Wikipedia tlwiki https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Midya Natatangi Usapan Tagagamit Usapang tagagamit Wikipedia Usapang Wikipedia Talaksan Usapang talaksan MediaWiki Usapang MediaWiki Padron Usapang padron Tulong Usapang tulong Kategorya Usapang kategorya Portada Usapang Portada TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 603 2216287 2155381 2026-07-17T09:11:32Z Lolbet101 163542 Nasaan ang mga sanggunian? (Where are the references?) 2216287 wikitext text/x-wiki {{More citations needed|date=Hulyo 17, 2026}}{{Unreferenced section|date=Hulyo 17, 2026}} Ang '''dalubtalaan''' o '''astronomiya''' ay isang agham na kinapapalooban ng [[pagmamasid]] at [[pagpapaliwanag]] ng mga kaganapang nangyayari sa labas ng [[Daigdig]] at ng [[himpapawid]] nito. Pinag-aaralan nito ang [[Kosmolohiya|pinagmulan]], [[Pagkabuo at pagbabago ng galaksiya|pagbabago]], at mga katangiang [[Astropisika|pisikal]] at [[kimikal]] ng mga bagay na mapagmamasdan sa kalangitan (na nasa labas ng atmospero), pati ang mga kaugnay na mga proseso at kababalaghan. [[Talaksan:Moon Dedal crater.jpg|thumb|right|250px|Ang astronomiya ng buwan (astronomiyang lunar): ang malaking ''crater'' ay ang [[Daedalus (crater)|Daedalus]], kinunan ng tauhan ng [[Apollo 11]] nang pinalubutan nila ang [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] noong [[1969]]. Matatagpuan ito na malapit sa gitna ng [[far side|malayong gilid]] ng Buwan. Ang diyametro nito ay humigit-kumulang sa 93 km.]] Ang astronomiya ay isa sa mga piling agham na kung saan gumanap ng aktibong papel ang mga [[amateur astronomy|amateur]], lalo na sa pagtuklas at pagmonitor ng di-palagiang [[kabalaghaan]] (''transient phenomena''). Hindi dapat ipagkamali ang astronomiya sa [[astrolohiya]], na nagpapalagay na ang kapalaran ng tao at pamumuhy sa pangkahalatan ay may kaugnayan sa nakikitang na kinalalagyan ng mga bagay sa kalangitan—kahit na ang dalawang larangang na ito ay magkapareho ang pinagmulan; sinusunod ng mga astronomo ang [[makaagham na pamamaraan]], habang hindi ito sinusunod ng mga [[astrologo]]. == Etimolohiya ng salita == Ang salitang ''astronomiya'' ay nagmula sa [[Wikang Griyego]]ng αστρονομία = άστρον + νόμος, ''astronomia'' = ''astron'' + ''nomos'', na mayroong literal na kahulugang ''"[[batas]] ng mga [[bituin]]"''. == Mga inoobserbahan == * Ibang mga [[planeta]] * Ibang [[araw (astronomiya)|araw]] * Iba pang mga makikita sa kalawakan, katulad ng [[itim na butas]] {{stub|Astronomiya}} [[Kategorya:Astronomiya|*]] [[Kategorya:Agham]] hyyu2bdbq3zuuya70pyhb9lezrrfw5p 0 1349 2216292 2192766 2026-07-17T09:43:24Z AsianStuff03 125864 /* */ Spacing 2216292 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Berso|berso sa awitin|Berso (musikang popular)}} {{For|gulay|Bersa}} [[Talaksan:Shakespeare.jpg|thumb|Si [[William Shakespeare]], isang makatang Ingles, mandudula, at aktor na malawakang kinikilala bílang pinakamahusay na manunulat ng [[wikang Ingles]] kabilang ang mga soneto]] Ang '''panulaan''' ay isang uri ng [[sining]] at [[panitikan]] na kilala sa malayang paggamit ng [[wika]] sa iba't ibang anyo at estilo. Pinagyayaman ito sa pamamagitan ng paggamit ng [[tayutay]]. Ang mga likhang panulaan ay tinatawag na '''tula'''. Madaling makilala ang isang tula sapagkat karaniwan itong may batayan o huwaran sa pagbigkas ng mga huling salita. Binubuo ang tula ng saknong at taludtod. Karaniwan itong wawaluhin, lalabindalawahin, lalabing-animin, at lalabing-waluhing pantig. Matalinghaga at ginagamitan din ng tayutay. May [[tugma]] at sukat. Kung minsan ay maiksi o kaya naman ay mahaba. Bilang isang anyo ng sining pampanitikan, gumagamit ang panulaan ng [[estetika]] at kadalsan, katangiang [[Rhythm|ritmo]]<ref>{{Cite web |year=2013 |title=Poetry |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/poetry?q=poetry |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618104733/http://oxforddictionaries.com/definition/english/poetry?q=poetry |archive-date=2013-06-18 |website=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |language=en |quote=poetry [...] Literary work in which the expression of feelings and ideas is given intensity by the use of distinctive style and rhythm; poems collectively or as a genre of literature.}}</ref><ref>{{Cite web |year=2013 |title=Poetry |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/poetry |website=Merriam-Webster |language=en |quote=poetry [...] 2 : writing that formulates a concentrated imaginative awareness of experience in language chosen and arranged to create a specific emotional response through meaning, sound, and rhythm}}</ref><ref>{{Cite web |year=2013 |title=Poetry |url=http://dictionary.reference.com/browse/poetry?s=t |website=Dictionary.com |language=en |quote=poetry [...] 1 the art of rhythmical composition, written or spoken, for exciting pleasure by beautiful, imaginative, or elevated thoughts. |postscript=—Based on the Random House Dictionary}}</ref> ng wika upang pukawin ang mga kahulugan na dagdag pa ang, o kapalit ng, literal na kahulugan sa mababaw na antas. == Uri ng tula == === Maikling tula === * Tanka - nagmula sa bansang Hapon na binubuo lamang ng 31 pantig, nahahati ito sa limang taludtod na may sukat na 5-7-5-7-7 * [[Haiku]] - nagmula sa bansang Hapon na binubuo ng tatlong taludtod na may sukat na 5-7-5 === Tulang liriko o pandamdamin === Sa tulang liriko o pandamdamin, itinatampok ng makata ang kanyang sariling damdamin. Ito ang itinuturing pinakamatandang uri ng tulang isinusulat ng mga makata sa buong daigdig. Ito ay puno ng damdamin at madalas ding gamiting titik ng mga awitin. Ang pagkakaugnayan ng tulang liriko at musikang sinasaliwan ng instrumentong tinatawag na ''lira'' ang siyang dahilan kung bakit ito nakilala sa taguring tulang liriko. Ito rin ang dahilan kung bakit ngayon malimit pumapasok sa ating isipan na ang liriko ay alinman sa dalawa: tulang talagang kakantahin o kaya'y tulang may katangiang awit. Narito ang ilang uri ng tulang ito: * Awit (dalitsuyo) - tungkol sa pag-ibig * Pastoral (dalitbuki) * [[Oda]] (dalitpuri) - matayog na damdamin o kaisipan (paghanga o pagbibigay parangal) * [[Dalit]] o himno (dalitsamba) - tungkol sa pagpapala sa Diyos, sa pagawit na pamamaraan. * [[Soneto]] (dalitwari) - binubuo ng 14 taludtod o linya; nangangailangan ng mabigat o matinding pagkukuro-kuro * Elehiya (dalitlumbay) - mapanglaw; tungkol sa kamatayan o kalungkutan [[Talaksan:Kǒngzǐ Shīlùn Manuscript from Shanghai Museum 1.jpg|thumb|Isang unang Tsinong patula, ang ''Kǒngzǐ Shīlùn'' (孔子詩論), na tumatalakay sa ''Shijing'' (''Klasiko ng Panulaan'').]] === Tulang pasalaysay === Ito ay naglalahad ng mga tagpo o pangyayari sa pamamagitan ng mga taludtod. Narito ang apat na uri ng tulang ito: * [[Epiko]] (tulabuyani) * Tulasinta (''metrical tomance'') * Tulakanta (''thymed'' o ''metrical tale'') * Tulagunam o [[Balada]] (''ballad'') === Tulang dula === Ito ay mga tulang isinasadula sa mga entablado o iba pang tanghalan. Narito ang mga uri ng tulang dula: * Tulang mag-isang salaysay (''dramatic monologue'') * Tulang dulang liriko-dramatiko * Tulang dulang katatawanan (''dramatic comedy'') * Tulang dulang kalunos-lunos (''dramatic tragedy in poetry'') * Tulang dulang madamdamin ''(melodrama in poetry'') * Tulang dulang katawa-tawang-kalunos-lunos (''dramatic tragi-comedy in poetry'') * Tulang dulang pauroy (''farce in poetry'') === Tulang patnigan === Ito ay tulang sagutan na itinatanghal ng mga magkakatunggaling makata ngunit hindi sa paraang padula. Ito ay paligsahan ng mga katwiran at tagisan ng mga talino at tulain. Ang sumusunod ang mga uri ng tulang patnigan: * Karagatan - sa [[panitikang Pilipino]], isa itong patulang palabas na isinasagawa para aliwin ang namatayan<ref>{{Cite book |last=Libiran |first=Pablo Reyna |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Balagtasan/ehi5AAAAIAAJ |title=Balagtasan: noon at ngayon |date=1985 |publisher=National Book store |isbn=978-971-08-2888-3 |pages=4 |language=tl}}</ref> sa isang lamay.<ref name=":0">{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Panitikan_Sa_Pilipinas_2001_Ed/stmPy4haa80C |title=Panitikan Sa Pilipinas'2001 Ed. |date=2001 |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-3058-2 |pages=106 |language=tl}}</ref> Sa [[Katagalugan]], isinsagawa ito sa anyong [[laro]] kung saan matitipon-tipon ang mga binata ng pabilog.<ref name=":0" /> Tapos, mayroon tabong papaikutin (partikular, isang lumbo o tabo na yari sa bao ng [[niyog]] na may hawakan) sa gitna ng bilog na pinapalibutan ng mga binata, at kapag tumigil na sa pag-ikot ang tabo, kung sino man ang binata na natapatan ng hawakan ng tabo, siya ang sasagot sa tanong ng isang dalaga na may matalinhagang bugtong at matalinhagang sasagot ang binata. Nagmula ito sa isang alamat ng isang prinsesa na nahulugan ng singsing habang siya'y naglalakbay sa karagatan.<ref name=":1">{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Panitikan_ng_Pilipinas/pQYxvHD3rt8C |title=Panitikan ng Pilipinas |publisher=Goodwill Trading Co., Inc. |isbn=978-971-574-081-4 |pages=78 |language=tl}}</ref> Kung sino man ang makakita ng singsing, iaalay ng ito sa dalagang mapupusuan at kunwaring pakakasalan ang dalaga. Sa bersyon nito sa Kabisayaan, hindi ito ganoong kapormal at nagpapalitan lamang ang salita ang mga nagtatalo, at ang natalo sa debate ay hihingan ng personal na gamit.<ref name=":1" /> Mababawi lamang niya ang gamit kapag umawit siya ng dalit para sa kaluluwa ng namatay bilang parusa. * Duplo - kadalasang isinasagawa tuwing may lamay. Ito ay sa anyo ng labanan, at ''bilyako'' o ''bilyaka'' ang tawag sa mga manlalahok nito. * [[Balagtasan]] - nagmula sa bansang Pilipinas na isang anyo ng pagtatalo na ginagawang patula. Ipinangalan ito sa tanyag na manunulat na si [[Francisco Balagtas|Francisco "Balagtas" Baltazar]], na siyang tinaguriang "Ama ng Balagtasan". ** [[Batutian]] - isang baryente ng Balagtasan na gumagamit ng biro, pangangantiyaw, at pagmamayabang sa mga katunggali.<ref>{{Cite book |last=Mercado |first=Leonardo N. |url=https://www.google.com.ph/books/edition/The_Filipino_Mind/oa84MiiPLu4C |title=The Filipino Mind: Philippine Philosophical Studies |date=1994 |publisher=CRVP |isbn=978-1-56518-040-6 |language=en}}</ref> Ipinangalan ito sa kinikilalang "Unang Hari ng Balagtasan", si [[Jose Corazon de Jesus]] (Huseng Batute). == Mga elemento ng tula == * Saknong - isang grupo ng mga salita sa loob ng isang tula na may dalawa o higit pang taludtod. * Sukat - bilang ng pantig ng tula. * Tugma - pinag-isang tunog sa hulihan ng mga taludtod. * Talinghaga - tumutukoy ito sa paggamit ng matatalinhagang salita at tayutay * Estilyo-Style sa pagsulat ng tula. == Mga sanggunian == === Mga sipi === <references /> === Mga pinagkukunan === * ''Pinagyamang Pluma 9,'' by Jellian M. Florrito, Sherly G. Noynay, Cecilio A. Noynay ISBN 978-971-06-3652-6, p. 160-162 [[Kategorya:Panulaan| ]] [[Kategorya:Genre ng panitikan]] klv5sws0ayaojzh6t95isvsvelvq65t 0 1842 2216252 2186058 2026-07-16T15:32:45Z ~2026-39526-67 164161 na-update ang lawak at sukat bawat tao ng East Timor 2216252 wikitext text/x-wiki {{About|kasalukuyang bansa|dating lalawigan ng Indonesia|Silangang Timor (Lalawigan)|lathalaing ukol kay Tamerlane|Timur}}{{Infobox country |native_name = ''Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'e''<br />''República Democrática de Timor-Leste'' |conventional_long_name = Demokratikong Republika ng Silangang Timor |common_name = East Timor |demonym = East Timorese, Taga-Silangang Timor |image_flag = Flag of East Timor.svg |image_coat = Coat of arms of East Timor.svg |image_map = LocationEastTimor.svg |national_motto = ''Unidade, Acção, Progresso''<br /><small>([[Wikang Portuges|Portuges]]: "Pagkakaisa, Pagkilos, Kaunlaran")</small> |national_anthem = {{native phrase|pt|[[Pátria]]|nolink=on}}<br />'Bayan"{{parabr}}{{center|[[File:East Timorese national anthem.wav]]}} |official_languages = [[Tetum]] at [[Wikang Portuges|Portuges]]<ref>Kinikilala ng Saligang Batas ang [[Wikang Indones|Indones]] at [[Wikang Ingles|Ingles]] bilang mga "''[[wikang panghanapbuhay]]''".</ref> |capital = [[Dili]] |largest_city = [[Dili]] |government_type = Unitaryong [[Sistemang semi-presidensyal|pamahalaang pamamaraang semi-presidensyal]] | leader_title1 = [[Pangulo ng Silangang Timor|Pangulo]] | leader_name1 = [[José Ramos-Horta]] | leader_title2 = [[Punong Ministro ng Silangang Timor|Punong Ministro]] | leader_name2 = [[Xanana Gusmão]] |area_rank = ika-154 |area_km2 = 15,007 |area_sq_mi = 5,770 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = walang gaano |population_estimate = 1,434,991 |population_estimate_rank = ika-153 |population_estimate_year = 2026 <!--UN WPP--> |population_census =1,341,737 |population_census_year =2022 |population_density_km2 = 89.7 |population_density_sq_mi = 232.3 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = ika-137 |GDP_PPP = {{decrease}}$5 bilyon |GDP_PPP_rank = <small>173</small> |GDP_PPP_year = 2023 |GDP_PPP_per_capita = {{decrease}}$3,747 |GDP_PPP_per_capita_rank = <small>157</small> |sovereignty_type = Kalayaan |sovereignty_note = mula sa [[Portugal]]<ref>Sinakop ng [[Indonesia]] ang Silangang Timor noong 7 Disyembre 1975 at umalis noong 1999.</ref> |established_event1 = Ipinahayag |established_event2 = Kinilala |established_date1 = 28 Nobyembre 1975 |established_date2 = 20 Mayo 2002 |HDI = 0.634 |HDI_rank = ika-155 |HDI_year = 2022 |currency = [[Dolyar ng Estados Unidos|Dolyar]]^a [[Baryang sentimo ng Silangang Timor|Sentimo ng Silangang Timor]] |currency_code = [[ISO 4217|USD]] |utc_offset = +9 |cctld = [[.tl]]<ref>Nasa ilalim na ng ''phased outing'' ang [[.tp]].</ref> |calling_code = [[Tala ng mga kodigong pantawag ng mga bansa|+670]] |GDP_nominal={{decrease}}$2 billion|GDP_nominal_per_capita={{decrease}}$1,497|GDP_nominal_year=2023|GDP_nominal_rank=<small>183</small>|GDP_nominal_per_capita_rank=<small>151</small>|Gini_year=2014|Gini=28.7|official_website=timor-leste.gov.tl|drives_on=kaliwa|iso3166code=[[ISO 3166|TL]]|footnote_a=Ginagamit din ang [[Mga baryang sentimo ng Silangang Timor|baryang sentimo]]}} Ang '''Demokratikong Republika ng Timor-Leste''', o '''Silangang Timor''', ay isang bansa sa [[Timog-Silangang Asya]]. Binubuo ito ng silangang hati ng [[pulo]] ng [[Timor]], ang baybaying [[Engklabo at eksklabo|eksklabo]] ng [[Oecusso]] sa hilagang-kanluran ng pulo, at ang mga menor na pulo ng [[Atauro]] at [[Jaco]]. Ang Australya ay ang kalapit ng Silangang Timor na hinihiwalay ng [[Dagat Timor]]. Sinakop ng [[Portugal]] ang Silangang Timor noong ika-16 siglo, at tinawag bilang Portuges na Timor hanggang sa matapos ang pananakop nito. Noong ikahuling bahagi ng 1975, inihayag ng Silangang Timor ang kanilang kalayaan, subalit sinakop ng karatig bansang [[Indonesia]] at inihayag bilang kanilang ika-27 lalawigan nang sumunod na taon. Ang Silangang Timor ay humiwalay noong 1999 at nakamit nito ang ganap na kalayaan noong 20 Mayo 2002. Nang sumali ang Silangang Timor sa [[Mga Nagkakaisang Bansa]] noong 2002, napagpasyahan nilang gamiting opisyal ang pangalan nito sa [[Wikang Portuges|Portuges]] na ''Timor-Leste'', at hindi ang pangalan nito sa [[Wikang Ingles|Ingles]] na “East Timor”. Ito ay isa sa dalawang bansa sa buong Asya ang Silangang Timor na may nakakahihigit na bilang ng [[Katolisismo|Katoliko]], sunod sa [[Pilipinas]]. == Mga teritoryong pampangasiwaan == {| class="wikitable" |+ !Munisipalidad<ref name="2009divisions" /><ref name="AtauroTatoli2022" /> !Kabisera<ref name="2009divisions" /><ref name="AtauroTatoli2022" /><ref>{{Cite web |date=2024 |title=Administrative Divisions- Government of Timor-Leste |url=https://timor-leste.gov.tl/?p=91&lang=en#:~:text=As%20far%20as%20administrative%20division,Ambeno%2C%20the%20enclave%20in%20Indonesian }}</ref> !Populasyon (2022)<ref>{{Cite web |date=2022 |title=Timor-Leste Population and Housing Census 2022 |url=https://timor-leste.