTA ==
Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

== Mga torneyong sinalihan ni Eala ==
Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Djunyor ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
|+Larong Isahan 
!Palaro
!2019
!2020
!2021
!2022
|-
|Australian Open
|R2
|R3
|A
|A
|-
|French Open
|A
|SF
|A
|A
|-
|Wimbledon
|A
|A
|R2
|A
|-
|US Open
|A
|A
|A
|W
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
|+Larong Dalawahang 
!Palaro
!2019
!2020
!2021
!2022
|-
|Australian Open
|A
|W
|A
|A
|-
|French Open
|A
|A
|W
|A
|-
|Wimbledon
|A
|A
|R2
|A
|-
|US Open
|A
|A
|SF
|–
|}

=== Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF ===

==== Titulo sa ITF====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Year
!Palaro
!Lebel
!Uri
!Katuwang
|-
|2021
|W15 Manacor
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2022
|W25 Chiang Rai
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2023
|W25 Yecla
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2023
|W25 Roehampton
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2024
|W100 Vitoria-Gasteiz
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2024
|W50 Pune
|ITF
|Larong Dalawahang 
|Darja Semeņistaja
|-
|2024
|W75 Croissy-Beaubourg
|ITF
|Larong Dalawahang 
|Estelle Cascino
|-
|2024
|W100 Vitoria-Gasteiz
|ITF
|Larong Dalawahang 
|Estelle Cascino
|}

===== Larong Isahan ng ITF  =====

====== '''2020 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Las Palmas de Gran Canaria 2
|W15
|Luwad
|Rawnd 1
|Anna Zarycka
|2–6, 4–6
|-
|Las Palmas de Gran Canaria
|W25
|Luwad
|Rawnd 2
|Lara Salden
|0–6, 6–2, 2–6
|-
|Melilla
|W15
|Luwad
|Rawnd 1
|Anastasia Charaeva
|3–6, 3–6
|-
|Monastir 9
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Nina Stadler
|6–4, 6–7, 5–7
|}

====== ''' 2021 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W15 Manacor
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Yvonne Cavalle-Reimers
|5–7, 6–1, 6–2
|-
|W15 Manacor 2
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Ylena In-Albon
|0–6, 3–6
|-
|W15 Manacor 3
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Oksana Selekhmeteva
|2–6, 3–6
|-
|W25 Grenoble
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Maja Chwalińska
|0–6, 4–6
|-
|W25 Manacor 4
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Jana Fett
|6–4, 3–6, 5–7
|-
|W15 Manacor 5
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Simona Waltert
|4–6, 6–2, 5–7
|-
|W60 Bellinzona
|W60
|Luwad
|Rawnd 2
|Simona Waltert
|5–7, 6–3, 2–6
|-
|W25 Platja d’Aro
|W25
|Luwad
|Rawnd 2
|Irene Burillo Escorihuela
|2–6, 4–6
|-
|W25 Madrid 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Andrea Lázaro García
|6–2, 4–6, 4–6
|-
|W25 Milovice
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Daria Astakhova
|2–6, 2–6
|}

====== ''' 2022 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W25 Chiang Rai
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Luksika Kumkhum
|6–4, 6–2
|-
|W25 Chiang Rai 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Erika Sema
|3–6, 6–2, 3–6
|-
|W25 Madrid 1
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Anna-Lena Robbe
|6–7(3), 3–6
|-
|W60 Madrid 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|''Runner-up''
|Marina Bassols Ribera
|4–6, 5–7
|-
|W60 Vitoria-Gasteiz
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Jessika Ponchet
|4–6, 4–6
|-
|W25 El Espinar
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Eva Guerrero Alvarez
|2–6, 6–3, 2–6
|-
|W100 Grodzisk Mazowiecki
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Katharina Hobgarski
|4–6, 3–6
|-
|W60 Templeton
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Katarzyna Kawa
|6–2, 4–6, 0–6
|-
|W80 Rancho Santa Fe
|W80
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Marcela Zacarías
|2–6, 5–7
|-
|W60 Hamburg
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Ysaline Bonaventure
|4–6, 0–6
|-
|W80 PoiLebels
|W80
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Ysaline Bonaventure
|1–6, 6–3, 3–6
|-
|W100 Shrewsbury
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 2
|Maia Lumsden
|1–6, 5–7
|}

====== ''' 2023 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W25 Yecla
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Valentina Ryser
|6–3, 7–5
|-
|W25 Roehampton
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Arina Rodionova
|6–2, 6–3
|-
|W25 Aldershot
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Runner-up''
|Destanee Aiava
|6–3, 4–6, 1–6
|-
|W40 Petange
|W40
|Matigas (Konkreto) 
|''Runner-up''
|Océane Dodin
|1–6, 5–7
|}

====== ''' 2024 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W100 Vitoria-Gasteiz
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Victoria Jiménez Kasintseva
|6–4, 6–4
|-
|W100 Dubai
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Polina Kudermetova
|6–4, 2–6, 2–6
|-
|W100 Takasaki
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Mananchaya Sawangkaew
|6–4, 1–6, 2–6
|-
|W100 Cary
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Renata Zarazúa
|6–3, 4–6, 3–6
|-
|W100 Landisville
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Olivia Gadecki
|1–6, 6–0, 3–6
|-
|W75 Porto
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Anna Bondar
|4–6, 7–6, 1–6
|-
|W75 Trnava 1
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Anastasia Gureva
|2–6, 6–3, 6–7
|-
|W75 Trnava 2
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tereza Martincová
|6–3, 4–6, 6–7
|-
|W75 Croissy-Beaubourg
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Mona Barthel
|6–4, 4–6, 1–6
|-
|W75 Zagreb
|W75
|Luwad
|Rawnd 1
|Tena Lukas
|5–7, 6–3, 4–6
|-
|W60 Bellinzona
|W60
|Luwad
|Rawnd 1
|Selena Janicijevic
|3–6, 1–6
|-
|W50 Indore
|W50
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Polina Kudermetova
|4–6, 7–6, 2–6
|-
|W50 Pune
|W50
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Darja Semenistaja
|6–7, 0–6
|}

===== Larong Dalawahan ng ITF  =====

====== ''' 2021 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W25 Madrid
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Victoria Jiménez Kasintseva
|''Quarterfinal''
|Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey
|5–7, 6–4, 6–10
|-
|W25 Platja d’Aro
|W25
|Luwad
|Oksana Selekhmeteva
|''Runner-up''
|Justina Mikulskytė / Oana Simion
|3–6, 5–7
|}

====== ''' 2022 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W25 Manacor
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Elsa Jacquemot
|''Quarterfinal''
|Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi
|6–2, 4–6, 3–10
|-
|W25 Macon
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Jéssica Bouzas Maneiro
|''Quarterfinal''
|Audrey Albie / Aubane Droguet
|4–6, 2–6
|-
|W25 Chiang Rai 1
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Indy De Vroome
|Rawnd 1
|Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted
|6–4, 5–7, 6–10
|-
|W25 Chiang Rai 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kyōka Okamura
|''Quarterfinal''
|Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova
|6–4, 7–6(4), 2–6
|-
|W25 Madrid 1
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Jéssica Bouzas Maneiro
|''Quarterfinal''
|Olga Helmi / Adithya Karunaratne
|0–6, 4–6
|-
|W60 Madrid 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Liang En-shuo
|''Quarterfinal''
|Tímea Babos / Valeria Savinykh
|2–6, 4–6
|-
|W25 Palma del Río
|W25
|Luwad
|Marina Bassols Ribera
|''Semifinal''
|Valeria Savinykh / Fanny Stollár
|2–6, 0–6
|-
|W25 Corroios-Seixal
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Lizette Cabrera
|''Quarterfinal''
|Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong
|5–7, 4–6
|-
|W60 Templeton
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Annaëlle Robbe
|Rawnd 2
|Madison Brengle
|6–3, 6–7, 6–10
|-
|W80 PoiLebels
|W80
|Matigas (Konkreto) 
|Petra Marcinko
|''Quarterfinal''
|Miriam Skoch / Markéta Vondroušová
|5–7, 2–6
|}

====== ''' 2023 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W60 Trnava 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Justina Mikulskyte
|''Semifinal''
|Alicia Barnett / Olivia Nicholls
|4–6, 1–6
|-
|W60 Chiasso
|W60
|Luwad
|Barbora Palicova
|Rawnd 1
|Beatrice Gumulya / Anna Sisková
|3–6, 6–4, 11–13
|-
|W25 Zaragoza
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Beatrice Gumulya
|''Quarterfinal''
|Alana Parnaby / Victoria Rodríguez
|6–4, 3–6, 6–10
|-
|W100 Vitoria-Gasteiz
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Marina Bassols Ribera
|''Quarterfinal''
|Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča
|5–7, 6–1, 9–11
|-
|W60 Barcelona
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Emilie Lindh Gallagher
|Rawnd 1
|Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča
|6–4, 3–6, 3–10
|-
|W25 Roehampton 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Destanee Aiava
|''Quarterfinal''
|Talia Gibson / Petra Hule
|1–6, 5–7
|-
|W25 Aldershot
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Urszula Radwanska
|''Semifinal''
|Erina Hayashi / Saki Imamura
|4–6, 4–6
|-
|W100 Tokyo 2
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Natsumi Kawaguchi
|''Semifinal''
|Alicia Barnett / Olivia Nicholls
|0–6, 7–5, 6–10
|-
|W60 Glasgow 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Barbora Palicova
|''Quarterfinal''
|Freya Christie / Olivia Gadecki
|—
|-
|W60 Nantes
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Jessy Rompies
|Rawnd 1
|Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold
|6–1, 3–6, 6–10
|-
|W40 Petange
|W40
|Matigas (Konkreto) 
|Zeynep Sonmez
|''Semifinal''
|Danielle Collins / Isabelle Haverlag
|2–6, 4–7
|}

====== ''' 2024 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W50 Pune
|W50
|Matigas (Konkreto) 
|Darja Semeņistaja
|Kampeon
|Naiktha Bains / Fanny Stollár
|7–6(8), 6–3
|-
|W75 Croissy-Beaubourg
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Estelle Cascino
|Kampeon
|Maia Lumsden / Jessika Ponchet
|7–5, 7–6(4)
|-
|W100 Vitoria-Gasteiz
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Estelle Cascino
|Kampeon
|Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča
|6–3, 2–6, 10–4
|-
|W75 Porto 3
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Alicia Barnett
|''Quarterfinal''
|Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett
|3–6, 4–6
|-
|W75 Trnava
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Zeynep Sönmez
|''Semifinal''
|Lulu Sun / Moyuka Uchijima
|2–6, 2–6
|-
|W100 Dubai
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Valentini Grammatikopoulou
|''Quarterfinal''
|Isabelle Haverlag / Erika Pridankina
|7–5, 4–6, 3–10
|}

=== Mga pangunahing torneo ===

==== 2021 ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Palaruan
!Lebel
!Kalaban
!Yugto (Rawnd)
!Tala
|-
|Miami Open
|Matigas (Konkreto) 
|1000
|Viktória Hrunčáková
|Qualipikasyon Rawnd 1
|6–4, 4–6, 2–6
|-
|Romanian Open (Cluj-Napoca)
|Luwad
|250
|Mayar Sherif
|Rawnd 2
|2–6, 2–6
|}

==== 2022 ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Madison Brengle
|2–6, 1–6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Kuwalipikasyon 1
|Anna Bondár
|0–6, 0–6
|}

==== 2023 ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Australian Open
|''Grand Slam''
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Misaki Doi
|6–4, 1–6, 3–6
|-
|Thailand Open (Hua Hin)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tatjana Maria (6)
|2–6, 2–6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Irina-Camelia Begu
|2–6, 5–7
|-
|Mutua Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 1
|Tatjana Maria
|1–6, 1–6
|-
|Japan Open (Osaka)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Himari Sakatsume (Q)
|0–6, 3–6
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tatjana Maria (3)
|3–6, 0–6
|-
|Jasmin Open (Monastir)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Elise Mertens (2)
|5–7, 0–6
|}

===== '''Larong Dalawahan''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Katambal
!Kalaban
!Tala
|-
|Jasmin Open (Monastir)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Oana Gavrila
|Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs
|3–6, 4–6
|}

==== 2024 ====

===== '''Larong Isahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Rebecca Peterson (18)
|2–6, 5–7
|-
|French Open
|Grand Slam
|Luwad
|Kuwalipikasyon 3
|Julia Riera (2)
|6–4, 6–7, 4–6
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Kuwalipikasyon 3
|Lulu Sun (23)
|6–7, 5–7
|-
|US Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 3
|Elena-Gabriela Ruse (20)
|6–3, 1–6, 4–6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 2
|Emiliana Arango
|6–2, 5–7, 1–6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 1
|Sorana Cîrstea (27)
|3–6, 7–6, 4–6
|-
|Wuhan Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Kateřina Siniaková
|3–6, 1–6
|-
|Abu Dhabi Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Magda Linette
|6–7, 1–6
|-
|Guadalajara Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Marie Bouzková (6)
|2–6, 2–6
|-
|Ningbo Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Priscilla Hon
|4–6, 3–6
|-
|Jiangxi Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Marie Bouzková (1)
|5–7, 6–7
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Bernarda Pera
|0–6, 3–6
|-
|Nottingham Open
|250
|Damo
|Kuwalipikasyon 2
|Ena Shibahara
|7–6, 0–6, 2–6
|-
|Canberra International
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Céline Naef (5)
|4–6, 5–7
|-
|Guadalajara 125 Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Tatjana Maria (4)
|5–7, 2–6
|-
|Polish Open (Warsaw)
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Isabella Shinikova
|2–6, 4–6
|-
|Veneto Open (Gaiba)
|125
|Damo
|''Quarterfinal''
|Sara Errani (4)
|0–6, 6–7
|-
|Makarska Open
|125
|Luwad
|Rawnd 1
|Maria Timofeeva (Q)
|6–1, 3–6, 2–6
|}

===== '''Larong Dalawahan''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Canberra International
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Laura Pigossi
|''Semifinal''
|Kaylah McP / Astra Sharma
|6–7(1), 3–6
|-
|Oeiras Ladies Open
|125
|Luwad
|Taylah Preston
|Rawnd 1
|Valeria Lepchenko / Anna Falei
|4–6, 4–6
|-
|Polish Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Daniela Semenistaja
|''Quarterfinal''
|Weronika Falkowska / Martyna Kubka
|4–6, 5–7
|-
|Guadalajara 125 Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Kimberly Birrell
|''Quarterfinal''
|Katarzyna Piter / Fanny Stollar
|4–6, 4–6
|-
|Ningbo Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|En Shuo Liang
|''Quarterfinal''
|Giuliana Olmos / Alexandra Panova
|1–6, 2–6
|}

==== 2025 ====

===== '''Larong Isahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Jana Fett (133)
|5–7, 2–6
|-
|Singapore Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 2
|Simona Waltert (179)
|3–6, 2–6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Jessica Pegula (4)
|6–7, 7–5, 3–6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 2
|Iga Świątek (2)
|6–4, 4–6, 2–6
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 1
|Marta Kostyuk (27)
|0–6, 1–6
|-
|French Open
|Grand Slam
|Luwad
|Rawnd 1
|Emiliana Arango (85)
|0–6, 6–2, 3–6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Rawnd 1
|Linda Fruhvirtová
|5-7, 7-6(5), 1-6
|-
|Nottingham Open
|250
|Damo
|Rawnd 1
|Magda Linette (31)
|4–6, 3–6
|-
|Eastbourne Open
|250
|Damo
|''Runner-up''
|Maya Joint
|4–6, 6–1, 6–7 (10–12)
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Rawnd 1
|Barbora Krejčíková (16)
|6–3, 2–6, 1–6
|-
|National Bank Open (Montreal)
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Markéta Vondroušová (63)
|6–3, 1–6, 2–6
|-
|US Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Cristina Bucșa (95)
|4–6, 3–6
|-
|São Paulo Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Janice Tjen (130)
|4–6, 1–6
|-
|China Open (Wuhan)
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Moyuka Uchijima (91)
|4–6, 6–3, 2–6
|-
|Japan Women's Open (Osaka)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tereza Valentová (78)
|1–6, 2–6
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Claire Liu (305)
|6–2, 4–6, 4–6
|-
|Hong Kong Tennis Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Victoria Mboko (21)
|6–3, 3–6, 4–6
|-
|Canberra International
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Shuai Wei (134)
|5–7, 2–6
|-
|Mumbai Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Mai Hontama (166)
|6–7, 2–6
|-
|Oeiras Ladies Open
|125
|Luwad
|Rawnd 2
|Panna Udvardy (137)
|6–7, 4–6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Rawnd 1
|Linda Fruhvirtová (152)
|5–7, 7–6, 1–6
|-
|Ilkley Open
|125
|Damo
|''Quarterfinal''
|Rebecca Marino (107)
|6–1, 0–6, 6–7
|-
|Guadalajara 125 Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Panna Udvardy (134)
|1–6, 7–5, 6–3
|-
|Jingshan Tennis Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Lulu Sun (146)
|6–3, 4–6, 2–6
|-
|Suzhou Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Viktorija Golubic (70)
|6–2, 2–6, 6–7
|}

===== '''Mga pag-atras''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Dahilan
|-
|Cincinnati Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Pinsala sa balikat
|-
|Monterrey Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Pinsala sa balikat
|}

===== '''Larong Dalawahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga kalaban
!Tala
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Nadiia Kichenok
|''Semifinal''
|Katarzyna Piter / Janice Tjen
|7–6(4), 3–6, 5–10
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Coco Gauff
|''Quarterfinal''
|Jasmine Paolini / Sara Errani
|5–7, 6–3, 7–10
|-
|French Open
|Grand Slam
|Luwad
|Renata Zarazúa
|Rawnd 2
|Olga Danilović / Anastasia Potapova
|1–6, 3–6
|-
|Hong Kong Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Chan Hao‑ching
|Rawnd 1
|Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich
|6–3, 1–6, 7–10
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Eva Lys
|Rawnd 1
|Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason
|4–6, 2–6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Rebeka Masarova
|Rawnd 1
|Storm Hunter / Ellen Perez
|4–6, 4–6
|-
|Mumbai Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Tsao Chia‑yi
|Rawnd 1
|Amina Anshba / Elena Pridankina
|4–6, 4–6
|-
|Oeiras Ladies Open
|125
|Luwad
|Katie Volynets
|Rawnd 1
|Carmen Corley / Olivia Gadecki
|3–6, 4–6
|}

==== 2026 ====

===== '''Larong Isahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Auckland Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Wang Xinyu
|7–5, 5–7, 6–4
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Alycia Parks
|6–0, 3–6, 2–6
|-
|Philippines Womens Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Camila Osorio
|4-6, 4-6
|-
|Abu Dhabi Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Ekaterina Alexandrova
|3-6, 3-6
|-
|Qatar Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tereza Valentová
|6-7 (6), 1-6
|-
|Dubai Tennis Kampeonships
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Coco Gauff
|0-6, 2-6
|-
|Indian Wells Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 4
|Linda Noskova
|2-6, 0-6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 4
|Karolína Muchová
|0-6,2-6
|-
|Linz Open
|500
|Luwad
|Rawnd 2
|Jelena Ostapenko
|4-6, 5-7
|-
|Stuttgart Open
|500
|Luwad
|Rawnd 1
|Leylah Fernandez
|1-6, 4-6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 2
|Elise Mertens
|2-6, 1-6
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 3
|Elena Rybakina
|4-6, 3-6
|-
|Strasbourg International
|500
|Luwad
|Rawnd 1
|Oleksandra Oliynykova
|6-3, 5-7, 3-6
|-
|French Open
|Grand  Slam
|Luwad
|Rawnd 1
|Iva Jovic
|4-6, 2-6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Kampeon
|Nikola Bartůňková
|5-7, 6-3, 7-5
|-
|Queen's Club Kampeonships
|500
|Damo
|Rawnd 2
|Iva Jovic
|2-6, 2-6
|-
|Berlin Open
|500
|Damo
|''Semifinal''
|Linda Nosková
|2-6, 4-6
|-
|Bad Homburg Open
|500
|Damo
|Rawnd 1
|Elise Mertens
|3-6, 3-6
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|
|
|
|}

===== '''Larong Dalawahan''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga kalaban
!Tala
|-
|Auckland Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Iva Jovic
|''Semifinal''
|Xu Yifan / Yang Zhaoxuan
|5–7, 3–6
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Ingrid Martins
|Rawnd 1
|Shuko Aoyama / Magda Linette
|6–7(3), 6–2, 3–6
|-
|Abu Dhabi Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Janice Tjen
|''Semifinal''
|Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls
|4-6, 2-6
|-
|Indian Wells Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Iva Jovic
|Rawnd 1
|Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko
|2-6, 2-6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Zeynep Sönmez
|Rawnd 2
|Taylor Townsend / Katerina Siniakova
|1-6, 5-7
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Hailey Baptiste
|Rawnd 1
|Taylor Townsend / Katerina Siniakova
|2-6, 1-6
|-
|Birmingham  Open
|125
|Damo
|Nikola Bartůňková
|Rawnd 1
|Harriet Dart / Maia Lumsden
|4-6, 6-2, 9-11
|-
|Bad Homburg Open
|500
|Damo
|Venus Williams
|Quarterfinals
|Tereza Mihalikova / Olivia Nicholles
|
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Nikola Bartůňková
|
|
|
|}

=== Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro ===

==== '''Panalo''' ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Kategorya !! Karaniwan
|-
| Ace% || ~2.3%
|-
| ''Double Fault''% || ~3.4%
|-
| Unang Pumasok na Serve || ~65.0%
|-
| Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0%
|-
| Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0%
|-
| Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47%
|-
| [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP 
|-
| Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5)
|-
| Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9)
|-
| Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || –
|-
| Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto)  || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9)
|-
| Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4)
|-
| Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3)
|-
| Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2)
|-
| Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6)
|}

==== '''Talo''' ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Estadistika !! Karaniwan
|-
| Ace% || ~1.7%
|-
| Double Fault% || ~4.3%
|-
| Unang Serve In || ~62.5%
|-
| Unang Serve Points Won || ~50.0%
|-
| Pangalawang Serve Points Won || ~41.0%
|-
| Break Points Saved || ~39%
|-
| Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP
|-
| Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7)
|-
| Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16)
|-
| Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16)
|-
| Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Konkreto)  || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9)
|-
| Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9)
|-
| Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8)
|-
| Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4)
|-
| Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7)
|-
| Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || –
|-
| Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7)
|-
| Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6)
|}

Si Eala ay nakapagtala ng 18 laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11.  Noong 2025, nakamit niya ang unang malaking tagumpay sa Miami Open 1000 matapos talunin sina Keys at Świątek bago matalo kay Pegula sa ''semifinal'', at nagwagi rin laban kay Tauson sa US Open, ngunit nabigo kina Krejčíková sa Wimbledon at Świątek sa Madrid. Noong 2026, tinalo niya sina Paolini sa Dubai at Rybakina at Svitolina sa Berlin, subalit natalo kina Gauff, Nosková, Muchová, Rybakina sa Rome, at Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin Open 500, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago matalo kay Nosková sa ''semifinal''.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=Hunyo 22, 2026 |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&amp;f=ACareerqqITop_20qqv1 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Tennis Abstract|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa kanyang mga panalo, ang katamtamang [[estadistika]] ng laban ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may rasyo ng pagdomina na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==Mga pananda==
{{noteslist}}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Mga panlabas na link==
* [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal  ni Alex Eala sa Instagram]
* [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala]
* [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala]
* [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&amp;f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract]
* [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)]
* [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)]

{{DEFAULTSORT:Eala, Alexandra}}
[[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]]</text>
      <sha1>409164lmdgcxlkihtz2yf3vjgocrsc0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213264</id>
      <parentid>2213100</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T10:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tabilay</username>
        <id>153890</id>
      </contributor>
      <comment>/* Larong Dalawahan */</comment>
      <origin>2213264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62740" sha1="0jloy876kn1evkitq3o8adxe8robm4k" xml:space="preserve">{{Infobox tennis biography
|name                    = Alexandra Eala
|image                   = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg
|image_upright           = .8
|caption                 = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]]
|fullname                = Alexandra Maniego Eala
|country                 = {{PHI}}
|residence               = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas&lt;br&gt;[[Mallorca]], Espanya
|birth_date              = {{birth date and age|2005|5|23}} 
|birth_place             = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas
|height                  = {{height|m=1.75}}
|turnedpro               = Marso 2020
|plays                   = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'')
|coach                   = Joan Bosch&lt;br&gt; Alexandro Viaene&lt;br&gt;Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan)
|careerprizemoney        = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543
|singlesrecord           = {{tennis record|won=221|lost=133}}
|singlestitles           = 2 WTA 125 
|highestsinglesranking   = Blg. 29 (Marso 16, 2026) 
|currentsinglesranking   = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026)
|doublesrecord           = {{tennis record|won=48|lost=47}}
|doublestitles           = 0
|highestdoublesranking   = Blg. 88 (Mayo 4, 2026)
|currentdoublesranking   = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026)
|updated                 = Hunyo 22, 2026
|AustralianOpenresult    = 1R (2026)
|FrenchOpenresult        = 1R (2025, 2026)
|Wimbledonresult         = 1R (2025)
|USOpenresult            = 2R (2025)
|AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026)
|FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025)
|WimbledonDoublesresult  = 1R (2025)
| medaltemplates-expand = no
| medaltemplates =
{{MedalCountry |{{PHI}}}}
{{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}}
{{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }}
{{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }}
{{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }}
{{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }}
{{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }}
{{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }}
{{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}}
{{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }}
{{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}}
}}
Si '''Alexandra &quot;Alex&quot; Maniego Eala'''{{Efn|1=Pagbigkas sa Ingles: /iːˈɑːlɑː/&lt;br&gt;
/iː/ = &quot;ii&quot; gaya ng sa ''see''; /ˈɑː/ = diin na &quot;ah&quot; gaya ng sa ''father''; /l/ = &quot;l&quot; gaya ng sa ''light''; /ɑː/ = mahaba na &quot;ah&quot; gaya ng sa ''spa''. &lt;br&gt; Binibigkas bilang ''ii-AH-lah''  

&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Pagbigkas sa Filipino: /ɛˈjalɐ/&lt;br&gt;
/ɛ/ = &quot;eh&quot; gaya ng sa ''bed''; /ˈja/ = diin na &quot;ya&quot; gaya ng sa ''yard''; /l/ = &quot;l&quot; gaya ng sa ''light''; /ɐ/ = maikling &quot;uh/ah&quot; tunog, katulad ng huling patinig sa ''sofa'' o ''comma''. &lt;br&gt; Binibigkas bilang ''eh-YA-lah''}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA.

Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022.

Mayroon siyang limang pangisahan at tatlong pangdalawahan na titulo sa circuitong ITF, at mula 2025 hanggang 2026 ay nagtala ng mahahalagang tagumpay kabilang ang semifinal sa Miami Open WTA 1000, final sa Eastbourne Open WTA 250, at dalawang kampeonato sa Guadalajara Open 2025 at Birmingham Open 2026 parehong WTA 125.

== Maagang buhay ==
Si Alex Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],&lt;ref name=&quot;Philstar&quot;&gt;{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang kanyang kapatid na si Michael Francis &quot;Miko&quot; Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.&lt;ref&gt;{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PEP2&quot;&gt;{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}&lt;/ref&gt;  

Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}&lt;/ref&gt;  

Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Estilo ng paglalaro ==
Si  Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}&lt;/ref&gt; habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}&lt;/ref&gt;

Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Karera ==
=== Dyunyor ===
Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].&lt;ref&gt;{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}&lt;/ref&gt; Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}&lt;/ref&gt;  

Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov &amp; Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}&lt;/ref&gt;  

Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}&lt;/ref&gt;  

Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho.  

Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}&lt;/ref&gt; at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}&lt;/ref&gt;   

Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}&lt;/ref&gt;

=== Propesyonal na karera ===
==== 2020 ====

===== '''Isahan''' =====
[[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]]
Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot;&gt;{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}&lt;/ref&gt;

==== 2021 ====

===== '''Isahan''' =====
Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2022 ====

===== '''Isahan''' =====
Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}&lt;/ref&gt;  

Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==== 2023 ====

===== '''Isahan''' =====
Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2024 ====

===== '''Isahan''' =====
Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2025 ====

===== '''Isahan''' =====
Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2026 ====
===== '''Isahan''' =====
Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa damuhan, nakamit niya ang ikalawang WTA 125 na titulo sa Birmingham. Pagkaraan nito, nabigo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club 500.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt; Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}&lt;/ref&gt; Pagkatapos, nagtamo siya ng maagang pagkatalo sa unang round ng Bad Homburg 500.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl |date=Hunyo 22, 2026 |last=Reyes |first=Kate}}&lt;/ref&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,&lt;ref&gt;{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt; Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

== Ibang larangan ==
=== Pambansang koponan ===
[[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]]
Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}&lt;/ref&gt; 

Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Mga isponsorsip ===
Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}&lt;/ref&gt; bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Pansariling buhay ==
Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niyang torneo ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon|Wimbledon]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.&lt;ref name=&quot;mo&quot;&gt;{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga parangal ==
[[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]]
Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga &quot;natatanging&quot; tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).&lt;ref&gt;Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala:

* {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}}
* {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}&lt;/ref&gt; Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&amp;industry=all&amp;region=ph&amp;year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}&lt;/ref&gt; Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}&lt;/ref&gt; Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}&lt;/ref&gt;

== Taunang ranggo ng WTA ==
Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

== Mga torneyong sinalihan ni Eala ==
Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Djunyor ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
|+Larong Isahan 
!Palaro
!2019
!2020
!2021
!2022
|-
|Australian Open
|R2
|R3
|A
|A
|-
|French Open
|A
|SF
|A
|A
|-
|Wimbledon
|A
|A
|R2
|A
|-
|US Open
|A
|A
|A
|W
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
|+Larong Dalawahang 
!Palaro
!2019
!2020
!2021
!2022
|-
|Australian Open
|A
|W
|A
|A
|-
|French Open
|A
|A
|W
|A
|-
|Wimbledon
|A
|A
|R2
|A
|-
|US Open
|A
|A
|SF
|–
|}

=== Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF ===

==== Titulo sa ITF====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Year
!Palaro
!Lebel
!Uri
!Katuwang
|-
|2021
|W15 Manacor
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2022
|W25 Chiang Rai
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2023
|W25 Yecla
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2023
|W25 Roehampton
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2024
|W100 Vitoria-Gasteiz
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2024
|W50 Pune
|ITF
|Larong Dalawahang 
|Darja Semeņistaja
|-
|2024
|W75 Croissy-Beaubourg
|ITF
|Larong Dalawahang 
|Estelle Cascino
|-
|2024
|W100 Vitoria-Gasteiz
|ITF
|Larong Dalawahang 
|Estelle Cascino
|}

===== Larong Isahan ng ITF  =====

====== '''2020 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Las Palmas de Gran Canaria 2
|W15
|Luwad
|Rawnd 1
|Anna Zarycka
|2–6, 4–6
|-
|Las Palmas de Gran Canaria
|W25
|Luwad
|Rawnd 2
|Lara Salden
|0–6, 6–2, 2–6
|-
|Melilla
|W15
|Luwad
|Rawnd 1
|Anastasia Charaeva
|3–6, 3–6
|-
|Monastir 9
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Nina Stadler
|6–4, 6–7, 5–7
|}

====== ''' 2021 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W15 Manacor
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Yvonne Cavalle-Reimers
|5–7, 6–1, 6–2
|-
|W15 Manacor 2
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Ylena In-Albon
|0–6, 3–6
|-
|W15 Manacor 3
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Oksana Selekhmeteva
|2–6, 3–6
|-
|W25 Grenoble
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Maja Chwalińska
|0–6, 4–6
|-
|W25 Manacor 4
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Jana Fett
|6–4, 3–6, 5–7
|-
|W15 Manacor 5
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Simona Waltert
|4–6, 6–2, 5–7
|-
|W60 Bellinzona
|W60
|Luwad
|Rawnd 2
|Simona Waltert
|5–7, 6–3, 2–6
|-
|W25 Platja d’Aro
|W25
|Luwad
|Rawnd 2
|Irene Burillo Escorihuela
|2–6, 4–6
|-
|W25 Madrid 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Andrea Lázaro García
|6–2, 4–6, 4–6
|-
|W25 Milovice
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Daria Astakhova
|2–6, 2–6
|}

====== ''' 2022 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W25 Chiang Rai
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Luksika Kumkhum
|6–4, 6–2
|-
|W25 Chiang Rai 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Erika Sema
|3–6, 6–2, 3–6
|-
|W25 Madrid 1
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Anna-Lena Robbe
|6–7(3), 3–6
|-
|W60 Madrid 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|''Runner-up''
|Marina Bassols Ribera
|4–6, 5–7
|-
|W60 Vitoria-Gasteiz
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Jessika Ponchet
|4–6, 4–6
|-
|W25 El Espinar
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Eva Guerrero Alvarez
|2–6, 6–3, 2–6
|-
|W100 Grodzisk Mazowiecki
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Katharina Hobgarski
|4–6, 3–6
|-
|W60 Templeton
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Katarzyna Kawa
|6–2, 4–6, 0–6
|-
|W80 Rancho Santa Fe
|W80
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Marcela Zacarías
|2–6, 5–7
|-
|W60 Hamburg
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Ysaline Bonaventure
|4–6, 0–6
|-
|W80 PoiLebels
|W80
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Ysaline Bonaventure
|1–6, 6–3, 3–6
|-
|W100 Shrewsbury
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 2
|Maia Lumsden
|1–6, 5–7
|}

====== ''' 2023 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W25 Yecla
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Valentina Ryser
|6–3, 7–5
|-
|W25 Roehampton
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Arina Rodionova
|6–2, 6–3
|-
|W25 Aldershot
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Runner-up''
|Destanee Aiava
|6–3, 4–6, 1–6
|-
|W40 Petange
|W40
|Matigas (Konkreto) 
|''Runner-up''
|Océane Dodin
|1–6, 5–7
|}

====== ''' 2024 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W100 Vitoria-Gasteiz
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Victoria Jiménez Kasintseva
|6–4, 6–4
|-
|W100 Dubai
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Polina Kudermetova
|6–4, 2–6, 2–6
|-
|W100 Takasaki
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Mananchaya Sawangkaew
|6–4, 1–6, 2–6
|-
|W100 Cary
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Renata Zarazúa
|6–3, 4–6, 3–6
|-
|W100 Landisville
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Olivia Gadecki
|1–6, 6–0, 3–6
|-
|W75 Porto
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Anna Bondar
|4–6, 7–6, 1–6
|-
|W75 Trnava 1
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Anastasia Gureva
|2–6, 6–3, 6–7
|-
|W75 Trnava 2
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tereza Martincová
|6–3, 4–6, 6–7
|-
|W75 Croissy-Beaubourg
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Mona Barthel
|6–4, 4–6, 1–6
|-
|W75 Zagreb
|W75
|Luwad
|Rawnd 1
|Tena Lukas
|5–7, 6–3, 4–6
|-
|W60 Bellinzona
|W60
|Luwad
|Rawnd 1
|Selena Janicijevic
|3–6, 1–6
|-
|W50 Indore
|W50
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Polina Kudermetova
|4–6, 7–6, 2–6
|-
|W50 Pune
|W50
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Darja Semenistaja
|6–7, 0–6
|}

===== Larong Dalawahan ng ITF  =====

====== ''' 2021 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W25 Madrid
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Victoria Jiménez Kasintseva
|''Quarterfinal''
|Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey
|5–7, 6–4, 6–10
|-
|W25 Platja d’Aro
|W25
|Luwad
|Oksana Selekhmeteva
|''Runner-up''
|Justina Mikulskytė / Oana Simion
|3–6, 5–7
|}

====== ''' 2022 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W25 Manacor
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Elsa Jacquemot
|''Quarterfinal''
|Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi
|6–2, 4–6, 3–10
|-
|W25 Macon
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Jéssica Bouzas Maneiro
|''Quarterfinal''
|Audrey Albie / Aubane Droguet
|4–6, 2–6
|-
|W25 Chiang Rai 1
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Indy De Vroome
|Rawnd 1
|Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted
|6–4, 5–7, 6–10
|-
|W25 Chiang Rai 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kyōka Okamura
|''Quarterfinal''
|Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova
|6–4, 7–6(4), 2–6
|-
|W25 Madrid 1
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Jéssica Bouzas Maneiro
|''Quarterfinal''
|Olga Helmi / Adithya Karunaratne
|0–6, 4–6
|-
|W60 Madrid 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Liang En-shuo
|''Quarterfinal''
|Tímea Babos / Valeria Savinykh
|2–6, 4–6
|-
|W25 Palma del Río
|W25
|Luwad
|Marina Bassols Ribera
|''Semifinal''
|Valeria Savinykh / Fanny Stollár
|2–6, 0–6
|-
|W25 Corroios-Seixal
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Lizette Cabrera
|''Quarterfinal''
|Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong
|5–7, 4–6
|-
|W60 Templeton
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Annaëlle Robbe
|Rawnd 2
|Madison Brengle
|6–3, 6–7, 6–10
|-
|W80 PoiLebels
|W80
|Matigas (Konkreto) 
|Petra Marcinko
|''Quarterfinal''
|Miriam Skoch / Markéta Vondroušová
|5–7, 2–6
|}

====== ''' 2023 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W60 Trnava 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Justina Mikulskyte
|''Semifinal''
|Alicia Barnett / Olivia Nicholls
|4–6, 1–6
|-
|W60 Chiasso
|W60
|Luwad
|Barbora Palicova
|Rawnd 1
|Beatrice Gumulya / Anna Sisková
|3–6, 6–4, 11–13
|-
|W25 Zaragoza
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Beatrice Gumulya
|''Quarterfinal''
|Alana Parnaby / Victoria Rodríguez
|6–4, 3–6, 6–10
|-
|W100 Vitoria-Gasteiz
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Marina Bassols Ribera
|''Quarterfinal''
|Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča
|5–7, 6–1, 9–11
|-
|W60 Barcelona
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Emilie Lindh Gallagher
|Rawnd 1
|Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča
|6–4, 3–6, 3–10
|-
|W25 Roehampton 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Destanee Aiava
|''Quarterfinal''
|Talia Gibson / Petra Hule
|1–6, 5–7
|-
|W25 Aldershot
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Urszula Radwanska
|''Semifinal''
|Erina Hayashi / Saki Imamura
|4–6, 4–6
|-
|W100 Tokyo 2
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Natsumi Kawaguchi
|''Semifinal''
|Alicia Barnett / Olivia Nicholls
|0–6, 7–5, 6–10
|-
|W60 Glasgow 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Barbora Palicova
|''Quarterfinal''
|Freya Christie / Olivia Gadecki
|—
|-
|W60 Nantes
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Jessy Rompies
|Rawnd 1
|Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold
|6–1, 3–6, 6–10
|-
|W40 Petange
|W40
|Matigas (Konkreto) 
|Zeynep Sonmez
|''Semifinal''
|Danielle Collins / Isabelle Haverlag
|2–6, 4–7
|}

====== ''' 2024 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W50 Pune
|W50
|Matigas (Konkreto) 
|Darja Semeņistaja
|Kampeon
|Naiktha Bains / Fanny Stollár
|7–6(8), 6–3
|-
|W75 Croissy-Beaubourg
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Estelle Cascino
|Kampeon
|Maia Lumsden / Jessika Ponchet
|7–5, 7–6(4)
|-
|W100 Vitoria-Gasteiz
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Estelle Cascino
|Kampeon
|Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča
|6–3, 2–6, 10–4
|-
|W75 Porto 3
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Alicia Barnett
|''Quarterfinal''
|Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett
|3–6, 4–6
|-
|W75 Trnava
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Zeynep Sönmez
|''Semifinal''
|Lulu Sun / Moyuka Uchijima
|2–6, 2–6
|-
|W100 Dubai
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Valentini Grammatikopoulou
|''Quarterfinal''
|Isabelle Haverlag / Erika Pridankina
|7–5, 4–6, 3–10
|}

=== Mga pangunahing torneo ===

==== 2021 ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Palaruan
!Lebel
!Kalaban
!Yugto (Rawnd)
!Tala
|-
|Miami Open
|Matigas (Konkreto) 
|1000
|Viktória Hrunčáková
|Qualipikasyon Rawnd 1
|6–4, 4–6, 2–6
|-
|Romanian Open (Cluj-Napoca)
|Luwad
|250
|Mayar Sherif
|Rawnd 2
|2–6, 2–6
|}

==== 2022 ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Madison Brengle
|2–6, 1–6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Kuwalipikasyon 1
|Anna Bondár
|0–6, 0–6
|}

==== 2023 ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Australian Open
|''Grand Slam''
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Misaki Doi
|6–4, 1–6, 3–6
|-
|Thailand Open (Hua Hin)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tatjana Maria (6)
|2–6, 2–6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Irina-Camelia Begu
|2–6, 5–7
|-
|Mutua Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 1
|Tatjana Maria
|1–6, 1–6
|-
|Japan Open (Osaka)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Himari Sakatsume (Q)
|0–6, 3–6
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tatjana Maria (3)
|3–6, 0–6
|-
|Jasmin Open (Monastir)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Elise Mertens (2)
|5–7, 0–6
|}

===== '''Larong Dalawahan''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Katambal
!Kalaban
!Tala
|-
|Jasmin Open (Monastir)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Oana Gavrila
|Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs
|3–6, 4–6
|}

==== 2024 ====

===== '''Larong Isahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Rebecca Peterson (18)
|2–6, 5–7
|-
|French Open
|Grand Slam
|Luwad
|Kuwalipikasyon 3
|Julia Riera (2)
|6–4, 6–7, 4–6
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Kuwalipikasyon 3
|Lulu Sun (23)
|6–7, 5–7
|-
|US Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 3
|Elena-Gabriela Ruse (20)
|6–3, 1–6, 4–6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 2
|Emiliana Arango
|6–2, 5–7, 1–6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 1
|Sorana Cîrstea (27)
|3–6, 7–6, 4–6
|-
|Wuhan Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Kateřina Siniaková
|3–6, 1–6
|-
|Abu Dhabi Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Magda Linette
|6–7, 1–6
|-
|Guadalajara Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Marie Bouzková (6)
|2–6, 2–6
|-
|Ningbo Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Priscilla Hon
|4–6, 3–6
|-
|Jiangxi Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Marie Bouzková (1)
|5–7, 6–7
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Bernarda Pera
|0–6, 3–6
|-
|Nottingham Open
|250
|Damo
|Kuwalipikasyon 2
|Ena Shibahara
|7–6, 0–6, 2–6
|-
|Canberra International
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Céline Naef (5)
|4–6, 5–7
|-
|Guadalajara 125 Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Tatjana Maria (4)
|5–7, 2–6
|-
|Polish Open (Warsaw)
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Isabella Shinikova
|2–6, 4–6
|-
|Veneto Open (Gaiba)
|125
|Damo
|''Quarterfinal''
|Sara Errani (4)
|0–6, 6–7
|-
|Makarska Open
|125
|Luwad
|Rawnd 1
|Maria Timofeeva (Q)
|6–1, 3–6, 2–6
|}