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/censuspreliminaryresults2022_4.pdf }}</ref> |- |1. [[Aileu Municipality|Aileu]] |[[Aileu]] |54,631 |- |2. [[Ainaro Municipality|Ainaro]] |[[Ainaro]] |72,989 |- |3. [[Atauro]] |[[Vila Maumeta]] |10,302 |- |4. [[Baucau Municipality|Baucau]] |[[Baucau]] |133,881 |- |5. [[Bobonaro Municipality|Bobonaro]] |[[Maliana]] |106,543 |- |6. [[Cova Lima Municipality|Cova Lima]] |[[Suai, Timor-Leste|Suai]] |73,909 |- |7. [[Dili Municipality|Dili]] |[[Dili]] |324,269 |- |8. [[Ermera Municipality|Ermera]] |[[Gleno]] |138,080 |- |9. [[Lautém Municipality|Lautém]] |[[Lospalos]] |69,836 |- |10. [[Liquiçá Municipality|Liquiçá]] |[[Liquiçá]] |83,689 |- |11. [[Manatuto Municipality|Manatuto]] |[[Manatuto]] |50,989 |- |12. [[Manufahi Municipality|Manufahi]] |[[Same, Timor-Leste|Same]] |60,536 |- |13. [[Oecusse]] |[[Pante Macassar]] |80,726 |- |14. [[Viqueque Municipality|Viqueque]] |[[Viqueque]] |80,054 |- |'''Silangang Timor''' |[[Dili]] |1,340,434 |} == Talababa == {{reflist}} {{Latinunion}} {{Asya}} {{ASEAN}} [[Kategorya:Mga bansa sa Asya]] [[Kategorya:Silangang Timor]] ey7q0kqljexlgym2rvqzcqrx05hqtxd 2216253 2216252 2026-07-16T15:58:34Z ~2026-39526-67 164161 I-update ang datos ng GDP per capita at ang mga taon ng mga datos na ito. 2216253 wikitext text/x-wiki {{About|kasalukuyang bansa|dating lalawigan ng Indonesia|Silangang Timor (Lalawigan)|lathalaing ukol kay Tamerlane|Timur}}{{Infobox country |native_name = ''Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'e''<br />''República Democrática de Timor-Leste'' |conventional_long_name = Demokratikong Republika ng Silangang Timor |common_name = East Timor |demonym = East Timorese, Taga-Silangang Timor |image_flag = Flag of East Timor.svg |image_coat = Coat of arms of East Timor.svg |image_map = LocationEastTimor.svg |national_motto = ''Unidade, Acção, Progresso''<br /><small>([[Wikang Portuges|Portuges]]: "Pagkakaisa, Pagkilos, Kaunlaran")</small> |national_anthem = {{native phrase|pt|[[Pátria]]|nolink=on}}<br />'Bayan"{{parabr}}{{center|[[File:East Timorese national anthem.wav]]}} |official_languages = [[Tetum]] at [[Wikang Portuges|Portuges]]<ref>Kinikilala ng Saligang Batas ang [[Wikang Indones|Indones]] at [[Wikang Ingles|Ingles]] bilang mga "''[[wikang panghanapbuhay]]''".</ref> |capital = [[Dili]] |largest_city = [[Dili]] |government_type = Unitaryong [[Sistemang semi-presidensyal|pamahalaang pamamaraang semi-presidensyal]] | leader_title1 = [[Pangulo ng Silangang Timor|Pangulo]] | leader_name1 = [[José Ramos-Horta]] | leader_title2 = [[Punong Ministro ng Silangang Timor|Punong Ministro]] | leader_name2 = [[Xanana Gusmão]] |area_rank = ika-154 |area_km2 = 15,007 |area_sq_mi = 5,770 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = walang gaano |population_estimate = 1,434,991 |population_estimate_rank = ika-153 |population_estimate_year = 2026 <!--UN WPP--> |population_census =1,341,737 |population_census_year =2022 |population_density_km2 = 89.7 |population_density_sq_mi = 232.3 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = ika-137 |GDP_PPP = {{increase}}$6.970 bilyon |GDP_PPP_rank = <small>169</small> |GDP_PPP_year = 2025 |GDP_PPP_per_capita = {{increase}}$4,920 |GDP_PPP_per_capita_rank = <small>152</small> |sovereignty_type = Kalayaan |sovereignty_note = mula sa [[Portugal]]<ref>Sinakop ng [[Indonesia]] ang Silangang Timor noong 7 Disyembre 1975 at umalis noong 1999.</ref> |established_event1 = Ipinahayag |established_event2 = Kinilala |established_date1 = 28 Nobyembre 1975 |established_date2 = 20 Mayo 2002 |HDI = 0.634 |HDI_rank = ika-142 |HDI_year = 2022 |currency = [[Dolyar ng Estados Unidos|Dolyar]]^a [[Baryang sentimo ng Silangang Timor|Sentimo ng Silangang Timor]] |currency_code = [[ISO 4217|USD]] |utc_offset = +9 |cctld = [[.tl]]<ref>Nasa ilalim na ng ''phased outing'' ang [[.tp]].</ref> |calling_code = [[Tala ng mga kodigong pantawag ng mga bansa|+670]] |GDP_nominal={{increase}}$2.120 billion|GDP_nominal_per_capita={{increase}}$1,490|GDP_nominal_year=2025|GDP_nominal_rank=<small>176</small>|GDP_nominal_per_capita_rank=<small>157</small>|Gini_year=2014|Gini=28.7|official_website=timor-leste.gov.tl|drives_on=kaliwa|iso3166code=[[ISO 3166|TL]]|footnote_a=Ginagamit din ang [[Mga baryang sentimo ng Silangang Timor|baryang sentimo]]}} Ang '''Demokratikong Republika ng Timor-Leste''', o '''Silangang Timor''', ay isang bansa sa [[Timog-Silangang Asya]]. Binubuo ito ng silangang hati ng [[pulo]] ng [[Timor]], ang baybaying [[Engklabo at eksklabo|eksklabo]] ng [[Oecusso]] sa hilagang-kanluran ng pulo, at ang mga menor na pulo ng [[Atauro]] at [[Jaco]]. Ang Australya ay ang kalapit ng Silangang Timor na hinihiwalay ng [[Dagat Timor]]. Sinakop ng [[Portugal]] ang Silangang Timor noong ika-16 siglo, at tinawag bilang Portuges na Timor hanggang sa matapos ang pananakop nito. Noong ikahuling bahagi ng 1975, inihayag ng Silangang Timor ang kanilang kalayaan, subalit sinakop ng karatig bansang [[Indonesia]] at inihayag bilang kanilang ika-27 lalawigan nang sumunod na taon. Ang Silangang Timor ay humiwalay noong 1999 at nakamit nito ang ganap na kalayaan noong 20 Mayo 2002. Nang sumali ang Silangang Timor sa [[Mga Nagkakaisang Bansa]] noong 2002, napagpasyahan nilang gamiting opisyal ang pangalan nito sa [[Wikang Portuges|Portuges]] na ''Timor-Leste'', at hindi ang pangalan nito sa [[Wikang Ingles|Ingles]] na “East Timor”. Ito ay isa sa dalawang bansa sa buong Asya ang Silangang Timor na may nakakahihigit na bilang ng [[Katolisismo|Katoliko]], sunod sa [[Pilipinas]]. == Mga teritoryong pampangasiwaan == {| class="wikitable" |+ !Munisipalidad<ref name="2009divisions" /><ref name="AtauroTatoli2022" /> !Kabisera<ref name="2009divisions" /><ref name="AtauroTatoli2022" /><ref>{{Cite web |date=2024 |title=Administrative Divisions- Government of Timor-Leste |url=https://timor-leste.gov.tl/?p=91&lang=en#:~:text=As%20far%20as%20administrative%20division,Ambeno%2C%20the%20enclave%20in%20Indonesian }}</ref> !Populasyon (2022)<ref>{{Cite web |date=2022 |title=Timor-Leste Population and Housing Census 2022 |url=https://timor-leste.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/censuspreliminaryresults2022_4.pdf }}</ref> |- |1. [[Aileu Municipality|Aileu]] |[[Aileu]] |54,631 |- |2. [[Ainaro Municipality|Ainaro]] |[[Ainaro]] |72,989 |- |3. [[Atauro]] |[[Vila Maumeta]] |10,302 |- |4. [[Baucau Municipality|Baucau]] |[[Baucau]] |133,881 |- |5. [[Bobonaro Municipality|Bobonaro]] |[[Maliana]] |106,543 |- |6. [[Cova Lima Municipality|Cova Lima]] |[[Suai, Timor-Leste|Suai]] |73,909 |- |7. [[Dili Municipality|Dili]] |[[Dili]] |324,269 |- |8. [[Ermera Municipality|Ermera]] |[[Gleno]] |138,080 |- |9. [[Lautém Municipality|Lautém]] |[[Lospalos]] |69,836 |- |10. [[Liquiçá Municipality|Liquiçá]] |[[Liquiçá]] |83,689 |- |11. [[Manatuto Municipality|Manatuto]] |[[Manatuto]] |50,989 |- |12. [[Manufahi Municipality|Manufahi]] |[[Same, Timor-Leste|Same]] |60,536 |- |13. [[Oecusse]] |[[Pante Macassar]] |80,726 |- |14. [[Viqueque Municipality|Viqueque]] |[[Viqueque]] |80,054 |- |'''Silangang Timor''' |[[Dili]] |1,340,434 |} == Talababa == {{reflist}} {{Latinunion}} {{Asya}} {{ASEAN}} [[Kategorya:Mga bansa sa Asya]] [[Kategorya:Silangang Timor]] h7fzjlnk7dr32hnghgy0nyfqdhhq8on 0 10031 2216294 2210498 2026-07-17T10:10:51Z Lolbet101 163542 May mga maliliit na pag-aayos para sa pahinang ito. Mangyaring magdagdag ng higit pang mga mapagkukunan. (Minor fixes for this page. Please add more sources.) 2216294 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Astrologos.1531a.gif|thumb|right|Larawan ng isang astrologo, mula sa isang aklat noong 1531.]]{{More citations needed|date=Hulyo 17, 2026}} Ang '''astrolohiya'''<ref name="JETE">{{cite-JETE|Astrolohiya, astrolohia, ''astrology'', astrologo, ''astrologer''}}</ref> ay ang pag-aaral ng mga [[bituin]] upang makita at malaman ang maaaring mangyari o magaganap sa hinaharap. Tumutukoy ito sa ilang mga sistema, [[tradisyon]] o [[paniniwala]] na ang kaalaman ng maliwanag na posisyon ng mga [[bagay sa kalangitan]] ay pinanghahawakang makabuluhan sa pag-unawa, pagkahulugan, at pag-ayos ng kaalaman tungkol sa mga gawaing pantao at mga pangyayari sa daigdig. Tinatawag ang nagsasanay sa astrolohiya bilang '''[[astrologo]]'''<ref name="JETE" /> (nagiging '''astrologa''' kung babae) o, hindi gaanong madalas na ginagamit, '''astrolohista'''. Nagmula ang salitang "astrolohiya" mula sa salitang [[Wikang Griyego|Griyego]] na αστρολογία, hinango mula sa άστρον, ''astron'', "[[bituin]]" at λόγος, ''logos'', na may iba't ibang kahulugan - pangkalahatang may kaugnayan sa "sistematikong pag-iisip o pananalita". Para sa iba, ang astrolohiya ay makaagham na pag-aaral ng mga bituin, planeta at iba pang buntala upang matukoy ang natatagong lihim ng buhay, kapalaran, at katangian ng tao. == Mga Tradisyon ng Astrolohiya == * '''Sinaunang Kanluraning Tradisyon ng Astrolohiya''' ** '''[[Astrolohiyang Babilonyo]]''' ** '''[[Helenistikong astrolohiya]]''' ** '''[[Astrolohiyang Ehipsyo]]''' ** '''[[Astrolohiyang Arabo o Persiano]]''' * '''Silanganing Tradisyon ng Astrolohiya''' ** '''[[Astrolohiyang Tsino]]''' ** '''[[Astrolohiyang India]]''' *** [[Astrolohiya ng Hilagang India]] *** [[Astrolohiya ng Katimugang India]] * '''Iba pang mga Tradisyon ng Astrolohiya''' ** '''[[Astrolohiyang Mayan]]''' ** '''[[Astrolohiyang Celtic]]''' ** '''[[Astrolohiyang Tibetan]]''' * '''Makabagong Tradisyon''' ** '''[[Hamburg School of Astrology]]''' o '''[[Uranian Astrology]]''' ** '''[[New York School of Astrology]]''' == Dalawang Sangay na ginagamit sa iba't ibang tradisyon sa pagbasa ng sodyak == * '''[[Sidereal]]''' * '''[[Tropical]]''' == Mga Uri ng Makabagong Astrolohiya batay sa Kanluraning Tradisyon == *'''[[Sun Sign]] Astrology''' - Ito ang karaniwang nababasa sa mga diyaryo. Ito din ang daan kung saan unang nalalaman ng karaniwang tao ang tungkol sa astrolohiya. Sa aklat ni Henry Weingarten<ref name="Weingarten1996">Weingarten, Henry, Investing by the Stars: Using Astrology in the Financial Markets, McGraw-Hill, 1996, 234pp, ISBN 0-07-068999-7</ref>, sinabi niya na "karamihan sa mga atake kontra sa astrolohiya ay nakatuon sa [[Sun Sign]] Astrology. Sabi ng mga kritiko, ''paano nga namang magkakaroon ng pare-parehas na araw ang 30 milyong Leo sa Amerika?'' Hindi kapaniniwala iyon, at sang-ayon ako doon." Dagdag pa niya, "ang arawang horoscope ay babasahing nakakahalina para sa ilan, pero ''HINDI'' ito totoong astrolohiya. Lumalabas na inimbento ito ni [[John Naylor]] isang Ingles na mamamahayag noong 1920 para makabenta ng diyaryo." * '''[[Natal Astrology]]''' - Sa natal astrology o astrolohiya sa araw ng kapanganakan, dito "itinatayo" o ginagawa ang [[horoscope]] ng isang tao sa eksaktong panahong ipinanganak siya. Kailangan dito ang araw, lugar at eksaktong oras ng kapanganakan. Ang bawat isang tao ay may sariling horoscope. Ang [[horoscope]] ay "larawan" ng kalangitan kung nasaan ang araw, buwan at mga planeta at kung ano ang relasyon o ang layo ng bawat isa sa kanila. Kahit parehas ng oras ang kapanganakan ng isang tao, pero magkalayo sila ng lugar, ay iba ang kanilang [[horoscope]]. Kahit ang kambal na sanggol ay magkaiba ang kanilang horoscope. Ang paliwanag dito ay hindi naman sila sabay ng nailuwal. Mahalaga sa natal astrology ang [[Ascendant]], o kung nasaang signo ng zodiac ang ''buntalang'' araw nang ito ay sumikat sa silangan nung araw ng kapanganakan nung tao. Sa [[Ascendant]] kasi nalalaman kung anong uri ng ''maskara'' ang ipinanghaharap ng tao sa lipunan. Hindi porke't ikaw ay ipinanganak ng [[Libra]] ikaw ay purong [[Libra]] na. Ang purong [[Libra]] ay kakaunti lamang dahil sila yung mga taong ipinanganak sa panahon ng [[Libra]] (Setyembre 23 - Oktubre 23) PERO sa oras na ipinanganak sila ay sumikat din ang araw sa konstelasyon ng [[Libra]] (mula alas 6 hanggang alas 8&nbsp;ng umaga). Halimbawa, ang isang bata ay ipinanganak ng ala-dos ng madaling araw nung 12 Oktubre, natural [[Libra]] ang kanyang Sign Sign. Pero nung 6&nbsp;ng umaga sumikat ang araw sa konstelasyon ng [[Leo]], ang [[ascendant]] samakatuwid ng bata ay [[Leo]]. Makikilala siya ng lipunan sa mga katangian ng [[Leo]], pero sa saloobin niya at tunay niyang pagkatao ay [[Libra]]. Sa natal astrology, ipinapakita dito ang '''potensiyal''' o maaari niyang gawin sa panahong ibinigay sa kaniya sa mundong ibabaw. Dito malalaman kung anong trabaho ang nararapat sa kanya, dito din malalaman kung anong klaseng mga tao ang madali niyang makasalamuha. * '''[[Mundane Astrology]]''' - ang "mundane" o ''makamundong'' astrology ay matatawag ding political astrology. Sa mundane astrology, imbes na eksaktong araw, oras at lugar ng kapanganakan ng isang tao ang pinag-aaralan, dito ang tukoy ng pag-aaral ay ang buong bansa. "Nagtatayo" o gumagawa ang mga astrologers ng horoscope sa eksaktong oras na papasok ang buntalang araw sa mga signong kardinal ng zodiac sa zero degree [[Aries]], zero degree [[Cancer]], zero degree [[Libra]], at zero degree [[Capricorn]]. Sa panahong ito, malalaman kung anong kalagayan ng bansa sa mga susunod na tatlo hanggang anim na buwan o sa loob ng isang taon. * '''[[Electional Astrology]]''' - Sa electional astrology, mayroon ng naisip na plano ang isang kliyente, gaya ng pagpapakasal, pagtatayo ng negosyo, paglilipat ng bahay, paglagda ng kontrata, at ano pang mga mahalagang tungkulin, ang gagagawin ngayon ng astrologo ay mamimili (mag-e-'''elect''') siya ng pinakamaswerteng araw o pinakamainam na araw kung kelan gagawin ang importanteng bagay na yun. Sa kasaysayan, ginagamit ang electional astrology sa larangan ng digmaan. Nakaplano na ng pag-atake ang mga heneral at hari, hahanapin ngayon ng astrologo kung anong araw ang pinakamabisa na paglusob sa kalaban ayon sa sinasabi ng mga buntala sa kalangitan. * '''[[Horary Astrology]]''' - Ito ang pinakalumang sangay ng astrolohiya. Ang ''horary'' ay galing sa '''hora''' o ibig sabihin ay ''oras''. Kapag may taong sumangguni sa astrologo ng kahit na anong bagay, gaya halimbawa ng mga nawawalang kasangkapan, tao, o anumang nakakaligalig sa kanila, ang gagawin ng astrologo ay magtatayo siya ng horoscope kung kelan niya natanggap at naintindihan ang tanong at magmula doon ay babasahin niya kung ano ang sinasabi ng kalawakan. Minsan may mga simpleng tanong na masasagot lamang ng OO o HINDI, pero ang gagawin ng astrologo ay ipapaliwanag niya ang mga motibo at kalagayan ng tanong at nagtatanong. Sa bansang India, laganap na laganap ang paggamit ng [[horary astrology]]. Sa mga Indiyano kilala ang horary astrology bilang [[Prasna Shastra]] at pina-praktis ito ng mga astrologo doon sa loob ng maraming milenyo na. Ang pinakakilalang kanluraning Astrologo na gumamit ng [[horary astrology]] ay si [[William Lilly]] (1602-1681) na tubong Londres, Inglatera. Labing-apat na taon bago mangyari ang Pinakamalaking Sunog sa Londres, ay nahulaan na ito ni [[William Lilly]] sa pamamagitan ng paggamit niya ng [[horary astrology]]. Taong 1652 nangyari ang sunog at dahil dito, pinagbintangan siya na siya ang nagpasimula ng sunog pero walang ebidensiya na nakuha tungkol dito. Sinampahan siya ng kaso ng Parlemento ng Inglatera pero pinalaya din siya dahil napatunayang inosente siya. *'''[[Predictive Astrology]]''' - iba ang Predictive Astrology sa [[Electional Astrology]] at [[Horary Astrology]] sa kadahilanang hindi ito namimili (''electional'') ng mainam na araw sa mga nakaplano ng gagawin, o sumasangguni ng isang partikular na katanungan sa oras na iyon ('''horary'''). Ang predictive astrology, ang gamit dito ay ang [[natal chart]] o ang tabladura ng kapanganakan ng tao at ang relasyon kung nasan yung mga buntala nung ipinanganak ang tao, sa kung nasaan na yung mga buntala ngayon sa kalangitan at sa kung saan sila hinaharap at darating na mga panahon. Sa mga taga-India ginagamit