===== '''Larong Dalawahan''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Canberra International
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Laura Pigossi
|''Semifinal''
|Kaylah McP / Astra Sharma
|6–7(1), 3–6
|-
|Oeiras Ladies Open
|125
|Luwad
|Taylah Preston
|Rawnd 1
|Valeria Lepchenko / Anna Falei
|4–6, 4–6
|-
|Polish Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Daniela Semenistaja
|''Quarterfinal''
|Weronika Falkowska / Martyna Kubka
|4–6, 5–7
|-
|Guadalajara 125 Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Kimberly Birrell
|''Quarterfinal''
|Katarzyna Piter / Fanny Stollar
|4–6, 4–6
|-
|Ningbo Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|En Shuo Liang
|''Quarterfinal''
|Giuliana Olmos / Alexandra Panova
|1–6, 2–6
|}

==== 2025 ====

===== '''Larong Isahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Jana Fett (133)
|5–7, 2–6
|-
|Singapore Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 2
|Simona Waltert (179)
|3–6, 2–6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Jessica Pegula (4)
|6–7, 7–5, 3–6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 2
|Iga Świątek (2)
|6–4, 4–6, 2–6
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 1
|Marta Kostyuk (27)
|0–6, 1–6
|-
|French Open
|Grand Slam
|Luwad
|Rawnd 1
|Emiliana Arango (85)
|0–6, 6–2, 3–6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Rawnd 1
|Linda Fruhvirtová
|5-7, 7-6(5), 1-6
|-
|Nottingham Open
|250
|Damo
|Rawnd 1
|Magda Linette (31)
|4–6, 3–6
|-
|Eastbourne Open
|250
|Damo
|''Runner-up''
|Maya Joint
|4–6, 6–1, 6–7 (10–12)
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Rawnd 1
|Barbora Krejčíková (16)
|6–3, 2–6, 1–6
|-
|National Bank Open (Montreal)
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Markéta Vondroušová (63)
|6–3, 1–6, 2–6
|-
|US Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Cristina Bucșa (95)
|4–6, 3–6
|-
|São Paulo Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Janice Tjen (130)
|4–6, 1–6
|-
|China Open (Wuhan)
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Moyuka Uchijima (91)
|4–6, 6–3, 2–6
|-
|Japan Women's Open (Osaka)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tereza Valentová (78)
|1–6, 2–6
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Claire Liu (305)
|6–2, 4–6, 4–6
|-
|Hong Kong Tennis Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Victoria Mboko (21)
|6–3, 3–6, 4–6
|-
|Canberra International
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Shuai Wei (134)
|5–7, 2–6
|-
|Mumbai Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Mai Hontama (166)
|6–7, 2–6
|-
|Oeiras Ladies Open
|125
|Luwad
|Rawnd 2
|Panna Udvardy (137)
|6–7, 4–6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Rawnd 1
|Linda Fruhvirtová (152)
|5–7, 7–6, 1–6
|-
|Ilkley Open
|125
|Damo
|''Quarterfinal''
|Rebecca Marino (107)
|6–1, 0–6, 6–7
|-
|Guadalajara 125 Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Panna Udvardy (134)
|1–6, 7–5, 6–3
|-
|Jingshan Tennis Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Lulu Sun (146)
|6–3, 4–6, 2–6
|-
|Suzhou Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Viktorija Golubic (70)
|6–2, 2–6, 6–7
|}

===== '''Mga pag-atras''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Dahilan
|-
|Cincinnati Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Pinsala sa balikat
|-
|Monterrey Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Pinsala sa balikat
|}

===== '''Larong Dalawahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga kalaban
!Tala
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Nadiia Kichenok
|''Semifinal''
|Katarzyna Piter / Janice Tjen
|7–6(4), 3–6, 5–10
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Coco Gauff
|''Quarterfinal''
|Jasmine Paolini / Sara Errani
|5–7, 6–3, 7–10
|-
|French Open
|Grand Slam
|Luwad
|Renata Zarazúa
|Rawnd 2
|Olga Danilović / Anastasia Potapova
|1–6, 3–6
|-
|Hong Kong Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Chan Hao‑ching
|Rawnd 1
|Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich
|6–3, 1–6, 7–10
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Eva Lys
|Rawnd 1
|Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason
|4–6, 2–6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Rebeka Masarova
|Rawnd 1
|Storm Hunter / Ellen Perez
|4–6, 4–6
|-
|Mumbai Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Tsao Chia‑yi
|Rawnd 1
|Amina Anshba / Elena Pridankina
|4–6, 4–6
|-
|Oeiras Ladies Open
|125
|Luwad
|Katie Volynets
|Rawnd 1
|Carmen Corley / Olivia Gadecki
|3–6, 4–6
|}

==== 2026 ====

===== '''Larong Isahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Auckland Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Wang Xinyu
|7–5, 5–7, 6–4
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Alycia Parks
|6–0, 3–6, 2–6
|-
|Philippines Womens Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Camila Osorio
|4-6, 4-6
|-
|Abu Dhabi Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Ekaterina Alexandrova
|3-6, 3-6
|-
|Qatar Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tereza Valentová
|6-7 (6), 1-6
|-
|Dubai Tennis Kampeonships
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Coco Gauff
|0-6, 2-6
|-
|Indian Wells Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 4
|Linda Noskova
|2-6, 0-6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 4
|Karolína Muchová
|0-6,2-6
|-
|Linz Open
|500
|Luwad
|Rawnd 2
|Jelena Ostapenko
|4-6, 5-7
|-
|Stuttgart Open
|500
|Luwad
|Rawnd 1
|Leylah Fernandez
|1-6, 4-6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 2
|Elise Mertens
|2-6, 1-6
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 3
|Elena Rybakina
|4-6, 3-6
|-
|Strasbourg International
|500
|Luwad
|Rawnd 1
|Oleksandra Oliynykova
|6-3, 5-7, 3-6
|-
|French Open
|Grand  Slam
|Luwad
|Rawnd 1
|Iva Jovic
|4-6, 2-6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Kampeon
|Nikola Bartůňková
|5-7, 6-3, 7-5
|-
|Queen's Club Kampeonships
|500
|Damo
|Rawnd 2
|Iva Jovic
|2-6, 2-6
|-
|Berlin Open
|500
|Damo
|''Semifinal''
|Linda Nosková
|2-6, 4-6
|-
|Bad Homburg Open
|500
|Damo
|Rawnd 1
|Elise Mertens
|3-6, 3-6
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|
|
|
|}

===== '''Larong Dalawahan''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga kalaban
!Tala
|-
|Auckland Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Iva Jovic
|''Semifinal''
|Xu Yifan / Yang Zhaoxuan
|5–7, 3–6
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Ingrid Martins
|Rawnd 1
|Shuko Aoyama / Magda Linette
|6–7(3), 6–2, 3–6
|-
|Abu Dhabi Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Janice Tjen
|''Semifinal''
|Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls
|4-6, 2-6
|-
|Indian Wells Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Iva Jovic
|Rawnd 1
|Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko
|2-6, 2-6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Zeynep Sönmez
|Rawnd 2
|Taylor Townsend / Katerina Siniakova
|1-6, 5-7
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Hailey Baptiste
|Rawnd 1
|Taylor Townsend / Katerina Siniakova
|2-6, 1-6
|-
|Birmingham  Open
|125
|Damo
|Nikola Bartůňková
|Rawnd 1
|Harriet Dart / Maia Lumsden
|4-6, 6-2, 9-11
|-
|Bad Homburg Open
|500
|Damo
|Venus Williams
|Quarterfinals
|Tereza Mihalikova / Olivia Nicholles
|3-6, 2-6
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Nikola Bartůňková
|
|
|
|}

=== Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro ===

==== '''Panalo''' ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Kategorya !! Karaniwan
|-
| Ace% || ~2.3%
|-
| ''Double Fault''% || ~3.4%
|-
| Unang Pumasok na Serve || ~65.0%
|-
| Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0%
|-
| Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0%
|-
| Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47%
|-
| [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP 
|-
| Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5)
|-
| Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9)
|-
| Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || –
|-
| Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto)  || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9)
|-
| Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4)
|-
| Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3)
|-
| Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2)
|-
| Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6)
|}

==== '''Talo''' ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Estadistika !! Karaniwan
|-
| Ace% || ~1.7%
|-
| Double Fault% || ~4.3%
|-
| Unang Serve In || ~62.5%
|-
| Unang Serve Points Won || ~50.0%
|-
| Pangalawang Serve Points Won || ~41.0%
|-
| Break Points Saved || ~39%
|-
| Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP
|-
| Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7)
|-
| Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16)
|-
| Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16)
|-
| Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Konkreto)  || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9)
|-
| Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9)
|-
| Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8)
|-
| Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4)
|-
| Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7)
|-
| Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || –
|-
| Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7)
|-
| Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6)
|}

Si Eala ay nakapagtala ng 18 laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11.  Noong 2025, nakamit niya ang unang malaking tagumpay sa Miami Open 1000 matapos talunin sina Keys at Świątek bago matalo kay Pegula sa ''semifinal'', at nagwagi rin laban kay Tauson sa US Open, ngunit nabigo kina Krejčíková sa Wimbledon at Świątek sa Madrid. Noong 2026, tinalo niya sina Paolini sa Dubai at Rybakina at Svitolina sa Berlin, subalit natalo kina Gauff, Nosková, Muchová, Rybakina sa Rome, at Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin Open 500, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago matalo kay Nosková sa ''semifinal''.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=Hunyo 22, 2026 |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&amp;f=ACareerqqITop_20qqv1 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Tennis Abstract|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa kanyang mga panalo, ang katamtamang [[estadistika]] ng laban ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may rasyo ng pagdomina na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==Mga pananda==
{{noteslist}}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Mga panlabas na link==
* [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal  ni Alex Eala sa Instagram]
* [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala]
* [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala]
* [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&amp;f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract]
* [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)]
* [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)]

{{DEFAULTSORT:Eala, Alexandra}}
[[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]]</text>
      <sha1>0jloy876kn1evkitq3o8adxe8robm4k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213265</id>
      <parentid>2213264</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T10:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tabilay</username>
        <id>153890</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dalawahan */</comment>
      <origin>2213265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62801" sha1="p2qjdlqvby5rt9do2czzeugas22imiw" xml:space="preserve">{{Infobox tennis biography
|name                    = Alexandra Eala
|image                   = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg
|image_upright           = .8
|caption                 = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]]
|fullname                = Alexandra Maniego Eala
|country                 = {{PHI}}
|residence               = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas&lt;br&gt;[[Mallorca]], Espanya
|birth_date              = {{birth date and age|2005|5|23}} 
|birth_place             = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas
|height                  = {{height|m=1.75}}
|turnedpro               = Marso 2020
|plays                   = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'')
|coach                   = Joan Bosch&lt;br&gt; Alexandro Viaene&lt;br&gt;Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan)
|careerprizemoney        = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543
|singlesrecord           = {{tennis record|won=221|lost=133}}
|singlestitles           = 2 WTA 125 
|highestsinglesranking   = Blg. 29 (Marso 16, 2026) 
|currentsinglesranking   = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026)
|doublesrecord           = {{tennis record|won=48|lost=47}}
|doublestitles           = 0
|highestdoublesranking   = Blg. 88 (Mayo 4, 2026)
|currentdoublesranking   = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026)
|updated                 = Hunyo 22, 2026
|AustralianOpenresult    = 1R (2026)
|FrenchOpenresult        = 1R (2025, 2026)
|Wimbledonresult         = 1R (2025)
|USOpenresult            = 2R (2025)
|AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026)
|FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025)
|WimbledonDoublesresult  = 1R (2025)
| medaltemplates-expand = no
| medaltemplates =
{{MedalCountry |{{PHI}}}}
{{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}}
{{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }}
{{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }}
{{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }}
{{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }}
{{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }}
{{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }}
{{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}}
{{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }}
{{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}}
}}
Si '''Alexandra &quot;Alex&quot; Maniego Eala'''{{Efn|1=Pagbigkas sa Ingles: /iːˈɑːlɑː/&lt;br&gt;
/iː/ = &quot;ii&quot; gaya ng sa ''see''; /ˈɑː/ = diin na &quot;ah&quot; gaya ng sa ''father''; /l/ = &quot;l&quot; gaya ng sa ''light''; /ɑː/ = mahaba na &quot;ah&quot; gaya ng sa ''spa''. &lt;br&gt; Binibigkas bilang ''ii-AH-lah''  

&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Pagbigkas sa Filipino: /ɛˈjalɐ/&lt;br&gt;
/ɛ/ = &quot;eh&quot; gaya ng sa ''bed''; /ˈja/ = diin na &quot;ya&quot; gaya ng sa ''yard''; /l/ = &quot;l&quot; gaya ng sa ''light''; /ɐ/ = maikling &quot;uh/ah&quot; tunog, katulad ng huling patinig sa ''sofa'' o ''comma''. &lt;br&gt; Binibigkas bilang ''eh-YA-lah''}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA.

Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022.

Mayroon siyang limang pangisahan at tatlong pangdalawahan na titulo sa circuitong ITF, at mula 2025 hanggang 2026 ay nagtala ng mahahalagang tagumpay kabilang ang semifinal sa Miami Open WTA 1000, final sa Eastbourne Open WTA 250, at dalawang kampeonato sa Guadalajara Open 2025 at Birmingham Open 2026 parehong WTA 125.

== Maagang buhay ==
Si Alex Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],&lt;ref name=&quot;Philstar&quot;&gt;{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang kanyang kapatid na si Michael Francis &quot;Miko&quot; Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.&lt;ref&gt;{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PEP2&quot;&gt;{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}&lt;/ref&gt;  

Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}&lt;/ref&gt;  

Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Estilo ng paglalaro ==
Si  Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}&lt;/ref&gt; habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}&lt;/ref&gt;

Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Karera ==
=== Dyunyor ===
Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].&lt;ref&gt;{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}&lt;/ref&gt; Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}&lt;/ref&gt;  

Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov &amp; Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}&lt;/ref&gt;  

Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}&lt;/ref&gt;  

Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho.  

Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}&lt;/ref&gt; at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}&lt;/ref&gt;   

Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}&lt;/ref&gt;

=== Propesyonal na karera ===
==== 2020 ====

===== '''Isahan''' =====
[[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]]
Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot;&gt;{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}&lt;/ref&gt;

==== 2021 ====

===== '''Isahan''' =====
Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2022 ====

===== '''Isahan''' =====
Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}&lt;/ref&gt;  

Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==== 2023 ====

===== '''Isahan''' =====
Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2024 ====

===== '''Isahan''' =====
Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2025 ====

===== '''Isahan''' =====
Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2026 ====
===== '''Isahan''' =====
Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa damuhan, nakamit niya ang ikalawang WTA 125 na titulo sa Birmingham. Pagkaraan nito, nabigo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club 500.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt; Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}&lt;/ref&gt; Pagkatapos, nagtamo siya ng maagang pagkatalo sa unang round ng Bad Homburg 500.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl |date=Hunyo 22, 2026 |last=Reyes |first=Kate}}&lt;/ref&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,&lt;ref&gt;{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt; Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt; mabot sila ni Williams sa quarterfinals ng Bad Homburg 5090.

== Ibang larangan ==
=== Pambansang koponan ===
[[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]]
Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}&lt;/ref&gt; 

Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Mga isponsorsip ===
Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}&lt;/ref&gt; bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Pansariling buhay ==
Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niyang torneo ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon|Wimbledon]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.&lt;ref name=&quot;mo&quot;&gt;{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga parangal ==
[[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]]
Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga &quot;natatanging&quot; tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).&lt;ref&gt;Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala:

* {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}}
* {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}&lt;/ref&gt; Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&amp;industry=all&amp;region=ph&amp;year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}&lt;/ref&gt; Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}&lt;/ref&gt; Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}&lt;/ref&gt;

== Taunang ranggo ng WTA ==
Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

== Mga torneyong sinalihan ni Eala ==
Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Djunyor ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
|+Larong Isahan 
!Palaro
!2019
!2020
!2021
!2022
|-
|Australian Open
|R2
|R3
|A
|A
|-
|French Open
|A
|SF
|A
|A
|-
|Wimbledon
|A
|A
|R2
|A
|-
|US Open
|A
|A
|A
|W
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
|+Larong Dalawahang 
!Palaro
!2019
!2020
!2021
!2022
|-
|Australian Open
|A
|W
|A
|A
|-
|French Open
|A
|A
|W
|A
|-
|Wimbledon
|A
|A
|R2
|A
|-
|US Open
|A
|A
|SF
|–
|}

=== Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF ===

==== Titulo sa ITF====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Year
!Palaro
!Lebel
!Uri
!Katuwang
|-
|2021
|W15 Manacor
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2022
|W25 Chiang Rai
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2023
|W25 Yecla
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2023
|W25 Roehampton
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2024
|W100 Vitoria-Gasteiz
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2024
|W50 Pune
|ITF
|Larong Dalawahang 
|Darja Semeņistaja
|-
|2024
|W75 Croissy-Beaubourg
|ITF
|Larong Dalawahang 
|Estelle Cascino
|-
|2024
|W100 Vitoria-Gasteiz
|ITF
|Larong Dalawahang 
|Estelle Cascino
|}

===== Larong Isahan ng ITF  =====

====== '''2020 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Las Palmas de Gran Canaria 2
|W15
|Luwad
|Rawnd 1
|Anna Zarycka
|2–6, 4–6
|-
|Las Palmas de Gran Canaria
|W25
|Luwad
|Rawnd 2
|Lara Salden
|0–6, 6–2, 2–6
|-
|Melilla
|W15
|Luwad
|Rawnd 1
|Anastasia Charaeva
|3–6, 3–6
|-
|Monastir 9
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Nina Stadler
|6–4, 6–7, 5–7
|}

====== ''' 2021 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W15 Manacor
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Yvonne Cavalle-Reimers
|5–7, 6–1, 6–2
|-
|W15 Manacor 2
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Ylena In-Albon
|0–6, 3–6
|-
|W15 Manacor 3
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Oksana Selekhmeteva
|2–6, 3–6
|-
|W25 Grenoble
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Maja Chwalińska
|0–6, 4–6
|-
|W25 Manacor 4
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Jana Fett
|6–4, 3–6, 5–7
|-
|W15 Manacor 5
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Simona Waltert
|4–6, 6–2, 5–7
|-
|W60 Bellinzona
|W60
|Luwad
|Rawnd 2
|Simona Waltert
|5–7, 6–3, 2–6
|-
|W25 Platja d’Aro
|W25
|Luwad
|Rawnd 2
|Irene Burillo Escorihuela
|2–6, 4–6
|-
|W25 Madrid 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Andrea Lázaro García
|6–2, 4–6, 4–6
|-
|W25 Milovice
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Daria Astakhova
|2–6, 2–6
|}

====== ''' 2022 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W25 Chiang Rai
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Luksika Kumkhum
|6–4, 6–2
|-
|W25 Chiang Rai 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Erika Sema
|3–6, 6–2, 3–6
|-
|W25 Madrid 1
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Anna-Lena Robbe
|6–7(3), 3–6
|-
|W60 Madrid 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|''Runner-up''
|Marina Bassols Ribera
|4–6, 5–7
|-
|W60 Vitoria-Gasteiz
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Jessika Ponchet
|4–6, 4–6
|-
|W25 El Espinar
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Eva Guerrero Alvarez
|2–6, 6–3, 2–6
|-
|W100 Grodzisk Mazowiecki
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Katharina Hobgarski
|4–6, 3–6
|-
|W60 Templeton
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Katarzyna Kawa
|6–2, 4–6, 0–6
|-
|W80 Rancho Santa Fe
|W80
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Marcela Zacarías
|2–6, 5–7
|-
|W60 Hamburg
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Ysaline Bonaventure
|4–6, 0–6
|-
|W80 PoiLebels
|W80
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Ysaline Bonaventure
|1–6, 6–3, 3–6
|-
|W100 Shrewsbury
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 2
|Maia Lumsden
|1–6, 5–7
|}

====== ''' 2023 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W25 Yecla
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Valentina Ryser
|6–3, 7–5
|-
|W25 Roehampton
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Arina Rodionova
|6–2, 6–3
|-
|W25 Aldershot
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Runner-up''
|Destanee Aiava
|6–3, 4–6, 1–6
|-
|W40 Petange
|W40
|Matigas (Konkreto) 
|''Runner-up''
|Océane Dodin
|1–6, 5–7
|}

====== ''' 2024 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W100 Vitoria-Gasteiz
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Victoria Jiménez Kasintseva
|6–4, 6–4
|-
|W100 Dubai
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Polina Kudermetova
|6–4, 2–6, 2–6
|-
|W100 Takasaki
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Mananchaya Sawangkaew
|6–4, 1–6, 2–6
|-
|W100 Cary
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Renata Zarazúa
|6–3, 4–6, 3–6
|-
|W100 Landisville
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Olivia Gadecki
|1–6, 6–0, 3–6
|-
|W75 Porto
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Anna Bondar
|4–6, 7–6, 1–6
|-
|W75 Trnava 1
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Anastasia Gureva
|2–6, 6–3, 6–7
|-
|W75 Trnava 2
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tereza Martincová
|6–3, 4–6, 6–7
|-
|W75 Croissy-Beaubourg
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Mona Barthel
|6–4, 4–6, 1–6
|-
|W75 Zagreb
|W75
|Luwad
|Rawnd 1
|Tena Lukas
|5–7, 6–3, 4–6
|-
|W60 Bellinzona
|W60
|Luwad
|Rawnd 1
|Selena Janicijevic
|3–6, 1–6
|-
|W50 Indore
|W50
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Polina Kudermetova
|4–6, 7–6, 2–6
|-
|W50 Pune
|W50
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Darja Semenistaja
|6–7, 0–6
|}

===== Larong Dalawahan ng ITF  =====

====== ''' 2021 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W25 Madrid
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Victoria Jiménez Kasintseva
|''Quarterfinal''
|Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey
|5–7, 6–4, 6–10
|-
|W25 Platja d’Aro
|W25
|Luwad
|Oksana Selekhmeteva
|''Runner-up''
|Justina Mikulskytė / Oana Simion
|3–6, 5–7
|}

====== ''' 2022 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W25 Manacor
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Elsa Jacquemot
|''Quarterfinal''
|Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi
|6–2, 4–6, 3–10
|-
|W25 Macon
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Jéssica Bouzas Maneiro
|''Quarterfinal''
|Audrey Albie / Aubane Droguet
|4–6, 2–6
|-
|W25 Chiang Rai 1
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Indy De Vroome
|Rawnd 1
|Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted
|6–4, 5–7, 6–10
|-
|W25 Chiang Rai 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kyōka Okamura
|''Quarterfinal''
|Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova
|6–4, 7–6(4), 2–6
|-
|W25 Madrid 1
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Jéssica Bouzas Maneiro
|''Quarterfinal''
|Olga Helmi / Adithya Karunaratne
|0–6, 4–6
|-
|W60 Madrid 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Liang En-shuo
|''Quarterfinal''
|Tímea Babos / Valeria Savinykh
|2–6, 4–6
|-
|W25 Palma del Río
|W25
|Luwad
|Marina Bassols Ribera
|''Semifinal''
|Valeria Savinykh / Fanny Stollár
|2–6, 0–6
|-
|W25 Corroios-Seixal
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Lizette Cabrera
|''Quarterfinal''
|Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong
|5–7, 4–6
|-
|W60 Templeton
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Annaëlle Robbe
|Rawnd 2
|Madison Brengle
|6–3, 6–7, 6–10
|-
|W80 PoiLebels
|W80
|Matigas (Konkreto) 
|Petra Marcinko
|''Quarterfinal''
|Miriam Skoch / Markéta Vondroušová
|5–7, 2–6
|}

====== ''' 2023 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W60 Trnava 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Justina Mikulskyte
|''Semifinal''
|Alicia Barnett / Olivia Nicholls
|4–6, 1–6
|-
|W60 Chiasso
|W60
|Luwad
|Barbora Palicova
|Rawnd 1
|Beatrice Gumulya / Anna Sisková
|3–6, 6–4, 11–13
|-
|W25 Zaragoza
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Beatrice Gumulya
|''Quarterfinal''
|Alana Parnaby / Victoria Rodríguez
|6–4, 3–6, 6–10
|-
|W100 Vitoria-Gasteiz
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Marina Bassols Ribera
|''Quarterfinal''
|Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča
|5–7, 6–1, 9–11
|-
|W60 Barcelona
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Emilie Lindh Gallagher
|Rawnd 1
|Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča
|6–4, 3–6, 3–10
|-
|W25 Roehampton 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Destanee Aiava
|''Quarterfinal''
|Talia Gibson / Petra Hule
|1–6, 5–7
|-
|W25 Aldershot
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Urszula Radwanska
|''Semifinal''
|Erina Hayashi / Saki Imamura
|4–6, 4–6
|-
|W100 Tokyo 2
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Natsumi Kawaguchi
|''Semifinal''
|Alicia Barnett / Olivia Nicholls
|0–6, 7–5, 6–10
|-
|W60 Glasgow 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Barbora Palicova
|''Quarterfinal''
|Freya Christie / Olivia Gadecki
|—
|-
|W60 Nantes
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Jessy Rompies
|Rawnd 1
|Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold
|6–1, 3–6, 6–10
|-
|W40 Petange
|W40
|Matigas (Konkreto) 
|Zeynep Sonmez
|''Semifinal''
|Danielle Collins / Isabelle Haverlag
|2–6, 4–7
|}

====== ''' 2024 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W50 Pune
|W50
|Matigas (Konkreto) 
|Darja Semeņistaja
|Kampeon
|Naiktha Bains / Fanny Stollár
|7–6(8), 6–3
|-
|W75 Croissy-Beaubourg
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Estelle Cascino
|Kampeon
|Maia Lumsden / Jessika Ponchet
|7–5, 7–6(4)
|-
|W100 Vitoria-Gasteiz
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Estelle Cascino
|Kampeon
|Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča
|6–3, 2–6, 10–4
|-
|W75 Porto 3
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Alicia Barnett
|''Quarterfinal''
|Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett
|3–6, 4–6
|-
|W75 Trnava
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Zeynep Sönmez
|''Semifinal''
|Lulu Sun / Moyuka Uchijima
|2–6, 2–6
|-
|W100 Dubai
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Valentini Grammatikopoulou
|''Quarterfinal''
|Isabelle Haverlag / Erika Pridankina
|7–5, 4–6, 3–10
|}

=== Mga pangunahing torneo ===

==== 2021 ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Palaruan
!Lebel
!Kalaban
!Yugto (Rawnd)
!Tala
|-
|Miami Open
|Matigas (Konkreto) 
|1000
|Viktória Hrunčáková
|Qualipikasyon Rawnd 1
|6–4, 4–6, 2–6
|-
|Romanian Open (Cluj-Napoca)
|Luwad
|250
|Mayar Sherif
|Rawnd 2
|2–6, 2–6
|}

==== 2022 ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Madison Brengle
|2–6, 1–6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Kuwalipikasyon 1
|Anna Bondár
|0–6, 0–6
|}

==== 2023 ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Australian Open
|''Grand Slam''
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Misaki Doi
|6–4, 1–6, 3–6
|-
|Thailand Open (Hua Hin)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tatjana Maria (6)
|2–6, 2–6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Irina-Camelia Begu
|2–6, 5–7
|-
|Mutua Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 1
|Tatjana Maria
|1–6, 1–6
|-
|Japan Open (Osaka)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Himari Sakatsume (Q)
|0–6, 3–6
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tatjana Maria (3)
|3–6, 0–6
|-
|Jasmin Open (Monastir)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Elise Mertens (2)
|5–7, 0–6
|}

===== '''Larong Dalawahan''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Katambal
!Kalaban
!Tala
|-
|Jasmin Open (Monastir)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Oana Gavrila
|Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs
|3–6, 4–6
|}

==== 2024 ====

===== '''Larong Isahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Rebecca Peterson (18)
|2–6, 5–7
|-
|French Open
|Grand Slam
|Luwad
|Kuwalipikasyon 3
|Julia Riera (2)
|6–4, 6–7, 4–6
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Kuwalipikasyon 3
|Lulu Sun (23)
|6–7, 5–7
|-
|US Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 3
|Elena-Gabriela Ruse (20)
|6–3, 1–6, 4–6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 2
|Emiliana Arango
|6–2, 5–7, 1–6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 1
|Sorana Cîrstea (27)
|3–6, 7–6, 4–6
|-
|Wuhan Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Kateřina Siniaková
|3–6, 1–6
|-
|Abu Dhabi Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Magda Linette
|6–7, 1–6
|-
|Guadalajara Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Marie Bouzková (6)
|2–6, 2–6
|-
|Ningbo Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Priscilla Hon
|4–6, 3–6
|-
|Jiangxi Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Marie Bouzková (1)
|5–7, 6–7
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Bernarda Pera
|0–6, 3–6
|-
|Nottingham Open
|250
|Damo
|Kuwalipikasyon 2
|Ena Shibahara
|7–6, 0–6, 2–6
|-
|Canberra International
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Céline Naef (5)
|4–6, 5–7
|-
|Guadalajara 125 Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Tatjana Maria (4)
|5–7, 2–6
|-
|Polish Open (Warsaw)
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Isabella Shinikova
|2–6, 4–6
|-
|Veneto Open (Gaiba)
|125
|Damo
|''Quarterfinal''
|Sara Errani (4)
|0–6, 6–7
|-
|Makarska Open
|125
|Luwad
|Rawnd 1
|Maria Timofeeva (Q)
|6–1, 3–6, 2–6
|}

===== '''Larong Dalawahan''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Canberra International
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Laura Pigossi
|''Semifinal''
|Kaylah McP / Astra Sharma
|6–7(1), 3–6
|-
|Oeiras Ladies Open
|125
|Luwad
|Taylah Preston
|Rawnd 1
|Valeria Lepchenko / Anna Falei
|4–6, 4–6
|-
|Polish Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Daniela Semenistaja
|''Quarterfinal''
|Weronika Falkowska / Martyna Kubka
|4–6, 5–7
|-
|Guadalajara 125 Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Kimberly Birrell
|''Quarterfinal''
|Katarzyna Piter / Fanny Stollar
|4–6, 4–6
|-
|Ningbo Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|En Shuo Liang
|''Quarterfinal''
|Giuliana Olmos / Alexandra Panova
|1–6, 2–6
|}

==== 2025 ====

===== '''Larong Isahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Jana Fett (133)
|5–7, 2–6
|-
|Singapore Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 2
|Simona Waltert (179)
|3–6, 2–6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Jessica Pegula (4)
|6–7, 7–5, 3–6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 2
|Iga Świątek (2)
|6–4, 4–6, 2–6
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 1
|Marta Kostyuk (27)
|0–6, 1–6
|-
|French Open
|Grand Slam
|Luwad
|Rawnd 1
|Emiliana Arango (85)
|0–6, 6–2, 3–6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Rawnd 1
|Linda Fruhvirtová
|5-7, 7-6(5), 1-6
|-
|Nottingham Open
|250
|Damo
|Rawnd 1
|Magda Linette (31)
|4–6, 3–6
|-
|Eastbourne Open
|250
|Damo
|''Runner-up''
|Maya Joint
|4–6, 6–1, 6–7 (10–12)
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Rawnd 1
|Barbora Krejčíková (16)
|6–3, 2–6, 1–6
|-
|National Bank Open (Montreal)
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Markéta Vondroušová (63)
|6–3, 1–6, 2–6
|-
|US Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Cristina Bucșa (95)
|4–6, 3–6
|-
|São Paulo Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Janice Tjen (130)
|4–6, 1–6
|-
|China Open (Wuhan)
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Moyuka Uchijima (91)
|4–6, 6–3, 2–6
|-
|Japan Women's Open (Osaka)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tereza Valentová (78)
|1–6, 2–6
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Claire Liu (305)
|6–2, 4–6, 4–6
|-
|Hong Kong Tennis Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Victoria Mboko (21)
|6–3, 3–6, 4–6
|-
|Canberra International
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Shuai Wei (134)
|5–7, 2–6
|-
|Mumbai Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Mai Hontama (166)
|6–7, 2–6
|-
|Oeiras Ladies Open
|125
|Luwad
|Rawnd 2
|Panna Udvardy (137)
|6–7, 4–6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Rawnd 1
|Linda Fruhvirtová (152)
|5–7, 7–6, 1–6
|-
|Ilkley Open
|125
|Damo
|''Quarterfinal''
|Rebecca Marino (107)
|6–1, 0–6, 6–7
|-
|Guadalajara 125 Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Panna Udvardy (134)
|1–6, 7–5, 6–3
|-
|Jingshan Tennis Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Lulu Sun (146)
|6–3, 4–6, 2–6
|-
|Suzhou Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Viktorija Golubic (70)
|6–2, 2–6, 6–7
|}

===== '''Mga pag-atras''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Dahilan
|-
|Cincinnati Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Pinsala sa balikat
|-
|Monterrey Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Pinsala sa balikat
|}

===== '''Larong Dalawahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga kalaban
!Tala
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Nadiia Kichenok
|''Semifinal''
|Katarzyna Piter / Janice Tjen
|7–6(4), 3–6, 5–10
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Coco Gauff
|''Quarterfinal''
|Jasmine Paolini / Sara Errani
|5–7, 6–3, 7–10
|-
|French Open
|Grand Slam
|Luwad
|Renata Zarazúa
|Rawnd 2
|Olga Danilović / Anastasia Potapova
|1–6, 3–6
|-
|Hong Kong Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Chan Hao‑ching
|Rawnd 1
|Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich
|6–3, 1–6, 7–10
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Eva Lys
|Rawnd 1
|Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason
|4–6, 2–6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Rebeka Masarova
|Rawnd 1
|Storm Hunter / Ellen Perez
|4–6, 4–6
|-
|Mumbai Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Tsao Chia‑yi
|Rawnd 1
|Amina Anshba / Elena Pridankina
|4–6, 4–6
|-
|Oeiras Ladies Open
|125
|Luwad
|Katie Volynets
|Rawnd 1
|Carmen Corley / Olivia Gadecki
|3–6, 4–6
|}

==== 2026 ====

===== '''Larong Isahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Auckland Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Wang Xinyu
|7–5, 5–7, 6–4
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Alycia Parks
|6–0, 3–6, 2–6
|-
|Philippines Womens Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Camila Osorio
|4-6, 4-6
|-
|Abu Dhabi Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Ekaterina Alexandrova
|3-6, 3-6
|-
|Qatar Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tereza Valentová
|6-7 (6), 1-6
|-
|Dubai Tennis Kampeonships
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Coco Gauff
|0-6, 2-6
|-
|Indian Wells Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 4
|Linda Noskova
|2-6, 0-6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 4
|Karolína Muchová
|0-6,2-6
|-
|Linz Open
|500
|Luwad
|Rawnd 2
|Jelena Ostapenko
|4-6, 5-7
|-
|Stuttgart Open
|500
|Luwad
|Rawnd 1
|Leylah Fernandez
|1-6, 4-6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 2
|Elise Mertens
|2-6, 1-6
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 3
|Elena Rybakina
|4-6, 3-6
|-
|Strasbourg International
|500
|Luwad
|Rawnd 1
|Oleksandra Oliynykova
|6-3, 5-7, 3-6
|-
|French Open
|Grand  Slam
|Luwad
|Rawnd 1
|Iva Jovic
|4-6, 2-6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Kampeon
|Nikola Bartůňková
|5-7, 6-3, 7-5
|-
|Queen's Club Kampeonships
|500
|Damo
|Rawnd 2
|Iva Jovic
|2-6, 2-6
|-
|Berlin Open
|500
|Damo
|''Semifinal''
|Linda Nosková
|2-6, 4-6
|-
|Bad Homburg Open
|500
|Damo
|Rawnd 1
|Elise Mertens
|3-6, 3-6
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|
|
|
|}

===== '''Larong Dalawahan''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga kalaban
!Tala
|-
|Auckland Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Iva Jovic
|''Semifinal''
|Xu Yifan / Yang Zhaoxuan
|5–7, 3–6
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Ingrid Martins
|Rawnd 1
|Shuko Aoyama / Magda Linette
|6–7(3), 6–2, 3–6
|-
|Abu Dhabi Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Janice Tjen
|''Semifinal''
|Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls
|4-6, 2-6
|-
|Indian Wells Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Iva Jovic
|Rawnd 1
|Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko
|2-6, 2-6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Zeynep Sönmez
|Rawnd 2
|Taylor Townsend / Katerina Siniakova
|1-6, 5-7
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Hailey Baptiste
|Rawnd 1
|Taylor Townsend / Katerina Siniakova
|2-6, 1-6
|-
|Birmingham  Open
|125
|Damo
|Nikola Bartůňková
|Rawnd 1
|Harriet Dart / Maia Lumsden
|4-6, 6-2, 9-11
|-
|Bad Homburg Open
|500
|Damo
|Venus Williams
|Quarterfinals
|Tereza Mihalikova / Olivia Nicholles
|3-6, 2-6
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Nikola Bartůňková
|
|
|
|}

=== Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro ===

==== '''Panalo''' ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Kategorya !! Karaniwan
|-
| Ace% || ~2.3%
|-
| ''Double Fault''% || ~3.4%
|-
| Unang Pumasok na Serve || ~65.0%
|-
| Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0%
|-
| Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0%
|-
| Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47%
|-
| [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP 
|-
| Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5)
|-
| Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9)
|-
| Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || –
|-
| Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto)  || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9)
|-
| Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4)
|-
| Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3)
|-
| Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2)
|-
| Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6)
|}

==== '''Talo''' ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Estadistika !! Karaniwan
|-
| Ace% || ~1.7%
|-
| Double Fault% || ~4.3%
|-
| Unang Serve In || ~62.5%
|-
| Unang Serve Points Won || ~50.0%
|-
| Pangalawang Serve Points Won || ~41.0%
|-
| Break Points Saved || ~39%
|-
| Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP
|-
| Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7)
|-
| Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16)
|-
| Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16)
|-
| Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Konkreto)  || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9)
|-
| Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9)
|-
| Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8)
|-
| Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4)
|-
| Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7)
|-
| Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || –
|-
| Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7)
|-
| Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6)
|}

Si Eala ay nakapagtala ng 18 laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11.  Noong 2025, nakamit niya ang unang malaking tagumpay sa Miami Open 1000 matapos talunin sina Keys at Świątek bago matalo kay Pegula sa ''semifinal'', at nagwagi rin laban kay Tauson sa US Open, ngunit nabigo kina Krejčíková sa Wimbledon at Świątek sa Madrid. Noong 2026, tinalo niya sina Paolini sa Dubai at Rybakina at Svitolina sa Berlin, subalit natalo kina Gauff, Nosková, Muchová, Rybakina sa Rome, at Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin Open 500, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago matalo kay Nosková sa ''semifinal''.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=Hunyo 22, 2026 |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&amp;f=ACareerqqITop_20qqv1 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Tennis Abstract|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa kanyang mga panalo, ang katamtamang [[estadistika]] ng laban ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may rasyo ng pagdomina na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==Mga pananda==
{{noteslist}}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Mga panlabas na link==
* [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal  ni Alex Eala sa Instagram]
* [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala]
* [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala]
* [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&amp;f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract]
* [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)]
* [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)]

{{DEFAULTSORT:Eala, Alexandra}}
[[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]]</text>
      <sha1>p2qjdlqvby5rt9do2czzeugas22imiw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213266</id>
      <parentid>2213265</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T10:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tabilay</username>
        <id>153890</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dalawahan */</comment>
      <origin>2213266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62801" sha1="7sf0x3d6e4eskstap297d7nluunfj0t" xml:space="preserve">{{Infobox tennis biography
|name                    = Alexandra Eala
|image                   = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg
|image_upright           = .8
|caption                 = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]]
|fullname                = Alexandra Maniego Eala
|country                 = {{PHI}}
|residence               = [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas&lt;br&gt;[[Mallorca]], Espanya
|birth_date              = {{birth date and age|2005|5|23}} 
|birth_place             = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas
|height                  = {{height|m=1.75}}
|turnedpro               = Marso 2020
|plays                   = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'')
|coach                   = Joan Bosch&lt;br&gt; Alexandro Viaene&lt;br&gt;Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan)
|careerprizemoney        = [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 2,216,543
|singlesrecord           = {{tennis record|won=221|lost=133}}
|singlestitles           = 2 WTA 125 
|highestsinglesranking   = Blg. 29 (Marso 16, 2026) 
|currentsinglesranking   = Blg. 30 (Hunyo 22, 2026)
|doublesrecord           = {{tennis record|won=48|lost=47}}
|doublestitles           = 0
|highestdoublesranking   = Blg. 88 (Mayo 4, 2026)
|currentdoublesranking   = Blg. 151 (Hunyo 15, 2026)
|updated                 = Hunyo 22, 2026
|AustralianOpenresult    = 1R (2026)
|FrenchOpenresult        = 1R (2025, 2026)
|Wimbledonresult         = 1R (2025)
|USOpenresult            = 2R (2025)
|AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026)
|FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025)
|WimbledonDoublesresult  = 1R (2025)
| medaltemplates-expand = no
| medaltemplates =
{{MedalCountry |{{PHI}}}}
{{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}}
{{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }}
{{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }}
{{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }}
{{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }}
{{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }}
{{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }}
{{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}}
{{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }}
{{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}}
}}
Si '''Alexandra &quot;Alex&quot; Maniego Eala'''{{Efn|1=Pagbigkas sa Ingles: /iːˈɑːlɑː/&lt;br&gt;
/iː/ = &quot;ii&quot; gaya ng sa ''see''; /ˈɑː/ = diin na &quot;ah&quot; gaya ng sa ''father''; /l/ = &quot;l&quot; gaya ng sa ''light''; /ɑː/ = mahaba na &quot;ah&quot; gaya ng sa ''spa''. &lt;br&gt; Binibigkas bilang ''ii-AH-lah''  

&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Pagbigkas sa Filipino: /ɛˈjalɐ/&lt;br&gt;
/ɛ/ = &quot;eh&quot; gaya ng sa ''bed''; /ˈja/ = diin na &quot;ya&quot; gaya ng sa ''yard''; /l/ = &quot;l&quot; gaya ng sa ''light''; /ɐ/ = maikling &quot;uh/ah&quot; tunog, katulad ng huling patinig sa ''sofa'' o ''comma''. &lt;br&gt; Binibigkas bilang ''eh-YA-lah''}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod ng Quezon]]) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng [[Tennis|tenis]]. Naabot niya ang pinakamataas na puwesto sa kanyang karera sa isahan (''singles''), bilang ika-29 sa mundo ayon sa WTA noong Marso 16, 2026, na naging dahilan upang siya ang pinakamataas na nirangguhang Pilipina sa kasaysayan ng Paligsahang WTA.

Nagwagi siya ng mga titulong dyunyor na ''Grand Slam'': dalawahan sa Australian Open ng 2020 at French Open ng 2021, at isahan sa US Open ng 2022.

Mayroon siyang limang pangisahan at tatlong pangdalawahan na titulo sa circuitong ITF, at mula 2025 hanggang 2026 ay nagtala ng mahahalagang tagumpay kabilang ang semifinal sa Miami Open WTA 1000, final sa Eastbourne Open WTA 250, at dalawang kampeonato sa Guadalajara Open 2025 at Birmingham Open 2026 parehong WTA 125.

== Maagang buhay ==
Si Alex Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 1985]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating tagapangulo ng Komisyon sa Isports ng Pilipinas at komisyoner ng [[Philippine Basketball Association]],&lt;ref name=&quot;Philstar&quot;&gt;{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Marso 28, 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=Agosto 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=Nobyembre 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang tagadisenyo ng moda na si Rhett Eala.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=Abril 23, 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang kanyang kapatid na si Michael Francis &quot;Miko&quot; Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State Nittany Lions mula 2020 hanggang 2024.&lt;ref&gt;{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PEP2&quot;&gt;{{Cite news |last1=Bravo |date=Marso 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal|language=en}}&lt;/ref&gt;  

Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat,&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=Gulf News |date=Agosto 28, 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Payo |date=Agosto 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]|language=en}}&lt;/ref&gt;  

Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at Colegio San Agustin sa [[Makati]], bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Manacor, [[Espanya]], kung saan siya nagtapos noong 2023.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Disyembre 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Estilo ng paglalaro ==
Si  Eala ay kilala bilang isang agresibong ''baseliner'' (manlalaro sa likod ng korte) na gumagamit ng kanyang ''forehand'' (harapang palo) at matatag na dalawahang kamay na ''backhand'' (likurang palo) upang kontrolin ang mga palitan,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}&lt;/ref&gt; habang ang kaliwang kamay na ''topspin'' (paakyat na ikot) ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim. Bagaman mahusay ang kanyang larong pagbabalik at pagganap sa ''hard court'' (o palaruang matigas), nananatiling kahinaan ang kanyang ''serve'' na kulang sa bilis at pagbabago.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakamit na niya ang makasaysayang tagumpay bilang unang Pilipino sa WTA 1000 ''semis'' at tinalo ang tatlong pangunahing kampeon sa Miami Open ng 2025, ngunit binibigyang-diin ng mga eksperto at dating propesyonal sa larangan ng tenis na ang pagpapaayos ng kanyang ''serve'', sa bilis at taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng kanyang pisikal na kondisyon ang susi sa kanyang pangmatagalang tagumpay.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=Pebrero 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |language=en |website=Sports News Philippines |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=Pebrero 6, 2026}}&lt;/ref&gt;

Itinampok nina dating mga propesyonal na manlalaro ng tenis na sina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan para sa higit na lakas, pagiging maaasahan, at pagkakaiba-iba sa kanyang ''serve'', kasabay ng mas mahusay na pangangatawan at kondisyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Karera ==
=== Dyunyor ===
Noong 2013, naging kampeon si Eala sa 8-at mas batang dibisyon ng ''Little Mo International Tennis Grand Slam'' sa [[Estados Unidos]].&lt;ref&gt;{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}&lt;/ref&gt; Noong 2015, nagwagi siya sa ''Dubrovnik Dub Bowl'' para sa 11-at mas batang palaro na naganap sa [[Croatia]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}&lt;/ref&gt;  

Noong 2018, nakamit niya ang kampeonato sa ''Les Petits As – Le Mondial Lacoste'' sa [[Pransiya]], bilang kauna-unahang kampeon na nakapasok sa torneo sa pamamagitan ng ''wild card''.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov &amp; Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}&lt;/ref&gt;  

Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahang pambabae ng ''Orange Bowl'' kasama si Laskevich.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}&lt;/ref&gt;  

Noong 2020, nagwagi siya sa dalawahang pambabae ng ''Australian Open'' kasama si Nugroho.  

Noong 2021, nakuha niya ang titulong dalawahan sa ''French Open'' kasama si Selekhmeteva,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}&lt;/ref&gt; at nagwagi ng isahan at dalawahan sa ''Trofeo Bonfiglio'' sa [[Milan]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}&lt;/ref&gt;   

Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na ''Grand Slam'' sa ''US Open'', matapos talunin si Havlíčková sa final.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}&lt;/ref&gt;

=== Propesyonal na karera ===
==== 2020 ====

===== '''Isahan''' =====
[[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]]
Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng ITF sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot;&gt;{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}&lt;/ref&gt;

==== 2021 ====

===== '''Isahan''' =====
Sa WTA, unang sumabak si Eala sa Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang torneo ng ITF sa dalawahan. Sa W25 Madrid, nakarating siya sa ''quarterfinal'', at sa W25 Platja d’Aro, umabot siya sa ''final''.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2022 ====

===== '''Isahan''' =====
Sa WTA, lumahok siya sa Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Sa WTA, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at sa pagpapakuwalipika ng Madrid 1000.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times|language=en}}&lt;/ref&gt;  

Sa ITF, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang ''semifinal'' sa W25 Palma del Río. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng pitong torneo, habang dalawang torneo ang nagtapos sa maagang yugto.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==== 2023 ====

===== '''Isahan''' =====
Lumahok siya sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250. Lumaban din siya bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Sa sirkitong ITF, nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa W15 Yecla at kasunod sa W25 Roehampton.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Nakarating siya sa ''final'' ng W25 Aldershot at W40 Petange; sa ''semifinal'' ng W100 Vitoria-Gasteiz at W60 Nantes; at sa ''quarterfinal'' ng W60 Barcelona at W100 Tokyo.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Umabot siya sa apat na ''semifinal'' (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange) at apat na ''quarterfinal'' (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow). Nakarating din siya sa ilang pangalawang yugto kabilang ang Monastir 250. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na palaruan, maliban sa W60 Chiasso na ginanap sa luwad.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2024 ====

===== '''Isahan''' =====
Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam'' (Australian Open, French Open, Wimbledon, US Open). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang ''quarterfinal'' sa Veneto 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Sa WTA Tour, umabot siya sa ikalawang yugto ng Miami 1000, ngunit natalo sa unang yugto ng Madrid 1000, Wuhan 1000, Guadalajara 500, Abu Dhabi 500, at sa pagpapakuwalipika ng Ningbo 500. Nabigo rin sa pagpapakuwalipika ng Nottingham 250, at sa unang yugto ng Guangzhou 250 at Jiangxi 250. Bukod sa ''semifinal'' sa Canberra 125, umabot siya sa ikalawang yugto ng Oeiras 125 at Guadalajara 125, ngunit natalo sa unang yugto ng Makarska 125 at Warsaw 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;  

Nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W100 Dubai at W50 Indore, at sa ''quarterfinal'' ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Pinakamahusay ang kanyang resulta sa ''semifinal'' ng Canberra 125. Nagtala rin siya ng limang ''quarterfinal'': sa Ningbo 500, Warsaw 125, Guadalajara 125, W100 Dubai, at W75 Porto 3.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa W50 Pune, sinundan ng magkasunod na panalo sa W75 Croissy-Beaubourg at W100 Vitoria-Gasteiz—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W75 Trnava.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Bukod dito, nagtapos siya sa unang yugto ng Oeiras 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2025 ====

===== '''Isahan''' =====
Noong 2025, ang pinakamalaking tagumpay ni Eala ay sa Miami 1000, kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Sa damuhan, nakarating siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250. Sa US Open, nakamit niya ang unang panalo sa ''main draw'' at umabot sa ikalawang yugto. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: ''quarterfinal'' sa São Paulo 250, Ilkley 125, at Suzhou 125; ''semifinal'' sa Jingshan 125 at Canberra 125. Umabot siya sa pangalawang yugto ng Madrid 1000, Hong Kong 250, Mumbai 125, at Oeiras 125.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo siya sa unang yugto ng French Open, Wimbledon, at Australian Open (sa pagpapakuwalipika). Nabigo rin sa unang yugto ng Rome 1000, Montreal 1000, at sa pagpapakuwalipika ng Wuhan 1000. Natalo siya sa unang yugto ng Nottingham 250, Singapore 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Birmingham 250.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 Bengaluru, W75 Trnava 1, at W75 Trnava 2.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa Guangzhou 250, kung saan umabot siya sa ''semifinal''. Nakarating din siya sa ''quarterfinal'' ng Italian 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng French Open, at natalo sa unang yugto ng Wimbledon.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Lumahok din siya sa Birmingham 250 at Hong Kong 250, kapwa nagtapos sa unang yugto. Sa mga naghahamon, nakapaglaro siya sa Mumbai 125 at Oeiras 125, na kapwa nagtapos sa unang yugto.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

==== 2026 ====
===== '''Isahan''' =====
Sinimulan ni Eala ang kanyang 2026 ''season'' sa Auckland 250, umabot sa ''semifinal''. Nabigo siya sa unang yugto ng Australian Open.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Enero 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa Philippines 125, nakapasok siya sa ''quarterfinal''. Umabot din siya sa ''quarterfinal'' ng Abu Dhabi 1000, Dubai 1000, at ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa Europa, nakarating siya sa ikalawang yugto ng Linz 500, unang yugto ng Stuttgart 500, ikalawang yugto ng Madrid 1000, ikatlong yugto ng Rome 1000, at unang rawnd ng Strasbourg 500. Sa French Open, natalo siya sa unang rawnd.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

Sa damuhan, nakamit niya ang ikalawang WTA 125 na titulo sa Birmingham. Pagkaraan nito, nabigo siya sa ikalawang yugto ng Queen's Club 500.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt; Sa Berlin 500, bilang wild card, umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang ilang seeded players, ngunit natalo sa kalaunang kampeon.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=June 21, 2026 |title=Alex Eala's Berlin Open campaign ends in loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/21/alex-eala-s-berlin-open-campaign-ends-in-loss-to-linda-noskov-0118 |work=ABS-CBN News}}&lt;/ref&gt; Pagkatapos, nagtamo siya ng maagang pagkatalo sa unang round ng Bad Homburg 500.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Maagang nabigo si Eala sa Bad Homburg matapos matalo kay Mertens |url=https://www.spin.ph/tennis/eala-drops-out-of-bad-homburg-early-after-falling-to-mertens-a6035-20260623 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Spin.ph |language=tl |date=Hunyo 22, 2026 |last=Reyes |first=Kate}}&lt;/ref&gt;

===== '''Dalawahan''' =====
Sa Auckland 250, nakipagtambal si Eala kay Jović at umabot sila sa ''semifinal''.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=Enero 9, 2026|access-date=Enero 9, 2026|work=ABS-CBN News|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa Australian Open, nakipares siya kay Martins ngunit natalo sa unang rawnd.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=Enero 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=Enero 20, 2026 |work=ABS-CBN News|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa Abu Dhabi 1000, kasama si Tjen, umabot sila sa ''semifinal''.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=Pebrero 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=Pebrero 6, 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; Kasama si Sönmez, naalis siya sa ikalawang yugto ng Madrid 1000,&lt;ref&gt;{{cite news |last=Reyes |first=Kate M. |date=25 Abril 2026 |title=Alex Eala, Zeynep Sonmez ousted in Madrid Open doubles |website=SPIN.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-zeynep-sonmez-ousted-in-madrid-open-doubles-a5019-20260425 |access-date=25 Abril 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; at kasama si Baptiste, natalo rin sa unang yugto ng Rome 1000.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt; Sa Birmingham 125, natalo sila sa unang yugto ng dalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt; Umabot sila ni Williams sa quarterfinals ng Bad Homburg 500.

== Ibang larangan ==
=== Pambansang koponan ===
[[File:Alex_Eala_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala kasama ang mga tansong medalya na napanalunan niya sa Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021.]]
Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2021]] ([[bronse]] sa isahan, koponan, at magkahalong dalawahan) sa [[Palarong Asyano 2022|Palarong Asyano ng 2022]] (bronse sa magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=Setyembre 29, 2023}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa pangatlong pangkat na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat ng Kopang Billie Jean.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |access-date=Disyembre 2, 2024 |archive-url= |archive-date=}}&lt;/ref&gt; 

Sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|Palaro ng Timog Silangang Asya ng 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa isahang pangkababaihan, pati tansong medalya sa ipinaghalong dalawahan at koponan.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Mga isponsorsip ===
Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}&lt;/ref&gt; bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Pansariling buhay ==
Ang paboritong pagkaing nagbibigay-ginhawa (''comfort food'') ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]], at mas gusto niya ang [[matcha]] kaysa [[kape]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |access-date=31 Marso 2026 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagsasalita siya ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], at [[Wikang Tagalog|Tagalog]], at ang paborito niyang torneo ay ang [[Mga Kampeonatong Wimbledon|Wimbledon]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Itinuturing niya si [[Maria Sharapova]] bilang isa sa kanyang mga impluwensiya, at nagsanay siya kasama sina [[Rafael Nadal]] at ang kanyang kapatid na si Miko.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang kanyang pambihirang pag-usbong sa Miami Open ng 2025 ay nagtatag sa kanya bilang isa sa mga pinakatanyag na atleta ng Pilipinas, na nagbunsod ng paghahambing sa kanya kay [[Manny Pacquiao]]. Sa pakikipag-usap niya sa mga tagahanga sa wikang Tagalog, nakatulong siya sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa mga Pilipino sa loob at labas ng bansa.&lt;ref name=&quot;mo&quot;&gt;{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga parangal ==
[[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]]
Si Eala ay nakatanggap ng maraming pagkilala sa loob at labas ng bansa, kabilang ang pagkilala ng Philippine Sportswriters Association na walong ulit na pinarangalan (2019–2026) dahil sa kanyang mga &quot;natatanging&quot; tagumpay sa tenis sa taunang Gawad PSA (PSA Annual Awards).&lt;ref&gt;Sipi para sa Taunang Gawad PSA ni Eala:

* {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=Pebrero 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |language=en |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Marso 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |language=en |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Pebrero 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=Oktubre 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=Mayo 7, 2023}}
* {{Cite news |date=Pebrero 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Pebrero 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Enero 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |date=Oktubre 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=Oktubre 12, 2025}}
* {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=Pebrero 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=Pebrero 17, 2026}}&lt;/ref&gt; Isinama siya ng Asyang Tatler sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya noong 2021.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |date= |title=Tatler Asia's Most Influential: Philippines |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&amp;industry=all&amp;region=ph&amp;year=2021 |access-date=Oktubre 20, 2025 |magazine=Tatler Asia |language=en}}&lt;/ref&gt; Ginawaran siya ng Mga Gantimpalang Tanglaw ng [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas|Embahada ng Pilipinas]] sa [[Madrid]] noong 2025 bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Castillejo |first=Dyan |date=Abril 28, 2025 |title=Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain |language=en |work=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 |url-status=live |access-date=Abril 28, 2025 |archive-url= |archive-date=}}&lt;/ref&gt; Kinilala rin siya ng Asyang Forbes sa kanilang talang Tatlongpung na Wala Pang Tatlumpung Taong Gulang na mga ikono sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Watson |first=Rana Wehbe |date=Mayo 27, 2026 |title=30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z Athletes And Music Artists Rewriting The Playbook |language=en |work=Forbes Asia |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ |access-date=Mayo 27, 2026}}&lt;/ref&gt;

== Taunang ranggo ng WTA ==
Mula 2021 hanggang 2025, makikita ang malinaw na pagbaba ng bilang ng panalo ni Alexandra Eala sa parehong isahan at dalawahan. Noong 2021, nagtala siya ng pinakamataas na rekord na 529 panalo sa isahan at 780 sa dalawahan, ngunit taon-taon ay bumaba ang mga bilang na ito: 219 at 594 noong 2022, 205 at 436 noong 2023, 158 at 239 noong 2024, at umabot na lamang sa 50 at 161 pagsapit ng 2025. Ang pagkahilig na ito ay nagpapahiwatig ng pagbabago sa kanyang pagganap at posibleng mas nakatuon siya sa piling mga torneo at mas mataas na antas ng kompetisyon kaysa sa dami ng laban.&lt;ref name=&quot;WTA-AE&quot; /&gt;

== Mga torneyong sinalihan ni Eala ==
Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Djunyor ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
|+Larong Isahan 
!Palaro
!2019
!2020
!2021
!2022
|-
|Australian Open
|R2
|R3
|A
|A
|-
|French Open
|A
|SF
|A
|A
|-
|Wimbledon
|A
|A
|R2
|A
|-
|US Open
|A
|A
|A
|W
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
|+Larong Dalawahang 
!Palaro
!2019
!2020
!2021
!2022
|-
|Australian Open
|A
|W
|A
|A
|-
|French Open
|A
|A
|W
|A
|-
|Wimbledon
|A
|A
|R2
|A
|-
|US Open
|A
|A
|SF
|–
|}

=== Pandaigdigang Torneo ng Kababaihan ng ITF ===

==== Titulo sa ITF====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Year
!Palaro
!Lebel
!Uri
!Katuwang
|-
|2021
|W15 Manacor
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2022
|W25 Chiang Rai
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2023
|W25 Yecla
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2023
|W25 Roehampton
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2024
|W100 Vitoria-Gasteiz
|ITF
|Larong Isahan 
|–
|-
|2024
|W50 Pune
|ITF
|Larong Dalawahang 
|Darja Semeņistaja
|-
|2024
|W75 Croissy-Beaubourg
|ITF
|Larong Dalawahang 
|Estelle Cascino
|-
|2024
|W100 Vitoria-Gasteiz
|ITF
|Larong Dalawahang 
|Estelle Cascino
|}

===== Larong Isahan ng ITF  =====

====== '''2020 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Las Palmas de Gran Canaria 2
|W15
|Luwad
|Rawnd 1
|Anna Zarycka
|2–6, 4–6
|-
|Las Palmas de Gran Canaria
|W25
|Luwad
|Rawnd 2
|Lara Salden
|0–6, 6–2, 2–6
|-
|Melilla
|W15
|Luwad
|Rawnd 1
|Anastasia Charaeva
|3–6, 3–6
|-
|Monastir 9
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Nina Stadler
|6–4, 6–7, 5–7
|}

====== ''' 2021 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W15 Manacor
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Yvonne Cavalle-Reimers
|5–7, 6–1, 6–2
|-
|W15 Manacor 2
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Ylena In-Albon
|0–6, 3–6
|-
|W15 Manacor 3
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Oksana Selekhmeteva
|2–6, 3–6
|-
|W25 Grenoble
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Maja Chwalińska
|0–6, 4–6
|-
|W25 Manacor 4
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Jana Fett
|6–4, 3–6, 5–7
|-
|W15 Manacor 5
|W15
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Simona Waltert
|4–6, 6–2, 5–7
|-
|W60 Bellinzona
|W60
|Luwad
|Rawnd 2
|Simona Waltert
|5–7, 6–3, 2–6
|-
|W25 Platja d’Aro
|W25
|Luwad
|Rawnd 2
|Irene Burillo Escorihuela
|2–6, 4–6
|-
|W25 Madrid 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Andrea Lázaro García
|6–2, 4–6, 4–6
|-
|W25 Milovice
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Daria Astakhova
|2–6, 2–6
|}

====== ''' 2022 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W25 Chiang Rai
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Luksika Kumkhum
|6–4, 6–2
|-
|W25 Chiang Rai 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Erika Sema
|3–6, 6–2, 3–6
|-
|W25 Madrid 1
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Anna-Lena Robbe
|6–7(3), 3–6
|-
|W60 Madrid 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|''Runner-up''
|Marina Bassols Ribera
|4–6, 5–7
|-
|W60 Vitoria-Gasteiz
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Jessika Ponchet
|4–6, 4–6
|-
|W25 El Espinar
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Eva Guerrero Alvarez
|2–6, 6–3, 2–6
|-
|W100 Grodzisk Mazowiecki
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Katharina Hobgarski
|4–6, 3–6
|-
|W60 Templeton
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Katarzyna Kawa
|6–2, 4–6, 0–6
|-
|W80 Rancho Santa Fe
|W80
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Marcela Zacarías
|2–6, 5–7
|-
|W60 Hamburg
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Ysaline Bonaventure
|4–6, 0–6
|-
|W80 PoiLebels
|W80
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Ysaline Bonaventure
|1–6, 6–3, 3–6
|-
|W100 Shrewsbury
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 2
|Maia Lumsden
|1–6, 5–7
|}

====== ''' 2023 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W25 Yecla
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Valentina Ryser
|6–3, 7–5
|-
|W25 Roehampton
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Arina Rodionova
|6–2, 6–3
|-
|W25 Aldershot
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|''Runner-up''
|Destanee Aiava
|6–3, 4–6, 1–6
|-
|W40 Petange
|W40
|Matigas (Konkreto) 
|''Runner-up''
|Océane Dodin
|1–6, 5–7
|}

====== ''' 2024 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|W100 Vitoria-Gasteiz
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Victoria Jiménez Kasintseva
|6–4, 6–4
|-
|W100 Dubai
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Polina Kudermetova
|6–4, 2–6, 2–6
|-
|W100 Takasaki
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Mananchaya Sawangkaew
|6–4, 1–6, 2–6
|-
|W100 Cary
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Renata Zarazúa
|6–3, 4–6, 3–6
|-
|W100 Landisville
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Olivia Gadecki
|1–6, 6–0, 3–6
|-
|W75 Porto
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Anna Bondar
|4–6, 7–6, 1–6
|-
|W75 Trnava 1
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Anastasia Gureva
|2–6, 6–3, 6–7
|-
|W75 Trnava 2
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tereza Martincová
|6–3, 4–6, 6–7
|-
|W75 Croissy-Beaubourg
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Mona Barthel
|6–4, 4–6, 1–6
|-
|W75 Zagreb
|W75
|Luwad
|Rawnd 1
|Tena Lukas
|5–7, 6–3, 4–6
|-
|W60 Bellinzona
|W60
|Luwad
|Rawnd 1
|Selena Janicijevic
|3–6, 1–6
|-
|W50 Indore
|W50
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Polina Kudermetova
|4–6, 7–6, 2–6
|-
|W50 Pune
|W50
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Darja Semenistaja
|6–7, 0–6
|}

===== Larong Dalawahan ng ITF  =====

====== ''' 2021 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W25 Madrid
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Victoria Jiménez Kasintseva
|''Quarterfinal''
|Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey
|5–7, 6–4, 6–10
|-
|W25 Platja d’Aro
|W25
|Luwad
|Oksana Selekhmeteva
|''Runner-up''
|Justina Mikulskytė / Oana Simion
|3–6, 5–7
|}

====== ''' 2022 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W25 Manacor
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Elsa Jacquemot
|''Quarterfinal''
|Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi
|6–2, 4–6, 3–10
|-
|W25 Macon
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Jéssica Bouzas Maneiro
|''Quarterfinal''
|Audrey Albie / Aubane Droguet
|4–6, 2–6
|-
|W25 Chiang Rai 1
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Indy De Vroome
|Rawnd 1
|Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted
|6–4, 5–7, 6–10
|-
|W25 Chiang Rai 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Kyōka Okamura
|''Quarterfinal''
|Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova
|6–4, 7–6(4), 2–6
|-
|W25 Madrid 1
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Jéssica Bouzas Maneiro
|''Quarterfinal''
|Olga Helmi / Adithya Karunaratne
|0–6, 4–6
|-
|W60 Madrid 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Liang En-shuo
|''Quarterfinal''
|Tímea Babos / Valeria Savinykh
|2–6, 4–6
|-
|W25 Palma del Río
|W25
|Luwad
|Marina Bassols Ribera
|''Semifinal''
|Valeria Savinykh / Fanny Stollár
|2–6, 0–6
|-
|W25 Corroios-Seixal
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Lizette Cabrera
|''Quarterfinal''
|Justina Mikulskytė / Hong Yi Cody Wong
|5–7, 4–6
|-
|W60 Templeton
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Annaëlle Robbe
|Rawnd 2
|Madison Brengle
|6–3, 6–7, 6–10
|-
|W80 PoiLebels
|W80
|Matigas (Konkreto) 
|Petra Marcinko
|''Quarterfinal''
|Miriam Skoch / Markéta Vondroušová
|5–7, 2–6
|}

====== ''' 2023 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W60 Trnava 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Justina Mikulskyte
|''Semifinal''
|Alicia Barnett / Olivia Nicholls
|4–6, 1–6
|-
|W60 Chiasso
|W60
|Luwad
|Barbora Palicova
|Rawnd 1
|Beatrice Gumulya / Anna Sisková
|3–6, 6–4, 11–13
|-
|W25 Zaragoza
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Beatrice Gumulya
|''Quarterfinal''
|Alana Parnaby / Victoria Rodríguez
|6–4, 3–6, 6–10
|-
|W100 Vitoria-Gasteiz
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Marina Bassols Ribera
|''Quarterfinal''
|Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča
|5–7, 6–1, 9–11
|-
|W60 Barcelona
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Emilie Lindh Gallagher
|Rawnd 1
|Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča
|6–4, 3–6, 3–10
|-
|W25 Roehampton 2
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Destanee Aiava
|''Quarterfinal''
|Talia Gibson / Petra Hule
|1–6, 5–7
|-
|W25 Aldershot
|W25
|Matigas (Konkreto) 
|Urszula Radwanska
|''Semifinal''
|Erina Hayashi / Saki Imamura
|4–6, 4–6
|-
|W100 Tokyo 2
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Natsumi Kawaguchi
|''Semifinal''
|Alicia Barnett / Olivia Nicholls
|0–6, 7–5, 6–10
|-
|W60 Glasgow 2
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Barbora Palicova
|''Quarterfinal''
|Freya Christie / Olivia Gadecki
|—
|-
|W60 Nantes
|W60
|Matigas (Konkreto) 
|Jessy Rompies
|Rawnd 1
|Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold
|6–1, 3–6, 6–10
|-
|W40 Petange
|W40
|Matigas (Konkreto) 
|Zeynep Sonmez
|''Semifinal''
|Danielle Collins / Isabelle Haverlag
|2–6, 4–7
|}

====== ''' 2024 ''' ======
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga Kalaban
!Tala
|-
|W50 Pune
|W50
|Matigas (Konkreto) 
|Darja Semeņistaja
|Kampeon
|Naiktha Bains / Fanny Stollár
|7–6(8), 6–3
|-
|W75 Croissy-Beaubourg
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Estelle Cascino
|Kampeon
|Maia Lumsden / Jessika Ponchet
|7–5, 7–6(4)
|-
|W100 Vitoria-Gasteiz
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Estelle Cascino
|Kampeon
|Lia Karatancheva / Diāna Marcinkēviča
|6–3, 2–6, 10–4
|-
|W75 Porto 3
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Alicia Barnett
|''Quarterfinal''
|Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett
|3–6, 4–6
|-
|W75 Trnava
|W75
|Matigas (Konkreto) 
|Zeynep Sönmez
|''Semifinal''
|Lulu Sun / Moyuka Uchijima
|2–6, 2–6
|-
|W100 Dubai
|W100
|Matigas (Konkreto) 
|Valentini Grammatikopoulou
|''Quarterfinal''
|Isabelle Haverlag / Erika Pridankina
|7–5, 4–6, 3–10
|}

=== Mga pangunahing torneo ===

==== 2021 ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Palaruan
!Lebel
!Kalaban
!Yugto (Rawnd)
!Tala
|-
|Miami Open
|Matigas (Konkreto) 
|1000
|Viktória Hrunčáková
|Qualipikasyon Rawnd 1
|6–4, 4–6, 2–6
|-
|Romanian Open (Cluj-Napoca)
|Luwad
|250
|Mayar Sherif
|Rawnd 2
|2–6, 2–6
|}

==== 2022 ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Madison Brengle
|2–6, 1–6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Kuwalipikasyon 1
|Anna Bondár
|0–6, 0–6
|}

==== 2023 ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Australian Open
|''Grand Slam''
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Misaki Doi
|6–4, 1–6, 3–6
|-
|Thailand Open (Hua Hin)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tatjana Maria (6)
|2–6, 2–6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Irina-Camelia Begu
|2–6, 5–7
|-
|Mutua Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 1
|Tatjana Maria
|1–6, 1–6
|-
|Japan Open (Osaka)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Himari Sakatsume (Q)
|0–6, 3–6
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tatjana Maria (3)
|3–6, 0–6
|-
|Jasmin Open (Monastir)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Elise Mertens (2)
|5–7, 0–6
|}

===== '''Larong Dalawahan''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Katambal
!Kalaban
!Tala
|-
|Jasmin Open (Monastir)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Oana Gavrila
|Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs
|3–6, 4–6
|}

==== 2024 ====

===== '''Larong Isahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Rebecca Peterson (18)
|2–6, 5–7
|-
|French Open
|Grand Slam
|Luwad
|Kuwalipikasyon 3
|Julia Riera (2)
|6–4, 6–7, 4–6
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Kuwalipikasyon 3
|Lulu Sun (23)
|6–7, 5–7
|-
|US Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 3
|Elena-Gabriela Ruse (20)
|6–3, 1–6, 4–6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 2
|Emiliana Arango
|6–2, 5–7, 1–6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 1
|Sorana Cîrstea (27)
|3–6, 7–6, 4–6
|-
|Wuhan Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Kateřina Siniaková
|3–6, 1–6
|-
|Abu Dhabi Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Magda Linette
|6–7, 1–6
|-
|Guadalajara Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Marie Bouzková (6)
|2–6, 2–6
|-
|Ningbo Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Priscilla Hon
|4–6, 3–6
|-
|Jiangxi Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Marie Bouzková (1)
|5–7, 6–7
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Bernarda Pera
|0–6, 3–6
|-
|Nottingham Open
|250
|Damo
|Kuwalipikasyon 2
|Ena Shibahara
|7–6, 0–6, 2–6
|-
|Canberra International
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Céline Naef (5)
|4–6, 5–7
|-
|Guadalajara 125 Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Tatjana Maria (4)
|5–7, 2–6
|-
|Polish Open (Warsaw)
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Isabella Shinikova
|2–6, 4–6
|-
|Veneto Open (Gaiba)
|125
|Damo
|''Quarterfinal''
|Sara Errani (4)
|0–6, 6–7
|-
|Makarska Open
|125
|Luwad
|Rawnd 1
|Maria Timofeeva (Q)
|6–1, 3–6, 2–6
|}

===== '''Larong Dalawahan''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Canberra International
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Laura Pigossi
|''Semifinal''
|Kaylah McP / Astra Sharma
|6–7(1), 3–6
|-
|Oeiras Ladies Open
|125
|Luwad
|Taylah Preston
|Rawnd 1
|Valeria Lepchenko / Anna Falei
|4–6, 4–6
|-
|Polish Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Daniela Semenistaja
|''Quarterfinal''
|Weronika Falkowska / Martyna Kubka
|4–6, 5–7
|-
|Guadalajara 125 Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Kimberly Birrell
|''Quarterfinal''
|Katarzyna Piter / Fanny Stollar
|4–6, 4–6
|-
|Ningbo Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|En Shuo Liang
|''Quarterfinal''
|Giuliana Olmos / Alexandra Panova
|1–6, 2–6
|}

==== 2025 ====

===== '''Larong Isahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Jana Fett (133)
|5–7, 2–6
|-
|Singapore Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 2
|Simona Waltert (179)
|3–6, 2–6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Jessica Pegula (4)
|6–7, 7–5, 3–6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 2
|Iga Świątek (2)
|6–4, 4–6, 2–6
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 1
|Marta Kostyuk (27)
|0–6, 1–6
|-
|French Open
|Grand Slam
|Luwad
|Rawnd 1
|Emiliana Arango (85)
|0–6, 6–2, 3–6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Rawnd 1
|Linda Fruhvirtová
|5-7, 7-6(5), 1-6
|-
|Nottingham Open
|250
|Damo
|Rawnd 1
|Magda Linette (31)
|4–6, 3–6
|-
|Eastbourne Open
|250
|Damo
|''Runner-up''
|Maya Joint
|4–6, 6–1, 6–7 (10–12)
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Rawnd 1
|Barbora Krejčíková (16)
|6–3, 2–6, 1–6
|-
|National Bank Open (Montreal)
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Markéta Vondroušová (63)
|6–3, 1–6, 2–6
|-
|US Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Cristina Bucșa (95)
|4–6, 3–6
|-
|São Paulo Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Janice Tjen (130)
|4–6, 1–6
|-
|China Open (Wuhan)
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Kuwalipikasyon 1
|Moyuka Uchijima (91)
|4–6, 6–3, 2–6
|-
|Japan Women's Open (Osaka)
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tereza Valentová (78)
|1–6, 2–6
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Claire Liu (305)
|6–2, 4–6, 4–6
|-
|Hong Kong Tennis Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Victoria Mboko (21)
|6–3, 3–6, 4–6
|-
|Canberra International
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Shuai Wei (134)
|5–7, 2–6
|-
|Mumbai Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 2
|Mai Hontama (166)
|6–7, 2–6
|-
|Oeiras Ladies Open
|125
|Luwad
|Rawnd 2
|Panna Udvardy (137)
|6–7, 4–6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Rawnd 1
|Linda Fruhvirtová (152)
|5–7, 7–6, 1–6
|-
|Ilkley Open
|125
|Damo
|''Quarterfinal''
|Rebecca Marino (107)
|6–1, 0–6, 6–7
|-
|Guadalajara 125 Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Kampeon
|Panna Udvardy (134)
|1–6, 7–5, 6–3
|-
|Jingshan Tennis Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Lulu Sun (146)
|6–3, 4–6, 2–6
|-
|Suzhou Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Viktorija Golubic (70)
|6–2, 2–6, 6–7
|}

===== '''Mga pag-atras''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Dahilan
|-
|Cincinnati Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Pinsala sa balikat
|-
|Monterrey Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Pinsala sa balikat
|}

===== '''Larong Dalawahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga kalaban
!Tala
|-
|Guangzhou Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Nadiia Kichenok
|''Semifinal''
|Katarzyna Piter / Janice Tjen
|7–6(4), 3–6, 5–10
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Coco Gauff
|''Quarterfinal''
|Jasmine Paolini / Sara Errani
|5–7, 6–3, 7–10
|-
|French Open
|Grand Slam
|Luwad
|Renata Zarazúa
|Rawnd 2
|Olga Danilović / Anastasia Potapova
|1–6, 3–6
|-
|Hong Kong Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Chan Hao‑ching
|Rawnd 1
|Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich
|6–3, 1–6, 7–10
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Eva Lys
|Rawnd 1
|Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason
|4–6, 2–6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Rebeka Masarova
|Rawnd 1
|Storm Hunter / Ellen Perez
|4–6, 4–6
|-
|Mumbai Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|Tsao Chia‑yi
|Rawnd 1
|Amina Anshba / Elena Pridankina
|4–6, 4–6
|-
|Oeiras Ladies Open
|125
|Luwad
|Katie Volynets
|Rawnd 1
|Carmen Corley / Olivia Gadecki
|3–6, 4–6
|}

==== 2026 ====

===== '''Larong Isahan ''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Yugto (Rawnd)
!Kalaban
!Tala
|-
|Auckland Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|''Semifinal''
|Wang Xinyu
|7–5, 5–7, 6–4
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Alycia Parks
|6–0, 3–6, 2–6
|-
|Philippines Womens Open
|125
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Camila Osorio
|4-6, 4-6
|-
|Abu Dhabi Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Ekaterina Alexandrova
|3-6, 3-6
|-
|Qatar Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 1
|Tereza Valentová
|6-7 (6), 1-6
|-
|Dubai Tennis Kampeonships
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|''Quarterfinal''
|Coco Gauff
|0-6, 2-6
|-
|Indian Wells Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 4
|Linda Noskova
|2-6, 0-6
|-
|Miami Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Rawnd 4
|Karolína Muchová
|0-6,2-6
|-
|Linz Open
|500
|Luwad
|Rawnd 2
|Jelena Ostapenko
|4-6, 5-7
|-
|Stuttgart Open
|500
|Luwad
|Rawnd 1
|Leylah Fernandez
|1-6, 4-6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 2
|Elise Mertens
|2-6, 1-6
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Rawnd 3
|Elena Rybakina
|4-6, 3-6
|-
|Strasbourg International
|500
|Luwad
|Rawnd 1
|Oleksandra Oliynykova
|6-3, 5-7, 3-6
|-
|French Open
|Grand  Slam
|Luwad
|Rawnd 1
|Iva Jovic
|4-6, 2-6
|-
|Birmingham Open
|125
|Damo
|Kampeon
|Nikola Bartůňková
|5-7, 6-3, 7-5
|-
|Queen's Club Kampeonships
|500
|Damo
|Rawnd 2
|Iva Jovic
|2-6, 2-6
|-
|Berlin Open
|500
|Damo
|''Semifinal''
|Linda Nosková
|2-6, 4-6
|-
|Bad Homburg Open
|500
|Damo
|Rawnd 1
|Elise Mertens
|3-6, 3-6
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|
|
|
|}

===== '''Larong Dalawahan''' =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
!Palaro
!Lebel
!Palaruan
!Katambal
!Yugto (Rawnd)
!Mga kalaban
!Tala
|-
|Auckland Open
|250
|Matigas (Konkreto) 
|Iva Jovic
|''Semifinal''
|Xu Yifan / Yang Zhaoxuan
|5–7, 3–6
|-
|Australian Open
|Grand Slam
|Matigas (Konkreto) 
|Ingrid Martins
|Rawnd 1
|Shuko Aoyama / Magda Linette
|6–7(3), 6–2, 3–6
|-
|Abu Dhabi Open
|500
|Matigas (Konkreto) 
|Janice Tjen
|''Semifinal''
|Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls
|4-6, 2-6
|-
|Indian Wells Open
|1000
|Matigas (Konkreto) 
|Iva Jovic
|Rawnd 1
|Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko
|2-6, 2-6
|-
|Madrid Open
|1000
|Luwad
|Zeynep Sönmez
|Rawnd 2
|Taylor Townsend / Katerina Siniakova
|1-6, 5-7
|-
|Italian Open
|1000
|Luwad
|Hailey Baptiste
|Rawnd 1
|Taylor Townsend / Katerina Siniakova
|2-6, 1-6
|-
|Birmingham  Open
|125
|Damo
|Nikola Bartůňková
|Rawnd 1
|Harriet Dart / Maia Lumsden
|4-6, 6-2, 9-11
|-
|Bad Homburg Open
|500
|Damo
|Venus Williams
|Quarterfinals
|Tereza Mihalikova / Olivia Nicholles
|3-6, 2-6
|-
|Wimbledon
|Grand Slam
|Damo
|Nikola Bartůňková
|
|
|
|}

=== Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro ===

==== '''Panalo''' ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Kategorya !! Karaniwan
|-
| Ace% || ~2.3%
|-
| ''Double Fault''% || ~3.4%
|-
| Unang Pumasok na Serve || ~65.0%
|-
| Unang Panalong Puntos ng Serve || ~62.0%
|-
| Pangalawang Panalong Puntos ng Serve || ~50.0%
|-
| Nailigtas na BP o ''Break Points''|| ~47%
|-
| [[Rasyo]] ng Pangingibabaw || ~1.20
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Palaruan !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP 
|-
| Madison Keys || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R32 || Blg. 5 || 6–4, 6–2 || 1.32 || 1.6% || 1.6% || 66.1% || 58.5% || 52.4% || 40.0% (2/5)
|-
| Iga Swiatek || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || QF || Blg. 2 || 6–2, 7–5 || 1.27 || 1.5% || 4.5% || 66.7% || 52.3% || 50.0% || 44.4% (4/9)
|-
| Jelena Ostapenko || Eastbourne || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 3 || 0–6, 6–2, 3–2 RET || 1.08 || 0.0% || 3.8% || 63.5% || 57.6% || 63.2% || –
|-
| Clara Tauson || US Open || Grand Slam || Matigas (Konkreto)  || R128 || Blg. 14 || 6–3, 2–6, 7–6(11) || 0.97 || 0.0% || 5.3% || 68.1% || 59.4% || 43.3% || 44.4% (4/9)
|-
| Jasmine Paolini || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R32 || Blg. 6 || 6–1, 7–6(5) || 1.32 || 3.1% || 3.1% || 63.1% || 73.2% || 50.0% || 50.0% (2/4)
|-
| Coco Gauff || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R32 || Blg. 4 || 6–2, 2–0 RET || 1.46 || 0.0% || 0.0% || 68.0% || 58.8% || 50.0% || 33.3% (1/3)
|-
| Elena Rybakina || Berlin || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 2 || 7–5, 6–4 || 1.19 || 6.0% || 4.5% || 68.7% || 71.7% || 57.1% || 50.0% (1/2)
|-
| Elina Svitolina || Berlin || WTA 500 || Damo || QF || Blg. 6 || 6–3, 6–4 || 1.16 || 5.3% || 3.5% || 50.9% || 79.3% || 32.1% || 50.0% (3/6)
|}