nila dito ang kanilang sistemang [[Dasa]], pero sa mga nasa tradisyong kanluranin, gumagagmit ang mga astrologo dito ng [[transits]], [[secondary progressions]], [[solar returns]], [[lunar returns]], [[day for a year]], at marami pang [[progressions]] para mapag-alaman kung ano ang mga suliraning kakaharapin ng tao. Ang aklat ni [[Bernadette Brady]] na may pamagat na [[The Eagle and the Lark]]<ref>Brady, Bernadette, Predictive Astrology:The Eagle and the Lark, Weiser Books, 1998, 384 pages,ISBN 1578631122</ref> ang isa sa pinakamainam na nagpaliwanag ng Predictive Astrology sa mundo. * '''[[Medical Astrology]]''' o '''[[Decumbitures]]''' - Kilala din bilang '''Iatromathematics'''. Itong sangay ng astrolohiya ay naniniwala na ang katawan ng tao ay may kaugnayan sa mga buntala pati na araw at buwan at sa mga signos ng sodyak. Ang [[medical astrology]] ay nabanggit na sa isang tulang epiko na pinamagatang [[Astronomica]] noong Unang Siglo ng isang makatang si [[Marcus Manilius]]. Ang pinakakilala na gumamit ng medical astrology ay si [[Nicholas Culpeper]] (1616-1654). Sinulat niya ang ''Astrological Judgement of Diseases from the Decumbiture of the Sick'' ng taong 1655 kung saan nakalagay ang pinakakumprehensibong tala sa paggamit ng [[medical astrology]] sa unang bahagi ng makabagong Europa. ==Ang mga Planeta bilang Tauhan sa Astrolohiya at ang mga Kahulugan nito== Bawat planeta ay may ginagampanang papel sa Astrolohiya. Bagamat ang Araw na isang bituin at ang Buwan na isang satellite gayundin ang Pluto na isang dwarf planet ay hindi mga planeta, Isinasama sila at kinukonsidera na may ginagampanang silang papel sa Astrolohiya at pinapalagay na nakakaimpluwensiya ang mga ito sa buhay ng tao. Sa Tagalog, binibigyan sila ng ibang pangalan upang matukoy ang kahulugan ng bawat planeta. Ang Araw ay nangangahulugang "init" at "liwanag". Ang Buwan bilang "liwanag sa dilim" Ang Mercury bilang "bilis", Venus bilang "pag-ibig o kagandahan", Mars bilang "tapang", Jupiter bilang "kayamanan at kasaganaan",Saturn bilang "paghihintay" Uranus bilang "pagbabago", Neptune bilang "paglalakbay" at Pluto bilang "kalaliman at kadiliman". ==Mga Buntalang at Sodyakong nakakaimpluwensiya ng katawan ng tao== {|class="wikitable" |- ! Signo ! Bahagi ng Katawan |- | [[Aries]] | [[Ulo]], [[Mukha]] (maliban sa [[ilong]]), [[utak]] |- | [[Taurus]] | [[Leeg]], [[Lalamunan]], [[glandulang thyroid]] o (''[[tiroydeo]]'') |- | [[Gemini]] | [[Balikat]], [[braso]], [[kamay]], [[baga]], [[glandulang thymus]], mga tubong bronkyal o [[daanan ng hangin]] |- | [[Cancer]] | [[Dibdib]], [[tiyan]] |- | [[Leo]] | [[Puso]], [[gulugod]] |- | [[Virgo]] | [[Bituka]] |- | [[Libra]] | mga [[Bato]] at mga [[obaryo]] |- | [[Scorpio]] | [[ilong]] at [[labi]], [[pantog]], mga [[aring sekswal]], mga [[adenoid]] |- | [[Sagitarius]] | [[balakang]], mga [[hita]], [[kalamnan]], [[sciatic nerve]] |- | [[Capricorn]] | mga [[buto]] at [[balat]] |- | [[Aquarius]] | [[binti]] at [[bukong-bukong]], pagdaloy ng [[dugo]], kuryente ng katawan, [[retina]] ng mata |- | [[Pisces]] | [[Paa]], [[daliri ng paa]], [[glandulang ''lymph'']] at [[glandula sa pawis]] |} * '''[[Financial Astrology]]''' - para itong sangay ng [[electional astrology]] dahil ang gumagamit nito ay namimili kung kelan ang tamang araw ng pagbili at pagbenta ng mga '''sapi''' (''stocks'') ng mga kompanya. Pinag-aaralan dito ang Siklo ('''cycles''') ng Oras sa kadahilanang ang lahat ng negosyo gaya ng din ng panahon ay dumadaan din sa siklo ng angat-rurok-bagsak-lugmok-bangon. Pinakakilala na gumamit ng [[Financial Astrology]] at yumaman dito ay si [[William Delbert Gann]] o mas kilala bilang [[W.D. Gann]] (1878-1955). Marami siyang mga sinulat tungkol dito at marami siyang mga pamamaraan na nabuo papano kumita ng pera sa [[pamilihang-sapi]] (''stock market'') gamit ang [[financial astrology]]. * '''[[Astrometeorology]]''' importante dito ang mga pabago-bagong anyo ng buwan. Dito malalaman kung magiging maulap, maulan, o magkakaroon ng mahabang tagtuyot o kung kelan darating ang bagyo. Ang buwan ang pangunahing nagdadala ng pagtaas o paghibas ng ''taog'' (tides). Ang astronomong at astrologong si [[Tycho Brahe]] ang nagpasimuno sa paggamit ng mga buntala sa kalangitan lalo na ang buwan sa paghula ng mga kalagayan ng panahon. Si [[Johannes Kepler]] isa din sa mga pinakakilalang sayantepiko, ang gumamit ng mga buntala para magawa ng mga prediksiyon (hula) tungkol sa kalagayan ng panahon.<ref>http://skyscript.co.uk/kepler.html</ref> Sa una niyang ginawang almanake hinulaan niya ang isang na mabangis na taglamig at ang pag-atake ng mga Turks sa kanilang lugar. Nung magkatotoo ito, nakilala bilang isang propeta si [[Kepler]]. == Mga Gumagabay na mga Buntala sa mga Signos == Bawat signo ay may katumbas na planeta upang matukoy ang natatagong kapalaran ng tao,kaugalian at katangian ng tao na iniuugnay sa planeta. {| class="wikitable" |- ! Signo ! Makalumang Buntalang Gabay ! Makabagong Buntalang Gabay |- | [[Aries]] | [[Mars]] | [[Mars]] |- | [[Taurus]] | [[Venus]] | [[Venus]] |- | [[Gemini]] | [[Mercury]] | [[Mercury]] |- | [[Cancer]] | [[Buwan]] | [[Buwan]] |- | [[Leo]] | [[Araw]] | [[Araw]] |- | [[Virgo]] | [[Mercury]] | [[Mercury]] |- | [[Libra]] | [[Venus]] | [[Venus]] |- | [[Scorpio]] | [[Mars]] | [[Pluto]] |- | [[Sagitarius]] | [[Jupiter]] | [[Jupiter]] |- | [[Capricorn]] | [[Saturn]] | [[Saturn]] |- | [[Aquarius]] | [[Saturn]] | [[Uranus]] |- | [[Pisces]] | [[Jupiter]] | [[Neptune]] |} == Kaugnayan sa numerolohiya == Hindi lamang mga zodiako ang may katumbas na planeta, kahit ang mga numero at petsa ng kaarawan may katapat ding planeta. Sa pamamagitan nito, nalalaman kung ano ang buntala o planetang gumagabay sa bawat tao. Halimbawa, ang mga taong ipinanganak sa petsang 9, 18 at 27 anuman ang kanilang sodyako ay ginagabayan ng buntalang si Marte o Mars at may tendensiyang mapalapit sa mga taong isinilang sa mga nasa sodyakong Aries at Scorpio sapagkat pareho silang ginagabayan ng nasabing planeta. {| class="wikitable" |- ! Numero o petsa ng Kaarawan ! Katapat na Zodiako ! Planetang o buntalang naghahari |- | 1,10,19 at 28 | Leo | Araw |- | 2,11,20 at 29 | Cancer | Buwan |- | 3,12,21 at 30 | Sagitarius | Jupiter |- | 4,13,22 at 31 | Aquarius | Uranus |- | 5,14 at 23 | Gemini at Virgo | Mercury |- | 6,15 at 24 | Taurus at Libra | Venus |- | 7,16 at 25 | Pisces | Neptune |- | 8,17 at 26 | Capricorn | Saturn |- | 9,18 at 27 | Aries at Scorpio | Mars |} == Mga elemento at kalidad na taglay ng mga signos== Nahahati ang mga Signo sa apat na elemento at tatlong kalidad. {| class="wikitable" |- ! Signo ! Elemento ! Kalidad |- | [[Aries]] | Apoy | Panguna |- | [[Taurus]] | Lupa | Karaniwan |- | [[Gemini]] | Hangin | Nagbabago |- | [[Cancer]] | Tubig | Panguna |- | [[Leo]] | Apoy | Karaniwan |- | [[Virgo]] | Lupa | Nagbabago |- | [[Libra]] | Hangin | Panguna |- | [[Scorpio]] | Tubig | Karaniwan |- | [[Sagitarius]] | Apoy | Nagbabago |- | [[Capricorn]] | Lupa | Panguna |- | [[Aquarius]] | Hangin | Karaniwan |- | [[Pisces]] | Tubig | Nagbabago |} ==Teorya ng Kompatibilidad sa Astrolohiya== May iba't ibang teorya ng Kompatibilidad na ginagamit sa Astrolohiya. Ang Kanluranin o Western,Nakabatay ito sa kasabihang "same feather flock together" sa pamamagitan nito, anumang sodyakong may magkaparehong elemento ay magkakatugma dahil sa pagkakapareho ng ugali at hilig. Halimbawa nito ay ang mga magkaparehong elemento tulad ng Aries, Leo at Sagittarius na parehong taglay ang elementong apoy, ang Taurus,Virgo at Capricorn na nagtataglay ng elementong lupa, ang Gemini, Libra at Aquarius na May elementong hangin at ang Cancer, Scorpio at Pisces na May elementong tubig. Ang Eastern o Oriental Astrology naman ay nakabatay sa batas ng magnetismo na "opposite poles attract" o sinumang kabaligtaran ng bawat sodyako sa gulong ay siya ang katugma o kaswatong kasama o sa madaling sabi ay pupunuan ng mga magkakasalungat na elemento ang kakulangan ng isang elemento. Halimbawa nito ay ang Aries at Libra, Taurus at Scorpio, Gemini at Sagittarius, Cancer at Capricorn, Leo at Aquarius at Virgo at Pisces. Sa madaling sabi, ang mga elementong apoy ay kasalungat ng elementong hangin at Ang mga elementong lupa ay kasalungat ng elementong tubig na nangangahulugang "kayang patayin o palakasin ng hangin ang apoy" at "kayang diligan ng tubig ang lupa upang maging mataba". Sa paglalarawan para itong pagsasama ng isang taong mapride at isang taong mapagpakumbaba. Ang Depth Astrology o Malalimang pag-aanalisa ng Astrolohiya ay ang paggamit ng planeta upang matukoy ang kasuwato. Halimbawa nito ay ang Aries at Scorpio na parehong ginagabayan ng Mars, Taurus at Libra na parehong ginagabayan ng planetang Venus, ang Gemini at Virgo na parehong ginagabayan ng planetang Mercury, ang Sagittarius at Pisces na parehong ginagabayan ng planetang Jupiter at ang Capricorn at Aquarius na parehong ginagabayan ng planetang Saturn. Sa pamamagitan nito, dahil sa iisang planeta ang gumagabay sa kanila nagtutugma sila dahil pareho sila ng katangian at kapalaran. ang Astro-Numerology naman bagamat hindi masasabing isang teorya na ginagamit sa Astrolohiya ngunit nakapaloob dito na magiging malapit ang bawat nilalang na may magkaparehong planeta. Isang halimbawa nito ay ang mga isinilang sa petsang 9, 18 at 27, anuman ang kanilang sodyako ay posibleng mapalapit sa mga isinilang sa sodyakong Aries o/at Scorpio sapagkat iisa ang kanilang gabay na planeta at yun ay ang buntalang Marte o Mars. == Mga Elemento == *'''Apoy''' - enerhiya, aktibo, lakas, galaw, bugso *'''Lupa''' - katawan, praktikal, ''nakatapak ang paa sa lupa'', *'''Hangin''' - ang isip, intelektwal, mga ideya, haka-haka *'''Tubig''' - ang mga emosyon, mapanlikha, mapag-aruga, mapag-isa == Kaugnayan sa astronomiya == {{Pangunahin|Astronomiya}} Pinaniniwalaan ng sinaunang mga astrologo ang galaw ng [[araw]], [[buwan]], at mga [[planeta]] sa kalangitan. Binubuo ang mga unang astrologo ng mga pinunong-pari, na naniniwalang makapagsasabi ng mga maaaring maganap sa hinaharap ng mundo ang mga kilos ng araw, buwan, at mga planeta. Bagaman mali, sinasamba ng mga mamamayan ang mga bituin at mga planeta bilang mga [[diyos]], na nagbunga sa maingat na pag-aaral ng kalangitan at kalawakan. Gumamit ang mga astrologo ng mga tablang pang-astronomiya kaya't nahuhulaan nila kung kailan magaganap ang mga [[eklipse]] o paglalaho o paglamlam ng liwanag. Isang bagay ito kung bakit naging mahahalagang kasapi ng pamayanan ang mga astrologo, na nagaangkin din na mayroong silang kapangyarihang [[masalamangka]]. Naniniwala rin noon na masamang hudyat ang pagharang ng buwan sa liwanag ng araw, at ang paglagak ng [[daigdig]] sa pagitan ng araw at ng buwan. Dahil sa mga sinaunang astrologo, natutunan ng mga [[tao]] ang mga tunay na mapaggagamitan ng [[astronomiya]].<ref name=NBK>{{cite-NBK|Origins of Astronomy, History of Astronomy}}</ref> == Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Seudosiyensiya]] [[Kategorya:Astrolohiya]] [[Kategorya:Pamahiin]] otokx03djbbownb3cg00ysdrjv2bjti 10 18740 2216250 1777640 2026-07-16T14:03:13Z Julius Santos III 139725 /* */ 2216250 wikitext text/x-wiki <includeonly><div class="legend"><span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:{{{border|1px solid {{{outline|black}}}}}}; background-color:{{{1|transparent}}}; color:{{{textcolor|black}}}; font-size:{{{size|100%}}}; text-align:center;">{{#if:{{{text|}}}|<span class="legend-text">{{{text}}}</span>|&nbsp;}}</span>&nbsp;{{{2|}}}</div></includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> r6ajipcv5e14cae9955pp5oodv9uxd6 10 46022 2216254 2186055 2026-07-16T16:05:46Z ~2026-39526-67 164161 Tinanggap na ang East Timor bilang miyembro ng ASEAN. 2216254 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = ASEAN |title = [[Image:Watawat ng ASEAN.svg|29px]][[Samahan ng mga Bansa sa Timog-Silangang Asya]]<br/>{{small|Association of Southeast Asian Nations / ASEAN}} |list1 = [[Brunei]] &middot; [[Indonesya]] &middot; [[Kambodya]] &middot; [[Laos]] &middot; [[Malaysia]] &middot; [[Myanmar]] &middot; [[Pilipinas]] &middot; [[Singapore]] &middot; [[Silangang Timor]] &middot; [[Taylandiya]] &middot; [[Vietnam]] |list2 = '''Mga Bansang Tagamasid:''' [[Papua New Guinea|Papua Bagong Guinea]] }} mnptoot5on02o2hpjnfvrybbzvaoree 0 46365 2216284 2163529 2026-07-17T08:17:28Z Julius Santos III 139725 /* */ 2216284 wikitext text/x-wiki {{Short description|Intergovernmental trade organization}} {{Redirect|WTO}}{{Main|History of the World Trade Organization}} {{Use dmy dates|date=August 2020}} {{Use Oxford spelling|date = September 2025}} {{Infobox organization | name = Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal | native_name = Organisation mondiale du commerce {{nowrap|{{in lang|fr}}}}<br>Organización Mundial del Comercio {{nowrap|{{in lang|es}}}} | logo = World Trade Organization (logo and wordmark).svg | map = WTO members and observers.svg | abbreviation = WTO | mcaption = <div style="text-align:left;">{{legend|#008000|Miyembro}} {{legend|#0174DF|Miyembro, sama-samang kinakatawan ng [[Unyong Europeo]] (EU)}} {{legend|#eeee00|Tagamasid}} {{legend|#ff1111|Mga Estadong Hindi Kalahok}} {{legend|#808080|Hindi Naaangkop}}</div> | formation = {{start date and age|1995|1|1}} | type = [[Intergovernmental organization]] | purpose = Reduction of tariffs and other barriers to trade | headquarters = [[Centre William Rappard]], Geneva, Switzerland | coords = {{Coord|46|13|27|N|06|08|58|E|display=inline,title}} | region_served = Worldwide | membership = [[Member states of the World Trade Organization|166 members (162 UN member states, the European Union, Hong Kong, Macao, and Taiwan)]] | languages = Ingles, Pranses, Espanyol | leader_title = Director General | leader_name = [[Ngozi Okonjo-Iweala]] (since 2021) | budget = CHF 204,928,900 (2024) | num_staff = approx. 630 (as of 31 December 2024) | website = {{Official URL}} }} Ang '''Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal''',<ref>{{cite web |url=http://www.appropriate-economics.org/asia/Philippines/Pictorial_History_of_CCS_Filipino.htm |title=ISANG PAGLALARAWAN NG KASAYSAYAN NG MGA SISTEMANG PANLIPUNANG O PANGPAMAYANANG PANANALAPI |author=DeMeulenaere, Stephen |date=2000 |accessdate=2009-08-27 |archive-date=2009-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821131657/http://www.appropriate-economics.org/asia/Philippines/Pictorial_History_of_CCS_Filipino.htm |url-status=dead }}</ref> ({{lang-en|World Trade Organization}} o ''WTO'' o {{lang-fr|Organisation mondiale du commerce}} o ''OMC'', {{lang-es|Organización Mundial del Comercio}} o ''OMC''), ay isang [[organisasyong pant-internasyunal|organisasyong pansabansaan]] na nilikha upang mapamanihalaan at [[malayang kalakalan|magbigay ng kalayaan]] sa [[kalakalang pang-internasyunal]]. Ang WTO ay nabuo noong 1 Enero 1995, at kahalili sa [[Pangkalahatang Kasunduan sa Taripa at Kalakalan]] ([[GATT]]) na nilikha noong 1947 at napagpatuloy sa pagpapalakad sa loob ng halos na limang dekada bilang organisasyong pansabansaang ''de facto''. Ang WTO ay nakikisama sa mga tuntunin ng kalakalan sa pagitan ng mga [[bansa]] sa antas ng malapitang-pambuong-daigdig; siya ay may tungkulin sa pakikipag-usapan at pagpapatupad ng mga bagong kasunduang pangkalakalan, humahawak sa pagpapalakad ng mga bansang-kasapi na sumusunod sa lahat ng mga kasunduan ng WTO, nilagdaan ng kalakhan ng mga bansang mangangalakal ng daigdig at naratipikahan sa kanilang mga [[batasan]].<ref name="understandingWTO-basics">[http://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/fact1_e.htm Understanding the WTO - what is the World Trade Organization?], Organisasyon ng Pandaigdigang Kalakalan</ref><ref name="britannica">{{cite encyclopedia|title=World Trade Organization|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref> Karamihan sa mga kasalukuyang gawain ng WTO ya nagmumula sa mga negosasyong 1986–94 na tinatawag na [[Hakbang Urugway]], at ang mga unang negosasyon sa ilalim ng GATT. Ang organisasyon ay kasalukuyang nagpupunung-abala sa mga bagong negosasyon, sa ilalim ng [[Talatuntunang Pangkaunlaran ng Doha]] ([[DDA]]) na ipinakilala noong 2001.