==== '''Talo''' ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Estadistika !! Karaniwan
|-
| Ace% || ~1.7%
|-
| Double Fault% || ~4.3%
|-
| Unang Serve In || ~62.5%
|-
| Unang Serve Points Won || ~50.0%
|-
| Pangalawang Serve Points Won || ~41.0%
|-
| Break Points Saved || ~39%
|-
| Ratio ng Pangingibabaw || ~0.65
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
! Kalaban !! Torneo !! Lebel !! Korte !! Rawnd !! Ranggo ng Kalaban !! Iskor !! DR !! Ace% !! DF% !! Unang pasok !! Unang panalo !! Ikalawang panalo !! Naligtas na BP
|-
| Jessica Pegula || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || SF || Blg. 4 || 7–6(3), 5–7, 3–6 || 0.87 || 2.0% || 3.9% || 72.5% || 62.2% || 42.9% || 28.6% (2/7)
|-
| Iga Swiatek || Madrid || WTA 1000 || Luwad || R64 || Blg. 2 || 6–4, 4–6, 2–6 || 0.77 || 3.0% || 5.0% || 69.0% || 50.7% || 41.9% || 56.3% (9/16)
|-
| Barbora Krejcikova || Wimbledon || Grand Slam || Damo || R128 || Blg. 17 || 6–3, 2–6, 1–6 || 0.82 || 1.1% || 1.1% || 54.3% || 50.0% || 50.0% || 62.5% (10/16)
|-
| Ekaterina Alexandrova || Abu Dhabi || WTA 500 || Matigas (Konkreto)  || QF || Blg. 11 || 3–6, 3–6 || 0.79 || 0.0% || 1.6% || 69.8% || 45.5% || 52.6% || 44.4% (4/9)
|-
| Coco Gauff || Dubai || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || QF || Blg. 3 || 0–6, 2–6 || 0.61 || 0.0% || 2.5% || 57.5% || 30.4% || 41.2% || 33.3% (3/9)
|-
| Linda Noskova || Indian Wells || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R16 || Blg. 14 || 2–6, 0–6 || 0.36 || 0.0% || 6.8% || 56.8% || 36.0% || 47.4% || 37.5% (3/8)
|-
| Karolina Muchova || Miami || WTA 1000 || Matigas (Konkreto)  || R16 || Blg. 13 || 0–6, 2–6 || 0.39 || 0.0% || 4.8% || 52.4% || 36.4% || 50.0% || 0.0% (0/4)
|-
| Elena Rybakina || Rome || WTA 1000 || Luwad || R32 || Blg. 2 || 4–6, 3–6 || 0.80 || 1.3% || 6.6% || 67.1% || 56.9% || 44.0% || 42.9% (3/7)
|-
| Iva Jovic || Roland Garros || Grand Slam || Luwad || R128 || Blg. 17 || 4–6, 2–6 || – || – || – || – || – || – || –
|-
| Iva Jovic || Queen’s Club || WTA 500 || Damo || R16 || Blg. 19 || 2–6, 2–6 || 0.56 || 2.0% || 2.0% || 66.0% || 51.5% || 29.4% || 28.6% (2/7)
|-
| Linda Noskova || Berlin || WTA 500 || Damo || SF || Blg. 8 || 2–6, 4–6 || 0.60 || 4.1% || 6.1% || 51.0% || 52.0% || 37.5% || 16.7% (1/6)
|}

Si Eala ay nakapagtala ng 18 laban laban sa mga Top 20 na manlalaro, kung saan siya ay nanalo ng 7 at natalo ng 11.  Noong 2025, nakamit niya ang unang malaking tagumpay sa Miami Open 1000 matapos talunin sina Keys at Świątek bago matalo kay Pegula sa ''semifinal'', at nagwagi rin laban kay Tauson sa US Open, ngunit nabigo kina Krejčíková sa Wimbledon at Świątek sa Madrid. Noong 2026, tinalo niya sina Paolini sa Dubai at Rybakina at Svitolina sa Berlin, subalit natalo kina Gauff, Nosková, Muchová, Rybakina sa Rome, at Jovic sa Roland Garros at Queen’s Club. Ang kanyang pinakamalakas na kampanya ay sa Berlin Open 500, kung saan tinalo niya ang dalawang Top 10 na manlalaro bago matalo kay Nosková sa ''semifinal''.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=Hunyo 22, 2026 |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala Rekord laban sa Pinakamataas na 20 na Manlalaro |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&amp;f=ACareerqqITop_20qqv1 |access-date=Hunyo 22, 2026 |website=Tennis Abstract|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa kanyang mga panalo, ang katamtamang [[estadistika]] ng laban ay: 2.3% aces, 3.4% double faults, 65% first serve in, 62% first-serve points won, 50% second-serve points won, at 47% break points saved, na may rasyo ng pagdomina na ~1.20. Sa kanyang mga pagkatalo, ang average ay: 1.7% aces, 4.3% double faults, 62.5% first serve in, 50% first-serve points won, 41% second-serve points won, at 39% break points saved, na may dominance ratio na ~0.65.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==Mga pananda==
{{noteslist}}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Mga panlabas na link==
* [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal  ni Alex Eala sa Instagram]
* [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala]
* [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala]
* [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&amp;f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract]
* [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)]
* [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)]

{{DEFAULTSORT:Eala, Alexandra}}
[[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]]</text>
      <sha1>7sf0x3d6e4eskstap297d7nluunfj0t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pag-uuri ng klima ni Köppen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334299</id>
    <revision>
      <id>2213061</id>
      <parentid>2212928</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:27:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9086" sha1="in7iwu41d8oqbk69lzih66ikrnrv00a" xml:space="preserve">Hinahati ng '''pag-uuri ng klima ni Köppen''' (''Köppen climate classification'') ang mga klima ng Daigdig sa limang mga pangunahing pangkat ng klima. Hinahati naman ang bawat pangkat batay sa mga padron ng pana-panahong [[pag-ulan]] at temperatura. Ang limang mga pangunahing pangkat ay ''A'' (''tropical'' o pantropiko), ''B'' (''arid'' o tigang), ''C'' (''temperate'' o katamtaman), ''D'' (''continental'' o panlupalop), at ''E'' (''polar''). Kumakatawan sa isang titik ang bawat pangkat at subpangkat. Binigyan ang lahat ng mga klima ng isang pangunahing pangkat, na siyang kinakatawan ng unang titik. Maliban sa mga nasa pangkat ''E'', bawat isa sa mga klima ay binigyan ng isang subpangkat ng pana-panahong pag-ulan, na kinakatawan ng ikalawang titik. Halimbawa, tumutukoy ang ''Af'' sa isang [[maulang gubat na klimang pantropiko]]. May binigay na subpangkat ng temperatura sa lahat ng mga pangkat maliban sa mga nasa pangkat na ''A''. Kinakatawan ito ng ikatlong titik para sa mga klimang sa mga pangkat na ''B'', ''C'', ''D'', at ng ikalawang titik sa mga klimang sa pangkat na ''E''. Kabilang sa iba pang mga halimbawa ang: ''Cfb'' na tumutukoy sa [[klimang pangkaragatan]] na may mainit na tag-init tulad ng itinutukoy ng panapos na ''b.'', habang tumutukoy naman ang ''Dwb'' sa bahagyang [[mabalaklaot na klimang panlupalop]], na mainit-init din ang mga tag-init. Ibinubukod ang mga klima batay sa mga espesipikong pamantayan na natatangi sa bawat uri ng klima.&lt;ref name=&quot;kottek2006&quot;&gt;{{Cite journal |last=Kottek |first=Markus |last2=Grieser |first2=Jürgen |last3=Beck |first3=Christoph |last4=Rudolf |first4=Bruno |last5=Rubel |first5=Franz |date=2006 |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |url=https://opus.bibliothek.uni-augsburg.de/opus4/files/40083/metz_Vol_15_No_3_p259-263_World_Map_of_the_Koppen_Geiger_climate_classification_updated_55034.pdf |journal=Meteorologische Zeitschrift |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |bibcode=2006MetZe..15..259K |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |access-date=2025-05-14 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224195637/https://opus.bibliothek.uni-augsburg.de/opus4/frontdoor/deliver/index/docId/40083/file/metz_Vol_15_No_3_p259-263_World_Map_of_the_Koppen_Geiger_climate_classification_updated_55034.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Pinakamalaganap na pamamaraan ng [[pag-uuri ng klima]] ang pag-uuri ng klima ni Köppen.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Oktubre 4, 2024 |title=EnergyPlus™ Version 24.2.0 Documentation: Auxiliary Programs |url=https://energyplus.net/assets/nrel_custom/pdfs/pdfs_v24.2.0/AuxiliaryPrograms.pdf |access-date=Enero 22, 2025 |website=EnergyPlus |page=52 }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Unang itong inilathala ng [[Klimatolohiya|klimatologong]] Rusong-Aleman na si  [[Wladimir Köppen]] (1846–1940) noong 1884,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Köppen |first=Wladimir |date=1884 |title=Die Wärmezonen der Erde, nach der Dauer der heissen, gemässigten und kalten Zeit und nach der Wirkung der Wärme auf die organische Welt betrachtet |trans-title=The thermal zones of the earth according to the duration of hot, moderate and cold periods and to the impact of heat on the organic world) |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/koeppen.htm |url-status=live |journal=Meteorologische Zeitschrift |publication-date=2011 |volume=20 |issue=3 |pages=351–360 |bibcode=2011MetZe..20..351K |doi=10.1127/0941-2948/2011/105 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160908130507/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/koeppen.htm |archive-date=Setyembre 8, 2016 |access-date=Setyembre 2, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Rubel |first=F. |last2=Kottek |first2=M |date=2011 |title=Comments on: 'The thermal zones of the Earth' by Wladimir Köppen (1884) |journal=Meteorologische Zeitschrift |volume=20 |issue=3 |pages=361–365 |bibcode=2011MetZe..20..361R |doi=10.1127/0941-2948/2011/0285}}&lt;/ref&gt; kalakip ang ilang mga pagbabago niya, lalo na noong 1918 at 1936.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |year=1918 |title=Klassification der Klimate nach Temperatur, Niederschlag and Jahreslauf |encyclopedia=Petermanns Geographische Mitteilungen |last=Köppen |first=Wladimir |volume=64 |pages=193–203, 243–248}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |year=1936 |title=Das geographische System der Klimate |publisher=Borntraeger |location=Berlin |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/Koppen_1936.pdf |access-date=2 September 2016 |last=Köppen |first=Wladimir |editor-last=Köppen |editor-first=Wladimir |volume=1 |trans-title=The geographic system of climates |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304135236/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/Koppen_1936.pdf |archive-date=4 March 2016}}&lt;/ref&gt; Ipinakilala kalaunan ng klimatogong Alemang si [[Rudolf Geiger]] (1894–1981) ang ilang mga pagbabago sa sistema ng pag-uuri noong 1954 at 1961, kaya kung minsang tinatawag itong '''pag-uuri ng klima nina Köppen at Geiger''' (''Köppen–Geiger climate classification'').&lt;ref&gt;{{Citation |last=Geiger |first=Rudolf |title=Klassifikation der Klimate nach W. Köppen |date=1954 |work=Landolt-Börnstein – Zahlenwerte und Funktionen aus Physik, Chemie, Astronomie, Geophysik und Technik, alte Serie |volume=3 |pages=603–607 |trans-title=Classification of climates after W. Köppen |place=Berlin |publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Geiger |first=Rudolf |title=Überarbeitete Neuausgabe von Geiger, R.: Köppen-Geiger / Klima der Erde |date=1961}} (Wandkarte 1:16 Mill.) – Klett-Perthes, Gotha.&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Koppen-Geiger Map v2 World 1991–2020.svg|thumb|upright=2.5|Mapang pangklima ng Köppen–Geiger para sa mga taong 1991–2020&lt;ref name=&quot;Beck&quot;&gt;{{Cite journal |last=Beck |first=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |author-link6=Eric Franklin Wood |date=30 October 2018 |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |volume=5 |pages=180214 |bibcode=2018NatSD...580214B |doi=10.1038/sdata.2018.214 |issn=2052-4463 |pmc=6207062 |pmid=30375988}}&lt;/ref&gt;
{|
|- valign=top |
|
{{legend|#0000FE|[[maulang gubat na klimang pantropiko|Af]]}}
{{legend|#0077FF|[[mabalaklaot na klimang pantropiko|Am]]}}
{{legend|#46A9FA|[[sabana na klimang pantropiko|Aw]]}}
{{legend|#79BAEC|[[sabana na klimang pantropiko|As]]}}
| width=10 |
|
{{legend|#FE0000|[[mainit na klimang pandisyerto|BWh]]}}
{{legend|#FE9695|[[malamig na klimang pandisyerto|BWk]]}}
{{legend|#F5A301|[[mainit na bahagyang-tigang na klima|BSh]]}}
{{legend|#FFDB63|[[malamig na bahagyang-tigang na klima|BSk]]}}
| width=5 |
|
{{legend|#FFFF00|[[mainit na tag-init na klimang Mediteraneo|Csa]]}}
{{legend|#C6C700|[[maligamgam na tag-init na klimang Mediteraneo|Csb]]}}
{{legend|#969600|[[Klimang Mediteraneo#Malamig na tag-init na klimang Mediteraneo|Csc]]}}
| width=5 |
|
{{legend|#96FF96|[[mahalumigmig na klimang subtropiko|Cwa]]}}
{{legend|#63C764|[[paltok na klimang subtropiko|Cwb]]}}
{{legend|#329633|[[paltok na klimang subtropiko|Cwc]]}}
| width=5 |
|
{{legend|#C6FF4E|[[mahalumigmig na klimang subtropiko|Cfa]]}}
{{legend|#66FF33|[[klimang pangkaragatan|Cfb]]}}
{{legend|#33C701|[[subpolar na klimang pangkaragatan|Cfc]]}}
| width=5 |
|
{{legend|#FF00FE|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dsa]]}}
{{legend|#C600C7|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dsb]]}}
{{legend|#963295|[[klimang subartiko|Dsc]]}}
{{legend|#966495|[[klimang subartiko|Dsd]]}}
| width=5 |
|
{{legend|#ABB1FF|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dwa]]}}
{{legend|#5A77DB|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dwb]]}}
{{legend|#4C51B5|[[klimang subartiko|Dwc]]}}
{{legend|#320087|[[klimang subartiko|Dwd]]}}
| width=5 |
|
{{legend|#00FFFF|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dfa]]}}
{{legend|#38C7FF|[[mahalumigmig na klimang panlupalop|Dfb]]}}
{{legend|#007E7D|[[klimang subartiko|Dfc]]}}
{{legend|#00455E|[[klimang subartiko|Dfd]]}}
| width=5 |
|
{{legend|#B2B2B2|[[klimang tundra|ET]]}}
{{legend|#686868|[[klima ng simboryong yelo|EF]]}}
|}
]]
{{clear}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na link ==
* [https://360.org/climate/koppen-classification/ Mga mapa ng mundo at mga graph kasama ang isang video tungkol sa pag-uuri ng klima ng Köppen]{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20100906034159/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/ World Map ng Köppen–Geiger na pag-uuri ng klima para sa panahon ng 1951–2000] (inarkibo noong Setyembre 6, 2010)
* {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110084254/http://www.fao.org/nr/climpag/globgrids/KC_classification_en.asp |date=10 January 2021 |title=New gridded maps of Koeppen's climate classification}}

=== Mga tala ng klima ===
* [https://web.archive.org/web/20160418082322/http://www.ipcc-data.org/maps/ IPCC Data Distribution Center] (na-arkibo noong Abril 18, 2016)

[[Kategorya:Klimatolohiya]]
[[Kategorya:Heograpiya]]</text>
      <sha1>in7iwu41d8oqbk69lzih66ikrnrv00a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Elbasan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334910</id>
    <revision>
      <id>2213143</id>
      <parentid>2184812</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:44:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2340" sha1="2wm3zjesmtjvnbcxe7s0uehas1xjpcf" xml:space="preserve">{{Infobox settlement/Wikidata}}
Ang '''Elbasan''' ay ang ikaapat na pinakamataong lungsod ng [[Albania]] at upuan ng [[Kondado ng Elbasan]] at Munisipalidad Elbasan. Ito ay nasa hilaga ng [[Ilog Shkumbin]] sa pagitan ng [[Bulubunduking Skanderbeg]] at ng [[Kapatagang Myzeqe]] sa gitnang Albania.

==Ekonomiya==
[[File:Elbasan from South.jpg|thumb|Elbasan mula sa Timog]]

Nagsimula ang pag-unlad ng industriya sa panahon ng rehimeng Zog sa paggawa ng tabako at mga inuming nakalalasing, at nagtapos sa panahon ng rehimeng komunista. Ang lungsod ay naging tanyag pagkatapos magtayo ng isang gilingan ng bakal ang mga Tsino noong 1974. Isang manunulat sa paglalakbay ang nagpahayag mula sa pag-uusap na noong panahon ng rehimeng komunista, &quot;halos lahat ng tao sa bansa ay tila may baril, malamang na gawa ng pabrikang ito na pinondohan ng Tsino sa Elbasan,&quot; at ang &quot;bansa ay tila walang mga traktora, araro, o mga makinang panahi.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Paul|last=Theroux|title=The Pillars of Hercules: A Grand Tour of the Mediterranean|url=https://archive.org/details/pillarsofhercule0000ther_d6z2|publisher=Fawcett Columbine|location=New York|date=1995|page=[https://archive.org/details/pillarsofhercule0000ther_d6z2/page/272 272]|isbn=0449910857}}&lt;/ref&gt;

Nagho-host din ang lungsod ng ferrochrome smelter, na kinomisyon noong 1989 ng rehimeng komunista at ngayon ay pag-aari ng [[Balfin Group]]. 

Ang lungsod ay isang hub para sa mabigat na industriya sa panahon ng rehimeng komunista, karamihan sa mga pabrika ng metalurhiko at pagpoproseso ng metal. Ang lahat ng mga industriyang ito ay nagdulot ng malaking polusyon at ang Elbasan ay itinuturing ngayon na isa sa mga pinaka maruming lungsod ng Albania.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Poisoned legacy of Albania's steel city |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250326-poisoned-legacy-of-albania-s-steel-city |access-date=2025-03-28 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa nakalipas na mga taon, ang Elbasan, tulad ng ibang bahagi ng Albania, ay kinailangan hindi lamang harapin ang lokal na polusyon, kundi pati na rin ang tinatawag ng mga environmentalist na &quot;pag-angkat ng polusyon&quot;, dahil sa mga basurang inangkat mula sa ibang bansa para sa proseso ng pag-resiklo sa mga pribadong kompanya.

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Mga lungsod sa Albania]]</text>
      <sha1>2wm3zjesmtjvnbcxe7s0uehas1xjpcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Diwata (Paglilinaw)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>335591</id>
    <revision>
      <id>2213169</id>
      <parentid>2199705</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4419" sha1="fpclj0cnyozzrd9hfgbo37h5tgwpjxk" xml:space="preserve">[[Anito|Diwata]] - Ang Diwata sa mitolohiyang Pilipino ay isang gender-neutral pangkalahatang katawagan para sa mga diyos, diyosa, espiritu ng kalikasan, nimpa, at engkantada.

[[Diwata (Mitolohiyang Pilipino)|Divata]] - Sinaunang tawag sa Diwata, pangkalahatang termino sa mga bathala, mga engkantada at engkantado at mga espiritu ng kalikasan 

'''Ang Diwata''' ay maaari ding sumangguni sa:

* &quot;Diwata&quot; (song), isang kanta ng Filipino rapper na si Abra na nagtatampok kay Chito Miranda
* [[Diwata-1]], isang Philippine microsatellite na inilunsad sa International Space Station (ISS) noong Marso 23, 2016
* Diwata-2, isang Philippinemicrosatellite na inilunsad noong Oktubre 29, 2018
* Diwata (negosyante) (ipinanganak 1982), Filipino internet personality at may-ari ng stall
[[Bathala|Diwata]] - a mitolohiyang Tagalog, ito ang sinaunang tawag kay ''Bathala'', ang kataas-taasang diyos.  &lt;ref&gt;{{Cite journal |date=1850-04-06 |title=Natural History of Man |url=https://doi.org/10.1038/scientificamerican04061850-229d |journal=Scientific American |volume=5 |issue=29 |pages=229–229 |doi=10.1038/scientificamerican04061850-229d |issn=0036-8733}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=KNOX |first=ISRAEL |date=1950 |title=Philosophy |url=https://doi.org/10.1093/jaarel/xviii.4.242 |journal=Journal of the American Academy of Religion |volume=XVIII |issue=4 |pages=242–243 |doi=10.1093/jaarel/xviii.4.242 |issn=0002-7189}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Jocano |first=F. Landa |date=1967-03-31 |title=The Beginnings of Filipino Society and Culture |url=https://doi.org/10.13185/2244-1638.2332 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |volume=15 |issue=1 |doi=10.13185/2244-1638.2332 |issn=2244-1638}}&lt;/ref&gt;

[[Diwata (Ada)|Diwata]] - Sa makabagong Tagalog, ito ang katawagan para sa mga engkantada at nimpa.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Perdon |first=Renato |title=Pocket Tagalog Dictionary: Tagalog-English/English-Tagalog |date=2012 |publisher=Tuttle Publishing |isbn=978-1-4629-0983-4 |location=Singapore}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Tuttle Concise Tagalog Dictionary |url=https://archive.org/details/tuttleconcisetag0000barr |publisher=Tuttle Publishing |year=2017 |isbn=9780804839143 |location=Tokyo; Rutland, VT}}&lt;/ref&gt;

[[Devata|Diwata]] - Diwata nagmula sa ''Devata'' o ''Diwata'' ng Hinduismo, na tumutukoy sa mga munting diyos at diyosa at mga espiritu ng kagubatan, kung saan nagmula ang salitang ''diwata''.[ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Scott |first=William Henry |title=Barangay: sixteenth century Philippine culture and society |date=2004 |publisher=Ateneo de Manila Univ. Pr |isbn=978-971-550-135-4 |edition=5. pr |location=Manila}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wayback Machine |url=http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-09-02-1971/hislop-anitism-survey-religious%20beliefs-native-philippines.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707172324/http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-09-02-1971/hislop-anitism-survey-religious%20beliefs-native-philippines.pdf |archive-date=2018-07-07 |access-date=2025-08-25 |website=www.asj.upd.edu.ph}}&lt;/ref&gt;

[[Deva (Hinduismo)|Diwata]] -  Isang “maningning,” “marangal,” “makalangit na nilalang,” “diyos o banal na nilalang,” “anumang may kahusayan,” at isa rin sa mga salitang Sanskrit na ginagamit upang tukuyin ang isang diyos sa Hinduismo.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Scott |first=William Henry |title=Barangay: sixteenth-century Philippine culture and society |url=https://archive.org/details/barangaysixteent0000scot |date=1994 |publisher=Ateneo de Manila University Press |isbn=978-971-550-135-4 |location=Quezon City, Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt; 

[[Abatar (termino)|Diwata]] -  Kaugnay ng isang konsepto sa Hinduismo na sa Sanskrit ay literal na nangangahulugang “pagbaba.” Tumutukoy ito sa pisikal na pagpapakita o pagkakatawang-tao ng isang makapangyarihang diyos o espiritu sa mundo.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Scott |first=William Henry |title=Barangay: sixteenth century Philippine culture and society |date=2004 |publisher=Ateneo de Manila Univ. Pr |isbn=978-971-550-135-4 |edition=5. pr |location=Manila}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Geoffrey Parrinder |author-link=Geoffrey Parrinder |url=https://books.google.com/books?id=VkV5AAAAMAAJ |title=Avatar and Incarnation: The Divine in Human Form in the World's Religions |publisher=Oneworld |year=1997 |isbn=978-1-85168-130-3 |pages=19–20}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>fpclj0cnyozzrd9hfgbo37h5tgwpjxk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Diwata (mitolohiyang Pilipino)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>335960</id>
    <revision>
      <id>2213117</id>
      <parentid>2212164</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:22:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28203" sha1="iva91dv560l216rxh5yf9u0e8lahyum" xml:space="preserve">[[Talaksan:Filippine,_provincia_di_agusan,_immagine_hindu,_statuetta_in_oro_massiccio,_xiii_secolo.jpg|right|thumb|Ang Agusan image isang Tagno ng Diwata (900–950 AD) ay natuklasan noong 1917 sa pampang ng Wawa River malapit sa [[Esperanza, Agusan del Sur|Esperanza]], [[Agusan del Sur]], [[Mindanao]] sa [[Pilipinas]] . Bagama't may mga elementong Hindu at Budista, sinasamba ito ng mga lokal bilang Diwata.]]
Ang '''Divata''' (na kilala rin bilang '''Duwata, Dewata, Ruwata, Diya, Dewa''', at iba pang kaugnay na pangalan) ay isang lumang katawagan para sa '''Diwata''', isang pangkalahatang termino o katawagan na ginagamit sa Pilipinas para sa mga diyos, diyosa, espiritu ng kalikasan, nimpa, at engkantada o engkantado.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Scott |first=William Henry |title=Barangay: sixteenth century Philippine culture and society |date=2004 |publisher=Ateneo de Manila Univ. Pr |isbn=978-971-550-135-4 |edition=5. pr |location=Manila}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Jocano |first=F. Landa |date=1967-03-31 |title=The Beginnings of Filipino Society and Culture |url=https://doi.org/10.13185/2244-1638.2332 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |volume=15 |issue=1 |doi=10.13185/2244-1638.2332 |issn=2244-1638}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://en.wiktionary.org/wiki/diwata | title=diwata – Wiktionary | accessdate=2025-10-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.tagalog.com/dictionary/diwata | title=Diwata – Tagalog.com Dictionary | accessdate=2025-10-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Perdon, Renato (2012). Pocket Tagalog Dictionary: Tagalog-English English-Tagalog. Tuttle Publishing, 2012. {{ISBN|978-1-4629-0983-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://lingvanex.com/dictionary/meaning/tagalog/diwata/ | title=Diwata – Lingvanex Dictionary | accessdate=2025-10-05 | archive-date=2025-10-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20251007030738/https://lingvanex.com/dictionary/meaning/tagalog/diwata/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang ilang espiritu na hindi kailanman naging tao ay pinag-iiba sa ilang pangkat-etnolinguistiko bilang '''diwata''', na maaaring saklaw mula sa simpleng mga espiritu tagapagbantay ng mga bagay, halaman, hayop, o lugar, hanggang sa mga diyos na kumakatawan sa mga abstraktong konsepto at likas na phenomena, pati na rin sa mga banal na nilalang na kabilang sa mga panteon. &lt;ref name=&quot;Scott1994&quot;&gt;{{cite book |last=Scott |first=William Henry |title=Barangay: Sixteenth-Century Philippine Culture and Society |url=https://archive.org/details/barangaysixteent0000scot |publisher=Ateneo de Manila University Press |year=1994 |isbn=978-9715501354 |pages=[https://archive.org/details/barangaysixteent0000scot/page/202 203]–207}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Jocano1969&quot;&gt;{{cite book |last=Jocano |first=F. Landa |title=Philippine Mythology |publisher=Centro Escolar University Research and Development Center |year=1969 |pages=115–120}}&lt;/ref&gt;

== Etimolohiya ==
Ang terminong ''divata'' (at ang mga kaugnay nito tulad ng ''dewatu'', ''duwata'', ''diya'', ''dwata'') ay nagmula sa salitang Sanskrit na ''devatā'' (देवता) o ''deva'' (देव), na nangangahulugang &quot;diyos&quot; o &quot;nilalang na banal&quot;.&lt;ref name=&quot;SanskritRoot&quot;&gt;{{cite journal |last=Javellana |first=Renato |title=Sanskrit Loanwords in Philippine Languages |journal=Philippine Quarterly of Culture and Society |volume=12 |issue=2 |year=1984 |pages=85–94}}&lt;/ref&gt; Ang pamana ng wikang ito ay bunga ng di-tuwirang palitang pangkultura sa pagitan ng Pilipinas at Timog Asya, na naipamagitan sa pamamagitan ng mga Hindu-Buddhist na kaharian sa Timog-silangang Asya tulad ng [[Srivijaya Empire]] at [[Majapahit Empire]].&lt;ref name=&quot;Junker1999&quot;&gt;{{cite book |last=Junker |first=Laura L. |title=Raiding, Trading, and Feasting: The Political Economy of Philippine Chiefdoms |url=https://archive.org/details/raidingtradingfe0000junk |publisher=University of Hawaii Press |year=1999 |isbn=978-0824820341 |pages=[https://archive.org/details/raidingtradingfe0000junk/page/320 321]–325}}&lt;/ref&gt; Sa Tagalog, ang kaugnay na salita na ''diwa'' ay nangangahulugang &quot;espiritu&quot; o &quot;esensya&quot;, na nagbibigay-diin sa espiritwal na kahulugan.&lt;ref name=&quot;Demetrio1991&quot;&gt;{{cite book |last=Demetrio |first=Francisco R. |title=Encyclopedia of Philippine Folk Beliefs and Customs |publisher=Giraffe Books |year=1991 |volume=1 |pages=278–280}}&lt;/ref&gt;

== Katangian==
Pinaniniwalaang naninirahan ang mga''divata'' sa iba't ibang kaharian at larangan ng kalikasan at espiritwal na mundo. Ang kanilang mga tungkulin at katangian ay malawak at iba-iba:  
*Mga espiritu ng kalikasan: tagapangalaga ng mga puno, ilog, bundok, o hayop.&lt;ref name=&quot;Eugenio1994&quot;&gt;{{cite book |last=Eugenio |first=Damitila Ramos |title=Philippine Folk Literature: The Myths |publisher=University of the Philippines Press |year=1994 |isbn=9789715420617 |pages=55–60}}&lt;/ref&gt;  
*Mga engkantada: Sa modernong [[Tagalog language|Tagalog]], ang ''diwata'' ay nangangahulugang [[Diwata (Ada)|engkantada]] o [[Ninpa|nimpa]]. Tumutukoy ito lalo na sa mga espiritu ng kalikasan at mga engkantada at diwata na may pambihirang kagandahan, tulad ni [[Maria Makiling]].&lt;ref&gt;Perdon, Renato (2012). Pocket Tagalog Dictionary: Tagalog-English English-Tagalog. Tuttle Publishing, 2012. {{ISBN|978-1-4629-0983-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lanuza, Michelle, The Legend of Maria Makiling, archived from the original on 2007-10-02, retrieved September 30, 2007&lt;/ref&gt;
*Mga diyos ng mga abstraktong konsepto: tulad ng kasaganaan, digmaan, o kalusugan.&lt;ref name=&quot;Jocano1969&quot; /&gt;  
*Mga miyembro ng pantheon: mga mataas na ranggong diyos na kinikilala ng ilang etnikong grupo, kadalasang may masalimuot na ritwal at handog.&lt;ref name=&quot;Scott1994&quot; /&gt;  

May ilan sa ''divata'' na mabubuti at tinatawag para sa proteksyon at pagpapala, samantalang ang iba ay ambivalente o masama ang intensyon, kaya nangangailangan ng pagpatahimik sa pamamagitan ng ritwal na handog.&lt;ref name=&quot;Demetrio1991&quot; /&gt;

==Mitolohiyang Pilipino ==

Sa [[Mitolohiyang Pilipino]], ang mga Diwata ay tumutukoy sa mga engkantada, espiritu ng kalikasan, mga nilalang na makalangit, at mga diyos sa mitolohiya. Sa relihiyong bayan, partikular itong tumutukoy sa mga nilalang na makalangit at espiritu ng kalikasan na hindi kailanman naging tao. Maaaring maging mga tagapangalaga sila ng mga bagay, halaman, hayop, o mga diyos na kumakatawan sa mga puwersa ng kalikasan, abstraktong kaisipan, o maging mga diyos sa isang panteon.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Eslit |first=Edgar R. |date=2023-06-20 |title=Illuminating Shadows: Decoding Three Mythological Veil of Mindanao's Cultural Tapestry |doi=10.20944/preprints202306.1412.v1 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=2025-01-06 |title=People: January/February 2025 |url=https://doi.org/10.1044/leader.ppl.30012025.members-news-january.14
 |access-date=2025-01-24 |website=Default Digital Object Group|doi=10.1044/leader.ppl.30012025.members-news-january.14 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Owen |first=Norman G. |date=February 1998 |title=Historical Dictionary of the Philippines. By Artemio R. Guillermo and May Kyi Win . Lanham, Md.: The Scarecrow Press, 1997. xi, 363 pp. $62.00. |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/57/1/273/336734
 |journal=The Journal of Asian Studies |language=en |volume=57 |issue=1 |pages=273–275 |doi=10.2307/2659094 |jstor=2659094 |issn=0021-9118|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Tilman |first=Robert O. |date=February 1971 |title=The Philippines in 1970: A Difficult Decade Begins |url=http://caliber.ucpress.net/doi/abs/10.1525/as.1971.11.2.01p0079e
 |journal=Asian Survey |language=en |volume=11 |issue=2 |pages=139–148 |doi=10.2307/2642713 |jstor=2642713 |issn=0004-4687|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

Ang '''Pagdiwata''' ay isang ritwal ng pagpupuri, pagbibigay-galang, at pagsamba sa mga diyos at espiritu ng kalikasan.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last=Scott |first=William Henry |title=Barangay: sixteenth century Philippine culture and society |date=2004 |publisher=Ateneo de Manila Univ. Pr |isbn=978-971-550-135-4 |edition=5. pr |location=Manila}}&lt;/ref&gt;

Ang makabagong pagkaunawa ng mga Pilipino sa diwata ay sumasaklaw sa mga kahulugang gaya ng engkantada, musa, nimpa, diyosa ng kagubatan, o maging isang diyos o diyosa.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Scott |first=William Henry |title=Barangay: sixteenth century Philippine culture and society |date=2004 |publisher=Ateneo de Manila Univ. Pr |isbn=978-971-550-135-4 |edition=5. pr |location=Manila}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Jocano |first=F. Landa |date=1967-03-31 |title=The Beginnings of Filipino Society and Culture |url=https://doi.org/10.13185/2244-1638.2332 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |volume=15 |issue=1 |doi=10.13185/2244-1638.2332 |issn=2244-1638}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://en.wiktionary.org/wiki/diwata | title=diwata – Wiktionary | accessdate=2025-10-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.tagalog.com/dictionary/diwata | title=Diwata – Tagalog.com Dictionary | accessdate=2025-10-05}}&lt;/ref&gt; Pinaniniwalaang nagmula ang salita sa wikang Sanskrit na devata (diyos o diyosa).&lt;ref name=&quot;Daniélou 1991&quot;&gt;{{Cite book |last=Daniélou |first=Alain |title=The Myths and Gods of India: The Classic Work on Hindu Polytheism from the Princeton Bollingen Series |url=https://archive.org/details/mythsgodsofindia0000dani |date=1991 |publisher=Inner Traditions International, Limited |isbn=978-0-89281-354-4 |location=Rochester}}&lt;/ref&gt;

Sa alamat at mitolohiya, ang mga diwata ay madalas na iniuugnay o ipinapantay sa mga [[Diwata (Ada)|engkantada]] na tinatawag na lambana.&lt;ref name=&quot;admin&quot;&gt;{{Cite web |last=admin |date=2019-10-05 |title=Entering Lambana's mythical realm |url=https://peopleasia.ph/entering-lambanas-mythical-realm/
 |access-date=2025-03-15 |website=PeopleAsia |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=Jordan |date=2016-03-03 |title=The Diwata of Philippine Mythology {{!}} Ancestors, Spirits, &amp; Deities|url=https://www.aswangproject.com/diwata/
 |access-date=2025-03-15 |website=The Aswang Project |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;www.wisdomlib.org&quot;&gt;{{Cite web |last=www.wisdomlib.org
 |date=1970-01-01 |title=Lambana: Significance and symbolism |url=https://www.wisdomlib.org/concept/lambana
 |access-date=2025-03-15 |website=www.wisdomlib.org
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa makabagong Tagalog, ang ''diwata'' ay nangangahulugang engkantada o nimpa. Tumutukoy ito lalo na sa mga espiritu ng kalikasan na may pambihirang kagandahan, gaya ni [[Maria Makiling]].&lt;ref name=&quot;Perdon, Renato 2012&quot;&gt;Perdon, Renato (2012). Pocket Tagalog Dictionary: Tagalog-English English-Tagalog. Tuttle Publishing, 2012. {{ISBN|978-1-4629-0983-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Lanuza, Michelle, The Legend of Maria Makiling, archived from the original on 2007-10-02, retrieved September 30, 2007&lt;/ref&gt;
Ang mga espiritu na hindi kailanman naging tao ay inihihiwalay sa ilang pangkat-etniko bilang ''diwata''. Maaari silang maging mga simpleng espiritu ng isang bagay, halaman, hayop, o lugar,&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;hal. ''[[Nuno sa punso]]'', isang anitong parang duwende na nakatira sa mga punso; at si [[Maria Makiling|Dayang Masalanta]], ang Tagalog na diwata ng [[Bundok Makiling]]&lt;/ref&gt; hanggang sa maging mga diyos na kumakatawan sa mga abstraktong konsepto at likas na penomena,&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;hal. [[Mayari]], ang diyosa ng buwan ng mga Tagalog; [[Barangaw]], ang bisayang diyos ng bahaghari; at [[Makapatag]], bisayang diyos ng paghihiganti&lt;/ref&gt; hanggang sa maging mga diyos na kabilang sa isang tunay na [[Pantheon (religion)|panteon]].&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;hal. [[Bathala]], ang pinakadakilang diyos ng mga Tagalog; [[Magbabaya]], ang kataas-taasang lumikha ng mga [[Lumad]]; at [[Pilandok]], [[trickster spirit]] ng mga [[Maranao people|Maranao]]&lt;/ref&gt;

Kilala rin sila sa iba’t ibang katawagan gaya ng ''dewatu'', ''divata'', ''duwata'', ''ruwata'', ''dewa'', ''dwata'', ''diya'', at iba pa sa iba’t ibang wikang Pilipino (kabilang ang Tagalog na ''diwa'', na nangangahulugang “espiritu” o “esensya”); lahat ng ito ay nag-ugat mula sa Sanskrit na ''[[devata]]'' ({{Lang|sa|देवता}}) o ''[[wiktionary:deva#Etymology|devá]]'' ({{Lang|sa|देव}}), na nangangahulugang “diyos o diyosa”. Ang mga katawagang ito ay bunga ng [[Religious syncretism|pagsasanib]] sa mga paniniwalang [[Hindu]]-[[Budista]] dahil sa hindi tuwirang palitang kultural (sa pamamagitan ng [[Srivijaya]] at [[Majapahit]]) sa pagitan ng Pilipinas at [[Timog Asya]].&lt;ref name=&quot;Scott1994&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Cole |first=Fay‐Cooper |date=1919-04-06 |title=&lt;i&gt;The History of Philippine Civilization as reflected in Religious Nomenclature&lt;/i&gt;. A. L. K&lt;scp&gt;roeber&lt;/scp&gt; |url=https://doi.org/10.1525/aa.1919.21.2.02a00150 |journal=American Anthropologist |volume=21 |issue=2 |pages=203–208 |doi=10.1525/aa.1919.21.2.02a00150 |issn=0002-7294}}&lt;/ref&gt;

Gayunman, nag-iiba ang mga nilalang na itinuturing na ''diwata'' ayon sa pangkat-etniko. Sa ilang pangkat gaya ng [[B'laan people|B'laan]], [[Cuyonon people|Cuyonon]], [[Visayans]], at [[Tagalog people|Tagalog]], tumutukoy ang ''Diwata'' sa [[Creator deity|kataas-taasang diyos]] sa kanilang panteon,&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;Ipinag-iba ng mga Tagalog si Diwata, ang unibersal na kataas-taasang nilalang, at si [[Bathala]], ang diyos ng buhay na itinuturing nilang natatanging diyos nila (Hislop, 1971)&lt;/ref&gt; kaya may ibang katawagan para sa mga espiritung hindi tao.&lt;ref name=&quot;Scott1994&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Cole |first=Fay‐Cooper |date=1919-04-06 |title=&lt;i&gt;The History of Philippine Civilization as reflected in Religious Nomenclature&lt;/i&gt;. A. L. K&lt;scp&gt;roeber&lt;/scp&gt; |url=https://doi.org/10.1525/aa.1919.21.2.02a00150 |journal=American Anthropologist |volume=21 |issue=2 |pages=203–208 |doi=10.1525/aa.1919.21.2.02a00150 |issn=0002-7294}}&lt;/ref&gt;

Tulad ng sa mga espiritu ng ninuno, tinatawag ang mga ''diwata'' gamit ang magagalang na [[Kinship terminology|pamagat ng kamag-anakan]] kapag direktang kinakausap, gaya ng ''apo'' (“matanda”) o ''nuno'' (“ninuno”).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Eder |first=Matthias |last2=Demetrio |first2=Francisco |date=1971 |title=Dictionary of Philippine Folk Beliefs and Customs |url=https://doi.org/10.2307/1177533 |journal=Asian Folklore Studies |volume=30 |issue=2 |pages=144 |doi=10.2307/1177533 |issn=0385-2342}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Cole |first=Fay‐Cooper |date=1919-04-06 |title=&lt;i&gt;The History of Philippine Civilization as reflected in Religious Nomenclature&lt;/i&gt;. A. L. K&lt;scp&gt;roeber&lt;/scp&gt; |url=https://doi.org/10.1525/aa.1919.21.2.02a00150 |journal=American Anthropologist |volume=21 |issue=2 |pages=203–208 |doi=10.1525/aa.1919.21.2.02a00150 |issn=0002-7294}}&lt;/ref&gt;

[[File:JfMountArayat716PHeritagePampangafvf.JPG|thumb|Sikat na paglalarawan ng isang Diwata, si Maria Sinukuan, isang tanyag na diwata sa mitolohiyang Pilipino at alamat]]


== Makabagong Paggamit ==
Ang makabagong pagkaunawa ng mga Pilipino sa diwata ay sumasaklaw sa mga kahulugang gaya ng musa, engkantada, nimpa, diyosa ng kagubatan, o maging diyos o diyosa.&lt;ref name=&quot;Andrews 1916&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Afanasyeva 170–172&quot;/&gt; Pinaniniwalaang nagmula ang salita sa wikang Sanskrit na devata (diyos o diyosa).&lt;ref name=&quot;Daniélou 1991&quot;/&gt;

Sa alamat at mitolohiya, ang mga diwata ay madalas na iniuugnay o ipinapantay sa mga [[Diwata (Ada)|engkantada]] na tinatawag na lambana.&lt;ref name=&quot;admin&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=Jordan |date=2016-03-03 |title=The DIWATA of Philippine Mythology {{!}} Ancestors, Spirits, &amp; Deities |url=https://www.aswangproject.com/diwata/
 |access-date=2025-03-15 |website=The Aswang Project |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;www.wisdomlib.org&quot;/&gt;

Sa modernong Tagalog, ang ''diwata'' ay nangangahulugang engkantada o nimpa. Tumutukoy ito lalo na sa mga espiritu ng kalikasan na may pambihirang kagandahan, gaya ni [[Maria Makiling]].&lt;ref name=&quot;Perdon, Renato 2012&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;

Dahil ang mga diwata ay mga espiritu ng kalikasan o diyos, mas madali silang naisama sa mga ideya ng Katolisismo tungkol sa mga santo o anghel. Ang kanilang mga tungkulin sa pagpapagaling, pagkamayabong, at kalikasan ay nagbigay ng impresyon na hindi sila banta sa simbahan. Kalaunan, sila ay inromantisa bilang mga mahiwagang nilalang (engkantada) na may anyong Europeo, na akma sa kolonyal na pamantayan ng kagandahan at kabutihan.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=McCoy |first=Alfred W. |date=1982-06-30 |title=Culture and Consciousness in a Philippine City |url=https://doi.org/10.13185/2244-1638.1654
 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |volume=30 |issue=2 |doi=10.13185/2244-1638.1654 |issn=2244-1638}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=McCoy |first=Alfred W. |date=1982-06-30 |title=Culture and Consciousness in a Philippine City |url=https://doi.org/10.13185/2244-1638.1654
 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |volume=30 |issue=2 |doi=10.13185/2244-1638.1654 |issn=2244-1638}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Demetrio |first=Francisco R. |date=1986 |title=On Human Values in Philippine Epics |url=https://doi.org/10.2307/1178618
 |journal=Asian Folklore Studies |volume=45 |issue=2 |pages=205 |doi=10.2307/1178618 |issn=0385-2342}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Aguilar |first=Filomeno V. |title=Clash of spirits: the history of power and sugar planter hegemony on a Visayan island |url=https://archive.org/details/clashofspiritshi00agui |date=1998 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=978-0-8248-1992-7 |location=Honolulu}}&lt;/ref&gt;

Sa kontemporaryong gamit, madalas na itinuturing ang ''divata'' at ''diwata'' na katumbas ng “engkantada” sa popular na imahinasyon. Madalas na isinalin ng mga misyonerong Kastila at manunulat noong kolonyal na panahon ang salita bilang “duwende” o “fairy” bilang katumbas sa alamat ng Europa.&lt;ref name=&quot;Rafael1988&quot;&gt;{{cite book |last=Rafael |first=Vicente L. |title=Contracting Colonialism: Translation and Christian Conversion in Tagalog Society Under Early Spanish Rule |url=https://archive.org/details/contractingcolon00rafa_0 |publisher=Duke University Press |year=1988 |isbn=978-0822310264 |pages=[https://archive.org/details/contractingcolon00rafa_0/page/144 144]–150}}&lt;/ref&gt;

Pinalakas pa ito noong ika-19 at ika-20 siglo sa pamamagitan ng panitikan, ulat ng mga kolonyal, at kalaunan sa mga midyang naglalarawan sa mga diwata bilang mabait, may pakpak, at kahawig ng mga engkantada ng Europa, sa halip na ang kanilang mas komplikadong tungkulin bilang mga diyos at espiritu ng kalikasan sa katutubong kosmolohiya.&lt;ref name=&quot;Manuel1973&quot;&gt;{{cite book |last=Manuel |first=E. Arsenio |title=Philippine Folklore, A Handbook |publisher=Greenwood Press |year=1973 |pages=64–68}}&lt;/ref&gt;

Ipinapaliwanag ng antropologong si Alicia Magos na ang katawagang “fairy” ay isang Kanluraning pagpapataw na labis na pinasimple ang papel ng diwata sa katutubong pananaw bilang mga tagapamagitan ng tao at ng daigdig ng espiritu.&lt;ref name=&quot;Magos1992&quot;&gt;{{cite book |last=Magos |first=Alicia P. |title=The Enduring Ma-aram Tradition: An Ethnography of a Kinaray-a Village in Antique |publisher=New Day Publishers |year=1992 |pages=55–57}}&lt;/ref&gt;

== Mga Pagkakaibang Panrehiyon ==
Ang konsepto ng ''divata'' ay konektado sa mas malawak na tradisyon sa Timog-Silangang Asya ng mga espiritu ng kalikasan at diyos na may mga pangalang nagmula sa Sanskrit:

Sa [[Indonesia]], ang ''Dewata'' ay mga diyos at espiritu sa Hinduismong Balinese, tinatawag sa mga ritwal at iniuugnay sa mga likas na pook.&lt;ref name=&quot;Covarrubias1937&quot;&gt;{{cite book |last=Covarrubias |first=Miguel |title=Island of Bali |url=https://archive.org/details/islandofbali0000migu |publisher=Alfred A. Knopf |year=1937 |pages=[https://archive.org/details/islandofbali0000migu/page/220 220]–225}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Java]] naman, ang mga ''Dewi'' ay mga diyosa (hal., si Dewi Sri, diyosa ng palay) na kaugnay ng kasaganaan at agrikultura.&lt;ref name=&quot;Geertz1960&quot;&gt;{{cite book |last=Geertz |first=Clifford |title=The Religion of Java |publisher=University of Chicago Press |year=1960 |pages=30–35}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Malaysia]] at Brunei, ang kaugnay na salitang ''Dewa'' ay tumutukoy sa mga diyos at sobrenatural na nilalang, na madalas kaugnay ng pre-Islamikong animismo at impluwensyang Hindu-Budista.&lt;ref name=&quot;Endicott1992&quot;&gt;{{cite book |last=Endicott |first=Kirk |title=An Analysis of Malay Magic |publisher=Oxford University Press |year=1992 |pages=55–60}}&lt;/ref&gt;

Ipinapakita ng mga pagkakahawang ito ang magkakaparehong ugat na Austronesyano at Indic ng mga Pilipinong ''divata'', habang binibigyang-diin ang kanilang natatanging pag-unlad sa mga lokal na mitolohiya.

== Pagsasanib ng Paniniwala ==
Sa pagdating ng mga ideya mula Hindu-Budismo sa sinaunang Pilipinas, inangkin ng salitang ''divata'' ang mga kosmolohiyang impluwensya mula sa Timog at Timog-Silangang Asya.&lt;ref name=&quot;Junker1999&quot; /&gt;

Kasunod ng pagpapakilala ng Islam sa Mindanao at Kristiyanismo noong panahong Kastila, maraming ''diwata/divata'' ang muling binigyang-kahulugan, ipininta bilang masasama, o isinama sa mga Katolikong santo at mga gawi ng relihiyong bayan.&lt;ref name=&quot;Rafael1988&quot; /&gt;

Noong panahong Kastila, ang ''diwata'' ay [[Religious syncretism|isinanib]] sa mga [[elf|duwende]] at [[fairy|engkantada]] sa mitolohiyang Europeo, at binigyan ng mga katawagan gaya ng ''[[duende]]'' (duwende o lamang-lupa), ''encantador'' o ''[[Engkanto|encanto]]'' (“[[Spell (paranormal)|manggagaway]]”), ''hechicero'' (“mangkukulam”), ''sirena'' (“[[mermaid|sirena]]”), o ''maligno'' (“masamang espiritu”).&lt;ref name=&quot;Scott1994&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tan&quot;&gt;{{cite book|author=Michael L. Tan|title =Revisiting Usog, Pasma, Kulam|publisher =University of the Philippines Press|year =2008|isbn =9789715425704|url =https://books.google.com/books?id=EktzHrfup1UC}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;strong&quot;&gt;{{cite book|author=Cynthia A. Strong &amp; David K. Strong|editor =Gailyn Van Rheenen|title =Contextualization and Syncretism: Navigating Cultural Currents|chapter =Dwarves, Elves, and Vampires: An Exploration of Syncretism in Metro Manila|publisher =William Carey Library|series =Evangelical Missiological Society No. 13|year =2006|isbn =9780878083879|chapter-url =https://books.google.com/books?id=E84GB2f2a9QC}}
&lt;/ref&gt;

Sa mga [[Moro people|Islamisadong pangkat-etniko]] ng Pilipinas, karaniwang tinatawag ang mga espiritu ng kalikasan na ''[[jinn]]'' o ''[[shaitan|saitan]]'', bunga ng impluwensiya ng [[Islamic mythology|mitolohiyang Islamiko]].&lt;ref name=&quot;tan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sather&quot;&gt;{{cite book|author=Clifford Sather|editor1=Peter Bellwood |editor2=James J. Fox |editor3=Darrell Tryon |title =The Austronesians: Historical and Comparative Perspectives|chapter =Sea Nomads and Rainforest Hunter-Gatherers: Foraging Adaptations in the Indo-Malaysian Archipelago – The Sama-Bajau|publisher =ANU E Press|year =2006|pages=257–264|isbn = 9781920942854|chapter-url =http://press.anu.edu.au/austronesians/austronesians/mobile_devices/ch13s04.html}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;oceans&quot;&gt;{{cite book|author =Hanafi Hussin|editor1 =Birgit Abels|editor2 =Morag Josephine Grant|editor3 =Andreas Waczkat|title =Oceans of Sound: Sama Dilaut Performing Arts|chapter =Balancing the Spiritual and Physical Worlds: Memory, Responsibility, and Survival in the Rituals of the Sama Dilaut (Bajau laut) in Sitangkai, Tawi-Tawi, Southern Philippines and Semporna, Sabah, Malaysia|series =Göttinger Studien zur Musikwissenschaft Volume 3|year =2010|chapter-url =http://eprints.um.edu.my/11446/1/balancing_th_the_spiritual.pdf|access-date =2025-10-06|archive-date =2025-09-04|archive-url =https://web.archive.org/web/20250904012021/https://eprints.um.edu.my/11446/1/balancing_th_the_spiritual.pdf|url-status =dead}}&lt;/ref&gt;

== Sa kulturang popular ==

====Pelikula at telebisyon====
*''[[Amaya (TV series)|Amaya]]'', isang makasaysayang serye sa telebisyon tungkol sa prekolonyal na Pilipinas. Ipinapakita rito ang mga ''diwata'' bilang mga diyosa.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Amaya |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/tv/amaya/about/ |website=GMA Entertainment |access-date=February 9, 2020}}&lt;/ref&gt;
*''[[Okay Ka, Fairy Ko!]]'', isang pantasyang serye sa telebisyon na [[sitcom|komedyang situwasyonal]] (may mga adaptasyong pelikula) tungkol sa isang mortal na lalaki na napangasawa ang prinsesa ng mga engkantada – isang ''diwata''.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Okay ka, fairy ko! |url=https://www.imdb.com/title/tt0344696/ |website=IMDb |access-date=February 9, 2020}}&lt;/ref&gt;
*'''''[[Super Ma'am]]''''' (pandaigdigang pamagat: ''My Teacher, My Hero'') ay isang [[Philippine television drama]] [[Action film|aksiyon]] [[fantasy|pantasya]] na serye na tampok ang isang diwata na dating diyosa na naging engkantada at tagapaggabay ng pangunahing tauhan.
*Ang [[Juan dela Cruz (TV series)]] ay nagpapakita ng anito bilang masamang diyos at ang mga diwata bilang mabubuting engkantada. [https://www.abs-cbn.com/videos/juan-dela-cruz-juan-nahawakan-ang-pekeng-anito-ng-saragnayan-episode-136-346575]
*''Diwata'' (1987), isang pelikulang idinirek ni Tata Esteban at isinulat ni Rei Nicandro, ay nagpapakita ng mahiwagang buhay ng mga diyos. Gumanap si Olga Miranda bilang pangunahing tauhan, kasama sina Lala Montelibano, Dick Israel at George Estregan.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Diwata (1987)|url=https://www.imdb.com/title/tt0467176/fullcredits?ref_=tt_ov_st_sm |website=IMDb |access-date=February 9, 2020}}&lt;/ref&gt;
*''[[Encantadia]]'' at ''[[Mulawin]]'', dalawang serye sa telebisyon (may mga adaptasyong pelikula) sa iisang uniberso na nagpapakita ng mga diwata bilang isang lahi ng mga engkantada at supernatural na nilalang na naninirahan sa Encantadia, isang dimensyong lampas sa mundo ng tao.&lt;ref&gt;{{cite web|title='I Juander': Naniniwala pa ba sa diwata si Juan? |publisher=GMA News |date=July 15, 2013 |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/317550/newstv/ijuander/i-juander-naniniwala-pa-ba-sa-diwata-si-juan}}&lt;/ref&gt;
*''Faraway'' (2014), isang independent film na tumatalakay sa isang babae at ang kaniyang paghahanap sa tribong Diwata.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Faraway (2014) |url=https://www.imdb.com/title/tt2447338/ |website=IMDb |access-date=February 9, 2020}}&lt;/ref&gt;
*''[[Indio (TV series)|Indio]]'', isang serye sa telebisyon kung saan ang pangunahing tauhan ay anak ng isang mortal na lalaki at isang babaeng ''diwata''.&lt;ref&gt;{{cite web |date=January 27, 2013 |title=Bong proud to be called 'Indio' |url=https://manilastandardtoday.com/showbitz/75737/bong-proud-to-be-called-indio.html |website=Manila Standard |access-date=February 9, 2020 |archive-date=Abril 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410095613/http://manilastandardtoday.com/showbitz/75737/bong-proud-to-be-called-indio.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*''One Day Isang Araw'', isang pantasyang antolohiya sa telebisyon ay tampok ang isang episode na pinamagatang *Ang Huling Diwata*, tungkol sa isang diyosang naging engkantada at tagapangalaga ng isang lawa.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=One Day Isang Araw: Ang Huling Diwata |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/tv/one_day_isang_araw/25780/one-day-isang-araw-ang-huling-diwata/evideo |access-date=2024-12-15 |website=www.gmanetwork.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
*[[Elemento]], isang dokudramang antolohiya sa telebisyon na tumatalakay sa isang diwata ng ilog na isinumpa dahil sa pag-ibig sa isang mortal na lalaki.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-07-31 |title='Elemento': new GMA original series, premieres this October |url=https://www.gmanetwork.com/news/publicaffairs/gma7specials/372757/elemento-new-gma-original-series-premieres-this-october/story/ |access-date=2024-12-15 |website=GMA News Online |language=en}}&lt;/ref&gt;
*''[[Wansapanataym]]'', isang pantasyang antolohiya sa telebisyon, ay tampok sa isang episode na pinamagatang *Enchanted Trees* ang mga diwata bilang mga engkantada at tagapangalaga ng mga puno.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=PvWLi-NoTyc |title=Wansapanataym: Enchanted Trees feat. Angel Aquino (Full Episode 186) {{!}} Jeepney TV |date=2022-07-01 |last=Jeepney TV |access-date=2024-12-15 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
==Sanggunian==</text>
      <sha1>iva91dv560l216rxh5yf9u0e8lahyum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagtatakbo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>336022</id>
    <revision>
      <id>2213104</id>
      <parentid>2182142</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:13:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5925" sha1="iy9522yv1yybp4062cp0m6g5h13a1ey" xml:space="preserve">[[Talaksan:Runners_JFK_Memorial.jpg|thumb|Mga mananakbo ng Maratong Dallas na dumadaan sa Bantayog ni John Fitzgerald Kennedy noong 2024]]
Ang '''pagtatakbo''' ay isang paraan ng paggalaw sa lupa kung saan ang mga tao at iba pang hayop ay mabilis na nakikilos gamit ang kanilang mga paa. Ang pagtakbo ay isang paraan ng paggalaw na may yugto sa hangin kung saan walang paa ang nakadikit sa lupa (bagaman may mga eksepsiyon).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Rubenson |first=Jonas |last2=Heliams |first2=Denham B. |last3=Lloyd |first3=David G. |last4=Fournier |first4=Paul A. |date=22 Mayo 2004 |title=Gait selection in the ostrich: mechanical and metabolic characteristics of walking and running with and without an aerial phase |trans-title=Pagpili ng galaw sa abestrus: mga katangiang mekanikal at metaboliko ng paglalakad at pagtakbo na may at walang yugto sa hangin |journal=Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences |language=en |volume=271 |issue=1543 |pages=1091–1099 |doi=10.1098/rspb.2004.2702 |pmc=1691699 |pmid=15293864}}&lt;/ref&gt; Kabaligtaran ito sa paglalakad, isang mas mabagal na anyo ng paggalaw kung saan laging may paa na nakadikit sa lupa, ang mga binti ay nananatiling tuwid, at ang sentro ng grabidad ay lumilipat sa ibabaw ng nakatindig na binti o mga binti sa isang baligtad na pendulong galaw.&lt;ref name=&quot;Bie&quot;&gt;Biewener, A. A. 2003. Animal Locomotion. Oxford University Press, US. {{ISBN|978-0-19-850022-3}}, [https://books.google.com/books?id=yMaN9pk8QJAC&amp;q=biomechanics+biewener books.google.com]&lt;/ref&gt; Ang tampok ng tumatakbong katawan mula sa pananaw ng mekanikang paigkas-masa ay ang sabayang pagbabago ng enerhiyang kinetiko at potensiyal sa loob ng bawat hakbang, na may pag-iimbak ng enerhiya na dulot ng paigkas na litid at pasibong pagkalastiko ng kalamnan.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Cavagna |first=G. A. |last2=Saibene |first2=F. P. |last3=Margaria |first3=R. |year=1964 |title=Mechanical Work in Running |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_1964-03_19_2/page/248 |trans-title=Gawaing Mekanikal sa Pagtatakbo |journal=Journal of Applied Physiology |language=en |volume=19 |issue=2 |pages=249–256 |doi=10.1152/jappl.1964.19.2.249 |pmid=14155290}}&lt;/ref&gt; Ang salitang “pagtatakbo” ay maaaring tumukoy sa iba't ibang antas ng bilis, mula sa pagja-jog hanggang sa pagspi-sprint.

Para sa mga tao, ang pagtatakbo ay may kaugnayan sa pinabuting kalusugan at mas mahabang inaasahang buhay.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pedisic |first1=Zeljko |last2=Shrestha |first2=Nipun |last3=Kovalchik |first3=Stephanie |last4=Stamatakis |first4=Emmanuel |last5=Liangruenrom |first5=Nucharapon |last6=Grgic |first6=Jozo |last7=Titze |first7=Sylvia |last8=Biddle |first8=Stuart JH |last9=Bauman |first9=Adrian E |last10=Oja |first10=Pekka |date=4 Nobyembre 2019 |title=Is running associated with a lower risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and is the more the better? A systematic review and meta-analysis |trans-title=Nauugnay ba ang pagtatakbo sa mas mababang panganib ng pagkakamatay mula sa lahat ng sanhi, sakit sa puso, at kanser, at mas mainam ba kapag mas marami? Isang sistematikong pagsusuri at meta-analisis |url=https://vuir.vu.edu.au/40291/1/Pedisic_etal%282020%29-Is_running_associated_with_alower_risk.pdf |url-status=live |journal=British Journal of Sports Medicine |language=en |volume=54 |issue=15 |pages=bjsports–2018–100493 |doi=10.1136/bjsports-2018-100493 |pmid=31685526 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010190733/https://vuir.vu.edu.au/40291/1/Pedisic_etal%282020%29-Is_running_associated_with_alower_risk.pdf |archive-date=10 Oktubre 2021 |s2cid=207895264}}&lt;/ref&gt;

Ipinapalagay na nakabuo ng kakayahang tumakbo nang malalayong distansiya ang mga ninuno ng sangkatauhan mga 2.6&amp;nbsp;milyong taon na ang nakalilipas, marahil upang manghuli ng mga hayop.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2006 |title=Born To Run – Humans can outrun nearly every other animal on the planet over long distances. |trans-title=Ipinanganak Para Tumakbo – Kayang lampasan ng mga tao sa pagtakbo ang halos lahat ng iba pang hayop sa planeta sa malalayong distansiya. |url=http://discovermagazine.com/2006/may/tramps-like-us |work=Discover Magazine |page=3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Heinrich |first=Bernd |title=Why we run: A natural history |url=https://archive.org/details/whywerunnaturalh0000hein |date=7 Mayo 2009 |publisher=Harper Collins |isbn=978-0060958701 |language=en |trans-title=Bakit tayo tumatakbo: Isang natural na kasaysayan}}&lt;/ref&gt; 

Ang mapagkompitensiyang pagtatakbo ay umusbong mula sa mga relihiyosong pagdiriwang sa iba't ibang panig ng daigdig. Ang mga tala ng ganitong karera ay nagsimula sa Palarong Tailteann sa [[Irlanda (pulo)|Irlanda]] sa pagitan ng 1171 BCE at 632 BCE,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Running &amp;#124; the Gale Encyclopedia of Fitness - Credo Reference |trans-title=Pagtatakbo &amp;#124; ang Ensiklopedyang Gale ng Kakayahang Pangkalusugan - Reperensiyang Credo |url=https://search.credoreference.com/content/entry/galefit/running/0 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Alpha |first=Rob |title=What Is Sport: A Controversial Essay About Why Humans Play Sports |publisher=BookBaby |year=2015 |isbn=9781483555232 |language=en |trans-title=Ano ang Isport: Isang Kontrobersiyal na Sanaysay kung Bakit Naglalaro ang mga Tao ng Isport}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 Nobyembre 2018 |title=History of Running |trans-title=Kasaysayan ng Pagtatakbo |url=https://healthandfitnesshistory.com/explore-history/history-of-running/ |access-date=23 Nobyembre 2018 |website=Health and Fitness History |language=en}}&lt;/ref&gt; samantalang ang unang naitalang [[Palarong Olimpiko]] ay naganap noong 776 BCE. Inilalarawan ang pagtakbo bilang pinakamadaling lapitang palaro sa mundo.&lt;ref&gt;Soviet Sport: The Success Story. p. 49, V. Gerlitsyn, 1987&lt;/ref&gt;
{{TOC limit}}

==Mga sanggunian==
{{Reflist|30em}}</text>
      <sha1>iy9522yv1yybp4062cp0m6g5h13a1ey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pista ng Chingming</title>
    <ns>0</ns>
    <id>337553</id>
    <revision>
      <id>2213129</id>
      <parentid>2204703</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8253" sha1="4u7enlwl85l0gtyilj8bpdqozb8l68x" xml:space="preserve">{{Infobox holiday
|holiday_name=Qingming
|type=kultural, Asiano
|image=Ching Ming comforts to heaven.png
|imagesize=200px
|caption=pagsunog ng mga pera at liham para sa mga yumao
|official_name={{nowrap|'''Qingming Jie''' ({{lang|zh|清明节}})}}&lt;br /&gt;
{{nowrap|'''Ching Ming Festival''' ({{lang|zh-tw|清明節}})}}&lt;br /&gt;{{nowrap|'''Tomb Sweeping Day''' ({{lang|zh|掃墓節}})}}
|nickname=
|observedby=[[Chinese people|Chinese]], [[Chitty]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.channelnewsasia.com/news/cnainsider/meet-chetti-melaka-peranakan-indians-striving-save-culture-hindu-10849258|title=Meet the Chetti Melaka, or Peranakan Indians, striving to save their vanishing culture|website=Channel News Asia|date=21 October 2018}}&lt;/ref&gt; and [[Ryukyuans]]
|significance=pag-alala sa mga yumao at ninuno
|date=15th day after [[March equinox]] (between April 4 and April 6)
|celebrations=
|observances=pagwawalis ang paglinis ng libingan at himlayan ng mga yumaong kamag anak at mga ninuno, pagsunog ng mga papel na sumisimbolo ng pera para sa mga kaluluwa
|relatedto=
|firsttime={{start date and age|df=yes|732}}
}}
Ang '''Pista ng Chingming''' o sa ingles ay '''Qingming Festival''', na kilala rin bilang '''Ching Ming Festival''' o '''“Araw ng Paglilinis ng Libingan”''' (tinatawag din minsan na Araw ng Pag-alala sa mga Ninuno o Pista ng Maliwanag na Panahon), ay isang tradisyunal na pagdiriwang ng mga Tsino. Ipinagdiriwang ito ng mga etnikong Tsino sa mainland China, Hong Kong, Macau, Taiwan, pati na rin sa mga bansang tulad ng Malaysia, Singapore, Cambodia, Indonesia, Pilipinas, Myanmar, Thailand, at Vietnam. Isa itong pagdiriwang ng tagsibol at ginaganap sa unang araw ng ikalimang solar term (tinatawag na Qingming) sa tradisyunal na kalendaryong Tsino na lunisolar. Karaniwan itong pumapatak sa ika-15 araw matapos ang Spring Equinox, na nasa pagitan ng Abril 4, 5, o 6 bawat taon.

Sa panahon ng Qingming, binibisita ng mga pamilyang Tsino ang mga puntod ng kanilang mga ninuno upang linisin ang mga ito at mag-alay ng mga ritwal na handog. Kadalasang kasama sa mga alay ang mga tradisyunal na pagkain, pati na ang pagsusunog ng insenso at papel na handog. Ipinapakita ng pagdiriwang na ito ang malalim na paggalang sa mga ninuno sa kulturang Tsino.

Mahigit 2,500 taon na ang pinagmulan ng Qingming Festival, bagaman marami na rin ang nagbago sa paraan ng pagdiriwang nito. Noong 2008, ginawa itong opisyal na pampublikong holiday sa mainland China, kung saan nauugnay rin ito sa pagkain ng qingtuan—mga berdeng kakanin na gawa sa malagkit na bigas at damong mugwort o barley. '''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Qingming Festival |url=https://cnto.org.au/qingming-festival/ |access-date=2022-03-28 |language=en-AU}}&lt;/ref&gt;'''  &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-03-25 |title=108 years of Ching Ming Festival continuous holiday traffic evacuation information |url=https://www.necoast-nsa.gov.tw/News-Content.aspx?a=6&amp;nid=956&amp;l=2&amp;s_date=&amp;e_date=&amp;q=&amp;p=12&amp;listid=5&amp;fromCnt=0 |publisher=Northeast and Yilan Coast National Scenic Area Administration}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{Cite web |title=General holidays for 2015 |url=http://www.gov.hk/en/about/abouthk/holiday/ |access-date=2014-08-25 |publisher=GovHK}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Macau Government Tourist Office |url=http://www.macautourism.gov.mo/events/calendar.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316110323/http://www.macautourism.gov.mo/events/calendar.php |archive-date=16 March 2016 |access-date=2014-08-25 |publisher=Macau Tourism}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Wei Chinese Festivals Qingming Festival&quot;&gt;{{Cite book |last=Wei |first=Liming |title=Chinese Festivals: Traditions, Customs and Rituals |url=https://archive.org/details/chinesefestivals0000weil |date=2010 |isbn=9787508516936 |edition=Second |location=Beijing |pages=[https://archive.org/details/chinesefestivals0000weil/page/31 31]–35}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Stepanchuk Mooncakes and Hungry Ghosts Qingming Festival&quot; /&gt;, &lt;ref name=&quot;Stepanchuk Mooncakes and Hungry Ghosts Qingming Festival&quot;&gt;{{Cite book |last=Stepanchuk |first=Carol |title=Mooncakes and Hungry Ghosts: Festivals of China |url=https://archive.org/details/mooncakeshungryg0000step |date=1991 |publisher=China Books &amp; Periodicals |isbn=0-8351-2481-9 |location=San Francisco |pages=[https://archive.org/details/mooncakeshungryg0000step/page/60 61]–70}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Eberhard Chinese Festivals Qingming Festival&quot;&gt;{{Cite book |last=Eberhard |first=Wolfram |title=Chinese Festivals |date=1952 |publisher=H. Wolff |location=New York |pages=112–127 |chapter=Ch'ing-ming, the spring festival}}&lt;/ref&gt; . &lt;ref name=&quot;ChiComs&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-04-05 |title=Traditional Chinese Festivals |url=http://www.china.org.cn/english/features/Festivals/78319.htm |access-date=2014-08-25 |publisher=china.org.cn}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ROC&quot;&gt;{{Cite web |title=Tomb Sweeping Day |url=http://www.taiwan.gov.tw/ct.asp?xItem=44782&amp;CtNode=2499&amp;mp=1008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407065951/http://www.taiwan.gov.tw/ct.asp?xItem=44782&amp;CtNode=2499&amp;mp=1008 |archive-date=7 April 2014 |access-date=2014-08-25 |publisher=Taiwan.gov.tw}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ching Ming Festival &amp;#124; Hong Kong Tourism Board |url=http://www.discoverhongkong.com/uk/see-do/events-festivals/chinese-festivals/ching-ming-festival.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227010401/http://www.discoverhongkong.com/uk/see-do/events-festivals/chinese-festivals/ching-ming-festival.jsp |archive-date=27 December 2018 |access-date=26 November 2016}}&lt;/ref&gt; . &lt;ref name=&quot;Wei Chinese Festivals Qingming Festival&quot; /&gt;  &lt;ref name=&quot;Wei Chinese Festivals Qingming Festival&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Stepanchuk Mooncakes and Hungry Ghosts Qingming Festival&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 April 2022 |title=Why Chinese Burn Paper on Tomb-Sweeping Day |url=https://www.thebeijinger.com/blog/2019/04/04/why-chinese-burn-paper-for-tomb-sweeping-day |access-date=7 March 2023 |website=[[The Beijinger]] |language=EN}}&lt;/ref&gt;. &lt;ref name=&quot;Wei Chinese Festivals Qingming Festival&quot; /&gt;

== Pagsunod ==
[[Talaksan:A_Indonesian_Chinese_Family_pray_for_their_deceased_members_at_Sanggar_Agung_Temple,_Surabaya.jpg|thumb|200x200px|Isang pamilyang Indones na Tsino ang nananalangin para sa kanilang mga yumaong miyembro sa Qingming Festival ng 2013 sa ilalim ng Heaven Gate ng Sanggar Agung.]]
[[Talaksan:Chonghe_Dong_Cemetery,_Qingming_Festival_1.jpg|thumb|200x200px|Qingming sa sementeryo ng mga Tsino sa [[Kolkata]]]]
Ang Pista ng Qingming ay kung kailan tradisyonal na binibisita ng mga Tsino ang mga puntod ng kanilang mga ninuno upang walisan ang mga ito. &lt;ref name=&quot;Wei Chinese Festivals Qingming Festival&quot;&gt;{{Cite book |last=Wei |first=Liming |title=Chinese Festivals: Traditions, Customs and Rituals |url=https://archive.org/details/chinesefestivals0000weil |date=2010 |isbn=9787508516936 |edition=Second |location=Beijing |pages=[https://archive.org/details/chinesefestivals0000weil/page/31 31]–35}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFWei2010&quot;&gt;Wei, Liming (2010). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; Ang tradisyong ito ay isinabatas ng mga Emperador na nagtayo ng mga marilag na lapida ng imperyo para sa bawat dinastiya. Sa loob ng libu-libong taon, ang mga imperyal, [[Hadlika|maharlika]], magsasaka, at mangangalakal ng Tsina ay nagtitipon upang alalahanin ang buhay ng mga yumao, upang bisitahin ang kanilang mga lapida upang magsagawa ng [[Confucianismo|Confucian]] filial piety sa pamamagitan ng pagwawalis ng mga libingan, upang bisitahin ang mga libingan, mga sementeryo o sa mga modernong lungsod, ang columbaria ng lungsod, upang magsagawa ng pangangalaga at pagpapanatili ng mga lugar at upang mangakong ipagdasal ang kanilang [[Ninuno|mga ninuno]] sa natatanging konsepto ng mga Tsino tungkol sa [[kabilang buhay]] at upang mag-alay ng mga alaala ng kanilang mga ninuno sa mga nabubuhay na kamag-anak, kanilang mga kamag-anak. Sa ilang mga lugar, naniniwala ang mga tao na ang pagwawalis ng libingan ay pinapayagan lamang sa panahon ng pagdiriwang na ito, dahil naniniwala sila na ang mga patay ay maaabala kung ang pagwawalis ay gagawin sa ibang mga araw.

== Mga Sanggunian ==
{{Reflist|2}}
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsino]]</text>
      <sha1>4u7enlwl85l0gtyilj8bpdqozb8l68x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aurelia (bunganga)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>337679</id>
    <revision>
      <id>2213098</id>
      <parentid>2205100</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T16:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Budew1234</username>
        <id>160516</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2213098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="410" sha1="jq0l25nrjbv1uvoqgxn9qut1htu1f4z" xml:space="preserve">{{short description|Bunganga sa Benus}}
[[Talaksan:Aurelia crater PIA00239.jpg|thumb|right|Bunganga ng Aurelia]]

Ang '''Aurelia''' ay isang bunganga sa [[Venus]]. Ito ay may diameter na 31.9 kilometre.
&lt;ref&gt;[https://www.jpl.nasa.gov/images/pia00239-venus-crater-aurelia/ Jet Propulsion Labortory]. [[NASA]]. 7 March 1996&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}
[[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]]

{{stub}}</text>
      <sha1>jq0l25nrjbv1uvoqgxn9qut1htu1f4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Digmaang Daang Taon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>337896</id>
    <revision>
      <id>2213164</id>
      <parentid>2203802</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7011" sha1="ciy0b2q2546d5wr2ttpp8qtxgrmt6os" xml:space="preserve">Ang '''Digmaang Daang Taon''' ({{Langx|fr|Guerre de Cent Ans}}; 1337–1453 [116 taon]) ay isang tunggalian sa pagitan ng mga kaharian ng [[Kaharian ng Inglatera|Inglatera]] at [[Kaharian ng Pransiya|Pransiya]] at isang digmaang sibil sa Pransiya noong [[Huling Gitnang Kapanahunan|huling bahagi ng Gitnang Kapanahunan]]. Ito ay lumitaw mula sa mga tunggaliang piyudal hinggil sa [[Dukado ng Aquitania]] at nagbunsod ng [[Mga pag-aangking Ingles sa tronong Pranses|isang pag-angkin sa trono ng Pransiya]] na ginawa ni [[Edwardo III|Edwardo III ng Inglatera]]. Ang digmaan ay lumago sa isang mas malawak na pakikibaka sa militar, ekonomiya, at politika na kinasasangkutan ng mga paksyon mula sa buong [[Kanlurang Europa]], na pinalakas ng umuusbong na nasyonalismo sa magkabilang panig. Ang periodisasyon ng digmaan ay karaniwang nagtatala nito bilang naganap sa loob ng 116 na taon. Gayunpaman, ito ay isang paulit-ulit na tunggalian na madalas na naantala ng mga panlabas na salik, tulad ng [[Salot na Itim]], at ilang taon ng mga tigil-putukan.

Ang Digmaang Daang Taon ay isang mahalagang tunggalian noong [[Gitnang Kapanahunan]]. Sa panahon ng digmaan, limang henerasyon ng mga hari mula sa dalawang magkaribal na [[dinastiya]] ang naglaban para sa trono ng Pransiya, na noon ay pinakamayaman at pinakamataong kaharian sa Kanlurang Europa. Ang digmaan ay nagkaroon ng pangmatagalang epekto sa kasaysayan ng Europa: ang magkabilang panig ay lumikha ng mga inobasyon sa teknolohiya at taktika ng militar, kabilang ang mga propesyonal na nakatayong hukbo at artilerya, na permanenteng nagpabago sa pakikidigma sa Europa. Ang [[Kagalantihan|kabalyeriya]] ay umabot sa rurok nito sa panahon ng tunggalian at kalaunan ay humina. Ang mas matibay na pambansang pagkakakilanlan ay nag-ugat sa parehong kaharian, na naging mas sentralisado at unti-unting lumitaw bilang mga kapangyarihang pandaigdig.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Guizot |first=Francois |title=The History of Civilization in Europe; translated by William Hazlitt 1846 |url=https://archive.org/details/historyofciviliz0000guiz_w1a3 |date=1997 |publisher=Liberty Fund |isbn=978-0-86597-837-9 |location=Indiana, US |pages=[https://archive.org/details/historyofciviliz0000guiz_w1a3/page/204 204], 205}}&lt;/ref&gt;

Ang terminong &quot;Digmaang Daang Taon&quot; ay ginamit ng mga sumunod na historyador bilang isang periodisasyon ng kasaysayan upang saklawin ang mga tunggalian na may kaugnayan sa dinastiya{{Efn|including conflicts in Spain and modern Belgium}}, na bumubuo sa pinakamahabang tunggalian ng militar sa [[kasaysayan ng Europa]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rehman |first=Iskander |title=Planning for Protraction: A Historically Informed Approach to Great-power War and Sino-US Competition |date=2023-11-08 |publisher=Routledge |isbn=978-1-003-46441-9 |edition=1 |location=London |pages=146 |language=en |doi=10.4324/9781003464419 |quote=The term 'Hundred Years War' was first employed by the French historian Chrysanthe-Ovide des Michels in his ''Tableau Chronologique de L'histoire du Moyen Âge''. It was then imported into English historiography by the English historian [[Edward Augustus Freeman|Edward Freeman]].}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Minois |first=Georges |title=La guerre de Cent Ans |date=2024-03-28 |publisher=Place des éditeurs |isbn=978-2-262-10723-9 |language=fr}}&lt;/ref&gt; Ang digmaan ay karaniwang nahahati sa tatlong yugto, na pinaghihiwalay ng mga tigil-putukan: ang [[Digmaang Daang Taon, 1337–1360|Digmaang Edwardiano]] (1337–1360), ang [[Digmaang Daang Taon, 1369–1389|Digmaang Carolino]] (1369–1389), at ang [[Digmaang Daang Taon, 1415–1453|Digmaang Lancasteriano]] (1415–1453). Ang bawat panig ay nakaakit ng maraming kaalyado sa tunggalian, kung saan ang mga puwersang Ingles sa simula ay nanaig; gayunpaman, ang mga puwersang Pranses sa ilalim ng [[Dinastiyang Valois]] ay tuluyang napanatili ang kontrol sa Kaharian ng Pransiya. Ang mga monarkiya ng Pransiya at Ingles pagkatapos noon ay nanatiling magkahiwalay, sa kabila ng pag-uuri ng mga monarko ng Inglatera at Great Britain sa kanilang mga sarili bilang [[Mga pag-aangking Ingles sa tronong Pranses|mga soberano ng Pransiya]] hanggang 1802.

== Tanaw ==

=== Mga pinagmulan ===
Ang mga ugat ng tunggalian ay maaaring masubaybayan sa [[Crisis of the late Middle Ages|krisis ng Europa noong ika-14 na siglo]]. Ang pagsiklab ng digmaan ay naudyukan ng unti-unting pagtaas ng tensiyon sa pagitan ng mga hari ng Pransiya at Inglatera hinggil sa teritoryo; ang opisyal na dahilan ay ang pagkaputol ng direktang linya ng kalalakihan ng [[dinastiyang Capeto]].

Ang mga tensiyon sa pagitan ng mga koronang Pranses at Ingles ay nagsimula nang ilang siglo, simula nang ang [[Normanong Pagsakop ng Inglatera|Pananakop ng mga Normando]] noong 1066 ay naglagay sa trono ng Inglatera ng isang hari na may lahing (Normando) Pranses, si [[Guillermo na Mananakop|Guillermo II, Duke ng Normandia]]  Simula noon, ang mga monarkong Ingles ay may hawak na mga [[Imperyong Angevino|titulo at lupain sa loob ng Pransiya]], na siyang dahilan kung bakit sila [[Basalyo|naging mga basalyo]] ng mga hari ng Pransiya. Ang katayuan ng [[Fief|mga lupain]] ng hari ng Ingles sa Pransiya ay isang mahalagang pinagmumulan ng alitan sa pagitan ng dalawang monarkiya sa buong [[Gitnang Kapanahunan]]. Ayon sa historyador ng militar at awtor na si [[Michael Livingston]], nagsimula ang tunggalian noong 1337, nang inangkin ni [[Felipe VI ng Pransiya]] na kontrolado ng [[Pransiya]] ang mga pag-aari ng mga Ingles sa Pransya.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=2025-08-01 |title=Bloody Crowns: A New History of the Hundred Years War |url= |journal=Kirkus Reviews |volume=93 |issue=15 |pages=75}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na link ==

* [http://www.lebrelblanco.com/15.htm Ang Digmaang Daang Taon at ang Kasaysayan ng Navarre]
* {{Cite web |title=Timeline of the Hundred Years War |url=http://www.maisonstclaire.org/timeline/timeline.html |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326171120/http://www.maisonstclaire.org/timeline/timeline.html |archive-date=2017-03-26}}
* [http://www.vlib.us/medieval/lectures/hundred_years_war.html Ang Digmaang Daang Taon (1336–1565) ni Lynn H. Nelson], Emeritus ng Unibersidad ng Kansas
* Jean Froissart, [http://www.fordham.edu/halsall/source/froissart1.html &quot;Tungkol sa Digmaang Daang Taon (1337–1453)&quot;] mula sa Internet Medieval Sourcebook
* [https://web.archive.org/web/20161010031147/http://www.medievalsoldier.org/database/maindbsearch.php Online na database ng mga Sundalong naglilingkod sa Digmaang Daang Taon.] Unibersidad ng Southampton at Unibersidad ng Reading.
* {{Cite web |date=26 April 2007 |title=Causes of the Wars of the Roses: An Overview |url=http://www.luminarium.org/encyclopedia/roseswarcauses.htm |access-date=14 September 2017 |website=Luminarium Encyclopedia |edition=Online Resource}}
{{Hundred Years' War}}{{History of Europe}}{{Joan of Arc}}{{Middle Ages}}
[[Kategorya:CS1: long volume value]]</text>
      <sha1>ciy0b2q2546d5wr2ttpp8qtxgrmt6os</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Villa ni Adriano</title>
    <ns>0</ns>
    <id>338398</id>
    <revision>
      <id>2213165</id>
      <parentid>2209343</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:06:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 3 books for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5896" sha1="l5ktk5etycjfzvt2w08fwxitc8tn9jf" xml:space="preserve">{{Infobox UNESCO World Heritage Site|WHS=Villa Adriana (Tivoli)|Image=Villa Hadriana (Villa Adriana Tivoli) 1000 03.jpg|image_upright=1.3|caption=|Location=[[Tivoli, Lazio]], Italya|Criteria={{UNESCO WHS type|(i), (ii), (iii)}}(i), (ii), (iii)|ID=907|Website=[https://villae.cultura.gov.it/en/  villae.cultura.gov.it]|coordinates={{coord|41.946004|12.772515|type:landmark|display=title, inline|format=dms}}|locmapin=Lazio#Italy|Year=1999|Area={{convert|80|ha|acre|abbr=on}}|Buffer_zone={{convert|500|ha|acre|abbr=on}}|map_caption=}}

Ang '''Villa ni Adriano''' ({{Langx|it|Villa Adriana}} {{Langx|la|Villa Hadriana}}) ay isang [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] ng [[UNESCO]] na binubuo ng mga guho at arkeolohikong labi ng isang malaking [[Romanong villa|villa]] complex na itinayo noong bandang 120 AD ng [[Romanong Emperador|Romanong emperador]] na si [[Adriano]] malapit sa [[Tivoli, Lazio|Tivoli]] sa labas ng [[Roma]].