<ref name="understandingWTO-basics" /> Ang WTO ay napapangasiwaan ng Kumperensiyang Pangministeryo, na nagpupulong nang bawat dalawang taon; ang Pangkalahatang Sangunnian, na nagpapatupad ng pasiyang pampatakaran ng pagpupulong, ay may tungkulin sa pamamahalang pang-araw-araw; at ang pangkalahatang-tagapangasiwa, na hinirang ng Kumperensiyang Pangministeryo. Ang himpilan ng WTO ay nasa [[Geneva]], [[Switzerland]]. == Pagpasok at pagkakasapi == Ang paraan ng pagiging kasapi ng WTO ay pambihira sa bawat bansang aplikante, at ang takdang panahon ng pagtanggap ay nababatay sa kalagayan ng kaunlarang pang-ekonomiya at pamamahala sa kasalukuyang kalakalan ng isang bansa.<ref name="AS">[http://www.cid.harvard.edu/cidtrade/issues/accessions.html Accessions Summary], Sentro ng Kaunlarang Sabansaan</ref> Ang proseso ay tumatagal sa loob ng limang taon, nguni't lumalampas pa ito kung ang bansa ay hindi nakamit ang kanilang kahilingan o lumalala ang kaguluhan sa isyung pampolitika. Bilang tipiko ang mga alintuntunin ng WTO, ang alok ng pagtanggap ay ibinibigay lamang kung ang pagkakasundu-sundo ay nakarating sa mga panig may ninanais.<ref name="M64">C. Michalopoulos, ''WTO Accession'', 64</ref> === Paraan ng pagpasok === [[Talaksan:World Trade Organization negotiations.svg|thumb|right|400px|Katayuan ng mga negosasyon ng WTO: {{legend|#007f00|mga kasapi (kabilang ang maladalawahang-kinatawan ng [[Mga Pamayanang Europeo]])}} {{legend|#00ff00|napagtibayan ang Balangkas na Ulat ng Pangkat na Gumagawa o Paktwal na Lagom}} {{legend|#e8e800|naipasa ang mga alok ng Mga Produkto at/o mga Serbisyo}} {{legend|#ff7f40|naipasa ang Memorandum sa Pamamahala sa Kalakalang Panlabas (FTR)}} {{legend|#7f4000|tagamasid, magsisimula ang mga negosasyon sa susunod o walang Memorandum sa FTR}} {{legend|#ff0000|mga nakabaong patakaran o walang negosasyon sa loob ng 3 taon}} {{legend|#c0c0c0|walang opisyal na interaksiyon sa WTO}}]] Ang isang bansa na nangangarap na maging kasapi ng WTO ay nagpapasa ng aplikasyon sa Pangkalahatang Sanggunian, at kailangang isalarawan ang lahat ng mga aspekto ng kanyang patakaran sa kalakalan at ekonomiya na sumasang-ayon sa mga kasunduan ng WTO.<ref name="BM">[http://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org3_e.htm#join Membership, Alliances and Bureaucracy], Organisasyon ng Pandaigdigang Kalakalan</ref> Ang aplikasyon na nakasulat sa pamamagitan ng [[memorandum]] na sinusuri ng pangkat na gumagawa (''working party'') kung saan bukas sa lahat ng mga bansang-kasapi ay ipinapasa sa WTO.<ref name="M64">C. Michalopoulos, ''WTO Accession'', 62-63</ref> Pagkatapos nakapagkamit ang kabatiran na nilalaman ng mga pinagmulan, ang pangkat na gumagawa ay nakatutok sa mga isyu ng pagkakaiba sa pagitan ng mga tuntunin ng WTO at ang mga patakaran ng kalakalang pantahanan at batas ng aplikante. Tinitiyak ng pangkat na gumagawa ang mga takay at pasubali sa pagpasok ng WTO para sa mga bansang-aplikante, at maaaring ipalagay sa panahon ng pagpapalit upang mapayagan ang mga bansa sa pagkakaroon ng luwag habang tumatalima sa mga tuntunin ng WTO.<ref name="AS" /> Ang huling hakbang ng patanggap ay may kasamang negosasyong bilateral sa pagitan ng bansang-aplikante at ang ibang kasapi ng pangkat na gumagawa hinggil sa mga pagpapakilala at pangako sa mga antas ng taripa at pagdaan sa pamilihan para sa mga produkto at mga serbisyo. Ang mga naninindigang bagong kasapi ay dapat maghain ng kahilingan nang pantay-pantay sa lahat ng mga kasapi ng WTO sa ilalim ng karaniwang tuntunin na walang diskriminasyon, kahit sila'y nag-uusap nang bilateral.<ref name="BM" /> Kung nakapaghinuha ang usapang bilateral, magpapadala ng pangkat na gumagawa sa Pangkalahatang Sanggunian o Kumperensiyang Pangministeryo ang mga dokumento ng pagpasok, na kasama ang lagom ng lahat ng mga pagpupulong ng pangkat na gumagawa, ang Protokol ng Pagpasok (isang balangkas ng kasunduan ng pagkakasapi), at mga tala ("mga talatakdaan") ng mga paninindigan ng bansang malapit na maging kasapi. Kung napasiyahan ng Pangkalahatang Sanggunian o Kumperensiyang Pangministeryo ang mga kayarian ng pagpasok, ang batasan ng aplikante ay dapat magpatibay ng Protokol ng Pagpasok bago maging isang ganap na kasapi.<ref>[http://www.wto.org/english/thewto_e/acc_e/acces_e.htm How to Become a Member of the WTO], Organisasyon ng Pandaigdigang Kalakalan</ref> === Mga kasapi at mga tagamasid === [[Talaksan:WTOmap currentstatus.png|thumb|right|400px|Ang mapang pandaigdig ng paglalahok ng WTO: {{legend|#007f00|mga kasapi}} {{legend|#00ff00|mga kasapi, kasabay na kumakatawan ng [[Mga Pamayanang Europeo]]}} {{legend|#e8e800|tagamasid, tuloy-tuloy sa proseso ng pagpasok}} {{legend|#ff7f40|tagamasid}} {{legend|#c0c080|di-kasapi, hinihintay ang negosasyon}} {{legend|#c0c0c0|di-kasapi}}]] Ang WTO ay binubuo ng mga 152 kasapi (halos lahat ng mga 123 bansa na lumahok sa [[Hakbang Urugway]] ay nag-uupahan sa kanilang mga sarili, at ang mga iba ay kailangang kumuha ng pagkakasapi).<ref>Para sa pinakahuling tala ng mga kasapi ng WTO, tingnan [http://www.wto.int/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm sa Mga Kasapi at mga Tagamasid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105135547/http://www.wto.int/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm |date=2012-01-05 }}, Organisasyon ng Pandaigdigang Kalakalan</ref> Ang mga 27 bansa ng [[Unyong Europeo]] ay kumakatawan bilang [[Mga Pamayanang Europeo]]. Hindi na kailangang maging bansang-kasaping may [[Soberanya|soberenya]] ang mga kasapi ng WTO. Bagkus, dapat sila'y tinuturing teritoryong pang-adwana na may awtonomiya sa pamamaraan ng kanilang ugnayang pangkomersiya. Gaya ng [[Hong Kong]] (naging "Hong Kong, Tsina" noong 1997) na naging bahagi ng pangkat na pangkasunduan ng GATT, at ang [[Republika ng Tsina]] ([[Taiwan]]) na pinayagang sumanib noong 2002 sa ilalim ng pangalanag "Hiwalay na Teritoryong Pang-adwana ng Taiwan, Penghu, Kinmen at Matsu ([[Republika ng Tsina|Tsinong Taipei]])".<ref name="J109">J.H. Jackson, ''Sovereignty'', 109</ref> Ang bilang ng di-kasapi na ginagampanan bilang tagamasid (30) sa WTO ay kasalukuyang nakikipagpulong ukol sa kanilang pagkakasapi. Maliban sa [[Lungsod ng Vatican|Lungsod ng Vatikan]], ang mga tagamasid ay dapat magsimula sa negosasyon ng pagpasok sa loob ng limang taon ng pagkatagamasid. Ang mga ibang [[intergubernamental]] na [[organisasyong pang-internasyunal]] ay nabigyan ng katayuan ng tagamasid sa katawan ng WTO.<ref>[http://www.wto.org/english/thewto_e/igo_obs_e.htm International Intergovernmental Organizations Granted Observer Status to WTO Bodies], Organisasyon ng Pandaigdigang Kalakalan</ref> Sa ngayon, labing-apat na estado at dalawang teritoryo ay wala pang opisyal na interaksiyon sa WTO. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na kawing == {{Wikiquote}} * [http://www.wto.int Ang Opisyal na Pahina ng Organisasyon ng Pandaigdigang Kalakalan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210701191545/https://www.wto.int/ |date=2021-07-01 }} ** [http://www.wto.int/english/docs_e/legal_e/final_e.htm Mga Kasunduan na pinamahala ng WTO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100304154430/http://www.wto.int/english/docs_e/legal_e/final_e.htm |date=2010-03-04 }} ** [http://www.wto.int/english/thewto_e/minist_e/min05_e/min05_e.htm Ika-6 na Kumperensiyang Pangministeryo - kabatiran ng WTO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051216103229/http://www.wto.int/english/thewto_e/minist_e/min05_e/min05_e.htm |date=2005-12-16 }} ** [http://www.wtomc6.gov.hk Ika-6 na Kumperensiyang Pangministeryo - Nagpunung-abala ang Hong Kong ng kabatirang pampamahalaan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018023149/http://www.wtomc6.gov.hk/ |date=2005-10-18 }} [[Kategorya:Mga pandaigdigang organisasyon]] [[Kategorya:Pandaigdigang kalakalan]] [[Kategorya:Organisasyon ng Pandaigdigang Kalakalan|*]] [[Kategorya:Pandaigdigang pamahalaan]] moz9h49qmddgtk7ztvh0eaonapwgwso 0 52064 2216269 2134899 2026-07-16T23:35:14Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216269 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Gawad Palanca.jpg|thumb|Logo ng Gawad Carlos Palanca]] Ang '''Gawad Pang-alaala kay Don Carlos Palanca para sa Panitikan''' o '''Gawad Palanca''' ay isang pinakabantog at pinakamatagal na gawad pampanitikan at binansagang "[[Gantimpalang Pulitzer]]" ng [[Pilipinas]].<ref>{{cite news |first=Dheza Marie |last=Aguilar |authorlink= |title=Ang Ika-57 Gawad Carlos Palanca |url=http://www.manilastandardtoday.com/?page=goodLife2_sept15_2007 |work= |publisher=[[Manila Standard]] |date=2007-09-15 |accessdate=2008-02-23 |archive-date=2007-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071217104314/http://www.manilastandardtoday.com/?page=goodLife2_sept15_2007 |url-status=dead }}</ref> Ito ang pinakamataas na parangal sa panitikan ng bansa sa kataasan ng prestihiyo. Ang mga nagwagi ay kadalasang kasama sa kompetisyon bilang mga nauna nang nalathala o kaya naman nasa anyong manuskrito ito. Ang Gawad Palanca, na inorganisa ng Carlos Palanca Foundation, ay isa sa pinakamatagal na programa ng mga parangal sa Pilipinas. Ipinangalanan ito kay Carlos Palanca Sr. Karaniwan, kung hindi lahat, sa mga mahalaga o pangunahing manunulat na Pilipino ay may isa o maraming Palanca sa kanilang bigkis. Sa mga iba, lalo na ang mga baguhang manunulat na kathang-isip o makata, ang pagkapanalo ng isang Palanca ay isang uri ng ''[[pagbibinyag ng apoy]]'' na isa ay nakatuntong sa pangkat ng pampanitikang Pilipino. ==Kasaysayan== Itinatag ang Gawad Carlos Palanca noong 1950 bilang pagbibigay-pugay kay [[Don Carlos Palanca, Sr.]], isang tao na nag-aral na may sariling pagsisikap at umangat hanggang sa naging matagumpay na negosyante. Siya ay patron ng mga institusyong pang-edukasyon at itinanim niya sa mga isip ng kanyang mga anak ang halaga ng edukasyon. Ang kanyang mga tagapagmana ay nagpasiya na kanyang pangalan ay dapat magkaroon ng karangalan sa mga nagsusumikap na nakakatulong sa pagpapayaman ng pamanang pangkultura ng bansa. Ang mga layunin ng gawad nakapagtulong sa pagpapaunlad ng [[Panitikan ng Pilipinas|panitikang Pilipino]] sa pamamagitan ng pagbibigay ng mga insentibo para sa mga manunulat upang maglikha ng kanilang pinakanamumukod-tanging gawang pampanitikan; at maging kayamanan ng hiyas na pampanitikan ng Pilipinas mula sa mga manunulat na Pilipino at tumulong sa panghuling diseminasyon sa mga tao, lalo na sa mga mag-aaral. Sa taong 2000, ang Pangkalahatang Tagapamahala ng Gawad ay si Sylvia Palanca-Quirino. ==Pag-unlad ng mga kategorya== Nagsimula ang gawad sa kategoryang [[Maikling kuwento|Maikling Kuwento]] sa [[wikang Tagalog|Tagalog]] at [[wikang Inggles|Inggles]]. Pagkalipas ng mga taon, gayundin ang gawad na umaani ng pumapanaig na pakli, nadagdagan ang mga bagong kategorya: [[Dulang may isang yugto|Dulang May Isang Yugto]] noong 1953; [[Tula]] noong 1963, [[Dulaan|Dulang Ganap ang Haba]] noong 1975, [[Sanaysay]] noong 1979, [[Nobela]] noong 1980, [[Maikling kuwentong pambata|Maikling Kuwentong Pambata]] noong 1989, [[Dulang pantelebisyon|Dulang Pantelebisyon]] noong 1990, at [[Dulang pampelikula|Dulang Pampelikula]] noong 1994. Noong 1997, nabuksan ang tatlong bagong dibisyon. Ito'y mga [[wikang Ilokano|Iloko]], [[wikang Cebuano|Cebuano]] at [[wikang Hiligaynon|Hiligaynon-Ilonggo]]ng Maikling Kuwento. Upang udyuking magsulat mula sa [[kabataan]], ang Kabataang Sanaysay para sa mag-aaral ng [[mataas na paaralan]] ay nabuksan noong 1998. At noong 2000, nadagdagan ang isang bagong kategorya: Kuwentong Pangkathang-Isip na Panghinaharap, isang hiwalay na uri ng maikling kuwento na may pananaw sa kabila ng sa kinabukasan na sumasaklaw sa hangganan ng kasalukuyan. ==Kasalukuyang koleksiyon== Ang pag-aani ng mga likhang pampanitikan ay karampatang kamangha-mangha.{{mn|tn|1}} Inilathala nang panayan ng Pundasyong Carlos Palanca ang mga antolohiya ng mga nagwaging likha, kabilang ang bawat antolohiya na sinasakop ng lahat ng mga nanalong wayway na pampanitikan ng isang tiyak na kategorya (Hal. Maikling Kuwento sa Tagalog) sa isang dekada (Hal. dekada 80). {| class="wikitable" width=70% align="left" |- ! style="background-color:#FF99FF" align=left width=150|'''Kategorya''' ! style="background-color:#CCCC33" width=50|'''Kabuuan''' ! style="background-color:#AFEEEE" width=50|'''Inggles''' ! style="background-color:#AFEEEE" width=50|'''Tagalog''' ! style="background-color:#AFEEEE" width=50|'''Iloko''' ! style="background-color:#AFEEEE" width=50|'''Cebuano''' ! style="background-color:#AFEEEE" width=50|'''Hiligaynon''' |- |'''Maikling kuwento''' | <div class="center";>367</div>||<div class="center";>167</div>||<div class="center";>164</div>||<div class="center";>12</div>||<div class="center";>12</div>||<div class="center";>12</div> |- |'''Maikling kuwentong pambata'''{{mn|MKP|2}} |<div class="center";>85</div>||<div class="center";>43</div>||<div class="center";>42</div>|| || || |- |'''Tula'''{{mn|Tula|3}} |<div class="center";>300</div>||<div class="center";>162</div>||<div class="center";>138</div>|| || || |- |'''Sanaysay'''{{mn|Sanaysay|4}} |<div class="center";>142</div>||<div class="center";>70</div>||<div class="center";>72</div>|| || || |- |'''Nobela'''{{mn|Nobela|5}} |<div class="center";>28</div>||<div class="center";>12</div>||<div class="center";>16</div>|| || || |- |'''Dulaang may isang yugto'''{{mn|DMIY|6}} |<div class="center";>289</div>||<div class="center";>131</div>||<div class="center";>158</div>|| || || |- |'''Dulaang may tatlong yugto''' |<div class="center";>128</div>||<div class="center";>54</div>||<div class="center";>74</div>|| || || |- |'''Dulang pantelebisyon'''{{mn|DT|7}} |<div class="center";>42</div>||<div class="center";>5</div>||<div class="center";>37</div>|| || || |- |'''Dulang pampelikula'''{{mn|DP|8}} |<div class="center";>22</div>|| ||<div class="center";>22</div>|| || || |- |'''Kabataang sanaysay'''{{mn|KS|9}} |<div class="center";>18</div>||<div class="center";>9</div>||<div class="center";>9</div>|| || || |- |'''Kuwentong pangkathang-isip<br>na panghinaharap'''{{mn|KKIH|10}} |<div class="center";>6</div>||<div class="center";>3</div>||<div class="center";>3</div>|| || || |} {{-}} <small>{{mnb|tn|1}} Nailikom ng Pundasyong Carlos Palanca sa taong 2000.</small><br> <small>{{mnb|MKP|2}} Inilunsad noong 1989.</small><br> <small>{{mnb|Tula|3}} Inilunsad noong 1963.</small><br> <small>{{mnb|Sanaysay|4}} Inilunsad noong 1979.</small><br> <small>{{mnb|Nobela|5}} Inilunsad noong 1980.</small><br> <small>{{mnb|DMIY|6}} Inilunsad noong 1953.</small><br> <small>{{mnb|DT|7}} Inilunsad noong 1990.</small><br> <small>{{mnb|DP|8}} Inilunsad noong 1994.</small><br> <small>{{mnb|KS|9}} Inilunsad noong 1998.</small><br> <small>{{mnb|KKIH|10}} Inilunsad noong 2000.