Ito ang kilalang pinakakahanga-hanga at pinakakomplikadong villa ng mga Romano. Ang complex ay naglalaman ng mahigit 30 monumento at magagandang gusali na nakaayos sa isang serye ng mga artipisyal na esplanada sa iba't ibang taas at napapalibutan ng mga hardin na pinalamutian ng mga basin ng tubig at [[Liryong-tubig (Nymphaea)|liryong-tubig]] (mga bukal). Ang buong complex ay sumasaklaw sa isang lugar na hindi bababa sa isang kilometro kuwadrado, isang lugar na mas malaki kaysa sa lungsod ng [[Pompeya]]. Bukod sa kahanga-hangang layout ng villa, marami sa mga gusali ay itinuturing na mga obra maestra ng [[Sinaunang arkitekturang Romano|arkitekturang Romano]], na gumagamit ng mga kapansin-pansing kurbadong hugis na pinagana ng malawakang paggamit ng kongkreto. Ang mga ito ay mapanlikha para sa kumplikadong simetriya ng kanilang mga plano sa lupa at itinuturing na walang kapantay hanggang sa pagdating ng [[arkitekturang Baroko]] noong ika-17 siglo, na sinimulan ni [[Francesco Borromini|Borromini]], na ginamit ang Villa ni Hadrian bilang inspirasyon.&lt;ref&gt;Jacobson, David M. &quot;Hadrianic Architecture and Geometry.&quot; American Journal of Archaeology 90, no. 1 (1986): 69–85. https://doi.org/10.2307/505986.&lt;/ref&gt;

Ang lugar, na karamihan ay hindi pa nahuhukay, ay pagmamay-ari ng Republika ng Italya at pinamamahalaan mula noong 2014 ng [[Polo Museale del Lazio]].

== Kasaysayan ==
Ang [[Romanong villa|villa]] ay itinayo malapit sa Tibur (modernong [[Tivoli, Lazio|Tivoli]]) bilang isang kanlungan mula sa Roma para kay Emperador [[Adriano]] noong ikalawa at ikatlong dekada ng ika-2 siglo AD. Sinasabing hindi nagustuhan ni Hadrian ang palasyo sa [[Burol Palatino]] sa [[Roma]], na humantong sa pagtatayo ng kanlungan.&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B;''[[Wikipedia:Citation needed|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2023)&quot;&gt;kailangan ng sitasyon&lt;/span&gt;]]''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt; Tradisyonal para sa emperador ng Roma na magtayo ng isang villa bilang lugar upang magpahinga mula sa pang-araw-araw na buhay. Ang mga naunang emperador at mga Romanong mayayaman ay nagtayo rin ng mga villa (hal. [[Villa ni Trajano]]). Bagaman ang mga villa ng mga emperador ay dapat na isang lugar ng pahinga at paglilibang, mayroong ilang ebidensiya ng pagsasagawa ni Hadrian ng opisyal na tungkulin mula sa villa sa anyo ng isang inskripsiyon ng isang opisyal na liham na ipinadala mula sa villa noong tag-araw ng 125 AD.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=MacDonald |first=William L. |title=Hadrian's villa and its legacy |url=https://archive.org/details/hadriansvillaits0000macd |date=1995 |publisher=Yale University Press |others=John A. Pinto |isbn=0-300-05381-9 |location=New Haven |oclc=30734581}}&lt;/ref&gt;

Sinimulan ni Adriano ang pagtatayo ng villa noong mga unang taon ng kaniyang karera bilang emperador, bagama't ipinapakita sa atin ng mga ebidensiya ng selyo ng ladrilyo na patuloy ang pagtatayo ng villa.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Boatwright |first=Mary Taliaferro |title=Hadrian and the city of Rome |url=https://archive.org/details/hadriancityofrom0000boat |date=1987 |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-03588-1 |location=Princeton, N.J. |oclc=14966401}}&lt;/ref&gt;

Pagkatapos ni Adriano, ang villa ay paminsan-minsang ginamit ng kanyang iba't ibang mga kahalili (mga busto nina [[Antonino Pio]] (138–161), [[Marco Aurelio]] (161–180), [[Lucio Vero]] (161–169), [[Septimio Severo]] at [[Caracalla]] ang natagpuan sa lugar).&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |last=De Franceschini |first=Marina |title=Villa Adriana, Accademia : Hadrian's secret garden |date=2016 |isbn=978-88-6227-827-0 |location=Pisa |oclc=965347614}}&lt;/ref&gt; Si [[Zenobia]], ang pinatalsik na reyna ng [[Palmyra]], ay nanirahan malapit sa villa mula 273 hanggang sa kaniyang pagkamatay. Ang villa ay naibalik ni [[Diocleciano]] noong mga huling dekada ng ikatlong siglo.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book |last=MacDonald |first=William L. |title=Hadrian's villa and its legacy |url=https://archive.org/details/hadriansvillaits0000macd |date=1995 |publisher=Yale University Press |others=John A. Pinto |isbn=0-300-05381-9 |location=New Haven |oclc=30734581}}&lt;/ref&gt; Noong ika-4 na siglo, sa pinakahuli pagkatapos ng pagtatatag ng [[Constantinopla]] noong 330 ni Emperador [[Constantino I]], nagsimula ang pagkabulok at pagsasamantala: mga estatwa, mataas na kalidad na marmol at iba pang mga kagamitan ay unti-unting inalis. Ang complex ay nagsilbing kampo militar para sa magkabilang panig noong [[Digmaang Gotiko (535–554)]] sa pagitan ng mga [[Mga Ostrogodo|Ostrogodo]] at [[Mga Bisantino|Bisantino]]. Ang karagdagang pagbuwag at pag-alis ng mga materyales at kagamitan na maaaring magamit para sa iba pang mga layunin ay nangyari sa panahon ng pagpapalawak ng [[Diyosesis ng Tivoli]].

== Mga sanggunian ==
{{Reflist|30em}}{{World Heritage Sites in Italy}}
&lt;references /&gt;
[[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]]</text>
      <sha1>l5ktk5etycjfzvt2w08fwxitc8tn9jf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Illuminati</title>
    <ns>0</ns>
    <id>338439</id>
    <revision>
      <id>2213113</id>
      <parentid>2211232</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:20:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68737" sha1="bxz3lh7ua0alr7ekui75y86b70jywh3" xml:space="preserve">[[File:Dollarnote siegel hq.jpg|thumb|Ang [[Mata ng Providensiya]], gaya ng makikita sa US $1 bill, ay itinuturing ng ilan bilang patunay ng isang sabwatan na nag-uugnay sa mga [[Mga Ama ng Pagkakatatag ng Estados Unidos]] at sa Illuminati.&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Micah |last1=Issitt |first2=Carlyn |last2=Main |title=Hidden Religion: The Greatest Mysteries and Symbols of the World's Religious Beliefs |publisher=[[ABC-CLIO]] |year=2014 |isbn=978-1-61069-478-0|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|47–49}}]]

Ang '''Illuminati''' ({{IPAc-en|ɪ|ˌ|l|uː|m|ɪ|ˈ|n|ɑː|t|i}}; pangmaramihang anyo ng salitang [[Latin]] na {{lang|la|illuminatus}}, na nangangahulugang “naliwanagan”) ay pangalang ibinibigay sa ilang pangkat, maging tunay man o kathang-isip. Sa kasaysayan, karaniwang tumutukoy ang pangalang ito sa '''Bavarian Illuminati''', isang [[lihim na samahan]] noong panahon ng [[Panahon ng Paliwanag]] na itinatag noong 1 Mayo 1776 sa [[Elektorado ng Bavaria]]. Ang mga ipinahayag na layunin ng samahan ay tutulan ang [[pamahiin]], [[obskurantismo]], impluwensiya ng relihiyon sa pampublikong buhay, at mga pang-aabuso sa [[kapangyarihang pampolitika at panlipunan|kapangyarihan ng estado]] ng mga monarko. “Ang atas ng panahon,” ayon sa kanilang mga pangkalahatang tuntunin, “ay wakasan ang mga pakana ng mga nagtataguyod ng kawalang-katarungan at pigilan sila nang hindi sila pinaghaharian.”&lt;ref&gt;{{ill|Richard van Dülmen|de}}, ''The Society of Enlightenment'' (Polity Press 1992) (sa wikang Ingles) p. 110.&lt;/ref&gt;

Ang Illuminati—kasama ang [[Masoneriya]] at iba pang mga lihim na samahan—ay ipinagbawal sa pamamagitan ng [[kautusan]] ni [[Charles Theodore, Elektor ng Bavaria]], sa paghihikayat ng [[Simbahang Katolika]], noong 1784, 1785, 1787, at 1790.&lt;ref&gt;René le Forestier, ''Les Illuminés de Bavière et la franc-maçonnerie allemande'', Paris, 1914, pp. 453, 468–469, 507–508, 614–615.&lt;/ref&gt; Sa mga sumunod na taon, madalas na binatikos at siniraan ang pangkat ng mga konserbatibo at relihiyosong kritiko, na nagsabing nagpatuloy itong kumilos nang palihim at naging responsable sa [[Rebolusyong Pranses]]. Nakaakit ito ng mga manunulat at intelektuwal tulad nina [[Johann Wolfgang von Goethe]] at [[Johann Gottfried Herder]], gayundin ng naghaharing [[Duke ng Gotha]] at [[Duke ng Weimar]].&lt;ref&gt;{{cite book |title=Die Mitglieder des Illuminatenordens, 1776–1787/93 |lang=de |last=Schüttler |first=Hermann |year=1991 |publisher=Ars Una |location=Munich |isbn=978-3-89391-018-2 |pages=48–49, 62–63, 71, 82}}&lt;/ref&gt;

Sa mga sumunod na paggamit ng katawagang “Illuminati,” ito ay ginamit upang tukuyin ang iba’t ibang organisasyong pinaniniwalaang pagpapatuloy ng orihinal na Bavarian Illuminati (bagaman hindi napatunayan ang mga ugnayang ito). Ang mga organisasyong ito ay madalas na inaakusahan ng pagsasabwatan upang kontrolin ang mga pandaigdigang pangyayari sa pamamagitan ng pagmamaniobra ng mga kaganapan at paglalagay ng mga ahente sa mga [[pamahalaan]] at [[korporasyon]] upang makamit ang [[kapangyarihang pampolitika]], impluwensiya, at maitatag ang isang [[Bagong Kaayusang Pandaigdig]]. Bilang sentral na elemento ng ilan sa mga pinakakilala at masalimuot na [[teorya ng sabwatan]], inilalarawan ang Illuminati bilang isang lihim na puwersang kumikilos sa likod ng mga pangyayari at humihila sa mga tali at mekanismo ng kapangyarihan. Ang ganitong pananaw tungkol sa Illuminati ay nakapasok sa kulturang popular at lumitaw sa dose-dosenang mga nobela, pelikula, palabas sa telebisyon, komiks, larong bidyo, at mga music bidyo.

==Kasaysayan==

===Mga Pinagmulan===
[[File:Adam Weishaupt01.jpg|thumb|[[Adam Weishaupt]] (1748–1830), tagapagtatag ng Illuminati]]
[[File:Minerval insignia.png|thumb|Ang [[Kuwago ni Minerva]] na nakadapo sa isang aklat ay isang sagisag na ginamit ng Bavarian Illuminati sa kanilang antas na &quot;Minerval&quot;.]]

Si [[Adam Weishaupt]] (1748–1830) ay naging propesor ng [[Batas Kanoniko]] at [[praktikal na pilosopiya]] sa [[Unibersidad ng Ingolstadt]] noong 1773. Siya lamang ang propesor na hindi kabilang sa klero sa isang institusyong pinatatakbo ng mga [[Heswita]], na ang orden ay binuwag ni Papa [[Clemente XIV]] noong 1773. Gayunman, nanatili pa ring may kontrol sa pananalapi at ilang kapangyarihan sa unibersidad ang mga Heswita sa Ingolstadt, na patuloy nilang itinuring bilang kanilang sariling institusyon. Palagian nilang sinikap na hadlangan at siraan ang mga kawani na hindi kabilang sa klero, lalo na kapag ang mga materyal sa pagtuturo ay naglalaman ng mga ideyang itinuturing nilang liberal o Protestante. Dahil dito, naging matindi ang pagtutol ni Weishaupt sa klero at nagpasyang ipalaganap ang mga ideyal ng [[Panahon ng Paliwanag]] (''Aufklärung'') sa pamamagitan ng isang uri ng lihim na samahan ng mga taong kapareho niya ng pananaw.&lt;ref name=&quot;Stauffer&quot;&gt;[http://freemasonry.bcy.ca/anti-masonry/stauffer.html Vernon Stauffer, ''New England and the Bavarian Illuminati'', Columbia University Press, 1918, Chapter 3 ''The European Illuminati''], Grand Lodge of British Columbia and Yukon, accessed 14 November 2015&lt;/ref&gt;

Dahil nakita niyang magastos ang [[Masoneriya]] at hindi bukas sa kaniyang mga ideya, itinatag niya ang sarili niyang samahan na magkakaroon ng sistema ng mga ranggo o antas na nakabatay sa mga ginagamit sa Masoneriya, ngunit ayon sa sarili niyang layunin at adhikain.&lt;ref name=&quot;Stauffer&quot; /&gt; Ang orihinal na pangalan ng bagong orden ay ''Bund der Perfektibilisten'', o ''Tipan ng Pagiging Ganap'' (Perfectibilists); kalaunan ay binago niya ito sapagkat para sa kaniya ay masyado itong kakaiba sa pandinig.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Pythagoras oder Betrachtungen über die geheime Welt- und Regierungskunst|url=https://archive.org/details/bub_gb_T-FLAAAAcAAJ|last=Weishaupt|first=Adam|year=1790|location=Frankfurt and Leipzig|pages=670|publisher=Frankfurt; Leipzig}}&lt;/ref&gt; Noong 1 Mayo 1776, binuo nina Weishaupt at apat na mag-aaral ang mga Perfectibilist, at pinili nila ang [[Kuwago ni Minerva]] bilang kanilang sagisag.&lt;ref name=&quot;RLF1&quot;&gt;René le Forestier, ''Les Illuminés de Bavière et la franc-maçonnerie allemande'', Paris, 1914, Book 1, Chapter 1, pp. 15–29&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Manfred Agethen, ''Geheimbund und Utopie. Illuminaten, Freimaurer und deutsche Spätaufklärung'', Oldenbourg, Munich, 1987, p. 150.&lt;/ref&gt; Ang mga kasapi ay kinakailangang gumamit ng mga alyas sa loob ng samahan. Si Weishaupt ay naging ''Spartacus''.&lt;ref&gt;The following dynamic [[FactGrid]] query give a picture of the selection of &quot;Ordensnamen&quot; borrowed usually from history [https://database.factgrid.de/query/embed.html#%23defaultView%3ATimeline%0ASELECT%20%3FIO%20%3FIOLabel%20%3FNafter%20%3FNafterLabel%20%3Fdob%20%3Fimage%20WHERE%20%7B%0A%20%20SERVICE%20wikibase%3Alabel%20%7B%20bd%3AserviceParam%20wikibase%3Alanguage%20%22%5BAUTO_LANGUAGE%5D%2Cen%22.%20%7D%0A%20%20%3FIO%20wdt%3AP91%20wd%3AQ10677.%0A%20%20OPTIONAL%20%7B%20%3FIO%20wdt%3AP140%20%3FIname.%0A%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20OPTIONAL%20%7B%20%3FIname%20wdt%3AP461%20%3FNafter.%20%0A%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20OPTIONAL%20%7B%20%3FNafter%20wdt%3AP77%20%3Fdob.%20%7D%0A%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20OPTIONAL%20%7B%20%3FNafter%20wdt%3AP189%20%3Fimage.%20%7D%0A%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%7D%0A%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%7D%0A%7D%0AORDER%20BY%20%3FInameLabel%0A Timeline of names used by Illuminati]&lt;/ref&gt; Ang mga mag-aaral ng batas na sina Massenhausen, Bauhof, Merz, at Sutor ay naging ''Ajax'', ''Agathon'', ''Tiberius'', at ''Erasmus Roterodamus'' ayon sa pagkakasunod. Kalaunan ay pinatalsik ni Weishaupt si Sutor dahil sa kaniyang katamaran.&lt;ref name=&quot;RLF2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Terry Melanson, ''Perfectibilists: The 18th Century Bavarian Order of the Illuminati'', Trine Day, 2009, pp. 361, 364, 428&lt;/ref&gt; Noong Abril 1778, naging ''Illuminatenorden'' o ''Orden ng Illuminati'' ang pangalan ng samahan, matapos seryosong pag-isipan ni Weishaupt ang pangalang ''Bee Order'' (Orden ng Bubuyog).&lt;ref&gt;Ed Josef Wäges and Reinhard Markner, tr Jeva Singh-Anand, The Secret School of Wisdom, Lewis Masonic 2015, pp. 15–16&lt;/ref&gt;

Si Massenhausen ang napatunayang pinakaaktibo sa pagpapalawak ng samahan noong mga unang taon nito. Mahalaga ring banggitin na habang nag-aaral sa Munich, ilang sandali matapos maitatag ang orden, kaniyang naakit na sumapi si {{ill|Xavier von Zwack|de|Franz Xaver von Zwackh}}, isang dating mag-aaral ni Weishaupt, sa simula ng mahalagang karerang administratibo ni Zwack. (Noong panahong iyon, siya ang namamahala sa Pambansang Loterya ng Bavaria.) Gayunman, ang sigasig ni Massenhausen ay naging suliranin sa paningin ni Weishaupt, sapagkat madalas itong humantong sa pagtatangkang magpasok ng mga hindi angkop na kandidato. Kalaunan, dahil sa kaniyang magulong buhay pag-ibig, napabayaan niya ang kaniyang mga tungkulin, at nang ilipat ni Weishaupt kay Zwack ang pamumuno sa pangkat sa Munich, lumitaw na si Massenhausen ay naglustay ng mga bayaring pangkasapian at humarang sa mga liham sa pagitan nina Weishaupt at Zwack. Noong 1778, nagtapos si Massenhausen at tumanggap ng isang posisyon sa labas ng [[Bavaria]], at wala nang naging interes sa orden matapos nito. Sa panahong iyon, ang orden ay may nominal na kasapian na labindalawa.&lt;ref name=&quot;RLF2&quot;&gt;René le Forestier, ''Les Illuminés de Bavière et la franc-maçonnerie allemande'', Paris, 1914, Book 1, Chapter 2, pp. 30–45&lt;/ref&gt;

Sa pag-alis ni Massenhausen, agad na itinuon ni Zwack ang kaniyang pansin sa pagrekrut ng mas may-gulang at mas mahahalagang kasapi. Ang pinakamahalaga para kay Weishaupt ay si Hertel, isang kaibigan niya noong kabataan at isang kanonigo ng [[Frauenkirche ng Munich]]. Sa pagtatapos ng tag-init ng 1778, ang orden ay mayroon nang 27 kasapi (kabilang pa rin si Massenhausen sa bilang) na nakapangkat sa limang komanderya: Munich (Athens), Ingolstadt (Eleusis), Ravensberg (Sparta), Freysingen (Thebes), at Eichstaedt.&lt;ref name=&quot;RLF2&quot; /&gt;

Sa maagang yugto ng pag-iral ng orden, mayroon itong tatlong antas ng kasapian: Novice, Minerval, at Illuminated Minerval. Sa mga ito, tanging ang antas ng Minerval ang may kasamang masalimuot na seremonya. Sa seremonyang ito, binibigyan ang kandidato ng mga lihim na hudyat at isang lihim na salita. Isang sistema ng kapwa-paniniktik ang nagpahintulot kay Weishaupt na manatiling may kaalaman sa mga gawain at ugali ng lahat ng kasapi, at ang kaniyang mga paborito ay nagiging bahagi ng namumunong konseho, o Areopagus. Ang ilang Novice ay pinahihintulutang magrekrut ng mga bagong kasapi at tinatawag na ''Insinuants''. Aktibong hinanap ang mga Kristiyanong may mabuting reputasyon, habang hayagang hindi isinama ang mga Hudyo at mga pagano, gayundin ang mga kababaihan, monghe, at mga kasapi ng iba pang lihim na samahan. Ang mga higit na pinapaborang kandidato ay yaong mayaman, masunurin, handang matuto, at nasa edad na 18 hanggang 30.&lt;ref name=&quot;MMM&quot;&gt;Ellic Howe, ''Illuminati'', Man, Myth and Magic (partwork), Purnell, 1970, vol 4, pp. 1402–04&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RLF3&quot;&gt;René le Forestier, ''Les Illuminés de Bavière et la franc-maçonnerie allemande'', Paris, 1914, Book 1, Chapter 3, pp. 45–72.&lt;/ref&gt;

===Transisyon===

Matapos niyang mahirapang pigilan ang ilan sa kaniyang mga kasapi na sumapi sa [[Masoneriya]], nagpasya si Weishaupt na sumali mismo sa mas matandang orden upang makakuha ng materyal na magagamit sa pagpapalawak ng mga ritwal ng kaniyang sariling samahan. Tinanggap siya sa lohiyang &quot;Prudence&quot; ng [[Rite of Strict Observance]] noong unang bahagi ng Pebrero 1777. Ang kaniyang pag-unlad sa tatlong antas ng Masoneriya ng &quot;blue lodge&quot; ay walang naituro sa kaniya tungkol sa mas mataas na mga antas na nais niyang mapakinabangan, ngunit sa sumunod na taon ay ipinaalam ng isang pari na nagngangalang Abbé Marotti kay Zwack na ang mga panloob na lihim na ito ay nakabatay sa kaalaman tungkol sa sinaunang relihiyon at sa sinaunang simbahan. Nahikayat ni Zwack si Weishaupt na dapat makipag-ugnayang mabuti ang kanilang orden sa Masoneriya at kumuha ng pahintulot upang makapagtatag ng sarili nilang lohiya. Sa yugtong ito (Disyembre 1778), ang pagdaragdag ng unang tatlong antas ng Masoneriya ay itinuring lamang bilang isang pangalawang proyekto.&lt;ref name=&quot;RLF3.1&quot;&gt;René le Forestier, ''Les Illuminés de Bavière et la franc-maçonnerie allemande'', Paris, 1914, Book 3 Chapter 1, pp. 193–201&lt;/ref&gt;

Nang may mallit na kahirapan, nakakuha sila ng pahintulot mula sa ''Grand Lodge of Prussia'' na tinatawag na ''Royal York for Friendship'', at ang bagong lohiya ay pinangalanang ''Theodore of the Good Council'' bilang layuning papurihan si [[Charles Theodore, Elektor ng Bavaria]]. Itinatag ito sa Munich noong 21 Marso 1779 at mabilis na napuno ng mga kasapi ng Illuminati. Ang unang maestro, isang lalaking nagngangalang Radl, ay nahikayat na bumalik sa kaniyang tahanan sa Baden, at pagsapit ng Hulyo ay ang orden ni Weishaupt na ang namamahala sa lohiya.&lt;ref name=&quot;RLF3.1&quot; /&gt;

Ang sumunod na hakbang ay ang pagkakaroon ng kasarinlan mula sa kanilang Dakilang Lohiya. Sa pamamagitan ng pagtatatag ng ugnayang Masoniko sa lohiyang ''Union'' sa Frankfurt, na kaanib ng [[Premier Grand Lodge of England]], ang lohiyang Theodore ay nakamit ang malayang pagkilala at nagawang ideklara ang kaniyang kasarinlan. Bilang isang bagong inang lohiya, nagkaroon ito ng kapangyarihang magtatag ng sarili nitong mga lohiya. Ang kampanya ng pagrerekrut sa mga Mason sa Frankfurt ay nagbunga rin ng pagsapi ni [[Adolph Freiherr Knigge]] sa kanilang hanay.&lt;ref name=&quot;RLF3.1&quot; /&gt;

===Reporma===

====Adolph Knigge====

[[File:Knigge Freiherr.jpg|thumb|upright|[[Adolph Freiherr Knigge]], ang pinakaepektibong tagapagrekrut para sa Illuminati]]

Si Knigge ay nairekrut noong huling bahagi ng 1780 sa isang kumbensiyon ng [[Rite of Strict Observance]] ni Costanzo Marchese di Costanzo, isang kapitan ng impanteriya sa [[Hukbong Bavarian]] at kapwa Mason. Si Knigge, na nasa kaniyang mga dalawampung taong gulang pa lamang noon, ay nakamit na ang pinakamataas na mga antas ng pagsisimula sa kaniyang orden at dumating na may sarili niyang malalaking plano para sa reporma nito. Nang mabigo ang kaniyang panukala na makakuha ng suporta, agad na naudyukan ang kaniyang interes nang sabihin ni Costanzo na umiiral na ang orden na nais niyang itatag. Ipinahayag ni Knigge at ng tatlo niyang kaibigan ang matinding hangaring malaman pa ang tungkol sa orden, at ipinakita sa kanila ni Costanzo ang mga materyal na nauugnay sa antas ng Minerval. Ang mga materyal na panturo para sa antas na ito ay binubuo ng mga akdang itinuturing na &quot;liberal&quot;, na ipinagbabawal sa Bavaria ngunit karaniwang mababasa sa mga estadong Aleman na Protestante. Nawalan ng interes ang tatlong kasama ni Knigge at tuluyang lumayo kay Costanzo, ngunit ang pagpupursige ni Knigge ay ginantimpalaan noong Nobyembre 1780 nang makatanggap siya ng liham mula kay Weishaupt. Ang mga koneksiyon ni Knigge, sa loob man o labas ng Masoneriya, ay nagbigay sa kaniya ng katayuang perpektong rekrut. Sa kaniyang panig naman, ikinatuwa ni Knigge ang atensiyong ipinakita sa kaniya at nahikayat ng mga ipinahahayag na layunin ng orden hinggil sa edukasyon at pagprotekta sa sangkatauhan laban sa despotismo. Nagawa ni Weishaupt na kilalanin at ipangakong susuportahan ang interes ni Knigge sa alkimya at sa mga &quot;mas mataas na agham&quot;. Bilang tugon, sumulat si Knigge kay Weishaupt at inilahad ang kaniyang mga plano para sa reporma ng Masoneriya habang nagsisimulang kuwestiyunin ng Strict Observance ang sarili nitong mga pinagmulan.&lt;ref name=&quot;RLF3.2&quot;&gt;René le Forestier, ''Les Illuminés de Bavière et la franc-maçonnerie allemande'', Paris, 1914, Book 3 Chapter 2, pp. 202–26&lt;/ref&gt;

Binigyan ni Weishaupt si Knigge ng tungkuling magrekrut muna ng mga bagong kasapi bago siya pahintulutang umakyat sa mas mataas na mga antas ng orden. Tinanggap ito ni Knigge sa kondisyong siya mismo ang pipili ng lugar kung saan siya magrerekrut. Marami pang ibang Mason ang nahikayat ng paglalarawan ni Knigge sa bagong orden ng Masoneriya at naitala bilang mga kasapi sa antas ng Minerval ng Illuminati. Sa panahong ito, tila naniniwala si Knigge sa mga &quot;Pinakamaluwalhating Nakatataas&quot; (''Most Serene Superiors'') na sinasabing pinaglilingkuran ni Weishaupt. Ang kaniyang kawalan ng kakayahang magpaliwanag tungkol sa mas mataas na mga antas ng orden ay lalo lamang naging kahiya-hiya, ngunit sa halip na agad siyang tulungan, binigyan pa siya ni Weishaupt ng karagdagang tungkulin. Gamit ang mga materyal na ibinigay ni Weishaupt, gumawa si Knigge ng mga polyetong naglalarawan sa mga gawain ng mga ipinagbabawal na Heswita at naglalayong ipakita kung paano sila patuloy na umuunlad at nagrerekrut, lalo na sa Bavaria. Samantala, ang kawalan ni Knigge ng maibigay na kasiya-siyang sagot sa mga tanong ng kaniyang mga rekrut tungkol sa mas mataas na mga antas ay naglalagay sa kaniya sa alanganing kalagayan, kaya sumulat siya kay Weishaupt upang ipabatid ito. Noong Enero 1781, sa harap ng posibilidad na mawala si Knigge at ang kaniyang mga rekrut na Mason, tuluyang inamin ni Weishaupt na kathang-isip lamang ang kaniyang mga nakatataas at ang diumano'y sinaunang pinagmulan ng orden, at na hindi pa naisusulat ang mas mataas na mga antas nito.&lt;ref name=&quot;RLF3.2&quot; /&gt;

Kung inaasahan ni Knigge na matututuhan niya ang ipinangakong malalalim na lihim ng Masoneriya sa mas mataas na mga antas ng Illuminati, kapansin-pansing naging mahinahon siya sa harap ng pagsisiwalat ni Weishaupt. Nangako si Weishaupt na bibigyan si Knigge ng malayang kapangyarihan sa paglikha ng mas mataas na mga antas at nangakong ipapadala rin sa kaniya ang sarili nitong mga tala. Sa kaniyang panig naman, malugod na tinanggap ni Knigge ang pagkakataong gamitin ang orden bilang daluyan ng kaniyang sariling mga ideya. Ayon sa kaniya, ang bago niyang pamamaraan ay magpapataas ng kaakit-akit ng Illuminati sa mga posibleng maging kasapi sa mga Protestanteng prinsipalidad ng Alemanya. Noong Nobyembre 1781, pinagkalooban ng Areopagus si Knigge ng 50 florin upang maglakbay patungong Bavaria, na kaniyang ginawa sa pamamagitan ng [[Swabia]] at [[Franconia]], habang nakikipagkita at tinatamasa ang mabuting pagtanggap ng iba pang mga Illuminati sa kaniyang paglalakbay.&lt;ref name=&quot;RLF3.3&quot;&gt;René le Forestier, ''Les Illuminés de Bavière et la franc-maçonnerie allemande'', Paris, 1914, Book 3 Chapter 3, pp. 227–50&lt;/ref&gt;

====Mga Suliraning Panloob====

Sa panahong ito, nakaranas na ang orden ng malalalim na pagkakahati sa loob nito. Noong Hulyo 1780, ang komanderya ng Eichstaedt ay bumuo ng isang nagsasariling lalawigan, at unti-unting lumalalim ang hidwaan sa pagitan ni Weishaupt at ng Areopagus, na tumitingin sa kaniya bilang matigas ang ulo, mapag-utos, at hindi palagian sa kaniyang mga paninindigan. Madaling nagampanan ni Knigge ang papel bilang tagapamagitan at tagapagkasundo.&lt;ref name=&quot;RLF3.3&quot; /&gt;

Sa mga talakayan nila ng Areopagus at ni Weishaupt, natukoy ni Knigge ang dalawang suliraning kinakaharap ng orden. Una, ang labis na pagbibigay-diin ni Weishaupt sa pagrerekrut ng mga mag-aaral sa unibersidad ay nagdulot ng sitwasyong ang matataas na posisyon sa orden ay madalas mapunta sa mga kabataang may kaunting praktikal na karanasan. Ikalawa, ang kontra-Heswitang diwa ng orden noong ito ay itinatag ay naging isang pangkalahatang [[Kontra-relihiyon|sentimyentong antirelihiyoso]], na batid ni Knigge na magiging hadlang sa pagrerekrut ng mga nakatatandang Mason na nais na ngayong maakit ng orden. Malinaw kay Knigge ang nakasasakal na impluwensiya ng konserbatibong Katolisismo sa Bavaria at nauunawaan niya ang mga damdaming antirelihiyoso na bunga nito sa mga liberal na Illuminati. Gayunman, nakita rin niya ang negatibong impresyong maaaring idulot ng parehong mga damdamin sa mga estadong Protestante, na maaaring makahadlang sa pagpapalawak ng orden sa mas malaking bahagi ng Alemanya. Kapwa nadama ng Areopagus at ni Weishaupt na wala silang ibang magagawa kundi bigyan si Knigge ng malayang kapangyarihan. Siya ang may mga koneksiyong kailangan nila sa loob at labas ng Masoneriya, at taglay niya ang kasanayan bilang tagapagdisenyo ng mga ritwal upang mabuo ang kanilang planong estruktura ng mga antas, samantalang sila ay natigil na sa antas na ''Illuminatus Minor'', na may tanging antas na Minerval sa ibaba nito at mga paunang balangkas lamang para sa mas matataas na antas. Ang tanging mga limitasyong ipinataw sa kaniya ay ang pangangailangang talakayin ang mga panloob na lihim ng pinakamataas na mga antas at isumite ang kaniyang mga bagong antas para sa pag-apruba.&lt;ref name=&quot;RLF3.3&quot; /&gt;

Samantala, natigil ang plano na palaganapin ang Illuminatismo bilang isang lehitimong sangay ng Masoneriya. Bagaman nasa kontrol na nila ang Lohiyang Theodore, ang kabanata ng mga &quot;Elect Masters&quot; na kaugnay nito ay mayroon lamang isang kasaping kabilang sa orden at nananatili pa ring may kataas-taasang kapangyarihang konstitusyonal sa lohiyang Masoniko na pinamamahalaan ng Illuminati. Mahirap hikayatin ang kabanatang ito na pasakop sa Areopagus, at nagsilbi itong tunay na hadlang upang maging unang inang lohiya ng isang bagong Naliwanagang Masoneriya ang Lohiyang Theodore. Isang kasunduan ng alyansa ang nilagdaan sa pagitan ng orden at ng kabanata, at pagsapit ng katapusan ng Enero 1781 ay nakapagtatag na ng apat na anak na lohiya, ngunit hindi kabilang sa mga layunin ng kabanata ang pagkakaroon ng kasarinlan.&lt;ref name=&quot;RLF3.3&quot; /&gt;

Sumulat si Costanza sa Royal York upang ituro ang hindi pagkakatugma sa pagitan ng mga bayaring ipinadala nila sa kanilang bagong Dakilang Lohiya at ng mga serbisyong natanggap nila bilang kapalit. Dahil ayaw mawalan ng pinagkukunan ng kita, nag-alok ang Royal York na ibigay ang mga &quot;mas mataas&quot; na lihim ng Masoneriya sa isang kinatawang ipadadala ng kanilang mga kapatid na Mason mula Munich patungong Berlin. Dahil dito, umalis si Costanza patungong Prussia noong 4 Abril 1780, na may tagubiling makipagkasundo para sa pagbabawas ng mga bayarin ng Lohiyang Theodore habang siya ay naroon. Sa kaniyang paglalakbay, nakasagutan niya ang isang Pranses tungkol sa isang ginang na kasabay nilang naglalakbay sa iisang karwahe. Bago pa man sila makarating sa Berlin, nagpadala ang Pranses ng mensahe sa hari na nagsasabing si Costanza ay isang espiya. Napalaya lamang siya mula sa bilangguan sa tulong ng Dakilang Maestro ng Royal York at kalaunan ay pinalayas mula sa [[Prussia]] nang wala siyang anumang natamong tagumpay.&lt;ref name=&quot;RLF3.3&quot; /&gt;

====Bagong Sistema====

Napagtanto nina Knigge at ng kaniyang mga kasamahan na ang orihinal niyang plano na kumuha ng isang konstitusyon mula sa London ay malamang na mabubunyag ng kabanata. Hangga't hindi pa nila nakokontrol ang iba pang mga lohiyang Masoniko na hindi kayang pangasiwaan ng kanilang kabanata, nakuntento muna sila sa muling pagsulat ng tatlong antas para sa mga lohiyang nasa ilalim ng kanilang pamamahala.&lt;ref name=&quot;RLF3.3&quot; /&gt;

Noong 20 Enero 1782, inayos ni Knigge sa talaan ang kaniyang bagong sistema ng mga antas para sa orden. Ang mga ito ay hinati sa tatlong uri:

* '''Uri I – Ang Palaruan''', na binubuo ng mga antas na Noviciate, Minerval, at Illuminatus Minor.
* '''Uri II – Ang mga Antas Masoniko'''. Ang tatlong antas ng &quot;blue lodge&quot; na Apprentice, Companion, at Master ay ibinukod mula sa mas mataas na mga antas na &quot;Scottish&quot;, na kinabibilangan ng Scottish Novice at Scottish Knight.
* '''Uri III – Ang mga Misteryo'''. Ang mga mababang misteryo ay binubuo ng mga antas na Priest at Prince, na sinusundan ng mas dakilang mga misteryo sa mga antas na Mage at King. Malamang na hindi kailanman naisulat ang mga ritwal para sa mga dakilang misteryo.&lt;ref name=&quot;RLF3.3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hataley&quot;&gt;[http://www.jwmt.org/v3n23/hataley.html K. M. Hataley, ''In Search of the Illuminati'', Journal of the Western Mystery Tradition, No. 23, Vol. 3. Autumnal Equinox 2012]&lt;/ref&gt;

===Mga Pagtatangkang Magpalawak===

Ang pagrerekrut ni Knigge mula sa hanay ng Masoneriya sa Alemanya ay hindi basta-basta o walang plano. Tinarget niya ang mga maestro at tagapamahala ng mga lohiya, ang mga taong nagpapatakbo sa mga ito, at madalas niyang nagagawang ilagay ang buong lohiya sa paglilingkod ng Illuminati. Sa [[Aachen]], si Baron de Witte, maestro ng Lohiyang Constancy, ay nagawang mapasapi sa orden ang bawat kasapi ng kaniyang lohiya. Sa ganitong paraan, mabilis na lumawak ang orden sa gitna at timog Alemanya at nagkaroon ng impluwensiya sa Austria. Pagsapit ng tagsibol ng 1782, ang maliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagtatag ng orden ay lumaki na at umabot sa humigit-kumulang 300 kasapi, kung saan 20 lamang sa mga bagong rekrut ang mga mag-aaral.&lt;ref name=&quot;RLF4.1&quot;&gt;René le Forestier, ''Les Illuminés de Bavière et la franc-maçonnerie allemande'', Paris, 1914, Book 4 Chapter 1, pp. 343–88&lt;/ref&gt;

Sa Munich, ang unang kalahati ng 1782 ay nagdala ng malalaking pagbabago sa pamahalaan ng Lohiyang Theodore. Noong Pebrero, iminungkahi ni Weishaupt na hatiin ang lohiya, kung saan ang mga Illuminati ay tatahak ng sarili nilang landas at ang kabanata naman ay mananatili kasama ng mga natitirang tradisyonalista sa pagpapatuloy ng Theodore. Sa puntong ito, hindi inaasahang sumuko ang kabanata, at nakamit ng Illuminati ang ganap na kontrol sa lohiya at sa kabanata. Noong Hunyo, kapwa nagpadala ng mga liham ang lohiya at ang kabanata upang putulin ang kanilang ugnayan sa Royal York, na binanggit ang kanilang sariling katapatan sa pagbabayad para sa pagkilala at ang kabiguan ng Royal York na magbigay ng anumang pagtuturo tungkol sa mas mataas na mga antas. Binanggit din nila ang pagpapabaya nito kay Costanza, ang pagkabigong ipagtanggol siya laban sa masasamang paratang, at ang hindi pagpigil sa pagpapatalsik sa kaniya mula sa Prussia. Wala rin silang ginawang pagsisikap upang ibigay kay Costanza ang mga lihim na ipinangako sa kaniya, at nagsimula nang maghinala ang mga Mason sa Munich na ang kanilang mga kapatid sa Berlin ay umaasa sa mga mistikong mataas na antas na Pranses na siya nilang nais iwasan. Dahil dito, naging ganap na malaya ang Lohiyang Theodore.&lt;ref name=&quot;RLF4.1&quot; /&gt;

Ang [[Rite of Strict Observance]] ay nasa isang kritikal na kalagayan na noon. Ang nominal nitong pinuno ay si Prinsipe Carl ng Södermanland (na kalaunan ay naging [[Carlos XIII ng Suwesya]]), na hayagang pinaghihinalaang nagtatangkang isama ang rito sa Swedish Rite na kontrolado na niya. Ang mga lohiyang Aleman ay nagsimulang humanap ng pamumuno kay [[Duke Ferdinand ng Brunswick-Wolfenbüttel]]. Ang pagdududa ay nauwi sa hayagang paghamak nang mabunyag na itinuturing ni Carl ang [[Charles Edward Stuart|tagapagmana ng angkang Stuart]] sa trono ng Britanya bilang tunay na Dakilang Maestro, at halos tuluyang binalewala ng mga lohiya ng Strict Observance ang kanilang sariling Dakilang Maestro. Ang pagkakabarahang ito ang humantong sa pagdaraos ng Kumbensiyon ng Wilhelmsbad.&lt;ref name=&quot;RLF4.1&quot; /&gt;

====Kumbensiyon ng Wilhelmsbad====
[[File:Hanau-Wilhelmsbad - Burgruine - 8452.jpg|thumb|Ang &quot;nasirang&quot; kastilyong itinayo ni [[Prinsipe Charles ng Hesse-Kassel]] sa parke ng Wilhelmsbad, na nagsilbing lugar ng huling kumbensiyon ng Strict Observance]]

Matapos maantala mula 15 Oktubre 1781, tuluyang binuksan noong 16 Hulyo 1782 ang huling kumbensiyon ng Strict Observance sa bayang pangpaliguan ng Wilhelmsbad sa labas ng (na ngayon ay bahagi na ng) [[Hanau]]. Bagaman sa ibabaw ay isang talakayan tungkol sa hinaharap ng orden, alam ng 35 delegado na wala nang pag-asa ang Strict Observance sa kasalukuyang anyo nito at na ang Kumbensiyon ng Wilhelmsbad ay magiging isang tunggalian para sa nalalabing impluwensiya sa pagitan ng mga [[mistikong Aleman]], sa pamumuno ni [[Duke Ferdinand ng Brunswick-Wolfenbüttel]] at ng kanilang punong-abala na si [[Prinsipe Charles ng Hesse-Kassel]], at ng mga [[Martinismo|Martinista]], sa pamumuno ni [[Jean-Baptiste Willermoz]]. Ang tanging mga tumutol sa mga mistikong mataas na antas ay sina [[Johann Joachim Christoph Bode]], na nabahala sa Martinismo ngunit wala pang malinaw na alternatibong maihahain, at si Franz Dietrich von Ditfurth, isang hukom mula sa [[Wetzlar]] at maestro ng lohiyang ''Joseph of the Three Helmets'' doon, na isa nang kasapi ng Illuminati. Hayagang nangampanya si Ditfurth para sa pagbabalik sa pangunahing tatlong antas ng Masoneriya, ngunit ito ang may pinakamaliit na posibilidad na maging resulta ng kumbensiyon. Samantala, mayroon nang malinaw at organisadong mga plano ang mga mistiko upang palitan ang mga umiiral na mataas na antas.&lt;ref name=&quot;RLF4.1&quot;/&gt;