</small> ==Ang Bulwagan ng Katanyagan ng Palanca== Ang Bulwagan ng Katanyagan ng Palanca ay itinatag noong 1995 at ipinagkaloob ito sa mga nanalo ng Palanca na nakapanalo ng limang unang gantimpala sa mga panayang kategorya. Ang mga kasalukuyang nakamit ng Bulwagan ng Katanyagan ng Palanca ay: ===2009=== *[[Jose Roland Soria Jr.]] *[[Edward John S. Matias]] ===2007=== *[[Nicolas B. Pichay]] ===2006=== *[[Rodolfo Lana Jr.]] ===2005=== *[[Luis P. Gatmaitan|Luis P. Gatmaitan, M.D.]] *[[Vini Uehara]] ===2004=== *[[Isagani R. Cruz]] ===2003=== *[[Reynaldo A. Duque]] ===2001=== *[[Leoncio P. Deriada]] *[[Alfred A. Yuson]] ===2000=== *[[Roberto T. Añonuevo]] *[[Jose Y. Dalisay Jr.]] *[[Edgardo B. Maranan]] ===1999=== *[[Elsa Martinez Coscolluela]] ===1996=== *[[Ma. Luisa Aguilar Igloria]] ===1995=== *[[Gregorio C. Brillantes]] *[[Ruth Elynia S. Mabanglo]] *[[Buenaventura S. Medina Jr.]] *[[Jesus T. Peralta]] *[[Rolando Tinio]] *[[Rene Villanueva]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [http://www.palancaawards.com.ph Ang opisyal na pahina ng Gawad Carlos Palanca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160923223528/http://www.palancaawards.com.ph/Testing3/uncategorized/66th-palanca-awards-winners/ |date=2016-09-23 }} * [https://web.archive.org/web/20091022142301/http://geocities.com/palanca_awards/index.html Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature (Di-opisyal na websayt)] {{Gawad Palanca}} [[Kategorya:Mga gawad pampanitikan]] [[Kategorya:Gawad Palanca]] [[Kategorya:Panitikan]] [[Kategorya:Panitikan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Kultura ng Pilipinas]] mq5tzjb651n2x7qhzgxdwbrbh6etpg5 0 54492 2216289 2214233 2026-07-17T09:20:35Z KyutKoTalaga 152379 2216289 wikitext text/x-wiki {{Infobox Disputed Islands | plural = | name = Buhanginan ng Panatag | image name = Scarborough Shoal Landsat.jpg | image caption = Larawan ng Buhanginan ng Panatag mula sa NASA | image size = 250px | locator map = | map-custom = | native name = | native name link = | other_names = '''Scarborough Shoal'''<br/>'''Bajo de Masinloc'''<br/>'''Pulo ng Huang​yan'''​<br/>'''Minzhu Jiao'''<br/> | location = [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] | coordinates = {{coord|15|11|N|117|46|E|name=Scarborough Shoal}} | archipelago = {{convert|150|km2|mi2}} | total islands = | major islands = | area = | length = | width = | coastline = | highest mount = Timog Bato o ''South Rock'' | elevation = {{convert|3|m|ft}} | country = Pilipinas | country admin divisions title = [[Lalawigan sa Pilipinas|Lalawigan]] | country admin divisions = [[Masinloc, Zambales|Masinloc]], [[Zambales]] | country claim = Republikang Bayan ng Tsina | country 1 claim = Republika ng Tsina (Taiwan) | population = wala | population as of = | density = | ethnic groups = | additional info = | website = }} Ang '''Bajo de Masinloc'''<ref>{{Cite web |date=18 Abril 2012 |title=Philippine position on Bajo de Masinloc (Scarborough Shoal) and the waters within its vicinity |url=https://www.officialgazette.gov.ph/2012/04/18/philippine-position-on-bajo-de-masinloc-and-the-waters-within-its-vicinity/ |access-date=6 Marso 2023 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |publisher=[[Department of Foreign Affairs (Philippines)|Department of Foreign Affairs]] |quote=Ang pangalan Bajo de Masinloc (isinalin bilang “sa baba ng Masinloc”) ay nagkikilala sa buhanginan bilang isang partikular na subdibisyong pampolitika ng Pilipinong lalawigan ng Zambales, kilala bilang Masinloc. (Isinalin mula sa Ingles)}}</ref><ref name="RA9522">{{Cite web |date=12 Marso 2019 |title=Republic Act No. 9522 |trans-title=Batas Republika Blg. 9522 |url=http://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/23187 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607150940/http://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/23187 |archive-date=7 Hunyo 2019 |access-date=7 Hunyo 2019 |website=Philippine Supreme Court E-Library |publisher=[[Supreme Court of the Philippines]] |language=en}}</ref> o '''Buhanginan ng Panatag'''<ref name="zou1999">{{Cite journal |last=Zou |first=Keyuan |year=1999 |title=Scarborough Reef: a new flashpoint in Sino-Philippine relations? |trans-title=Bahura ng Scarborough: isang bagong flashpoint sa ugnayang Tsino-Pilipino? |url=https://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf |url-status=live |journal=IBRU Boundary & Security Bulletin, University of Durham |language=en |volume=7 |issue=2 |pages=11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130810071203/http://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf |archive-date=10 Agosto 2013 |access-date=15 Pebrero 2014}}</ref> ({{lang-en|Scarborough Shoal}}; {{lang-zh|黃岩島}}, {{transliteration|zh|Huáng Yán Dǎo}}, {{literal translation|pulo ng dilaw na bato}}<ref>{{Cite news |last=Aning |first=Jerome |date=5 Mayo 2012 |title=PH plane flies over Panatag Shoal |language=en |trans-title=Eroplanong PH, lumipad sa ibabaw ng Buhanginan ng Panatag |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=http://newsinfo.inquirer.net/187721/ph-plane-flies-over-panatag-shoal |url-status=live |access-date=15 Pebrero 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226042902/http://newsinfo.inquirer.net/187721/ph-plane-flies-over-panatag-shoal |archive-date=26 Pebrero 2014}}</ref> o {{lang|zh|民主礁}}, {{transliteration|zh|Mínzhǔ Jiāo}}, {{literal translation|bahura ng demokrasya}}) ay dalawang eskolyo (bato{{efn|Kadalasang kinokonsiderang mga bato dahil balewala ang lawak ng isang eskolyo tuwing malaki ang tubig{{cn|date=October 2023}}}}) na matatagpuan sa gitna ng Pampang ng Macclesfield sa kanluran at [[Luzon]] sa silangan. {{convert|119|nmi|km|order=flip}} ang layo ng Luzon, at ito ang pinakamalapit na kalupaan.<ref name="Elleman2014">{{Cite book |last1=Elleman |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=xK7gBQAAQBAJ&pg=PT277 |title=Beijing's Power and China's Borders: Twenty Neighbors in Asia |last2=Kotkin |first2=Stephen |last3=Schofield |first3=Clive |date=18 Disyembre 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-51564-7 |language=en |trans-title=Kapangyarihan ng Beijing at Mga Hangganan ng Tsina: Dalawampung Kapitbahay sa Asya |access-date=12 Mayo 2021}}</ref> Pinag-aagawan ang [[karang]] ng [[Philippines|Republika ng Pilipinas]] sa pamamagitan ng mapang Velarde ng 1734, habang inaangkin ito ng [[Republikang Bayan ng Tsina]] at [[Republika ng Tsina]] (Taiwan) sa pamamagitan ng pinagtatalunang<ref name="Inquirer 2016-07-12">{{Cite news |last=Matikas Santos |date=12 Hulyo 2016 |title=China's 'nine-dash line, historic rights' invalid–tribunal |language=en |trans-title=Walang bisa ang 'siyam na gatlang na guhit, makasaysayang karapatan' ng Tsina–hukuman |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |url-status=live |access-date=23 Mayo 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160713162148/http://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |archive-date=13 Hulyo 2016}}</ref> [[siyam na gatlang na guhit]] (tinatawag na labing-isa na gatlang na guhit ng Taiwan, na kinabibilangan ng mga tubig sa Golpo ng Tonkin<ref>{{Cite book |last=Shicun Wu |url=https://books.google.com/books?id=zc5ZAgAAQBAJ |title=Solving Disputes for Regional Cooperation and Development in the South China Sea: A Chinese Perspective |publisher=Elsevier Science |year=2013 |isbn=978-1-78063-355-8 |page=[https://books.google.com/books?id=zc5ZAgAAQBAJ&pg=PA79 79] |language=en |trans-title=Paglutas ng Alitan para sa Rehiyonal na Kooperasyon at Pag-unlad sa Dagat Timog Tsina: Isang Tsinong Pananaw}}</ref>). Madalas na pinag-uusapan ang katayuan ng karang kasama ng ibang alitan sa teritoryo sa Dagat Timog Tsina tulad ng mga alitan tungkol sa [[Kapuluan ng Kalayaan]], at ang ''standoff'' sa Buhanginan ng Panatag noong 2012. Sinimulan ang 2012 na ''standoff'' ng Pilipinas sa paggamit ng mga barkong pandigma laban sa mga barkong pangisda ng mga Tsino na nakibahagi sa ilegal na pangingisda, na sinundan ng ''standoff'' sa mga barko ng Chinese Marine Surveillance, kaya nasakop ang pook ng mga hukbong pandagat ng Tsina.<ref>{{Cite news |date=9 May 2012 |title=Scarborough shoal standoff: A timeline |language=en |trans-title=Standoff sa buhanginan ng Panatag: Isang timeline |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://globalnation.inquirer.net/36003/scarborough-shoal-standoff-a-historicaltimeline |url-status=live |access-date=23 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423184902/https://globalnation.inquirer.net/36003/scarborough-shoal-standoff-a-historicaltimeline |archive-date=23 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 Hunyo 2019 |title=TIMELINE: Skirmishes, standoffs, harassment in West Philippine Sea |trans-title=TIMELINE: Mga labanan, standoff, panliligalig sa Dagat Kanlurang Pilipinas |url=https://www.rappler.com/newsbreak/iq/232906-timeline-skirmishes-standoffs-harassment-west-philippine-sea |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221142940/https://www.rappler.com/newsbreak/iq/232906-timeline-skirmishes-standoffs-harassment-west-philippine-sea |archive-date=21 Pebrero 2020 |access-date=23 Mayo 2020 |work=[[Rappler]] |language=en}}</ref> == Talababa == {{Notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga kawing panlabas== *[http://google.com/search?q=cache:5JHbkWVJCGsJ:www.vic-info.org/RegionsTop.nsf/81e4712fc4dc16ef8a25699f00062d91/bf966118eea663690a256c23006c0c90/%24FILE/Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate%2B9-2-02web.doc+Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate&hl=en&gl=us&ct=clnk&cd=1&client=firefox-a Isang VirtualInformationCenter na naglalaman ng marami pang sanggunian]{{dead link|date=April 2012|url=http://google.com/search?q=cache:5JHbkWVJCGsJ:www.vic-info.org/RegionsTop.nsf/81e4712fc4dc16ef8a25699f00062d91/bf966118eea663690a256c23006c0c90/%24FILE/Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate%2B9-2-02web.doc+Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate&hl=en&gl=us&ct=clnk&cd=1&client=firefox-a}} *[http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/schina_sea_88.jpg Mapa ng Dagat Kanlurang Pilipinas na ipinapakita ang Buhanginan ng Panatag] *[http://maps.google.com/maps/ms?hl=en&t=k&ie=UTF8&msa=0&msid=112047810770307867127.0004460b96d655257cc9c&ll=18.271086,117.641602&spn=9.255025,20.566406&z=6 Ipinapakita ng Google Map ang posisyon ng Buhanginan ng Panatag sa Pilipinas at Tsina] *[http://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf Scarborough Shoal, a new Sino-Philippine conflict] (isang artikulo) *[https://web.archive.org/web/20071209174605/http://www.panoramio.com/photo/5875571 Isang marker ng Tsino na inilagay sa Buhanginan ng Panatag](itinago mula sa noong 2011-05-19) *[https://web.archive.org/web/20120621044715/http://www.panoramio.com/photo/54687130 Isang batong marker ng "South China Sea Scientific Expedition" na inilagay ng [[State Bureau of Surveying]], [[National Earthquake Bureau]] at [[National Bureau of Oceanography]] ng Tsina] *[http://pic.news.sohu.com/group-274150.shtml Mga larawan na nagpapakita ng pagaagawan sa pagitan ng Tsina at Pilipinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421055923/http://pic.news.sohu.com/group-274150.shtml |date=2012-04-21 }}<br> [[Kaurian:Mga pulo]] [[Kategorya:Mga pulo ng Dagat Timog Tsina]] [[Kategorya:Mga pulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Tsina]] {{Philippines political divisions}} <br> {{Stub|Pilipinas}} {{Stub|Tsina}} {{Stub|Taiwan}} 52y4wpw1qjv5p9lo7hm6ir58w4su4fi 2216290 2216289 2026-07-17T09:30:31Z KyutKoTalaga 152379 2216290 wikitext text/x-wiki {{Infobox Disputed Islands | plural = | name = Buhanginan ng Panatag | image name = Scarborough Shoal Landsat.jpg | image caption = Larawan ng Buhanginan ng Panatag mula sa NASA | image size = 250px | locator map = | map-custom = | native name = | native name link = | other_names = '''Scarborough Shoal'''<br/>'''Bajo de Masinloc'''<br/>'''Pulo ng Huang​yan'''​<br/>'''Minzhu Jiao'''<br/> | location = [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] | coordinates = {{coord|15|11|N|117|46|E|name=Scarborough Shoal}} | archipelago = {{convert|150|km2|mi2}} | total islands = | major islands = | area = | length = | width = | coastline = | highest mount = Timog Bato o ''South Rock'' | elevation = {{convert|3|m|ft}} | country = Pilipinas | country admin divisions title = [[Lalawigan sa Pilipinas|Lalawigan]] | country admin divisions = [[Masinloc, Zambales|Masinloc]], [[Zambales]] | country claim = Republikang Bayan ng Tsina | country 1 claim = Republika ng Tsina (Taiwan) | population = wala | population as of = | density = | ethnic groups = | additional info = | website = }} Ang '''Bajo de Masinloc'''<ref>{{Cite web |date=18 Abril 2012 |title=Philippine position on Bajo de Masinloc (Scarborough Shoal) and the waters within its vicinity |url=https://www.officialgazette.gov.ph/2012/04/18/philippine-position-on-bajo-de-masinloc-and-the-waters-within-its-vicinity/ |access-date=6 Marso 2023 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |publisher=[[Department of Foreign Affairs (Philippines)|Department of Foreign Affairs]] |quote=Ang pangalan Bajo de Masinloc (isinalin bilang “sa baba ng Masinloc”) ay nagkikilala sa buhanginan bilang isang partikular na subdibisyong pampolitika ng Pilipinong lalawigan ng Zambales, kilala bilang Masinloc. (Isinalin mula sa Ingles)}}</ref><ref name="RA9522">{{Cite web |date=12 Marso 2019 |title=Republic Act No. 9522 |trans-title=Batas Republika Blg. 9522 |url=http://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/23187 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607150940/http://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/23187 |archive-date=7 Hunyo 2019 |access-date=7 Hunyo 2019 |website=Philippine Supreme Court E-Library |publisher=[[Supreme Court of the Philippines]] |language=en}}</ref> o '''Buhanginan ng Panatag'''<ref name="zou1999">{{Cite journal |last=Zou |first=Keyuan |year=1999 |title=Scarborough Reef: a new flashpoint in Sino-Philippine relations? |trans-title=Bahura ng Scarborough: isang bagong flashpoint sa ugnayang Tsino-Pilipino? |url=https://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf |url-status=live |journal=IBRU Boundary & Security Bulletin, University of Durham |language=en |volume=7 |issue=2 |pages=11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130810071203/http://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf |archive-date=10 Agosto 2013 |access-date=15 Pebrero 2014}}</ref> ({{lang-en|Scarborough Shoal}}; {{lang-zh|黃岩島}}, {{transliteration|zh|Huáng Yán Dǎo}}, {{literal translation|pulo ng dilaw na bato}}<ref>{{Cite news |last=Aning |first=Jerome |date=5 Mayo 2012 |title=PH plane flies over Panatag Shoal |language=en |trans-title=Eroplanong PH, lumipad sa ibabaw ng Buhanginan ng Panatag |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=http://newsinfo.inquirer.net/187721/ph-plane-flies-over-panatag-shoal |url-status=live |access-date=15 Pebrero 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226042902/http://newsinfo.inquirer.net/187721/ph-plane-flies-over-panatag-shoal |archive-date=26 Pebrero 2014}}</ref> o {{lang|zh|民主礁}}, {{transliteration|zh|Mínzhǔ Jiāo}}, {{literal translation|bahura ng demokrasya}}) ay dalawang eskolyo (bato{{efn|Kadalasang kinokonsiderang mga bato dahil balewala ang lawak ng isang eskolyo tuwing malaki ang tubig{{cn|date=October 2023}}}}) na matatagpuan sa gitna ng Pampang ng Macclesfield sa kanluran at [[Luzon]] sa silangan. {{convert|119|nmi|km|order=flip}} ang layo ng Luzon, at ito ang pinakamalapit na kalupaan.<ref name="Elleman2014">{{Cite book |last1=Elleman |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=xK7gBQAAQBAJ&pg=PT277 |title=Beijing's Power and China's Borders: Twenty Neighbors in Asia |last2=Kotkin |first2=Stephen |last3=Schofield |first3=Clive |date=18 Disyembre 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-51564-7 |language=en |trans-title=Kapangyarihan ng Beijing at Mga Hangganan ng Tsina: Dalawampung Kapitbahay sa Asya |access-date=12 Mayo 2021}}</ref> Pinag-aagawan ang [[karang]] ng [[Philippines|Republika ng Pilipinas]] sa pamamagitan ng mapang Velarde ng 1734, habang inaangkin ito ng [[Republikang Bayan ng Tsina]] at [[Republika ng Tsina]] (Taiwan) sa pamamagitan ng pinagtatalunang<ref name="Inquirer 2016-07-12">{{Cite news |last=Matikas Santos |date=12 Hulyo 2016 |title=China's 'nine-dash line, historic rights' invalid–tribunal |language=en |trans-title=Walang bisa ang 'siyam na gatlang na guhit, makasaysayang karapatan' ng Tsina–hukuman |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |url-status=live |access-date=23 Mayo 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160713162148/http://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |archive-date=13 Hulyo 2016}}</ref> [[siyam na gatlang na guhit]] (tinatawag na labing-isa na gatlang na guhit ng Taiwan, na kinabibilangan ng mga tubig sa Golpo ng Tonkin<ref>{{Cite book |last=Shicun Wu |url=https://books.google.com/books?id=zc5ZAgAAQBAJ |title=Solving Disputes for Regional Cooperation and Development in the South China Sea: A Chinese Perspective |publisher=Elsevier Science |year=2013 |isbn=978-1-78063-355-8 |page=[https://books.google.com/books?id=zc5ZAgAAQBAJ&pg=PA79 79] |language=en |trans-title=Paglutas ng Alitan para sa Rehiyonal na Kooperasyon at Pag-unlad sa Dagat Timog Tsina: Isang Tsinong Pananaw}}</ref>). Madalas na pinag-uusapan ang katayuan ng karang kasama ng ibang alitan sa teritoryo sa Dagat Timog Tsina tulad ng mga alitan tungkol sa [[Kapuluan ng Kalayaan]], at ang ''standoff'' sa Buhanginan ng Panatag noong 2012. Sinimulan ang 2012 na ''standoff'' ng Pilipinas sa paggamit ng mga barkong pandigma laban sa mga barkong pangisda ng mga Tsino na nakibahagi sa ilegal na pangingisda, na sinundan ng ''standoff'' sa mga barko ng Chinese Marine Surveillance, kaya nasakop ang pook ng mga hukbong pandagat ng Tsina.<ref>{{Cite news |date=9 May 2012 |title=Scarborough shoal standoff: A timeline |language=en |trans-title=Standoff sa buhanginan ng Panatag: Isang timeline |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://globalnation.inquirer.net/36003/scarborough-shoal-standoff-a-historicaltimeline |url-status=live |access-date=23 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423184902/https://globalnation.inquirer.net/36003/scarborough-shoal-standoff-a-historicaltimeline |archive-date=23 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 Hunyo 2019 |title=TIMELINE: Skirmishes, standoffs, harassment in West Philippine Sea |trans-title=TIMELINE: Mga labanan, standoff, panliligalig sa Dagat Kanlurang Pilipinas |url=https://www.rappler.com/newsbreak/iq/232906-timeline-skirmishes-standoffs-harassment-west-philippine-sea |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221142940/https://www.rappler.com/newsbreak/iq/232906-timeline-skirmishes-standoffs-harassment-west-philippine-sea |archive-date=21 Pebrero 2020 |access-date=23 Mayo 2020 |work=[[Rappler]] |language=en}}</ref> == Talababa == {{Notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga kawing panlabas== *[http://google.com/search?q=cache:5JHbkWVJCGsJ:www.vic-info.org/RegionsTop.nsf/81e4712fc4dc16ef8a25699f00062d91/bf966118eea663690a256c23006c0c90/%24FILE/Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate%2B9-2-02web.doc+Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate&hl=en&gl=us&ct=clnk&cd=1&client=firefox-a Isang VirtualInformationCenter na naglalaman ng marami pang sanggunian]{{dead link|date=April 2012|url=http://google.com/search?q=cache:5JHbkWVJCGsJ:www.vic-info.org/RegionsTop.nsf/81e4712fc4dc16ef8a25699f00062d91/bf966118eea663690a256c23006c0c90/%24FILE/Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate%2B9-2-02web.doc+Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate&hl=en&gl=us&ct=clnk&cd=1&client=firefox-a}} *[http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/schina_sea_88.jpg Mapa ng Dagat Kanlurang Pilipinas na ipinapakita ang Buhanginan ng Panatag] *[http://maps.google.com/maps/ms?hl=en&t=k&ie=UTF8&msa=0&msid=112047810770307867127.0004460b96d655257cc9c&ll=18.271086,117.641602&spn=9.255025,20.566406&z=6 Ipinapakita ng Google Map ang posisyon ng Buhanginan ng Panatag sa Pilipinas at Tsina] *[http://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf Scarborough Shoal, a new Sino-Philippine conflict] (isang artikulo) *[https://web.archive.org/web/20071209174605/http://www.panoramio.com/photo/5875571 Isang marker ng Tsino na inilagay sa Buhanginan ng Panatag](itinago mula sa noong 2011-05-19) *[https://web.archive.org/web/20120621044715/http://www.panoramio.com/photo/54687130 Isang batong marker ng "South China Sea Scientific Expedition" na inilagay ng [[State Bureau of Surveying]], [[National Earthquake Bureau]] at [[National Bureau of Oceanography]] ng Tsina] *[http://pic.news.sohu.com/group-274150.shtml Mga larawan na nagpapakita ng pagaagawan sa pagitan ng Tsina at Pilipinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421055923/http://pic.news.sohu.com/group-274150.shtml |date=2012-04-21 }}<br> [[Kaurian:Mga pulo]] [[Kategorya:Mga pulo ng Dagat Timog Tsina]] [[Kategorya:Mga pulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Tsina]] {{Philippines political divisions}} <br> {{Stub|Pilipinas}} {{Stub|Tsina}} {{Stub|Taiwan}} 9583r4wnvzb2scfw7fdzb5p53titaol 2216291 2216290 2026-07-17T09:41:43Z KyutKoTalaga 152379 2216291 wikitext text/x-wiki {{Infobox Disputed Islands | plural = | name = Buhanginan ng Panatag | image name = Scarborough Shoal Landsat.jpg | image caption = Larawan ng Buhanginan ng Panatag mula sa NASA | image size = 250px | locator map = | map-custom = | native name = | native name link = | other_names = '''Scarborough Shoal'''<br/>'''Bajo de Masinloc'''<br/>'''Pulo ng Huang​yan'''​<br/>'''Minzhu Jiao'''<br/> | location = [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] | coordinates = {{coord|15|11|N|117|46|E|name=Scarborough Shoal}} | archipelago = {{convert|150|km2|mi2}} | total islands = | major islands = | area = | length = | width = | coastline = | highest mount = Timog Bato o ''South Rock'' | elevation = {{convert|3|m|ft}} | country = Pilipinas | country admin divisions title = [[Lalawigan sa Pilipinas|Lalawigan]] | country admin divisions = [[Masinloc, Zambales|Masinloc]], [[Zambales]] | country claim = Republikang Bayan ng Tsina | country 1 claim = Republika ng Tsina (Taiwan) | population = wala | population as of = | density = | ethnic groups = | additional info = | website = }} Ang '''Bajo de Masinloc'''<ref>{{Cite web |date=18 Abril 2012 |title=Philippine position on Bajo de Masinloc (Scarborough Shoal) and the waters within its vicinity |url=https://www.officialgazette.gov.ph/2012/04/18/philippine-position-on-bajo-de-masinloc-and-the-waters-within-its-vicinity/ |access-date=6 Marso 2023 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |publisher=[[Department of Foreign Affairs (Philippines)|Department of Foreign Affairs]] |quote=Ang pangalan Bajo de Masinloc (isinalin bilang “sa baba ng Masinloc”) ay nagkikilala sa buhanginan bilang isang partikular na subdibisyong pampolitika ng Pilipinong lalawigan ng Zambales, kilala bilang Masinloc. (Isinalin mula sa Ingles)}}</ref><ref name="RA9522">{{Cite web |date=12 Marso 2019 |title=Republic Act No. 9522 |trans-title=Batas Republika Blg. 9522 |url=http://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/23187 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607150940/http://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/23187 |archive-date=7 Hunyo 2019 |access-date=7 Hunyo 2019 |website=Philippine Supreme Court E-Library |publisher=[[Supreme Court of the Philippines]] |language=en}}</ref> o '''Buhanginan ng Panatag'''<ref name="zou1999">{{Cite journal |last=Zou |first=Keyuan |year=1999 |title=Scarborough Reef: a new flashpoint in Sino-Philippine relations? |trans-title=Bahura ng Scarborough: isang bagong flashpoint sa ugnayang Tsino-Pilipino? |url=https://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf |url-status=live |journal=IBRU Boundary & Security Bulletin, University of Durham |language=en |volume=7 |issue=2 |pages=11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130810071203/http://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf |archive-date=10 Agosto 2013 |access-date=15 Pebrero 2014}}</ref> ({{lang-en|Scarborough Shoal}}; {{lang-zh|黃岩島}}, {{transliteration|zh|Huáng Yán Dǎo}}, {{literal translation|pulo ng dilaw na bato}}<ref>{{Cite news |last=Aning |first=Jerome |date=5 Mayo 2012 |title=PH plane flies over Panatag Shoal |language=en |trans-title=Eroplanong PH, lumipad sa ibabaw ng Buhanginan ng Panatag |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=http://newsinfo.inquirer.net/187721/ph-plane-flies-over-panatag-shoal |url-status=live |access-date=15 Pebrero 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226042902/http://newsinfo.inquirer.net/187721/ph-plane-flies-over-panatag-shoal |archive-date=26 Pebrero 2014}}</ref> o {{lang|zh|民主礁}}, {{transliteration|zh|Mínzhǔ Jiāo}}, {{literal translation|bahura ng demokrasya}}) ay dalawang eskolyo (bato{{efn|Kadalasang kinokonsiderang mga bato dahil balewala ang lawak ng isang eskolyo tuwing malaki ang tubig{{cn|date=October 2023}}}}) na matatagpuan sa gitna ng Pampang ng Macclesfield sa kanluran at [[Luzon]] sa silangan. {{convert|119|nmi|km|order=flip}} ang layo ng Luzon, at ito ang pinakamalapit na kalupaan.<ref name="Elleman2014">{{Cite book |last1=Elleman |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=xK7gBQAAQBAJ&pg=PT277 |title=Beijing's Power and China's Borders: Twenty Neighbors in Asia |last2=Kotkin |first2=Stephen |last3=Schofield |first3=Clive |date=18 Disyembre 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-51564-7 |language=en |trans-title=Kapangyarihan ng Beijing at Mga Hangganan ng Tsina: Dalawampung Kapitbahay sa Asya |access-date=12 Mayo 2021}}</ref> Pinag-aagawan ang [[karang]] ng [[Philippines|Republika ng Pilipinas]] sa pamamagitan ng mapang Velarde ng 1734, habang inaangkin ito ng [[Republikang Bayan ng Tsina]] at [[Republika ng Tsina]] (Taiwan) sa pamamagitan ng pinagtatalunang<ref name="Inquirer 2016-07-12">{{Cite news |last=Matikas Santos |date=12 Hulyo 2016 |title=China's 'nine-dash line, historic rights' invalid–tribunal |language=en |trans-title=Walang bisa ang 'siyam na gatlang na guhit, makasaysayang karapatan' ng Tsina–hukuman |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |url-status=live |access-date=23 Mayo 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160713162148/http://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |archive-date=13 Hulyo 2016}}</ref> [[siyam na gatlang na guhit]] (tinatawag na labing-isa na gatlang na guhit ng Taiwan, na kinabibilangan ng mga tubig sa Golpo ng Tonkin<ref>{{Cite book |last=Shicun Wu |url=https://books.google.com/books?id=zc5ZAgAAQBAJ |title=Solving Disputes for Regional Cooperation and Development in the South China Sea: A Chinese Perspective |publisher=Elsevier Science |year=2013 |isbn=978-1-78063-355-8 |page=[https://books.google.com/books?id=zc5ZAgAAQBAJ&pg=PA79 79] |language=en |trans-title=Paglutas ng Alitan para sa Rehiyonal na Kooperasyon at Pag-unlad sa Dagat Timog Tsina: Isang Tsinong Pananaw}}</ref>). Noong 2013, nagsimula ang Pilipinas ng arbitrasyon laban sa Tsina sa ilalim ng ''[[Kumbensiyon ukol sa Batas ng Dagat ng Mga Nagkakaisang Bansa|United Nations Convention on the Law of the Sea]]'' o UNCLOS. Noong 2016, nagpasiya ang hukumang arbitral na ang mga pag-aangkin ng Tsina ng makasaysayang mga karapatan sa loob ng ''nine-dash line'' ([[siyam na gatlang na guhit]]) ay walang bisa sa ilalim ng batas, ipinasiya na ang Bajo de Masinloc ay isang ''bato'' sa ilalim ng [[Kumbensiyon ukol sa Batas ng Dagat ng Mga Nagkakaisang Bansa|Artikulo 121(3)]] (na hindi lumilikha ng eksklusibong sonang ekonomiko), at kinilala ang tradisyonal na mga karapatan sa pangingisda ng kapuwa mga Pilipino at Tsinong maliliit na mangingisda; hindi ito nagpasiya hinggil sa usapin ng soberanya.<ref name="Inquirer 2016-07-122">{{Cite news |author=Matikas Santos |date=12 July 2016 |title=China's 'nine-dash line, historic rights' invalid–tribunal |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |url-status=live |access-date=23 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160713162148/http://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |archive-date=13 July 2016}}</ref><ref name="PCApress">{{Cite press release|title=Press Release—The South China Sea Arbitration|date=12 July 2016|publisher=[[Permanent Court of Arbitration]]|url=https://docs.pca-cpa.org/2016/07/PH-CN-20160712-Press-Release-No-11-English.pdf|access-date=21 September 2025}}</ref><ref name="PCAaward">{{cite web |date=12 July 2016 |title=Award in the Matter of the South China Sea Arbitration |url=https://docs.pca-cpa.org/2016/07/PH-CN-20160712-Award.pdf |access-date=21 September 2025 |website=PCA}}</ref> Madalas na pinag-uusapan ang katayuan ng karang kasama ng ibang alitan sa teritoryo sa Dagat Timog Tsina tulad ng mga alitan tungkol sa [[Kapuluan ng Kalayaan]], at ang ''standoff'' sa Buhanginan ng Panatag noong 2012. Sinimulan ang 2012 na ''standoff'' ng Pilipinas sa paggamit ng mga barkong pandigma laban sa mga barkong pangisda ng mga Tsino na nakibahagi sa ilegal na pangingisda, na sinundan ng ''standoff'' sa mga barko ng Chinese Marine Surveillance, kaya nasakop ang pook ng mga hukbong pandagat ng Tsina.<ref>{{Cite news |date=9 May 2012 |title=Scarborough shoal standoff: A timeline |language=en |trans-title=Standoff sa buhanginan ng Panatag: Isang timeline |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://globalnation.inquirer.net/36003/scarborough-shoal-standoff-a-historicaltimeline |url-status=live |access-date=23 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423184902/https://globalnation.inquirer.net/36003/scarborough-shoal-standoff-a-historicaltimeline |archive-date=23 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 Hunyo 2019 |title=TIMELINE: Skirmishes, standoffs, harassment in West Philippine Sea |trans-title=TIMELINE: Mga labanan, standoff, panliligalig sa Dagat Kanlurang Pilipinas |url=https://www.rappler.com/newsbreak/iq/232906-timeline-skirmishes-standoffs-harassment-west-philippine-sea |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221142940/https://www.rappler.com/newsbreak/iq/232906-timeline-skirmishes-standoffs-harassment-west-philippine-sea |archive-date=21 Pebrero 2020 |access-date=23 Mayo 2020 |work=[[Rappler]] |language=en}}</ref> == Talababa == {{Notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga kawing panlabas== *[http://google.com/search?q=cache:5JHbkWVJCGsJ:www.vic-info.org/RegionsTop.nsf/81e4712fc4dc16ef8a25699f00062d91/bf966118eea663690a256c23006c0c90/%24FILE/Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate%2B9-2-02web.doc+Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate&hl=en&gl=us&ct=clnk&cd=1&client=firefox-a Isang VirtualInformationCenter na naglalaman ng marami pang sanggunian]{{dead link|date=April 2012|url=http://google.com/search?q=cache:5JHbkWVJCGsJ:www.vic-info.org/RegionsTop.nsf/81e4712fc4dc16ef8a25699f00062d91/bf966118eea663690a256c23006c0c90/%24FILE/Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate%2B9-2-02web.doc+Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate&hl=en&gl=us&ct=clnk&cd=1&client=firefox-a}} *[http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/schina_sea_88.jpg Mapa ng Dagat Kanlurang Pilipinas na ipinapakita ang Buhanginan ng Panatag] *[http://maps.google.com/maps/ms?hl=en&t=k&ie=UTF8&msa=0&msid=112047810770307867127.0004460b96d655257cc9c&ll=18.271086,117.641602&spn=9.255025,20.566406&z=6 Ipinapakita ng Google Map ang posisyon ng Buhanginan ng Panatag sa Pilipinas at Tsina] *[http://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf Scarborough Shoal, a new Sino-Philippine conflict] (isang artikulo) *[https://web.archive.org/web/20071209174605/http://www.panoramio.com/photo/5875571 Isang marker ng Tsino na inilagay sa Buhanginan ng Panatag](itinago mula sa noong 2011-05-19) *[https://web.archive.org/web/20120621044715/http://www.panoramio.com/photo/54687130 Isang batong marker ng "South China Sea Scientific Expedition" na inilagay ng [[State Bureau of Surveying]], [[National Earthquake Bureau]] at [[National Bureau of Oceanography]] ng Tsina] *[http://pic.news.sohu.com/group-274150.shtml Mga larawan na