Ang kawalan ng isang malinaw at organisadong alternatibo sa dalawang sangay ng mistisismo ay nagbigay-daan sa Illuminati upang iharap ang kanilang sarili bilang isang kapani-paniwalang pagpipilian. Si Ditfurth, na hinikayat at tinulungan ni Knigge—na noon ay mayroon nang ganap na kapangyarihang kumatawan sa orden—ang naging pangunahing tagapagsalita nila. Ang orihinal na plano ni Knigge na magmungkahi ng isang alyansa sa pagitan ng dalawang orden ay tinanggihan ni Weishaupt, na walang nakitang pakinabang sa pakikipag-alyansa sa isang orden na kaniyang itinuturing na nalalapit nang bumagsak. Sa halip, ang kaniyang bagong plano ay ang pagrerekrut sa mga Mason na tumututol sa &quot;Templar&quot; na mataas na antas ng Strict Observance.&lt;ref name=&quot;RLF4.1&quot; /&gt;

Sa kumbensiyon, hinarang ni Ditfurth ang mga pagtatangka nina Willermoz at Hesse na ipakilala ang kanilang sariling mas mataas na mga antas sa pamamagitan ng paggigiit na dapat munang ibunyag sa mga delegado ang buong detalye ng naturang mga antas. Ang pagkadismaya ng mga mistikong Aleman ay humantong sa kanilang pagrerekrut kay Konde Kollowrat sa Illuminati, na may layuning maiugnay siya rito sa kalaunan. Ang sariling layunin ni Ditfurth ay palitan ang lahat ng mas mataas na mga antas ng iisang ikaapat na antas, na walang pag-aangking naglalaman ng karagdagang mga pahayag o lihim na Masoniko. Dahil wala siyang nakuhang suporta para sa kaniyang panukala, maaga niyang nilisan ang kumbensiyon at sumulat sa Areopagus na wala siyang inaasahang mabuting kalalabasan mula sa kapulungan.&lt;ref name=&quot;RLF4.1&quot; /&gt;

Sa pagtatangkang mapagbigyan ang lahat, kakaunti lamang ang naging bunga ng Kumbensiyon ng Wilhelmsbad. Tinalikuran nito ang pinaniniwalaang pinagmulang Templar ng kanilang ritwal, ngunit pinanatili ang mga titulong Templar, mga sagisag at palamuti nito, gayundin ang estrukturang administratibo. Nanatili sina Charles ng Hesse at Ferdinand ng Brunswick bilang mga pinuno ng orden, ngunit sa aktuwal na kalagayan, halos nagsasarili na ang mga lohiya. Pinagtibay rin ng mga Aleman ang pangalan ng orden ni Willermoz sa [[Pransiya]], ''les Chevaliers bienfaisants de la Cité sainte'' (Mabubuting Kabalyero ng Banal na Lungsod), at ilang elementong mistikong Martinista ang isinama sa unang tatlong antas, na noon ay itinuturing nang tanging mahahalagang antas ng Masoneriya. Higit sa lahat, pinahintulutan na ngayon ang bawat lohiya ng orden na magkaroon ng pakikipag-ugnayang pangkapatiran sa mga lohiya ng iba pang mga sistema. Ang bagong &quot;Scottish Grade&quot; na ipinakilala sa ritwal ni Willermoz sa Lyon ay hindi ginawang sapilitan; malaya ang bawat lalawigan at prefektura na magpasya kung ano, kung mayroon man, ang susunod pagkatapos ng tatlong antas ng Masoneriyang panggawain. Sa huli, upang maipakitang may nakamit ang kumbensiyon, naglabas ito ng mahahabang tuntunin hinggil sa etiketa, mga titulo, at isang bagong sistema ng pagnunumero para sa mga lalawigan.&lt;ref name=&quot;RLF4.1&quot; /&gt;

====Mga Bunga ng Wilhelmsbad====

Ang tunay na naging bunga ng Kumbensiyon ng Wilhelmsbad ay ang pagbagsak ng Strict Observance. Tinalikuran nito ang sarili nitong alamat ng pinagmulan, kasama ang mga mas mataas na antas na nagsisilbing bigkis ng pinakamataas at pinakamaimpluwensiyang mga kasapi nito. Inalis din nito ang mahigpit na kontrol na nagpapanatiling nagkakaisa sa orden at siyang naglayo sa maraming Aleman na walang tiwala sa Martinismo. Si Bode, na tutol sa Martinismo, ay agad na nakipagnegosasyon kay Knigge at sa wakas ay sumapi sa Illuminati noong Enero 1783. Sumunod naman si Charles ng Hesse noong sumunod na buwan.&lt;ref name=&quot;RLF4.1&quot; /&gt;

Ang mga unang pagsisikap ni Knigge na makabuo ng alyansa sa mga umiiral na Dakilang Lohiya ng Alemanya ay nabigo, ngunit nagpatuloy si Weishaupt. Iminungkahi niya ang paglikha ng isang bagong pederasyon kung saan ang lahat ng lohiyang Aleman ay magsasagawa ng isang pinagkaisahan at iisang sistema sa pangunahing tatlong antas ng Masoneriya, habang malaya silang magpapasya kung aling sistema ng mas mataas na mga antas ang nais nilang sundin, kung mayroon man. Ang magiging anyong ito ay isang pederasyon ng mga Dakilang Lohiya, at ang mga kasapi ay malayang makabibisita sa alinmang &quot;blue&quot; lodge sa anumang hurisdiksiyon. Ang lahat ng maestro ng lohiya ay ihahalal, at walang anumang bayarin ang ibabayad sa isang sentral na awtoridad. Ang mga pangkat ng mga lohiya ay pamamahalaan ng isang &quot;Scottish Directorate&quot;, na bubuuin ng mga kinatawang itatalaga ng mga lohiya upang magsiyasat ng pananalapi, lutasin ang mga alitan, at magbigay ng pahintulot sa pagtatatag ng mga bagong lohiya. Ang mga direktoriyang ito naman ang maghahalal ng mga Panlalawigang Direktorato, na pipili ng mga inspektor, at ang mga inspektor naman ang maghahalal ng pambansang direktor. Sa pananaw nina Weishaupt at Knigge, maitatama ng sistemang ito ang umiiral na hindi pagkakapantay-pantay sa Masoneriya sa Alemanya, kung saan ang mga ideyal ng pagkakapantay-pantay ay tunay na umiiral lamang sa tatlong mababang &quot;simbolikong&quot; antas. Ang iba't ibang sistema ng mas mataas na mga antas ay pinangungunahan ng mga mayayamang elit na may kakayahang gumugol ng salapi para sa mga pag-aaral sa [[alkimya]] at mistisismo. Para kina Weishaupt at Knigge, ang iminungkahing pederasyon ay isa ring paraan upang maipalaganap ang Illuminatismo sa buong Masoneriya ng Alemanya. Layunin nilang gamitin ang bagong pederasyong ito, na nagbibigay-diin sa mga pangunahing antas, upang alisin ang natitirang katapatan sa Strict Observance at bigyang-daan ang &quot;eklektikong&quot; sistema ng Illuminati na pumalit dito.&lt;ref name=&quot;RLF4.1&quot; /&gt;

Ang sirkular na nagpapahayag ng bagong pederasyon ay naglatag ng mga kapintasan ng Masoneriya sa Alemanya. Ipinunto nito na ang mga hindi karapat-dapat na tao ay madalas na tinatanggap bilang kasapi dahil lamang sa kanilang kayamanan, at na ang katiwalian ng lipunang sibil ay nakapasok na rin sa mga lohiya. Matapos nilang isulong ang pag-aalis ng mahigpit na kontrol sa mas mataas na mga antas ng mga lohiyang Aleman, ipinahayag naman ng Illuminati ang sarili nilang mga mataas na antas, na umano'y nagmula sa kanilang mga &quot;Di-Kilalang Nakatataas&quot; (''Unknown Superiors''). Ang Lohiyang Theodore, na kamakailan lamang ay naging malaya mula sa Royal York, ay itinatag ang sarili bilang isang panlalawigang Dakilang Lohiya. Sa isang liham na ipinadala ni Knigge sa lahat ng lohiya ng Royal York, inakusahan niya ang Dakilang Lohiyang ito ng pagkabulok. Ayon sa kaniya, ang kanilang Masoneriya ay napasailalim sa impluwensiya at katiwalian ng mga Heswita. Inatake rin ang Strict Observance bilang isang likha ng mga Stuart na diumano'y walang anumang moral na kabutihan. Pinagdudahan din ang ritong Zinnendorf ng [[Dakilang Landlodge ng mga Mason ng Alemanya]] dahil sinasabing ang may-akda nito ay nakikipagsabwatan sa mga Suweko. Nagkaroon ng kabaligtarang epekto ang tuwirang pag-atakeng ito sa inaasahan ni Weishaupt, sapagkat marami sa mga mambabasa nito ang nainsulto. Ang Dakilang Lohiya ng Dakilang Silangan ng Warsaw, na nangangasiwa sa Masoneriya sa Polonya at Lithuania, ay pumayag lamang na makilahok sa pederasyon hanggang sa unang tatlong antas. Ang kanilang mahigpit na paninindigan para sa kasarinlan ang naglayo sa kanila mula sa Strict Observance, at siya ring magiging dahilan upang hindi sila sumama sa Illuminati, sapagkat ang plano ng Illuminati na maisama ang Masoneriya sa kanilang impluwensiya ay nakabatay sa sarili nilang mga mas mataas na antas. Pagsapit ng katapusan ng Enero 1783, ang sangay ng Masoneriya na kaugnay ng Illuminati ay mayroon nang pitong lohiya.&lt;ref name=&quot;RLF4.1&quot; /&gt;

Hindi lamang ang hindi mahusay na panawagan ng Illuminati ang dahilan kung bakit kakaunti ang naging kasapi ng pederasyon. Ang Lohiyang Theodore ay bagong tatag pa lamang at hindi nagtatamasa ng paggalang na tinatanggap ng mas matatandang mga lohiya. Higit sa lahat, ang mga Mason na malamang na maakit sa pederasyon ay tinitingnan ang Illuminati bilang kakampi laban sa mga mistiko at mga [[Martinismo|Martinista]], ngunit labis nilang pinahahalagahan ang kanilang sariling kalayaan upang mapasailalim muli sa isa pang mahigpit at mapaghigpit na organisasyon. Maging si Ditfurth, na itinuturing na kinatawan ng Illuminati sa Wilhelmsbad, ay nagsusulong ng sarili niyang mga layunin sa kumbensiyon.&lt;ref name=&quot;RLF4.1&quot; /&gt;

Ang mga lohiyang Frankfurt na hindi kabilang sa mga mistiko ay bumuo ng isang &quot;Eklektikong Alyansa&quot; (''Eclectic Alliance''), na halos hindi maipagkaiba sa pederasyon ng Illuminati pagdating sa saligang-batas at mga layunin. Sa halip na ituring ito bilang isang banta, sumapi ang mga lohiya ng Illuminati sa bagong alyansa matapos ang ilang talakayan. Tatlong kasapi ng Illuminati ang napabilang sa komiteng inatasang bumalangkas ng mga bagong tuntuning Masoniko. Maliban sa pagpapatibay ng ugnayan sa pagitan ng kanilang tatlong lohiya, tila wala nang ibang pakinabang na nakuha ang Illuminati mula sa hakbang na ito. Si Ditfurth, matapos matagpuan ang isang organisasyong Masoniko na nagsusulong ng sarili niyang mga mithiin para sa Masoneriya, ay nawalan ng malaking interes sa Illuminati pagkatapos ng kaniyang pagsapi sa Eklektikong Alyansa. Sa katunayan, pinahina ng pagkakatatag ng Eklektikong Alyansa ang lahat ng masalimuot na plano ng Illuminati na ipalaganap ang sarili nitong doktrina sa pamamagitan ng Masoneriya.&lt;ref name=&quot;RLF4.1&quot; /&gt;

===Kaitaasan (''Zenith'')===

Bagaman nabigo ang kanilang pag-asang makapagrekrut ng maraming kasapi sa pamamagitan ng Masoneriya, nagpatuloy ang matagumpay na pagrerekrut ng Illuminati sa antas ng mga indibiduwal. Sa Bavaria, ang paghalili ni [[Charles Theodore, Elektor ng Bavaria|Charles Theodore]] sa kapangyarihan ay unang nagdulot ng pagluluwag sa mga batas at pananaw ng pamahalaan, ngunit ang mga klerigo at mga taong nasa korte, na nagtatanggol sa kanilang sariling kapangyarihan at mga pribilehiyo, ay nakumbinsi ang madaling maimpluwensiyahang monarka na baligtarin ang kaniyang mga reporma. Dahil dito, muling bumalik ang pagsupil sa mga liberal na kaisipan sa Bavaria. Ang pagbabagong ito ay nagbunsod ng malawakang sama ng loob laban sa monarka at sa Simbahan sa hanay ng mga edukadong mamamayan, na naging mainam na lugar para sa pagrerekrut ng Illuminati. Ilang Mason mula sa lohiyang ''Prudence'', na hindi nasiyahan sa mga ritong Martinista ng ''Chevaliers Bienfaisants'', ay sumapi sa Lohiyang Theodore, na nagtipon sa isang mansiyong may hardin at naglalaman ng kanilang aklatan ng mga akdang liberal.&lt;ref name=&quot;RLF4.2&quot;&gt;René le Forestier, ''Les Illuminés de Bavière et la franc-maçonnerie allemande'', Paris, 1914, Book 4 Chapter 2, pp. 389–429&lt;/ref&gt;

Ang mga lupon ng Illuminati sa iba pang bahagi ng Alemanya ay patuloy ding lumawak. Bagaman may ilang sangay na nakapagtala lamang ng katamtamang paglago, ang lupon sa [[Mainz]] ay halos dumoble ang bilang ng mga kasapi, mula 31 hanggang 61. Ang reaksiyon laban sa Katolisismong itinataguyod ng estado ay nagdulot din ng pagdami ng mga kasapi sa Austria, at nakapagtatag ang orden ng mga sangay o impluwensiya sa [[Warsaw]], [[Pressburg]] (Bratislava), [[Tyrol]], [[Milan]], at [[Suwisa]].&lt;ref name=&quot;RLF4.2&quot; /&gt;

Ang kabuuang bilang ng mga mapatutunayang kasapi ng Illuminati sa pagtatapos ng 1784 ay tinatayang nasa humigit-kumulang 650. Kalaunan, inangkin nina Weishaupt at Hertel na umabot ito sa 2,500. Ang mas mataas na bilang ay pangunahing naipapaliwanag sa pamamagitan ng pagsasama sa talaan ng mga kasapi ng mga lohiyang Masoniko na inaangkin ng Illuminati na nasa ilalim ng kanilang impluwensiya. Gayunman, malamang na hindi nakilala ang lahat ng naging kasapi ng Illuminati, at ang tunay na bilang ay maaaring nasa paligid ng 1,300.&lt;ref&gt;See the dynamic [[FactGrid]] list for the [https://database.factgrid.de/query/embed.html#SELECT%20%3Fperson%20%3FpersonLabel%20%3FpersonDescription%20%3Ffamily_nameLabel%20%3Fentry%20%3FlocalisationLabel%20%3Fdate_of_birth%20%3Fdate_of_death%20%3FIlluminati_code_name%20%3FIlluminati_code_nameLabel%20WHERE%20%7B%0A%20%20SERVICE%20wikibase%3Alabel%20%7B%20bd%3AserviceParam%20wikibase%3Alanguage%20%22%5BAUTO_LANGUAGE%5D%2Cen%22.%20%7D%0A%20%20%3Fperson%20wdt%3AP91%20wd%3AQ10677%3B%0A%20%20%20%20p%3AP91%20%3Fstatement.%0A%20%20%3Fstatement%20ps%3AP91%20wd%3AQ10677.%0A%20%20OPTIONAL%20%7B%20%3Fstatement%20pq%3AP49%20%3Fentry.%20%7D%0A%20%20OPTIONAL%20%7B%20%3Fstatement%20pq%3AP47%20%3Flocalisation.%20%7D%0A%20%20OPTIONAL%20%7B%20%3Fperson%20wdt%3AP247%20%3Ffamily_name.%20%7D%0A%20%20OPTIONAL%20%7B%20%3Fperson%20wdt%3AP77%20%3Fdate_of_birth.%20%7D%0A%20%20OPTIONAL%20%7B%20%3Fperson%20wdt%3AP38%20%3Fdate_of_death.%20%7D%0A%20%20OPTIONAL%20%7B%20%3Fperson%20wdt%3AP140%20%3FIlluminati_code_name.%20%7D%0A%7D%0AORDER%20BY%20(%3Fentry) individual references and source attributions on each case].&lt;/ref&gt; Ang kahalagahan ng orden ay hindi nasusukat sa dami ng mga kasapi nito kundi sa matagumpay nitong pagrerekrut ng mga kabilang sa mga propesyonal na uri ng lipunan, mga klerigo, akademiko, manggagamot, at mga abogado, gayundin sa pagkuha nito ng suporta mula sa mga makapangyarihang tagapagtaguyod. Kabilang sa mga naging kasapi sina [[Karl August, Dakilang Duke ng Saxe-Weimar-Eisenach]], [[Ernest II, Duke ng Saxe-Gotha-Altenburg]], kasama ang kaniyang kapatid at kalaunang kahalili na si [[Augustus, Duke ng Saxe-Gotha-Altenburg|August]], si [[Karl Theodor Anton Maria von Dalberg]], gobernador ng [[Erfurt]], si [[Duke Ferdinand ng Brunswick-Wolfenbüttel]] (na nabanggit na), ang kaniyang pangunahing katuwang sa mga usaping Masoniko na si Johann Friedrich von Schwarz, at si Konde Metternich ng [[Koblenz]]. Sa Vienna, sumapi rin sina Konde Brigido, gobernador ng Galicia; si Konde Leopold [[Pamilyang Kolowrat|Kolowrat]], kansilyer ng [[Bohemia]], kasama ang kaniyang pangalawang kansilyer na si Baron Kressel; si Konde Pálffy von Erdöd, kansilyer ng Hungary; si Konde Banffy, gobernador at panlalawigang Dakilang Maestro ng Transylvania; si Konde Stadion, embahador sa London; at si Baron von Swieten, ministro ng pampublikong edukasyon.&lt;ref name=&quot;RLF4.2&quot; /&gt;

Mayroon ding ilang kapansin-pansing kabiguan sa pagrerekrut. Si [[Johann Kaspar Lavater]], ang makatang at teologong Suwiso, ay tumanggi sa mga panukala ni Knigge. Hindi siya naniwala na maaaring maisakatuparan sa pamamagitan ng mga lihim na pamamaraan ang mga layuning makatao at maka-katwiran ng orden. Naniniwala rin siya na ang labis na paghahangad ng isang samahan na dumami ang mga kasapi ay hahantong sa paglubog o pagkawala ng mga orihinal nitong mithiin. Samantala, si [[Christoph Friedrich Nicolai]], ang manunulat at tagapagbenta ng aklat mula Berlin, ay nawalan ng gana matapos sumapi sa orden. Itinuring niyang hindi makatotohanan ang mga layunin nito at naniwalang mapanganib ang paggamit ng mga paraang iniuugnay sa mga Heswita upang maisakatuparan ang mga ito. Nanatili siyang kasapi ng orden, ngunit hindi na siya nakibahagi sa mga gawaing pagrerekrut.&lt;ref name=&quot;RLF4.2&quot; /&gt;

===Alitan sa mga Rosicrucian===

Sa anumang halaga, nais ni Weishaupt na mapanatiling lihim sa mga [[Rosicrucian]] ang pag-iral ng orden, sapagkat mayroon nang malaking impluwensiya ang mga ito sa Masoneriya ng Alemanya.{{citation needed|date=October 2022}} Bagaman malinaw na mga [[Protestantismo|Protestante]], ang mga Rosicrucian ay malayong maging antiklerikal; sila ay maka-monarkiya at nagtataglay ng mga pananaw na hayagang salungat sa bisyon ng Illuminati tungkol sa isang makatwirang estado na pinamamahalaan ng mga pilosopo at siyentipiko. Hindi rin nag-aatubili ang mga Rosicrucian na itaguyod ang sarili nilang anyo ng mistisismo, kabilang ang pagsasagawa ng mga espiritistikong sesyon o ''séance''.{{citation needed|date=October 2022}} Naging hindi maiiwasan ang alitan habang lalong nagiging malinaw ang pag-iral ng Illuminati at habang ang mga kilalang Rosicrucian at mga mistikong may simpatiya sa Rosicrucianismo ay nirerekrut nina Knigge at ng iba pang mga katuwang niya. Si [[Pamilyang Kolowrat|Kolowrat]] ay isa nang mataas na pinuno ng mga Rosicrucian, at ang mistikong si [[Prinsipe Charles ng Hesse-Kassel]] ay may napakababang pagtingin sa makatwirang mga mataas na antas ng Illuminati.&lt;ref name=&quot;RLF4.2&quot; /&gt;

Ayon kay Monika Neugebauer-Wölk, hindi lamang rasyonalismong pang-Kaliwanagan ang nilinang ng Illuminati, kundi pati na rin ang [[Kristiyanong teosopiya]] at [[Gnostisismo]]. Hindi rin sila laban sa mga orihinal na manipestong Rosicrucian, na itinuring nilang mga tagapagpauna ng Panahon ng Kaliwanagan.&lt;ref name=&quot;MNW&quot;&gt;{{Cite book |last=Neugebauer-Wölk |first=Monika |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HCUOAQAAMAAJ&amp;pg=PA1009 |title=Dictionary of Gnosis &amp; Western Esotericism: I |publisher=Brill |year=2005 |isbn=978-90-04-14187-2 |editor-last=Hanegraaff |editor-first=Wouter J. |pages=590–597 |editor-last2=Faivre |editor-first2=Antoine |editor-last3=Broek |editor-first3=Roelof van den |editor-last4=Brach |editor-first4=Jean-Pierre | language=en | chapter=Illuminaten}}&lt;/ref&gt; Ayon pa rin sa kaniya, maaaring maunawaan ang Illuminati bilang isa pang Masoniko o Rosicruciang utopiya.&lt;ref name=&quot;MNW&quot;/&gt;

Ang mga Rosicrucian ng Prussia, sa pamumuno ni [[Johann Christoph von Wöllner]], ay nagsimula ng tuluy-tuloy na kampanya laban sa Illuminati.{{citation needed|date=October 2022}} May espesyal na silid si Wöllner na sadyang idinisenyo upang kumbinsihin ang mga posibleng tagasuporta tungkol sa bisa ng &quot;mahika&quot; ng mga Rosicrucian, at nagawa ng kaniyang orden na makuha ang epektibong kontrol sa [[Grand National Mother Lodge, &quot;The Three Globes&quot;|&quot;Tatlong Globo&quot;]] at sa mga kaakibat nitong lohiya. Sa pamamagitan ng impluwensiyang ito, inakusahan ang Illuminati ng [[ateismo]] at mga rebolusyonaryong tendensiya.{{citation needed|date=October 2022}} Noong Abril 1783, ipinaalam ni [[Frederick ang Dakila]] kay Charles ng Hesse na may mga dokumento ang mga lohiya sa Berlin na pag-aari ng mga Minerval o Illuminati na naglalaman umano ng nakagigimbal na mga pahayag, at tinanong niya kung mayroon itong nalalaman tungkol sa mga ito. Pagkatapos nito, binalaan ang lahat ng Mason sa Berlin laban sa orden, na inakusahan na ngayon ng [[Socinianismo]], at ng paggamit sa mga liberal na akda ni Voltaire at ng iba pang manunulat, kasama ng mapagparayang diwa ng Masoneriya, upang pahinain ang lahat ng relihiyon. Noong Nobyembre 1783, inilarawan ng Tatlong Globo ang Illuminati bilang isang sektang Masoniko na naglalayong wasakin ang Kristiyanismo at gawing isang sistemang pampolitika ang Masoneriya. Ang kanilang huling pormal na pagkondena, noong Nobyembre 1784, ay tumangging kilalanin ang sinumang kasapi ng Illuminati bilang isang Mason (Masoneriya).&lt;ref name=&quot;RLF4.2&quot; /&gt;

Sa Austria, sinisi ang Illuminati sa pagkalat ng mga polyetong kontra-relihiyoso na kamakailan lamang ay lumitaw. Minanmanan ng mga Rosicrucian si [[Joseph von Sonnenfels]] at iba pang pinaghihinalaang kasapi ng Illuminati, at ang kanilang kampanya ng mga paratang at pagsisiwalat sa loob ng Masoneriya ay tuluyang nagpahinto sa pagrerekrut ng Illuminati sa Tyrol.&lt;ref name=&quot;RLF4.2&quot; /&gt;

Ang Bavarian Illuminati, na ang pag-iral ay alam na ng mga Rosicrucian dahil sa isang impormante,{{citation needed|date=October 2022}} ay lalo pang nabunyag dahil kay Ferdinand Maria Baader, isang Areopagita na kalauna'y sumapi sa mga Rosicrucian. Hindi nagtagal matapos siyang tanggapin, nalaman ng kaniyang mga nakatataas na isa rin siyang kasapi ng Illuminati, at ipinaalam sa kaniya na hindi siya maaaring maging kasapi ng parehong organisasyon. Sa kaniyang liham ng pagbibitiw, ipinahayag niya na walang taglay na lihim na kaalaman ang mga Rosicrucian at binabalewala nila ang mga tunay na Naliwanagan (''Illuminated''), at partikular niyang tinukoy ang Lohiyang Theodore bilang isang lohiyang Illuminati.&lt;ref name=&quot;RLF4.2&quot; /&gt;

===Panloob na Hindi Pagkakasundo===

Habang tinatanggap ng Illuminati ang Masoneriya at lumalawak sa labas ng Bavaria, pinalitan ang konseho ng mga Areopagita ng isang hindi gaanong mabisang &quot;Konseho ng mga Panlalawigan&quot;. Gayunpaman, nanatiling makapangyarihang mga tinig sa loob ng Orden ang mga Areopagita at muling nagsimulang makipagtalo kay Weishaupt sa sandaling umalis si Knigge sa Munich. Tumugon si Weishaupt sa pamamagitan ng lihim na paninirang-puri sa mga itinuturing niyang kaaway sa mga liham na ipinadadala niya sa mga itinuturing niyang kaibigan.&lt;ref name=&quot;RLF4.2&quot; /&gt;

Higit na seryoso, nagtagumpay si Weishaupt na mawalay sa kaniya si Knigge. Nagbigay si Weishaupt ng malaking kapangyarihan kay Knigge nang italaga niya itong bumuo ng mga ritwal ng orden, ngunit kalaunan ay sinikap niyang bawiin ang kapangyarihang iyon. Naangat ni Knigge ang Orden mula sa isang maliit na samahang kontra-klerikal tungo sa isang malaking organisasyon, at naramdaman niyang hindi sapat ang pagkilala sa kaniyang mga ambag. Ang patuloy na pagiging kontra-klerikal ni Weishaupt ay sumalungat sa mistisismo ni Knigge, at ang pagrerekrut ng mga Mason na may hilig sa mistisismo ay naging sanhi ng alitan sa pagitan niya at nina Weishaupt at iba pang nakatataas na Illuminati, gaya ni Ditfurth. Umabot sa sukdulan ang hidwaan dahil sa antas na tinatawag na Pari (''Priest''). Ang pangkalahatang pananaw ng maraming kasapi ng Illuminati ay na ang ritwal nito ay labis na magarbo at hindi maayos ang pagkakabalangkas, habang ang mga kasuotang seremonyal ay itinuturing na pambata at magastos. Tumanggi ang ilan na gamitin ito, samantalang binago naman ito ng iba. Hiniling ni Weishaupt na muling isulat ni Knigge ang ritwal. Ipinaalala ni Knigge na naipamahagi na ito, sa basbas mismo ni Weishaupt, bilang isang sinaunang ritwal. Hindi ito pinansin ni Weishaupt. Sa halip, sinabi niya sa iba pang mga Illuminati na may mga kapintasan ang ritwal ng Pari dahil si Knigge lamang umano ang may likha nito. Dahil sa pagkainsulto, nagbanta si Knigge na ibunyag sa publiko kung gaano karaming bahagi ng ritwal ng Illuminati ang siya mismo ang nag-imbento. Nabigo rin ang kaniyang pagtatangkang magpatawag ng isang kapulungan ng mga Areopagita, sapagkat karamihan sa kanila ay mas mababa pa ang tiwala sa kaniya kaysa kay Weishaupt. Noong Hulyo 1784, umalis si Knigge sa orden sa pamamagitan ng isang kasunduan kung saan ibinalik niya ang lahat ng kaugnay na dokumento, at inilathala naman ni Weishaupt ang pagbawi sa lahat ng paninirang ginawa niya laban dito.&lt;ref name=&quot;RLF4.2&quot; /&gt; Sa pagpapaalis kay Knigge, nawalan ang orden ng pinakamahusay nitong teorista, tagapagrekrut, at tagapagtanggol ng mga adhikain nito.&lt;ref name=&quot;Hataley&quot; /&gt;

===Pagbagsak===

Ang huling yugto ng pagbagsak ng Illuminati ay dulot ng kawalan ng pag-iingat ng sarili nilang mga Minerval sa Bavaria, lalo na sa Munich. Sa kabila ng mga pagsisikap ng kanilang mga nakatataas na pigilan ang walang-ingat na pagsasalita, ang mga mapanganib na pagyayabang tungkol sa kanilang kapangyarihang pampolitika at mga pagpuna sa monarkiya ay naging dahilan upang ang pag-iral ng &quot;lihim&quot; na orden ay maging pangkaraniwang kaalaman, kasama na ang mga pangalan ng marami sa mahahalagang kasapi nito. Ang pagkakaroon ng mga kasapi ng Illuminati sa mga posisyon ng kapangyarihan ay nagdulot ng pagkabahala sa publiko. May mga Illuminati sa maraming lupon ng pamahalaang sibil at estado. Sa kabila ng kanilang maliit na bilang, lumitaw ang mga paratang na ang tagumpay sa isang usaping legal ay nakasalalay sa katayuan ng isang tao sa loob ng orden. Sinisi rin ang Illuminati sa ilang mga lathalaing kontra-relihiyoso na lumalabas noon sa Bavaria. Marami sa mga batikos na ito ay bunga ng paghihiganti at inggit, ngunit malinaw na may ilang opisyal ng hukuman na kasapi ng Illuminati ang nagbibigay ng paborableng pagtrato sa kanilang mga kapatid sa orden. Sa Bavaria, ang impluwensiya ng dalawang kasapi nila sa Konsehong Eklehastiko ay nagbunga ng pagkakahalal sa isa sa kanila bilang ingat-yaman. Ang kanilang pagtutol sa mga [[Heswita]] ay nagresulta sa pagkawala ng mahahalagang posisyong akademiko at pangsimbahan ng ipinagbabawal na orden. Sa Ingolstadt, ang mga Heswitang pinuno ng mga kagawaran ay pinalitan ng mga kasapi ng Illuminati.&lt;ref name=&quot;RLF4.3&quot;&gt;René le Forestier, ''Les Illuminés de Bavière et la franc-maçonnerie allemande'', Paris, 1914, Book 4 Chapter 3, pp. 430–96&lt;/ref&gt;

Dahil sa pagkabahala, ipinagbawal ni [[Charles Theodore, Elektor ng Bavaria|Charles Theodore]] at ng kaniyang pamahalaan ang lahat ng [[lihim na samahan]], kabilang ang Illuminati.&lt;ref name=&quot;McKeown&quot; /&gt; Ang isang atas ng pamahalaan na may petsang 2 Marso 1785 ay &quot;tila naging dagok na nagdulot ng kamatayan sa Illuminati sa Bavaria&quot;. Tumakas si Weishaupt, at ang mga dokumento at panloob na korespondensiyang nasamsam noong 1786 at 1787 ay kalaunang inilathala ng pamahalaan noong 1787.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Mythology of Secret Societies|last=Roberts|first=J.M.|author-link=John Roberts (historian)|year=1974|publisher=Charles Scribner's Sons|location=NY|isbn=978-0-684-12904-4|pages=128–29}}&lt;/ref&gt;

==Barruel at Robison==

Sa pagitan ng 1797 at 1798, ang ''[[Memoirs Illustrating the History of Jacobinism]]'' ni [[Augustin Barruel]] at ang ''Proofs of a Conspiracy'' ni [[John Robison (pisiko)|John Robison]] ay nagpalaganap ng teoryang nagsasabing nanatiling umiiral ang Illuminati at kumakatawan ito sa isang nagpapatuloy na pandaigdigang sabuwatan. Kabilang sa mga pahayag nito ang alegasyong nasa likod ang Illuminati ng [[Rebolusyong Pranses]]. Naging napakapopular ng dalawang aklat at nagbunsod ng maraming muling paglilimbag at pagpapakahulugan ng iba pang mga manunulat.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Romanticism, Nationalism, and the Revolt Against Theory|url=https://archive.org/details/romanticismnatio0000simp|last=Simpson|first=David|year=1993|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-75945-6|page=[https://archive.org/details/romanticismnatio0000simp/page/88 88]}}.&lt;/ref&gt; Isang pangunahing halimbawa nito ang ''Proofs of the Real Existence, and Dangerous Tendency, Of Illuminism'' ng Reverend Seth Payson, na inilathala noong 1802.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Proofs of the Real Existence, and Dangerous Tendency, Of Illuminism|last=Payson|first=Seth|year=1802|publisher=Samuel Etheridge|location=Charlestown|url={{Google books|ZEMAAAAAYAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=27 January 2011}}&lt;/ref&gt; Hindi lahat ng naging tugon ay paborable. Isa sa mga kritikal na reaksiyon ang akda ni Jean-Joseph Mounier na ''On the Influence Attributed to Philosophers, Free-Masons, and to the Illuminati on the Revolution of France'', na tumutuligsa sa mga naturang pahayag.&lt;ref name=&quot;Tise&quot;&gt;{{cite book|title=The American Counterrevolution: A Retreat from Liberty, 1783–1800|url=https://archive.org/details/americancounterr0000tise|last=Tise|first=Larry|year=1998|publisher=Stackpole Books|isbn=978-0-8117-0100-6|pages=[https://archive.org/details/americancounterr0000tise/page/351 351]–53}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jefferson&quot;&gt;{{cite book |first=Thomas |last=Jefferson  |title= (To:Nicolas Gouin Dufief; 'There has been a book written lately by DuMousnier ...') |date=17 November 1802 |url=http://press.princeton.edu/chapters/s9880.pdf |access-date=26 October 2013}}&lt;/ref&gt;

Si Barruel, isang [[Heswita]] na ipinatapon mula sa Pransiya,&lt;ref name=&quot;s989v&quot;/&gt; ay gumamit ng ilang ideyang hiniram mula kay John Robison upang itaguyod ang isang [[teorya ng sabuwatan]] na nagsasabing nais ng mga Hudyo, mga [[Masoneriya]], at ng Illuminati na wasakin ang lahat ng monarkiya pati na rin ang Vaticano upang magtatag ng isang Pandaigdigang Republika.&lt;ref name=&quot;s989&quot;&gt;{{cite book | last2=Bogdan | first2=Henrik | last1=Snoek | first1=Jan A.M. | editor-last1=Bogdan | editor-first1=Henrik | editor-last2=Snoek | editor-first2=Jan A.M. | title=Handbook of Freemasonry | publisher=Brill | series=Brill Handbooks on Contemporary Religion | year=2014 | isbn=978-90-04-27312-2 | chapter=The History of Freemasonry: An Overview | chapter-url=https://books.google.com/books?id=x033AwAAQBAJ&amp;pg=PA28 | access-date=12 August 2024 | page=28}}&lt;/ref&gt; Gayunman, hindi inakusahan ni Barruel ang lahat ng [[Masoneriya]], at itinuring pa nga niya ang kaniyang sarili bilang isang Masoneriya.&lt;ref name=&quot;s989u&quot;&gt;{{cite book | last1=Porset | first1=Charles | editor-last1=Bogdan | editor-first1=Henrik | editor-last2=Snoek | editor-first2=Jan A.M. | title=Handbook of Freemasonry | publisher=Brill | series=Brill Handbooks on Contemporary Religion | year=2014 | isbn=978-90-04-27312-2 | chapter=Masonic Historiography | chapter-url=https://books.google.com/books?id=x033AwAAQBAJ&amp;pg=PA121 | access-date=12 August 2024 | pages=121}}&lt;/ref&gt; Inakusahan din ni Barruel ang mga [[Kabalyerong Templario]] na lihim na nakaligtas bilang isang organisasyon at nakapasok sa Masoneriya upang sirain ang Kristiyanismo.&lt;ref name=&quot;s989v&quot;&gt;{{cite book | last1=Pelt | first1=Robert Jan van | authorlink=Robert Jan van Pelt | editor-last1=Bogdan | editor-first1=Henrik | editor-last2=Snoek | editor-first2=Jan A.M. | title=Handbook of Freemasonry | publisher=Brill | series=Brill Handbooks on Contemporary Religion | year=2014 | isbn=978-90-04-27312-2 | chapter=Freemasonry and Judaism | chapter-url=https://books.google.com/books?id=x033AwAAQBAJ&amp;pg=PA197 | access-date=12 August 2024 | page=197}}&lt;/ref&gt;

Ang orihinal na pananaw ni Barruel ay ilarawan ang mga Hudyo bilang bahagi ng isang pandaigdigang sabuwatan at bilang pangunahing puwersang nagtutulak sa kasaysayan ng daigdig (samantalang ang pangkalahatang pananaw noon ay masyadong mahina ang mga Hudyo upang magkaroon ng gayong impluwensiya).{{sfn|Pelt|2014|p=198}} Kalaunan, tumigil si Barruel sa muling paglilimbag ng kaniyang aklat dahil sa pangambang maaari itong magdulot ng masaker laban sa mga Hudyo.{{sfn|Pelt|2014|p=199}}

Ang mga akda nina Robison at Barruel ay nakarating sa Estados Unidos at sa buong [[Bagong Inglatera]]. Kabilang sa mga nangaral laban sa Illuminati si Rev. [[Jedidiah Morse]], isang konserbatibong ministrong Kongregasyonalista at heograpo. Sa katunayan, isa sa mga unang paglalarawan tungkol sa Illuminati na nalimbag sa Estados Unidos ay ang sermon ni Morse para sa Araw ng Pag-aayuno noong 9 Mayo 1798. Nabatid ni Morse ang paglalathala sa Europa ng ''Proofs of a Conspiracy'' ni Robison sa pamamagitan ng isang liham mula kay Rev. John Erskine ng Edinburgh, at nabasa niya ang aklat di-kalaunan matapos makarating sa pamamagitan ng barko noong Marso ng taong iyon ang mga siping inilimbag sa Europa. Sumunod din sa pagkondena sa pinaniniwalaang pangkat ng mga nagsasabuwatan ang iba pang manunulat na kontra-Illuminati, gaya ni Timothy Dwight.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Fraser|first=Gordon|date=November 2018|title=Conspiracy, Pornography, Democracy: The Recurrent Aesthetics of the American Illuminati|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-american-studies/article/conspiracy-pornography-democracy-the-recurrent-aesthetics-of-the-american-illuminati/906DDB8C8B609BFC4FD7FA7233D570DC|journal=Journal of American Studies|volume=54|issue=2|pages=273–294|via=Cambridge Core|doi=10.1017/S0021875818001408|s2cid=150279924|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Matapos ang mga nalimbag na sermon, sumunod naman ang mga ulat sa pahayagan, at naging bahagi ang mga ito ng partidistang talakayang pampolitika bago ang [[halalang pampanguluhan ng Estados Unidos noong 1800]].&lt;ref name=&quot;Stauffer PhD diss.&quot;&gt;[https://books.google.com/books/about/New_England_and_the_Bavarian_Illuminati.html?id=nvY7AAAAIAAJ Stauffer, Vernon (1918). &quot;New England and the Bavarian Illuminati.&quot; PhD diss., Columbia Univ.], pp. 282–283, 304–305, 307, 317, 321, 345–360. Retrieved July 14, 2019&lt;/ref&gt; Ang sumunod na pagkabahala ay nag-ambag din sa pag-unlad ng panitikang gotiko sa Estados Unidos. Hindi bababa sa dalawang nobela mula sa panahong iyon ang tumutukoy sa krisis: ''[[Ormond; or, the Secret Witness|Ormond; or, The Secret Witness]]'' (1799) at ''Julia, and the Illuminated Baron'' (1800).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Wood|first=Sally Sayward Barrell Keating|title=Julia, and the illuminated baron: a novel: founded on recent facts, which have transpired in the course of the late revolution of moral principles in France.|date=1800|publisher=Printed at the United States' Oracle Press, by Charles Peirce, (proprietor of the work.)|location=Portsmouth, New-Hampshire|language=en|oclc=55824226}}&lt;/ref&gt; Bukod dito, iniugnay ng ilang iskolar ang pagkabahala hinggil sa umano'y sabuwatan ng Illuminati sa mga pangamba tungkol sa imigrasyon mula sa Caribbean at sa posibilidad ng mga pag-aalsa ng mga alipin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Humupa ang pag-aalalang ito sa unang dekada ng ika-19 na siglo, bagaman paminsan-minsan itong muling nabuhay sa kilusang [[Kilusang Kontra-Mason|Kontra-Mason]] noong dekada 1820 at 1830.&lt;ref name=&quot;Stauffer&quot; /&gt;