nagpapakita ng pagaagawan sa pagitan ng Tsina at Pilipinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421055923/http://pic.news.sohu.com/group-274150.shtml |date=2012-04-21 }}<br> [[Kaurian:Mga pulo]] [[Kategorya:Mga pulo ng Dagat Timog Tsina]] [[Kategorya:Mga pulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Tsina]] {{Philippines political divisions}} <br> {{Stub|Pilipinas}} {{Stub|Tsina}} {{Stub|Taiwan}} 9nol9o8gdt14azm4wf300bt1xmlfuzy 2216293 2216291 2026-07-17T10:07:13Z KyutKoTalaga 152379 2216293 wikitext text/x-wiki {{Infobox Disputed Islands | plural = | name = Buhanginan ng Panatag | image name = Scarborough Shoal Landsat.jpg | image caption = Larawan ng Buhanginan ng Panatag mula sa NASA | image size = 250px | locator map = | map-custom = | native name = | native name link = | other_names = '''Scarborough Shoal'''<br/>'''Bajo de Masinloc'''<br/>'''Pulo ng Huang​yan'''​<br/>'''Minzhu Jiao'''<br/> | location = [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] | coordinates = {{coord|15|11|N|117|46|E|name=Scarborough Shoal}} | archipelago = {{convert|150|km2|mi2}} | total islands = | major islands = | area = | length = | width = | coastline = | highest mount = Timog Bato o ''South Rock'' | elevation = {{convert|3|m|ft}} | country = Pilipinas | country admin divisions title = [[Lalawigan sa Pilipinas|Lalawigan]] | country admin divisions = [[Masinloc, Zambales|Masinloc]], [[Zambales]] | country claim = Republikang Bayan ng Tsina | country 1 claim = Republika ng Tsina (Taiwan) | population = wala | population as of = | density = | ethnic groups = | additional info = | website = }} Ang '''Bajo de Masinloc'''<ref>{{Cite web |date=18 Abril 2012 |title=Philippine position on Bajo de Masinloc (Scarborough Shoal) and the waters within its vicinity |url=https://www.officialgazette.gov.ph/2012/04/18/philippine-position-on-bajo-de-masinloc-and-the-waters-within-its-vicinity/ |access-date=6 Marso 2023 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |publisher=[[Department of Foreign Affairs (Philippines)|Department of Foreign Affairs]] |quote=Ang pangalan Bajo de Masinloc (isinalin bilang “sa baba ng Masinloc”) ay nagkikilala sa buhanginan bilang isang partikular na subdibisyong pampolitika ng Pilipinong lalawigan ng Zambales, kilala bilang Masinloc. (Isinalin mula sa Ingles)}}</ref><ref name="RA9522">{{Cite web |date=12 Marso 2019 |title=Republic Act No. 9522 |trans-title=Batas Republika Blg. 9522 |url=http://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/23187 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607150940/http://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/23187 |archive-date=7 Hunyo 2019 |access-date=7 Hunyo 2019 |website=Philippine Supreme Court E-Library |publisher=[[Supreme Court of the Philippines]] |language=en}}</ref> o '''Buhanginan ng Panatag'''<ref name="zou1999">{{Cite journal |last=Zou |first=Keyuan |year=1999 |title=Scarborough Reef: a new flashpoint in Sino-Philippine relations? |trans-title=Bahura ng Scarborough: isang bagong flashpoint sa ugnayang Tsino-Pilipino? |url=https://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf |url-status=live |journal=IBRU Boundary & Security Bulletin, University of Durham |language=en |volume=7 |issue=2 |pages=11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130810071203/http://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf |archive-date=10 Agosto 2013 |access-date=15 Pebrero 2014}}</ref> ({{lang-en|Scarborough Shoal}}; {{lang-zh|黃岩島}}, {{transliteration|zh|Huáng Yán Dǎo}}, {{literal translation|pulo ng dilaw na bato}}<ref>{{Cite news |last=Aning |first=Jerome |date=5 Mayo 2012 |title=PH plane flies over Panatag Shoal |language=en |trans-title=Eroplanong PH, lumipad sa ibabaw ng Buhanginan ng Panatag |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=http://newsinfo.inquirer.net/187721/ph-plane-flies-over-panatag-shoal |url-status=live |access-date=15 Pebrero 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226042902/http://newsinfo.inquirer.net/187721/ph-plane-flies-over-panatag-shoal |archive-date=26 Pebrero 2014}}</ref> o {{lang|zh|民主礁}}, {{transliteration|zh|Mínzhǔ Jiāo}}, {{literal translation|bahura ng demokrasya}}) ay dalawang eskolyo (bato{{efn|Kadalasang kinokonsiderang mga bato dahil balewala ang lawak ng isang eskolyo tuwing malaki ang tubig{{cn|date=October 2023}}}}) na matatagpuan sa gitna ng Pampang ng Macclesfield sa kanluran at [[Luzon]] sa silangan. {{convert|119|nmi|km|order=flip}} ang layo ng Luzon, at ito ang pinakamalapit na kalupaan.<ref name="Elleman2014">{{Cite book |last1=Elleman |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=xK7gBQAAQBAJ&pg=PT277 |title=Beijing's Power and China's Borders: Twenty Neighbors in Asia |last2=Kotkin |first2=Stephen |last3=Schofield |first3=Clive |date=18 Disyembre 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-51564-7 |language=en |trans-title=Kapangyarihan ng Beijing at Mga Hangganan ng Tsina: Dalawampung Kapitbahay sa Asya |access-date=12 Mayo 2021}}</ref> Pinag-aagawan ang karang ng [[Pilipinas|Republika ng Pilipinas]] batay sa Mapang Velarde ng 1734, habang inaangkin ito ng [[Tsina|Republikang Bayan ng Tsina]] at ng [[Taiwan|Republika ng Tsina (Taiwan)]] sa pamamagitan ng pinagtatalunang<ref name="Inquirer 2016-07-12">{{Cite news |last=Matikas Santos |date=12 Hulyo 2016 |title=China's 'nine-dash line, historic rights' invalid–tribunal |language=en |trans-title=Walang bisa ang 'siyam na gatlang na guhit, makasaysayang karapatan' ng Tsina–hukuman |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |url-status=live |access-date=23 Mayo 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160713162148/http://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |archive-date=13 Hulyo 2016}}</ref> ''nine-dash line'' o [[siyam na gatlang na guhit]] (tinatawag na labing-isang gatlang na guhit ng Taiwan, na kinabibilangan ng mga katubigan sa Golpo ng Tonkin<ref>{{Cite book |last=Shicun Wu |url=https://books.google.com/books?id=zc5ZAgAAQBAJ |title=Solving Disputes for Regional Cooperation and Development in the South China Sea: A Chinese Perspective |publisher=Elsevier Science |year=2013 |isbn=978-1-78063-355-8 |page=[https://books.google.com/books?id=zc5ZAgAAQBAJ&pg=PA79 79] |language=en |trans-title=Paglutas ng Alitan para sa Rehiyonal na Kooperasyon at Pag-unlad sa Dagat Timog Tsina: Isang Tsinong Pananaw}}</ref>). Mula ng alitan noong 2012, ang karang ay nasa ''de facto'' na kontrol ng Tsina, na may patuloy na presensiya ng ''China Coast Guard'' o Tanod Baybayin ng Tsina na kumokontrol sa pagpasok sa bungad ng [[danaw]]; walang permanenteng istruktura ang naitayo sa lugar na ito.<ref name="AMTI">{{cite web |title=Scarborough Shoal |url=https://amti.csis.org/scarborough-shoal/ |access-date=21 September 2025 |website=Asia Maritime Transparency Initiative (CSIS)}}</ref> Noong 2013, nagsimula ang Pilipinas ng arbitrasyon laban sa Tsina sa ilalim ng ''[[Kumbensiyon ukol sa Batas ng Dagat ng Mga Nagkakaisang Bansa|United Nations Convention on the Law of the Sea]]'' o UNCLOS. Noong 2016, nagpasiya ang hukumang arbitral na ang mga pag-aangkin ng Tsina ng makasaysayang mga karapatan sa loob ng ''nine-dash line'' ([[siyam na gatlang na guhit]]) ay walang bisa sa ilalim ng batas, ipinasiya na ang Bajo de Masinloc ay isang ''bato'' sa ilalim ng [[Kumbensiyon ukol sa Batas ng Dagat ng Mga Nagkakaisang Bansa|Artikulo 121(3)]] (na hindi lumilikha ng eksklusibong sonang ekonomiko), at kinilala ang tradisyonal na mga karapatan sa pangingisda ng kapuwa mga Pilipino at Tsinong maliliit na mangingisda; hindi ito nagpasiya hinggil sa usapin ng soberanya.<ref name="Inquirer 2016-07-122">{{Cite news |author=Matikas Santos |date=12 July 2016 |title=China's 'nine-dash line, historic rights' invalid–tribunal |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |url-status=live |access-date=23 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160713162148/http://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |archive-date=13 July 2016}}</ref><ref name="PCApress">{{Cite press release|title=Press Release—The South China Sea Arbitration|date=12 July 2016|publisher=[[Permanent Court of Arbitration]]|url=https://docs.pca-cpa.org/2016/07/PH-CN-20160712-Press-Release-No-11-English.pdf|access-date=21 September 2025}}</ref><ref name="PCAaward">{{cite web |date=12 July 2016 |title=Award in the Matter of the South China Sea Arbitration |url=https://docs.pca-cpa.org/2016/07/PH-CN-20160712-Award.pdf |access-date=21 September 2025 |website=PCA}}</ref> Madalas na pinag-uusapan ang katayuan ng karang kasama ng ibang alitan sa teritoryo sa Dagat Timog Tsina tulad ng mga alitan tungkol sa [[Kapuluan ng Kalayaan]], at ang ''standoff'' sa Buhanginan ng Panatag noong 2012. Sinimulan ang 2012 na ''standoff'' ng Pilipinas sa paggamit ng mga barkong pandigma laban sa mga barkong pangisda ng mga Tsino na nakibahagi sa ilegal na pangingisda, na sinundan ng ''standoff'' sa mga barko ng Chinese Marine Surveillance, kaya nasakop ang pook ng mga hukbong pandagat ng Tsina.<ref>{{Cite news |date=9 May 2012 |title=Scarborough shoal standoff: A timeline |language=en |trans-title=Standoff sa buhanginan ng Panatag: Isang timeline |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://globalnation.inquirer.net/36003/scarborough-shoal-standoff-a-historicaltimeline |url-status=live |access-date=23 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423184902/https://globalnation.inquirer.net/36003/scarborough-shoal-standoff-a-historicaltimeline |archive-date=23 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 Hunyo 2019 |title=TIMELINE: Skirmishes, standoffs, harassment in West Philippine Sea |trans-title=TIMELINE: Mga labanan, standoff, panliligalig sa Dagat Kanlurang Pilipinas |url=https://www.rappler.com/newsbreak/iq/232906-timeline-skirmishes-standoffs-harassment-west-philippine-sea |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221142940/https://www.rappler.com/newsbreak/iq/232906-timeline-skirmishes-standoffs-harassment-west-philippine-sea |archive-date=21 Pebrero 2020 |access-date=23 Mayo 2020 |work=[[Rappler]] |language=en}}</ref> == Talababa == {{Notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga kawing panlabas== *[http://google.com/search?q=cache:5JHbkWVJCGsJ:www.vic-info.org/RegionsTop.nsf/81e4712fc4dc16ef8a25699f00062d91/bf966118eea663690a256c23006c0c90/%24FILE/Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate%2B9-2-02web.doc+Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate&hl=en&gl=us&ct=clnk&cd=1&client=firefox-a Isang VirtualInformationCenter na naglalaman ng marami pang sanggunian]{{dead link|date=April 2012|url=http://google.com/search?q=cache:5JHbkWVJCGsJ:www.vic-info.org/RegionsTop.nsf/81e4712fc4dc16ef8a25699f00062d91/bf966118eea663690a256c23006c0c90/%24FILE/Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate%2B9-2-02web.doc+Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate&hl=en&gl=us&ct=clnk&cd=1&client=firefox-a}} *[http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/schina_sea_88.jpg Mapa ng Dagat Kanlurang Pilipinas na ipinapakita ang Buhanginan ng Panatag] *[http://maps.google.com/maps/ms?hl=en&t=k&ie=UTF8&msa=0&msid=112047810770307867127.0004460b96d655257cc9c&ll=18.271086,117.641602&spn=9.255025,20.566406&z=6 Ipinapakita ng Google Map ang posisyon ng Buhanginan ng Panatag sa Pilipinas at Tsina] *[http://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf Scarborough Shoal, a new Sino-Philippine conflict] (isang artikulo) *[https://web.archive.org/web/20071209174605/http://www.panoramio.com/photo/5875571 Isang marker ng Tsino na inilagay sa Buhanginan ng Panatag](itinago mula sa noong 2011-05-19) *[https://web.archive.org/web/20120621044715/http://www.panoramio.com/photo/54687130 Isang batong marker ng "South China Sea Scientific Expedition" na inilagay ng [[State Bureau of Surveying]], [[National Earthquake Bureau]] at [[National Bureau of Oceanography]] ng Tsina] *[http://pic.news.sohu.com/group-274150.shtml Mga larawan na nagpapakita ng pagaagawan sa pagitan ng Tsina at Pilipinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421055923/http://pic.news.sohu.com/group-274150.shtml |date=2012-04-21 }}<br> [[Kaurian:Mga pulo]] [[Kategorya:Mga pulo ng Dagat Timog Tsina]] [[Kategorya:Mga pulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Tsina]] {{Philippines political divisions}} <br> {{Stub|Pilipinas}} {{Stub|Tsina}} {{Stub|Taiwan}} kw3oa8sgwgkrpfomjlyl9w74196ur3p 2216295 2216293 2026-07-17T10:13:24Z KyutKoTalaga 152379 2216295 wikitext text/x-wiki {{Infobox Disputed Islands | plural = | name = Buhanginan ng Panatag | image name = Scarborough Shoal Landsat.jpg | image caption = Larawan ng Buhanginan ng Panatag mula sa NASA | image size = 250px | locator map = | map-custom = | native name = | native name link = | other_names = '''Scarborough Shoal'''<br/>'''Bajo de Masinloc'''<br/>'''Pulo ng Huang​yan'''​<br/>'''Minzhu Jiao'''<br/> | location = [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] | coordinates = {{coord|15|11|N|117|46|E|name=Scarborough Shoal}} | archipelago = {{convert|150|km2|mi2}} | total islands = | major islands = | area = | length = | width = | coastline = | highest mount = Timog Bato o ''South Rock'' | elevation = {{convert|3|m|ft}} | country = Pilipinas | country admin divisions title = [[Lalawigan sa Pilipinas|Lalawigan]] | country admin divisions = [[Masinloc, Zambales|Masinloc]], [[Zambales]] | country claim = Republikang Bayan ng Tsina | country 1 claim = Republika ng Tsina (Taiwan) | population = wala | population as of = | density = | ethnic groups = | additional info = | website = }} Ang '''Bajo de Masinloc'''<ref>{{Cite web |date=18 Abril 2012 |title=Philippine position on Bajo de Masinloc (Scarborough Shoal) and the waters within its vicinity |url=https://www.officialgazette.gov.ph/2012/04/18/philippine-position-on-bajo-de-masinloc-and-the-waters-within-its-vicinity/ |access-date=6 Marso 2023 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |publisher=[[Department of Foreign Affairs (Philippines)|Department of Foreign Affairs]] |quote=Ang pangalan Bajo de Masinloc (isinalin bilang “sa baba ng Masinloc”) ay nagkikilala sa buhanginan bilang isang partikular na subdibisyong pampolitika ng Pilipinong lalawigan ng Zambales, kilala bilang Masinloc. (Isinalin mula sa Ingles)}}</ref><ref name="RA9522">{{Cite web |date=12 Marso 2019 |title=Republic Act No. 9522 |trans-title=Batas Republika Blg. 9522 |url=http://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/23187 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607150940/http://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/23187 |archive-date=7 Hunyo 2019 |access-date=7 Hunyo 2019 |website=Philippine Supreme Court E-Library |publisher=[[Supreme Court of the Philippines]] |language=en}}</ref> o '''Buhanginan ng Panatag'''<ref name="zou1999">{{Cite journal |last=Zou |first=Keyuan |year=1999 |title=Scarborough Reef: a new flashpoint in Sino-Philippine relations? |trans-title=Bahura ng Scarborough: isang bagong flashpoint sa ugnayang Tsino-Pilipino? |url=https://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf |url-status=live |journal=IBRU Boundary & Security Bulletin, University of Durham |language=en |volume=7 |issue=2 |pages=11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130810071203/http://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf |archive-date=10 Agosto 2013 |access-date=15 Pebrero 2014}}</ref> ({{lang-en|Scarborough Shoal}}; {{lang-zh|黃岩島}}, {{transliteration|zh|Huáng Yán Dǎo}}, {{literal translation|pulo ng dilaw na bato}}<ref>{{Cite news |last=Aning |first=Jerome |date=5 Mayo 2012 |title=PH plane flies over Panatag Shoal |language=en |trans-title=Eroplanong PH, lumipad sa ibabaw ng Buhanginan ng Panatag |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=http://newsinfo.inquirer.net/187721/ph-plane-flies-over-panatag-shoal |url-status=live |access-date=15 Pebrero 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226042902/http://newsinfo.inquirer.net/187721/ph-plane-flies-over-panatag-shoal |archive-date=26 Pebrero 2014}}</ref> o {{lang|zh|民主礁}}, {{transliteration|zh|Mínzhǔ Jiāo}}, {{literal translation|bahura ng demokrasya}}) ay dalawang eskolyo (bato{{efn|Kadalasang kinokonsiderang mga bato dahil balewala ang lawak ng isang eskolyo tuwing malaki ang tubig{{cn|date=October 2023}}}}) na matatagpuan sa gitna ng Pampang ng Macclesfield sa kanluran at [[Luzon]] sa silangan. {{convert|119|nmi|km|order=flip}} ang layo ng Luzon, at ito ang pinakamalapit na kalupaan.