==Makabagong Illuminati==

Ilang makabago at kasalukuyang [[samahang pangkapatiran]] ang nag-aangking nagmula sa orihinal na Bavarian Illuminati at hayagang gumagamit ng pangalang &quot;Illuminati&quot;. Ang ilan sa mga grupong ito ay gumagamit ng baryasyon ng pangalang &quot;The Illuminati Order&quot; bilang bahagi ng pangalan ng kanilang organisasyon,&lt;ref&gt;Weishaupt, Adam. The Illuminati Series. Hyperreality Books, 2011. 6 vols.&lt;/ref&gt; samantalang ang iba, gaya ng [[Ordo Templi Orientis]], ay may antas na ''Epopt'' o ''Perfect Pontiff of the Illuminati'' sa loob ng kanilang estruktura ng mga digri. Gayunpaman, walang ebidensiyang nagpapakita na ang mga makabagong grupong ito ay may tunay na kaugnayan sa makasaysayang orden. Hindi sila nakapagtipon ng malaking kapangyarihang pampolitika o impluwensiya, at karamihan sa kanila, sa halip na sikaping manatiling lihim, ay nagtataguyod ng mga hindi napatutunayang ugnayan sa Bavarian Illuminati bilang paraan upang makahikayat ng mga bagong kasapi.&lt;ref name=&quot;McKeown&quot;&gt;{{cite web|last=McKeown |first=Trevor W. |title=A Bavarian Illuminati Primer |url=http://freemasonry.bcy.ca/texts/illuminati.html |publisher=Grand Lodge of British Columbia and Yukon A.F. &amp; A.M. |access-date=27 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101164201/http://www.freemasonry.bcy.ca/texts/illuminati.html |archive-date=1 January 2011 |date=16 February 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

May ilang makabagong mananaliksik na nagsasabing bagaman walang makasaysayang pagpapatuloy ang mga kontemporaryong grupong ito mula sa Bavarian Illuminati, madalas silang humihiram nang pili mula sa dokumentadong estruktura at simbolismo nito.&lt;ref name=&quot;McKeown&quot; /&gt;

==Pamana==
{{anchor|Teorya ng sabwatan}}

{{Main|Teorya ng Pagsabwatan ng Bagong Kaayusan ng Daigdig#Illuminati}}
{{Main|Illuminati sa kulturang popular}}
[[File:Eye of Providence Symbol.svg|thumb|Ang [[Mata ng Providence]]]]

Hindi nakaligtas ang orihinal na Illuminati sa pagsupil dito sa Bavaria. Dahil dito, ang mga karagdagang umano'y pakana at lihim na sabuwatang iniuugnay sa kanila sa mga akda nina Barruel at Robison ay dapat ituring na mga kathang-isip lamang ng mga may-akda.&lt;ref name=&quot;Stauffer&quot;/&gt; Sa kabila nito, maraming makabagong [[teorya ng sabuwatan]] ang nagsasaad na ang mga pangyayari sa daigdig ay kinokontrol at minamanipula ng isang [[lihim na samahan]] na tinatawag ang sarili nitong Illuminati.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Barkun |first=Michael |title=A Culture of Conspiracy: Apocalyptic Visions in Contemporary America |year=2003 |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley |isbn=978-0-520-23805-3 |author-link=Michael Barkun |series=Comparative Studies in Religion and Society |title-link=A Culture of Conspiracy: Apocalyptic Visions in Contemporary America}}&lt;/ref&gt; Ilan sa mga makasaysayang pangyayaring maling inaangkin ng mga tagapagtaguyod ng mga teoryang ito na isinagawa ng Illuminati ay ang [[Rebolusyong Pranses]], ang [[halalang pampanguluhan ng Estados Unidos noong 1800]],&lt;ref&gt;{{cite news |first=Colin |last=Dickey |title=Did an Illuminati Conspiracy Theory Help Elect Thomas Jefferson? |url=https://www.politico.com/news/magazine/2020/03/29/illuminati-conspiracy-theory-thomas-jeffersion-1800-election-152934 |access-date=14 January 2024 |work=[[Politico]] |date=29 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329203234/https://www.politico.com/news/magazine/2020/03/29/illuminati-conspiracy-theory-thomas-jeffersion-1800-election-152934 |archive-date=29 March 2020 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt; at ang [[pagpaslang kay John F. Kennedy]].&lt;ref&gt;{{cite news |first=Sophia |last=Smith Galer |title=The accidental invention of the Illuminati conspiracy |url=https://www.bbc.com/future/article/20170809-the-accidental-invention-of-the-illuminati-conspiracy |access-date=14 January 2024 |work=[[BBC.com]] |date=1 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250101134427/https://www.bbc.com/future/article/20170809-the-accidental-invention-of-the-illuminati-conspiracy |archive-date=1 January 2025 |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Karagdagang babasahin ==
{{refbegin|40em}}
&lt;!-- Nakaayos ayon sa apelyido ng may-akda o ayon sa pamagat kung walang may-akda. --&gt;
* {{cite book|last=Engel|first=Leopold|title=Geschichte des Illuminaten-ordens|year=1906|publisher=Hugo Bermühler verlag|location=Berlin|url=https://de.wikisource.org/wiki/Geschichte_des_Illuminaten-Ordens|author-link=Leopold Engel|oclc=560422365|language=de}} (Wikisource)
* {{cite book|last1=Johnson|first1=George|title=Architects of Fear|url=https://archive.org/details/architectsoffear00john|url-access=registration|date=1983|publisher=J.P. Tarcher |isbn=978-0874772753}}
* {{cite book|title=Die Korrespondenz des Illuminatenordens. Bd. 1, 1776–81|editor1-first=Reinhold|editor1-last=Markner|editor2-first=Monika|editor2-last=Neugebauer-Wölk|editor3-first=Hermann|editor3-last=Schüttler|year=2005|publisher=Max Niemeyer|location=Tübingen|isbn=978-3-484-10881-3|language=de}}
* {{cite book|title=On the Influence Attributed to Philosophers, Free-Masons, and to the Illuminati on the Revolution of France|last=Mounier|first=Jean-Joseph|author-link=Jean Joseph Mounier|others=Trans. J. Walker|year=1801|publisher=W. and C. Spilsbury|location=London|url={{Google books|LLNCAAAAYAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=27 January 2011}}
* {{cite book|title=Who Are the Illuminati?: Exploring the Myth of the Secret Society|last=Porter|first=Lindsay|year=2005|publisher=Pavilion Books|url=https://books.google.com/books?id=sVu7OatQRWMC|access-date=21 November 2017|isbn=978-1-84340-289-3}}
* {{cite book|title=Proofs of a Conspiracy Against All the Religions and Governments of Europe, Carried on in the Secret Meetings of Free Masons, Illuminati, and Reading Societies|last=Robison|first=John|author-link=John Robison (physicist)|year=1798|publisher=T. Cadell, Jr. and W. Davies|location=London|edition=3|url={{Google books|t-lAAAAAcAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=27 January 2011}}
{{refend}}

==Panlabas na mga kawing==
{{Commons category}}

==Mga sangguniang ginamit==
{{refbegin|40em}}
&lt;!-- Nakaayos ayon sa apelyido ng may-akda o ayon sa pamagat kung walang may-akda. --&gt;
* {{cite book|last=Le Forestier|first=René|title=Les Illuminés de Bavière et la franc-maçonnerie allemande|year=1914|publisher=Librairie Hachette et Cie|location=Paris|language=fr|oclc=493941226}}
* {{cite book|last=Melanson|first=Terry|title=Perfectibilists: The 18th Century Bavarian Order of the Illuminati|year=2009|publisher=Trine Day|location=Walterville, OR|url={{Google books|fOrjPAAACAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|oclc=182733051|isbn=978-0-9777953-8-3}}
{{refend}}

== Mga Sanggunian ==
{{reflist}}

[[Category:Illuminati| ]]
[[Category:Mga pagkakatatag noong 1776 sa Banal na Imperyong Romano]]
[[Category:Mga pagbuwag noong 1785 sa Banal na Imperyong Romano]]
[[Category:Ika-18 siglo sa Bavaria]]
[[Category:Mga teorya ng sabuwatan]]
[[Category:Mga organisasyong nakabase sa Bavaria]]
[[Category:Mga organisasyong nabuwag noong 1785]]
[[Category:Mga organisasyong itinatag noong 1776]]
[[Category:Mga lihim na samahan sa Alemanya]]
[[Category:Sekularismo sa Alemanya]]
[[Category:Mga kontrobersiyang may kaugnayan sa Freemasonry]]</text>
      <sha1>bxz3lh7ua0alr7ekui75y86b70jywh3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kasariang pambalarila sa wikang Aleman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>338545</id>
    <revision>
      <id>2213132</id>
      <parentid>2211155</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:34:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260624)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2213132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12471" sha1="qxnx633c4y7duqtui9ial0o73dan80b" xml:space="preserve">Nauuri ang mga [[pangngalan]] sa [[wikang Aleman]] ay kasama sa isa sa tatlong kasarian: panlalaki ''(Maskulinum)'', pambabae ''(Femininum)'' o di-tiyak ''(Neutrum)''. Halimbawa, ang ''Lehrer'' (guro) ay panlalaki, ang ''Katze'' (pusa) ay pambabae, at ang ''Mädchen'' (batang babae) ay di-tiyak. Kadalasa'y hindi nakabatay ang kasariang pambalarila ng salita sa aktwal na kasarian nito, tulad ng sa mga nabanggit.

Isa ang kasarian sa mga nagtatakda kung anong pantukoy ''(Artikel)'' ang gagamitin sa salita. Halimbawa, sa kaukulang palagyo ''(Nominativ)'', kung gagamit ng tiyak na pantukoy, ''der'' ang ginagamit sa pangngalan kung ito'y panlalaki, ''die'' kung pambabae at ''das'' kung di-tiyak. Samakatuwid, ''der Lehrer,'' ''die Katze'' at ''das Mädchen''.

Bagama't ang kasarian ay kadalasang hindi tahasan nakakaimpluwensya sa mga pangmaramihang anyo ng mga pangngalan,{{Sfn|Donaldson|2007}}{{Sfn|Durrell|2017}} may mga kataliwasan, lalo na pagdating sa mga tao at hanapbuhay [hal. ''Ärzte/Ärztinnen'' (mga doktor/mga doktora)].

Sa pag-aaral ng [[Wikang Aleman|Aleman]], kinakailangan ang pagsasaulo ng mga pangngalan kalakip ang tiyak na pantukoy upang matandaan ang kanilang kasarian. Gayunpaman, para sa humigit-kumulang 80% ng mga pangngalan, mahihinuha ang kasariang pambalarila mula sa kanilang isahan at pangmaramihang anyo at kahulugan.{{Sfn|Donaldson|2007}}{{Sfn|Durrell|2017}}

== Mga anyo ng pangngalan ==
Ang mga [[panlaping pahango]], pati ang karamihan sa mga panlaping pangngalan, ay nauugnay sa mga partikular na kasarian, na may kakaunting kataliwasan (tulad ng makikita sa unang tudling). Gayunpaman, ang mga detalye sa pangalawang tudling ay hindi matibay na mga tuntunin, kaya dapat tandaan ang kanilang kataliwasan.{{Sfn|Durrell|2017}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Mga anyo at kasarian ng pangngalan {{Sfn|Donaldson|2007}} {{Sfn|Durrell|2017}} 
! Mga hulaping panlalaki{{Refn|group=A|Maliban sa ''das Genus'' (kasarian), ''das Korpus'' (katipunan ng teksto), ''das Labor'' (panaliksikan), ''das Tempus'' (panahunan), ''das Virus'' [minsan pangkolokyal: ''der Virus''] (haykap), ''das Tor'' (tarangkahan).}}
! Mga indikasyon ng kasariang panlalaki
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | ''-ant, -ast, -ich, -ig, -ismus, -ling, -o, -us''
| Ang karamihan sa mga pangngalan na nagmula sa mga [[malakas na pandiwa]]ng walang hulapi (maliban sa kadalasan ay may pagbabago ng patinig).{{Refn|group=A|Maliban sa: ''das Grab'', ''das Lied'', ''das Maß'', ''das Schloss'', ''das Verbot''.}}
|-
| 60% ng mga pangngalan sa ''-el'' at ''-er'', pati na rin ang 80% ng mga nasa ''-en'', {{Refn|group=A|Since no feminine nouns end in ''en''.}} ay panlalaki. {{Refn|group=A|Nouns with ''-er'' arising from verbs are masculine (karamihan sa kanila ay naglalarawan sa tao). Apat na pangkat na hindi panlalaki:
* Nouns which stem from verb infinitives in ''-en'' are neuter (''das Kochen'');
* Nouns in ''-sel'' and ''-tel'' are neuter (see the first column);
* Mga 15% ang di-tiyak sa  mga pangngalang may ''-el'', ''-en'' at ''-er''.;
* Mga 25% ang pambabae ang mga may ''-el'' at ''-er'' sa dulo.}}
|-
| 67% ng mga pangngalang [[Pantig|may isang pantig]].{{Refn|group=A|The rest are 19% neuter and 14% feminine.}}
|-
! Mga hulaping pambabae{{Refn|group=A|Maliban sa ''das Sofa'', ''das Genie'', ''der Atlantik'', ''der Pazifik'', ''das Mosaik'', ''das Abitur'', ''das Futur'', ''das Purpur''.}}
! Mga indikasyon ng kasariang pambabae
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | ''-a, -ei, -enz, -heit,'' ''-ie,''  ''-ik,'' &lt;ref group=&quot;note&quot; name=&quot;:0&quot; /&gt; ''-in,'' {{Refn|group=A|Di-tiyak ang mga kapnayaning katawagang nagtatapos sa ''-in'' (binibigkas [[Help:IPA/Standard German|[iːn]]]) (''das Benzin'', ''das Protein'').}} ''-keit, -schaft, -sion,'' &lt;ref group=&quot;note&quot; name=&quot;:0&quot; /&gt; ''-tät, -tion,'' &lt;ref group=&quot;note&quot; name=&quot;:0&quot; /&gt; ''-ung,'' {{Refn|group=A|Kapag ginamit ''-ung'' bilang hulapi upang gumawa ng pangngalan sa pandiwa, laging pambabae ang bunga, e.g. ''die Bildung'' (galing sa ''bilden''). May ilang taliwas dito. tulad ng ''der Sprung'' (galing sa ''springen'') at ''der Schwung'' (galing sa ''schwingen'')}} ''-ur''
| Karamihan sa mga pangngalan na nagtatapos sa ''-t'' ay nagmumula sa mga pandiwa. {{Refn|group=A|Except for: ''der Dienst'', ''der Durst'', ''der Frost'', ''der Halt'', ''der Spalt'', ''der Trost'', ''der Verdienst'', ''der Verlust'', ''das Gift''.}}
|-
| 90% ng mga pangngalan sa ''-e'' . {{Refn|group=A|The main exceptions are:
* A few neuter nouns, the most common of which are: ''das Auge'', ''das Ende'', ''das Erbe'' (when it means 'inheritance' or 'heritage'), ''das Finale'', ''das Image'', ''das Interesse'', ''das Prestige'', ''das Regime''.
* ''der Charme'' and ''der Käse'';
* Most nouns with the prefix ''Ge-'' are neuter, even if they end with an ''-e'' (see the chart);
* Nine exceptional masculines: ''der Buchstabe'', ''der Friede'', ''der Funke'', ''der Gedanke'', ''der Glaube'', ''der Haufe'', ''der Name'', ''der Same'', ''der Wille'' (these end in ''-n'' in the plural and in the [[accusative]] and [[dative]] singular, but in ''-ns'' in the [[genitive]] singular{{Refn|group=A|[[#Durrell2017|Durrell 2017]], p. 35}});
* The weak masculines which are names of male persons and animals: ''der Affe'', ''der Bote'', ''der Hase'', ''der Junge'', ''der Löwe'' (the weak masculines are a group of nouns, most of which denote male humans or animals, which end in ''-n'' or ''-en'' in the plural and in all cases besides the [[nominative]]{{Refn|group=A|[[#Durrell2017|Durrell 2017]], p. 33}}).}}
|-
! Mga hulaping di-tiyak {{Refn|group=A|Excluding ''die Firma'', ''die Insel'', ''der Streusel'', ''der Irrtum'', ''der Reichtum'', ''der Konsum'', ''der Moment'', ''der Zement''.}}
! Mga indikasyong di-tiyak ang kasarian
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | ''-chen,'' ''-lein,'' ''-ma, -ment, -sel, -tel, -tum, -um''
| 90% ng mga pangngalan na may [[Unlapi|unlaping]] ''Ge-'' . {{Refn|group=A|Ang mga kataliwasan dito ay: 
* kategorya ng mga tao(''der Gehilfe''–''die Gehilfin'' ‘assistant’ etc);
* Isang malakign bilang ng mga pangngalang panlalaki at pambabae:
** ''die Gebärde'', ''die Gebühr'', ''die Geburt'', ''die Geduld'', ''die Gefahr'', ''die Gemeinde'', ''die Geschichte'', ''die Geschwulst'', ''die Gestalt'', ''die Gewähr'', ''die Gewalt'';
** ''der Gebrauch'', ''der Gedanke'', ''der Gefallen'' (favour), ''der Gehalt'' (content), ''der Gehorsam'', ''der Genuss'', ''der Geruch'', ''der Gesang'', ''der Geschmack'', ''der Gestank'', ''der Gewinn'' (''Gefallen'' and ''Gehalt'' are neuter when they mean ‘pleasure’ and ‘salary’, respectively.).}}
|-
| Dalawang-katlo ng mga pangngalan sa ''-nis'' at ''-sal'' . {{Refn|group=A|About a third of them are feminine. More specifically, nouns derived from adjectives with the suffix ''-nis'' are primarily feminine.}}
|-
| Karamihan sa mga pangngalang nagtatapos sa ''-al'', ''-an'', ''-ar'', ''-är'', ''-at'', ''-ent'', ''-ett'', ''-ier'', ''-iv'', ''-o'' at ''-on'' (na nagmula sa ibang bansa), basta't tumutukoy ang mga ito sa mga bagay. {{Refn|group=A|If they describe persons, they are masculine. Irregularities: ''der Altar'', ''der Apparat'', ''der Automat'', ''der Kanal'', ''der Kanton'', ''der Kommentar'', ''die Manier'', ''die Moral'', ''die Person'', ''der Salat'', ''der Senat'', ''der Skandal''.}}
|}
'''Talababa: kataliwasan at di-pangkaraniwan'''{{Reflist|group=A}}

== Mga kahulugan ng pangngalan ==
Mahihinuha ang kasarian ng maraming pangngalan batay sa kahulugan o kauriang kinabibilangan nito. Gayunpaman, sa halos lahat ng pagkakataon, ang mga tuntunin sa talata sa itaas ay nangingibabaw sa mga ibinigay dito. {{Sfn|Donaldson|2007}} {{Sfn|Durrell|2017}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Mga kahulugan at kasarian ng pangngalan {{Sfn|Donaldson|2007}} {{Sfn|Durrell|2017}} 
! rowspan=&quot;11&quot; | Panlalaki (der)
| width=&quot;450pt&quot; | Mga lalaking tao at hayop.
| maliban sa, halimbawa: ''die männliche Giraffe'' (pambabae na nangangahulugang ''ang'' lalaking dyirap)
|-
| Mga panahon, buwan at araw ng linggo.{{Refn|group=B|As usual, compounds carry the gender of their second component.}}
| maliban sa: ''die Mittwoche'' (lumang anyo ng ''der Mittwoch'')
|-
| Mga punto ng aguhon, mga salita tungkol sa hangin at mga uri ng panahon.
| maliban sa: ''die Windböe; das Wetter, Gewitter''
|-
| Mga bato at mineral.
|-
| Mga inuming may alkohol at halaman.
| maliban sa: ''das Bier''
|-
| Mga tatak ng kotse.
|-
| Mga ilog sa labas ng Alemanya.{{Refn|group=B|The nouns which end in either -''a'' or -''e'' are typically feminine.}}
|-
| Mga pangalan ng mga pera.
| maliban sa: ''die (Deutsche) Mark'', ''das (britische) Pfund''
|-
| Mga pangalan ng mga planeta ng [[Sangkaarawan]].
| maliban sa: ''die Venus'', ''die Erde''
|-
| Mga bundok at bulubundukin.
| maliban sa: ''das Gebirge''
|-
| Ulan at sahimuo&lt;ref&gt;{{Cite web |title=der, die, das – Gender of Nouns in German Grammar |url=https://deutsch.lingolia.com/en/grammar/nouns-and-articles/gender |access-date=2019-12-10 |website=deutsch.lingolia.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | Pambabae (die)
| Mga babaeng tao at hayop.
| maliban sa, halimbawa: ''das Mädchen''
|-
| Mga prutas, puno, at maraming bulaklak.
| maliban sa: ''der Apfel'' ; mga punong nagtatapos sa ''-baum''
|-
| Mga eroplano, barko at motorsiklo.{{Refn|group=B|Names of planes and ships frequently have the gender of their base words.}}
| maliban sa: ''das Flugzeug, Schiff, Motorrad''
|-
| Mga pangalan ng mga pamilang.
|-
! rowspan=&quot;9&quot; | Di-tiyak (das)
| Mga batang tao at hayop.
| maliban sa: ''der Säugling''
|-
| Mga metal at kapnaying mulangkap ''(chemical element)''.
| maliban sa: ''der Kohlenstoff, Sauerstoff, Stickstoff, Wasserstoff''
|-
| Mga yunit na pang-agham.
| maliban sa: ''der Meter; der/das Liter''
|-
| Mga letra at nota ng musika.
| maliban sa: ''der Buchstabe; die Note''
|-
| Mga kapihan, sinehan, hotel at restawran.
|-
| Mga pangalan ng mga kumpanyang walang pantukoy.{{Refn|group=B|Less commonly, these names act as feminines.}}
|-
| Mga lungsod, bayan, bansa, lalawigan at lupalop.{{Refn|group=B|Except several feminines, masculines and names ending in -''a'', -''e'', -''ei'' or -''ie'' (besides ''Afrika'' and ''China'').}}
| maliban sa: ''die Schweiz; der/(das) Iran, Irak, Sudan''
|-
| Iba't ibang bahagi ng pananalita na ginagamit bilang mga pangngalan (pinakamahalaga, ang kategoryang ito ay naglalaman ng mga pagpapatibay ng pandiwa, maliban sa pati na rin ang mga wika, kulay at iba pa).
|-
| Mga hatimbilang.
|}
=== Talababa ===
{{reflist|group=B}}

== Mga natatanging kalagayan ==

=== Mga salitang hiram sa Ingles ===
Maraming mga salitang hiram mula sa Ingles ang gumagamit ng kasarian ng kanilang katutubong katumbas sa Aleman; ang kasarian ng ibang mga salitang hiram ay maaaring mahinuha sa anyo o wakas ng salita. Halimbawa, ang mga pangngalan mula sa mga anyong Ingles ''na -ing'' ay neuter kapag tumutukoy sa mga kilos, maliban sa panlalaki kapag hindi tumutukoy sa mga kilos hal. ''der Looping'', 'loop' lalo na sa konteksto ng isang rollercoaster. Ang isa pang pinagmumulan ng mga salitang hiram na neuter ay mga pang-abay tulad ng ''das Off'' . {{Sfn|Donaldson|2007}}

== Tingnan din ==

== Mga Tala ==

== Mga sanggunian ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}

=== Mga Pinagmulan ===

* {{Cite book |last=Donaldson |first=Bruce |title=German: An Essential Grammar |publisher=Routledge |year=2007 |isbn=978-0-415-36602-1 |trans-title=Aleman: Isang-Kapaki-Pakinabang na Balarila}}

* {{Cite book |last=Durrell |first=Martin |title=Hammer's German Grammar and Usage |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1-138-85371-3 |edition=6 |trans-title=Balarilang Aleman at Paggamit ni Hammer}}

== Karagdagang pagbasa ==

* {{Cite book |last=Diewald |first=Gabriele |title=Richtig gendern |last2=Steinhauer |first2=Anja |publisher=Duden |year=2017 |isbn=978-3-411-74357-5 |language=de |trans-title=Tamang Pagsasa-kasarian}}
* {{Cite book |last=Foster |first=Wendy |title=German All-in-One For Dummies |url=https://archive.org/details/germanallinonefo0000fost |last2=Christensen |first2=Paulina |last3=Fox |first3=Anne |publisher=Wiley |year=2013 |isbn=978-1-118-49140-9 |pages=[https://archive.org/details/germanallinonefo0000fost/page/307 307]–311}}

* {{Cite book |title=Die Grammatik |publisher=Duden |year=2016 |isbn=978-3-411-04049-0 |edition=9 |pages=156–172 |language=de |trans-title=Ang Balarila}}

== Mga panlabas na kawing ==


[[Kategorya:Wikang Aleman]]
[[Kategorya:Wika sa Europa]]</text>
      <sha1>qxnx633c4y7duqtui9ial0o73dan80b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>DLSU Eco Archers Team</title>
    <ns>0</ns>
    <id>338639</id>
    <revision>
      <id>2213050</id>
      <parentid>2212988</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:06:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36595-57</username>
        <id>163317</id>
      </contributor>
      <comment>/*top*/</comment>
      <origin>2213050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="674" sha1="5mldgqd0j5rczzgw2to8hjlxjc8gsoc" xml:space="preserve">{{ilipat sa balangkas|date=Hulyo 7, 2026}}
{{Infobox sports team
|name=DLSU Eco Archers Team
|first_season=Shell Eco-marathon Asia 2011
|city=[[Maynila]], [[Pilipinas]]
|founded=2010
|school=[[Pamantasang De La Salle]]
}}
Ang '''DLSU Eco Archers Team''', o mas tanyag sa dati nitong pangalan na ''DLSU Eco Car Team'', ay isang koponan ng mga mag-aaral ng [[Pamantasang De La Salle]] na bumubuo ng mga ''eco car'' na isinasabak sa taunang patimpalak na ''Shell Eco-marathon''.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=DLSU Eco Car Team |url=https://old.dlsu.edu.ph/dlsu-eco-car-team/ |url-status=live |access-date=June 24, 2026 |website=DLSU Eco Car Team}}&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist}}</text>
      <sha1>5mldgqd0j5rczzgw2to8hjlxjc8gsoc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Usapan:Santa Cruz, Laguna</title>
    <ns>1</ns>
    <id>338644</id>
    <revision>
      <id>2213047</id>
      <parentid>2213034</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:00:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36595-57</username>
        <id>163317</id>
      </contributor>
      <comment>[[en:WP:NOTFORUM|WP:NOTFORUM]]</comment>
      <origin>2213047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Usapang tagagamit:Gervin333</title>
    <ns>3</ns>
    <id>338645</id>
    <revision>
      <id>2213063</id>
      <timestamp>2026-06-24T13:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>Bagong pahina: ==Tungkol sa mga kontribusyon mo== Hi Gervin333, nais kong ipaalam sa iyo na isa o higit pa [[Special:Contributions/Gervin333|kontribusyon mo]] ay nakakagambala o ''disruptive''. Halimbawa ay tungkol sa [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Austronesyo&amp;oldid=2212057 Austronesyo] na isang paglilinaw na pinalitan mo ng teksto hindi kapaki-pakinabang. Kapag nagpatuloy ka pa sa ganitong uri ng pag-''edit'' ay maaari kang maharang. --~~~~</comment>
      <origin>2213063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="521" sha1="k5i7zrph5nb168ptif19o6xglvgztsr" xml:space="preserve">==Tungkol sa mga kontribusyon mo==
Hi Gervin333, nais kong ipaalam sa iyo na isa o higit pa [[Special:Contributions/Gervin333|kontribusyon mo]] ay nakakagambala o ''disruptive''. Halimbawa ay tungkol sa [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Austronesyo&amp;oldid=2212057 Austronesyo] na isang paglilinaw na pinalitan mo ng teksto hindi kapaki-pakinabang. Kapag nagpatuloy ka pa sa ganitong uri ng pag-''edit'' ay maaari kang maharang. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 13:43, 24 Hunyo 2026 (UTC)</text>
      <sha1>k5i7zrph5nb168ptif19o6xglvgztsr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2213064</id>
      <parentid>2213063</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:48:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <origin>2213064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="572" sha1="kzrt9d5y4izu0a3i19tewh7abla85hu" xml:space="preserve">==Tungkol sa mga kontribusyon mo==
Hi Gervin333, nais kong ipaalam sa iyo na isa o higit pa [[Special:Contributions/Gervin333|kontribusyon mo]] ay nakakagambala o ''disruptive''. Halimbawa ay tungkol sa [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pag-uuri_ng_klima_ni_K%C3%B6ppen&amp;diff=2212928&amp;oldid=2204982 Pag-uuri ng klima ni Köppen] na isang paglilinaw na pinalitan mo ng teksto hindi kapaki-pakinabang. Kapag nagpatuloy ka pa sa ganitong uri ng pag-''edit'' ay maaari kang maharang. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 13:43, 24 Hunyo 2026 (UTC)</text>
      <sha1>kzrt9d5y4izu0a3i19tewh7abla85hu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Usapang tagagamit:Garvin555</title>
    <ns>3</ns>
    <id>338646</id>
    <revision>
      <id>2213066</id>
      <timestamp>2026-06-24T13:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>Bagong pahina: ==Tungkol sa mga kontribusyon mo== Hi Garvin555, nais kong ipaalam sa iyo na isa o higit pa [[Special:Contributions/Garvin555|kontribusyon mo]] ay nakakagambala o ''disruptive''. Halimbawa ay tungkol sa [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Austronesyo&amp;diff=2212057&amp;oldid=1249374 Austronesyo] na isang paglilinaw na pinalitan mo ng teksto hindi kapaki-pakinabang. Kapag nagpatuloy ka pa sa ganitong uri ng pag-''edit'' ay maaari kang maharang. --~~~~</comment>
      <origin>2213066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="534" sha1="kfk099nrmk8n0n8luuoby24fq1b2wiq" xml:space="preserve">==Tungkol sa mga kontribusyon mo==
Hi Garvin555, nais kong ipaalam sa iyo na isa o higit pa [[Special:Contributions/Garvin555|kontribusyon mo]] ay nakakagambala o ''disruptive''. Halimbawa ay tungkol sa [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Austronesyo&amp;diff=2212057&amp;oldid=1249374 Austronesyo] na isang paglilinaw na pinalitan mo ng teksto hindi kapaki-pakinabang. Kapag nagpatuloy ka pa sa ganitong uri ng pag-''edit'' ay maaari kang maharang. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 13:51, 24 Hunyo 2026 (UTC)</text>
      <sha1>kfk099nrmk8n0n8luuoby24fq1b2wiq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Sidebar/configuration</title>
    <ns>828</ns>
    <id>338647</id>
    <revision>
      <id>2213224</id>
      <timestamp>2026-06-25T00:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>Bagong pahina: return { 	i18n = { 		child_yes = 'yes', 		float_none = 'none', 		float_left = 'left', 		wrap_true = 'true', 		navbar_none = 'none', 		navbar_off = 'off', 		default_list_title = 'List', 		title_not_to_add_navbar = 'Template:Sidebar', 		collapse_title_not_to_add_navbar = 'Template:Sidebar with collapsible lists', 		templatestyles = { 			sidebar = 'Module:Sidebar/styles.css', 			hlist = 'Hlist/styles.css', 			plainlist = 'Plainlist/styles.css', 			subinfobox = 'Subinfobox bodyst...</comment>
      <origin>2213224</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="1895" sha1="drxjlbc57zd2jzh3sg979stjjqjencw" xml:space="preserve">return {
	i18n = {
		child_yes = 'yes',
		float_none = 'none',
		float_left = 'left',
		wrap_true = 'true',
		navbar_none = 'none',
		navbar_off = 'off',
		default_list_title = 'List',
		title_not_to_add_navbar = 'Template:Sidebar',
		collapse_title_not_to_add_navbar = 'Template:Sidebar with collapsible lists',
		templatestyles = {
			sidebar = 'Module:Sidebar/styles.css',
			hlist = 'Hlist/styles.css',
			plainlist = 'Plainlist/styles.css',
			subinfobox = 'Subinfobox bodystyle/styles.css',
		},
		category = {
			child = '[[Category:Pages using sidebar with the child parameter]]',
			conversion = '[[Category:Sidebars with styles needing conversion]]'
		},
		pattern = {
			collapse_sandbox = '/sandbox$',
			sandbox = '/sandbox$',
			subgroup = 'sidebar%-subgroup',
			style_conversion = 'style$',
			uncategorized_conversion_titles = {
				'/[Ss]andbox',
				'/[Tt]estcases',
				'/[Dd]oc$'
			}
		},
		class = {
			sidebar = 'sidebar',
			subgroup = 'sidebar-subgroup',
			subinfobox = 'subinfobox',
			collapse = 'sidebar-collapse',
			float_none = 'sidebar-none',
			float_left = 'sidebar-left',
			wraplinks = 'nowraplinks',
			outer_title = 'sidebar-outer-title',
			top_image = 'sidebar-top-image',
			top_caption = 'sidebar-top-caption',
			pretitle = 'sidebar-pretitle',
			pretitle_with_top_image = 'sidebar-pretitle-with-top-image',
			title = 'sidebar-title',
			title_with_pretitle = 'sidebar-title-with-pretitle',
			image = 'sidebar-image',
			caption = 'sidebar-caption',
			above = 'sidebar-above',
			heading = 'sidebar-heading',
			content = 'sidebar-content',
			content_with_subgroup = 'sidebar-content-with-subgroup',
			below = 'sidebar-below',
			navbar = 'sidebar-navbar',
			list = 'sidebar-list',
			list_title = 'sidebar-list-title',
			list_title_centered = 'sidebar-list-title-c',
			list_content = 'sidebar-list-content',
			noviewer = 'noviewer'
		}
	}
}</text>
      <sha1>drxjlbc57zd2jzh3sg979stjjqjencw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Sidebar/styles.css</title>
    <ns>828</ns>
    <id>338648</id>
    <revision>
      <id>2213225</id>
      <timestamp>2026-06-25T00:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>Bagong pahina: /* {{pp-template}} */ /* TODO: Invert width design to be &quot;mobile first&quot; */ .sidebar { 	/* TODO: Ask if we should have max-width 22em instead */ 	width: 22em; 	/* @noflip */ 	float: right; 	/* @noflip */ 	clear: right; 	/* @noflip */ 	margin: 0.5em 0 1em 1em; 	background: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); 	border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); 	padding: 0.2em; 	text-align: center; 	line-height: 1.4em; 	font-size: 88%; 	border-collapse: collapse;...</comment>
      <origin>2213225</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="4899" sha1="j9rltrco0eevefcj27cgv3uari248t0" xml:space="preserve">/* {{pp-template}} */
/* TODO: Invert width design to be &quot;mobile first&quot; */
.sidebar {
	/* TODO: Ask if we should have max-width 22em instead */
	width: 22em;
	/* @noflip */
	float: right;
	/* @noflip */
	clear: right;
	/* @noflip */
	margin: 0.5em 0 1em 1em;
	background: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa);
	border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);
	padding: 0.2em;
	text-align: center;
	line-height: 1.4em;
	font-size: 88%;
	border-collapse: collapse;
	/* Timeless has display: none on .nomobile at mobile resolutions, so we
	 * unhide it with display: table and let precedence and proximity win.
	 */
	display: table; 
}

/* Unfortunately, so does Minerva desktop, except Minerva drops an
 * !important on the declaration. So we have to be mean for Minerva users.
 * Mobile removes the element entirely with `wgMFRemovableClasses` in 
 * https://github.com/wikimedia/operations-mediawiki-config/blob/master/
 wmf-config/InitialiseSettings.php#L16992
 * which is why displaying it categorically with display: table works.
 * We don't really want to expose the generic user in the wild on mobile to have
 * to deal with sidebars. (Maybe the ones with collapsible lists, so that
 * might be an improvement. That is blocked on [[:phab:T111565]].)
 */
body.skin-minerva .sidebar {
	display: table !important;
	/* also, minerva is way too aggressive about other stylings on tables.
	 * TODO remove when this template gets moved to a div. plans on talk page.
	 * We always float right on Minerva because that's a lot of extra CSS
	 * otherwise. */
    float: right !important;
    margin: 0.5em 0 1em 1em !important;
}

.sidebar-subgroup {
	width: 100%;
	margin: 0;
	border-spacing: 0;
}

.sidebar-left {
	/* @noflip */
	float: left;
	/* @noflip */
	clear: left;
	/* @noflip */
	margin: 0.5em 1em 1em 0;
}

.sidebar-none {
	float: none;
	clear: both;
	/* @noflip */
	margin: 0.5em 1em 1em 0;
}

.sidebar-outer-title {
	padding: 0 0.4em 0.2em;
	font-size: 125%;
	line-height: 1.2em;
	font-weight: bold;
}

.sidebar-top-image {
	padding: 0.4em;
}

.sidebar-top-caption,
.sidebar-pretitle-with-top-image,
.sidebar-caption {
	padding: 0.2em 0.4em 0;
	line-height: 1.2em;
}

.sidebar-pretitle {
	padding: 0.4em 0.4em 0;
	line-height: 1.2em;
}

.sidebar-title,
.sidebar-title-with-pretitle {
	padding: 0.2em 0.8em;
	font-size: 145%;
	line-height: 1.2em;
}

.sidebar-title-with-pretitle {
	padding: 0.1em 0.4em;
}

.sidebar-image {
	padding: 0.2em 0.4em 0.4em;
}

.sidebar-heading {
	padding: 0.1em 0.4em;
}

.sidebar-content {
	padding: 0 0.5em 0.4em;
}

.sidebar-content-with-subgroup {
	padding: 0.1em 0.4em 0.2em;
}

.sidebar-above,
.sidebar-below {
	padding: 0.3em 0.8em;
	font-weight: bold;
}

.sidebar-collapse .sidebar-above,
.sidebar-collapse .sidebar-below {
	border-top: 1px solid #aaa;
	border-bottom: 1px solid #aaa;
}

.sidebar-navbar {
	text-align: right;
	font-size: 115%;
	padding: 0 0.4em 0.4em;
}

.sidebar-list-title {
	padding: 0 0.4em;
	text-align: left;
	font-weight: bold;
	line-height: 1.6em;
	font-size: 105%;
}

/* centered text with mw-collapsible headers is finicky */
.sidebar-list-title-c {
	padding: 0 0.4em;
	text-align: center;
	margin: 0 3.3em;
}

@media (max-width: 640px) {
	/* users have wide latitude to set arbitrary width and margin :(
	   &quot;Super-specific&quot; selector to prevent overriding this appearance by
	   lower level sidebars too */
	body.mediawiki .sidebar {
		width: 100% !important;
		clear: both;
		float: none !important; /* Remove when we div based; Minerva is dumb */
		margin-left: 0 !important;
		margin-right: 0 !important;
	}
	/* TODO: We might consider making all links wrap at small resolutions and then
	 * only introduce nowrap at higher resolutions. Do when we invert the media
	 * query.
	 */
}

/* Fixes: T367463 */
body.skin--responsive .sidebar a &gt; img {
	max-width: none !important;
}

/* Disable backgrounds via style attribute in night mode Eg.https://phabricator.wikimedia.org/F55243859
 * https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Laissez-faire
 */

@media screen {
    html.skin-theme-clientpref-night .sidebar:not( .notheme ) .sidebar-list-title,
    html.skin-theme-clientpref-night .sidebar:not( .notheme ) .sidebar-title-with-pretitle {
	  background: transparent !important;
    }

    html.skin-theme-clientpref-night .sidebar:not( .notheme ) .sidebar-title-with-pretitle a {
     	color: var( --color-progressive ) !important;
    }
}

@media screen and (prefers-color-scheme: dark) {
	html.skin-theme-clientpref-os .sidebar:not( .notheme ) .sidebar-list-title,
	html.skin-theme-clientpref-os .sidebar:not( .notheme ) .sidebar-title-with-pretitle {
		background: transparent !important;
	}
	
	html.skin-theme-clientpref-os .sidebar:not( .notheme ) .sidebar-title-with-pretitle a {
		color: var( --color-progressive ) !important;
	}
}

@media print {
	body.ns-0 .sidebar {
		display: none !important;
	}
}</text>
      <sha1>j9rltrco0eevefcj27cgv3uari248t0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tagagamit:UndueMarmot/burador</title>
    <ns>2</ns>
    <id>338649</id>
    <revision>
      <id>2213271</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>UndueMarmot</username>
        <id>127823</id>
      </contributor>
      <comment>Bagong pahina: {{User sandbox}}  == Logic ng {{{param|image_caption}}} sa [[w:tl:Template:Infobox company]] == {{#invoke:String2|ucfirst|{{Space separated entries     | {{Wdib |rank=best |P18 |name=image_caption |qid={{{qid|Q26070}}} |qual=P5961 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |linked=no |{{{image_caption|}}} }}     | {{#if:{{Wdib |rank=best |P18 |name=image_caption |qid={{{qid|Q26070}}} |qua...</comment>
      <origin>2213271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2404" sha1="r8uj07hbzs52lw20c7wnjch1mo1iqfg" xml:space="preserve">{{User sandbox}}

== Logic ng {{{param|image_caption}}} sa [[w:tl:Template:Infobox company]] ==
{{#invoke:String2|ucfirst|{{Space separated entries
    | {{Wdib |rank=best |P18 |name=image_caption |qid={{{qid|Q26070}}} |qual=P5961 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |linked=no |{{{image_caption|}}} }}
    | {{#if:{{Wdib |rank=best |P18 |name=image_caption |qid={{{qid|Q26070}}} |qual=P5961 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |linked=no |{{{image_caption|}}} }}|ng}}
    | {{#if:{{Wdib |rank=best |P18 |name=name |qid={{{qid|Q26070}}} |qual=P180 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |linked=no |{{{name|}}} }}
        | {{Wdib |rank=best |P18 |name=name |qid={{{qid|Q26070}}} |qual=P180 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |linked=no |{{{name|}}} }}
        | {{#if:{{{name|}}} | {{{name}}} | {{#if:{{{company_name|}}}|{{{company_name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}
      }}
    | {{#if:{{Wdib |rank=best |P18 |name=image_caption |qid={{{qid|Q26070}}} |qual=P5961 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |linked=no |{{{image_caption|}}} }}||ng }}
    | {{#if:{{Wdib |rank=best |P18 |name=image_caption |qid={{{qid|Q26070}}} |qual=P5961 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |linked=no |{{{image_caption|}}} }}
        || {{#if:{{{name|}}} | {{{name}}} | {{#if:{{{company_name|}}}|{{{company_name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}
      }}
    | {{#if:{{Wdib |rank=best |P18 |name=ic_location_city |qid={{{qid|Q26070}}} |qual=P131 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |{{{hq_location_city|}}} }}|sa}}
    | {{Wdib |rank=best |P18 |name=ic_location_city |qid={{{qid|Q26070}}} |qual=P131 |qualsonly=true |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |{{{hq_location_city|}}} }}
    }}}}</text>
      <sha1>r8uj07hbzs52lw20c7wnjch1mo1iqfg</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>