<ref name="Elleman2014">{{Cite book |last1=Elleman |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=xK7gBQAAQBAJ&pg=PT277 |title=Beijing's Power and China's Borders: Twenty Neighbors in Asia |last2=Kotkin |first2=Stephen |last3=Schofield |first3=Clive |date=18 Disyembre 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-51564-7 |language=en |trans-title=Kapangyarihan ng Beijing at Mga Hangganan ng Tsina: Dalawampung Kapitbahay sa Asya |access-date=12 Mayo 2021}}</ref> Pinag-aagawan ang karang ng [[Pilipinas|Republika ng Pilipinas]] batay sa Mapang Velarde ng 1734, habang inaangkin ito ng [[Tsina|Republikang Bayan ng Tsina]] at ng [[Taiwan|Republika ng Tsina (Taiwan)]] sa pamamagitan ng pinagtatalunang<ref name="Inquirer 2016-07-12">{{Cite news |last=Matikas Santos |date=12 Hulyo 2016 |title=China's 'nine-dash line, historic rights' invalid–tribunal |language=en |trans-title=Walang bisa ang 'siyam na gatlang na guhit, makasaysayang karapatan' ng Tsina–hukuman |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |url-status=live |access-date=23 Mayo 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160713162148/http://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |archive-date=13 Hulyo 2016}}</ref> ''nine-dash line'' o [[siyam na gatlang na guhit]] (tinatawag na labing-isang gatlang na guhit ng Taiwan, na kinabibilangan ng mga katubigan sa Golpo ng Tonkin<ref>{{Cite book |last=Shicun Wu |url=https://books.google.com/books?id=zc5ZAgAAQBAJ |title=Solving Disputes for Regional Cooperation and Development in the South China Sea: A Chinese Perspective |publisher=Elsevier Science |year=2013 |isbn=978-1-78063-355-8 |page=[https://books.google.com/books?id=zc5ZAgAAQBAJ&pg=PA79 79] |language=en |trans-title=Paglutas ng Alitan para sa Rehiyonal na Kooperasyon at Pag-unlad sa Dagat Timog Tsina: Isang Tsinong Pananaw}}</ref>). Mula ng alitan noong 2012, ang karang ay nasa ''de facto'' na kontrol ng Tsina, na may patuloy na presensiya ng ''China Coast Guard'' o Tanod Baybayin ng Tsina na kumokontrol sa pagpasok sa bungad ng [[danaw]]; walang permanenteng istruktura ang naitayo sa lugar na ito.<ref name="AMTI">{{cite web |title=Scarborough Shoal |url=https://amti.csis.org/scarborough-shoal/ |access-date=21 September 2025 |website=Asia Maritime Transparency Initiative (CSIS)}}</ref> Noong 2013, nagsimula ang Pilipinas ng arbitrasyon laban sa Tsina sa ilalim ng ''[[Kumbensiyon ukol sa Batas ng Dagat ng Mga Nagkakaisang Bansa|United Nations Convention on the Law of the Sea]]'' o UNCLOS. Noong 2016, nagpasiya ang hukumang arbitral na ang mga pag-aangkin ng Tsina ng makasaysayang mga karapatan sa loob ng ''nine-dash line'' ([[siyam na gatlang na guhit]]) ay walang bisa sa ilalim ng batas, ipinasiya na ang Bajo de Masinloc ay isang ''bato'' sa ilalim ng [[Kumbensiyon ukol sa Batas ng Dagat ng Mga Nagkakaisang Bansa|Artikulo 121(3)]] (na hindi lumilikha ng eksklusibong sonang ekonomiko), at kinilala ang tradisyonal na mga karapatan sa pangingisda ng kapuwa mga Pilipino at Tsinong maliliit na mangingisda; hindi ito nagpasiya hinggil sa usapin ng soberanya.<ref name="Inquirer 2016-07-122">{{Cite news |author=Matikas Santos |date=12 July 2016 |title=China's 'nine-dash line, historic rights' invalid–tribunal |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |url-status=live |access-date=23 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160713162148/http://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |archive-date=13 July 2016}}</ref><ref name="PCApress">{{Cite press release|title=Press Release—The South China Sea Arbitration|date=12 July 2016|publisher=[[Permanent Court of Arbitration]]|url=https://docs.pca-cpa.org/2016/07/PH-CN-20160712-Press-Release-No-11-English.pdf|access-date=21 September 2025}}</ref><ref name="PCAaward">{{cite web |date=12 July 2016 |title=Award in the Matter of the South China Sea Arbitration |url=https://docs.pca-cpa.org/2016/07/PH-CN-20160712-Award.pdf |access-date=21 September 2025 |website=PCA}}</ref> Matatagpuan ang bahura may humigit-kumulang 370 kilometro (200 nmi) mula sa Luzon at inilalarawan ng Pilipinas bilang nasa loob ng eksklusibong sonang ekonomiko nito, isang paglalarawang tinututulan ng Tsina, na nag-aangking may soberanya sa katangian at sa mga karatig na katubigan nito. Mula noong 2023, nakaranas ang bahura ng mga insidente ng lumulutang na harang at paulit-ulit na mga komprontasyon gamit ang water cannon; noong Setyembre 2025, inanunsyo ng Tsina ang '''Huangyan Island National Nature Reserve''' (Pambansang Laanang Kalikasan ng Pulo ng Huangyan), na nagbunsod ng mga protesta mula sa Pilipinas.<ref name="ReutersBarrier2023">{{cite news |date=25 September 2023 |title=Philippines removes Chinese barrier at disputed shoal in 'special operation' |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/philippines-remove-barrier-placed-by-china-south-china-sea-national-security-2023-09-25/ |access-date=21 September 2025}}</ref><ref name="ReutersFeb2024">{{cite news |date=26 February 2024 |title=Satellite images reveal floating barrier at mouth of disputed atoll in South China Sea |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/satellite-images-reveal-floating-barrier-mouth-disputed-atoll-south-china-sea-2024-02-26/ |access-date=21 September 2025}}</ref><ref name="ReutersWater2025">{{cite news |date=16 September 2025 |title=China fires water cannon at Philippine ships near Scarborough Shoal |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/china/china-fires-water-cannon-philippine-ships-south-china-sea-2025-09-16/ |access-date=21 September 2025}}</ref><ref name="APbarrier2023">{{cite news |date=25 September 2023 |title=Philippine coast guard says it removed barrier placed by China's coast guard in disputed shoal |work=AP News |url=https://apnews.com/article/68163cbe8c5b3ad7844dfecad71bce9c |access-date=21 September 2025}}</ref><ref name="ReutersWhat2025">{{cite news |date=11 September 2025 |title=What is the Scarborough Shoal and what is China planning there? |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/what-is-scarborough-shoal-what-is-china-planning-there-2025-09-11/ |access-date=21 September 2025}}</ref> Madalas na pinag-uusapan ang katayuan ng karang kasama ng ibang alitan sa teritoryo sa Dagat Timog Tsina tulad ng mga alitan tungkol sa [[Kapuluan ng Kalayaan]], at ang ''standoff'' sa Buhanginan ng Panatag noong 2012. Sinimulan ang 2012 na ''standoff'' ng Pilipinas sa paggamit ng mga barkong pandigma laban sa mga barkong pangisda ng mga Tsino na nakibahagi sa ilegal na pangingisda, na sinundan ng ''standoff'' sa mga barko ng Chinese Marine Surveillance, kaya nasakop ang pook ng mga hukbong pandagat ng Tsina.<ref>{{Cite news |date=9 May 2012 |title=Scarborough shoal standoff: A timeline |language=en |trans-title=Standoff sa buhanginan ng Panatag: Isang timeline |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://globalnation.inquirer.net/36003/scarborough-shoal-standoff-a-historicaltimeline |url-status=live |access-date=23 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423184902/https://globalnation.inquirer.net/36003/scarborough-shoal-standoff-a-historicaltimeline |archive-date=23 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 Hunyo 2019 |title=TIMELINE: Skirmishes, standoffs, harassment in West Philippine Sea |trans-title=TIMELINE: Mga labanan, standoff, panliligalig sa Dagat Kanlurang Pilipinas |url=https://www.rappler.com/newsbreak/iq/232906-timeline-skirmishes-standoffs-harassment-west-philippine-sea |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221142940/https://www.rappler.com/newsbreak/iq/232906-timeline-skirmishes-standoffs-harassment-west-philippine-sea |archive-date=21 Pebrero 2020 |access-date=23 Mayo 2020 |work=[[Rappler]] |language=en}}</ref> == Talababa == {{Notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga kawing panlabas== *[http://google.com/search?q=cache:5JHbkWVJCGsJ:www.vic-info.org/RegionsTop.nsf/81e4712fc4dc16ef8a25699f00062d91/bf966118eea663690a256c23006c0c90/%24FILE/Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate%2B9-2-02web.doc+Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate&hl=en&gl=us&ct=clnk&cd=1&client=firefox-a Isang VirtualInformationCenter na naglalaman ng marami pang sanggunian]{{dead link|date=April 2012|url=http://google.com/search?q=cache:5JHbkWVJCGsJ:www.vic-info.org/RegionsTop.nsf/81e4712fc4dc16ef8a25699f00062d91/bf966118eea663690a256c23006c0c90/%24FILE/Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate%2B9-2-02web.doc+Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate&hl=en&gl=us&ct=clnk&cd=1&client=firefox-a}} *[http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/schina_sea_88.jpg Mapa ng Dagat Kanlurang Pilipinas na ipinapakita ang Buhanginan ng Panatag] *[http://maps.google.com/maps/ms?hl=en&t=k&ie=UTF8&msa=0&msid=112047810770307867127.0004460b96d655257cc9c&ll=18.271086,117.641602&spn=9.255025,20.566406&z=6 Ipinapakita ng Google Map ang posisyon ng Buhanginan ng Panatag sa Pilipinas at Tsina] *[http://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf Scarborough Shoal, a new Sino-Philippine conflict] (isang artikulo) *[https://web.archive.org/web/20071209174605/http://www.panoramio.com/photo/5875571 Isang marker ng Tsino na inilagay sa Buhanginan ng Panatag](itinago mula sa noong 2011-05-19) *[https://web.archive.org/web/20120621044715/http://www.panoramio.com/photo/54687130 Isang batong marker ng "South China Sea Scientific Expedition" na inilagay ng [[State Bureau of Surveying]], [[National Earthquake Bureau]] at [[National Bureau of Oceanography]] ng Tsina] *[http://pic.news.sohu.com/group-274150.shtml Mga larawan na nagpapakita ng pagaagawan sa pagitan ng Tsina at Pilipinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421055923/http://pic.news.sohu.com/group-274150.shtml |date=2012-04-21 }}<br> [[Kaurian:Mga pulo]] [[Kategorya:Mga pulo ng Dagat Timog Tsina]] [[Kategorya:Mga pulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Tsina]] {{Philippines political divisions}} <br> {{Stub|Pilipinas}} {{Stub|Tsina}} {{Stub|Taiwan}} lcnuzqwo89gopsoz2u5vk9ssiuuonqy 2216296 2216295 2026-07-17T10:16:45Z KyutKoTalaga 152379 2216296 wikitext text/x-wiki {{Infobox Disputed Islands | plural = | name = Buhanginan ng Panatag | image name = Scarborough Shoal Landsat.jpg | image caption = Larawan ng Buhanginan ng Panatag mula sa NASA | image size = 250px | locator map = | map-custom = | native name = | native name link = | other_names = '''Scarborough Shoal'''<br/>'''Bajo de Masinloc'''<br/>'''Pulo ng Huang​yan'''​<br/>'''Minzhu Jiao'''<br/> | location = [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] | coordinates = {{coord|15|11|N|117|46|E|name=Scarborough Shoal}} | archipelago = {{convert|150|km2|mi2}} | total islands = | major islands = | area = | length = | width = | coastline = | highest mount = Timog Bato o ''South Rock'' | elevation = {{convert|3|m|ft}} | country = Pilipinas | country admin divisions title = [[Lalawigan sa Pilipinas|Lalawigan]] | country admin divisions = [[Masinloc, Zambales|Masinloc]], [[Zambales]] | country claim = Republikang Bayan ng Tsina | country 1 claim = Republika ng Tsina (Taiwan) | population = wala | population as of = | density = | ethnic groups = | additional info = | website = }} Ang '''Bajo de Masinloc'''<ref>{{Cite web |date=18 Abril 2012 |title=Philippine position on Bajo de Masinloc (Scarborough Shoal) and the waters within its vicinity |url=https://www.officialgazette.gov.ph/2012/04/18/philippine-position-on-bajo-de-masinloc-and-the-waters-within-its-vicinity/ |access-date=6 Marso 2023 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |publisher=[[Department of Foreign Affairs (Philippines)|Department of Foreign Affairs]] |quote=Ang pangalan Bajo de Masinloc (isinalin bilang “sa baba ng Masinloc”) ay nagkikilala sa buhanginan bilang isang partikular na subdibisyong pampolitika ng Pilipinong lalawigan ng Zambales, kilala bilang Masinloc. (Isinalin mula sa Ingles)}}</ref><ref name="RA9522">{{Cite web |date=12 Marso 2019 |title=Republic Act No. 9522 |trans-title=Batas Republika Blg. 9522 |url=http://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/23187 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607150940/http://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/23187 |archive-date=7 Hunyo 2019 |access-date=7 Hunyo 2019 |website=Philippine Supreme Court E-Library |publisher=[[Supreme Court of the Philippines]] |language=en}}</ref> o '''Buhanginan ng Panatag'''<ref name="zou1999">{{Cite journal |last=Zou |first=Keyuan |year=1999 |title=Scarborough Reef: a new flashpoint in Sino-Philippine relations? |trans-title=Bahura ng Scarborough: isang bagong flashpoint sa ugnayang Tsino-Pilipino? |url=https://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf |url-status=live |journal=IBRU Boundary & Security Bulletin, University of Durham |language=en |volume=7 |issue=2 |pages=11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130810071203/http://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf |archive-date=10 Agosto 2013 |access-date=15 Pebrero 2014}}</ref> ({{lang-en|Scarborough Shoal}}; {{lang-zh|黃岩島}}, {{transliteration|zh|Huáng Yán Dǎo}}, {{literal translation|pulo ng dilaw na bato}}<ref>{{Cite news |last=Aning |first=Jerome |date=5 Mayo 2012 |title=PH plane flies over Panatag Shoal |language=en |trans-title=Eroplanong PH, lumipad sa ibabaw ng Buhanginan ng Panatag |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=http://newsinfo.inquirer.net/187721/ph-plane-flies-over-panatag-shoal |url-status=live |access-date=15 Pebrero 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226042902/http://newsinfo.inquirer.net/187721/ph-plane-flies-over-panatag-shoal |archive-date=26 Pebrero 2014}}</ref> o {{lang|zh|民主礁}}, {{transliteration|zh|Mínzhǔ Jiāo}}, {{literal translation|bahura ng demokrasya}}) ay dalawang eskolyo (bato{{efn|Kadalasang kinokonsiderang mga bato dahil balewala ang lawak ng isang eskolyo tuwing malaki ang tubig{{cn|date=October 2023}}}}) na matatagpuan sa gitna ng Pampang ng Macclesfield sa kanluran at [[Luzon]] sa silangan. {{convert|119|nmi|km|order=flip}} ang layo ng Luzon, at ito ang pinakamalapit na kalupaan.<ref name="Elleman2014">{{Cite book |last1=Elleman |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=xK7gBQAAQBAJ&pg=PT277 |title=Beijing's Power and China's Borders: Twenty Neighbors in Asia |last2=Kotkin |first2=Stephen |last3=Schofield |first3=Clive |date=18 Disyembre 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-51564-7 |language=en |trans-title=Kapangyarihan ng Beijing at Mga Hangganan ng Tsina: Dalawampung Kapitbahay sa Asya |access-date=12 Mayo 2021}}</ref> Pinag-aagawan ang karang ng [[Pilipinas|Republika ng Pilipinas]] batay sa Mapang Velarde ng 1734, habang inaangkin ito ng [[Tsina|Republikang Bayan ng Tsina]] at ng [[Taiwan|Republika ng Tsina (Taiwan)]] sa pamamagitan ng pinagtatalunang<ref name="Inquirer 2016-07-12">{{Cite news |last=Matikas Santos |date=12 Hulyo 2016 |title=China's 'nine-dash line, historic rights' invalid–tribunal |language=en |trans-title=Walang bisa ang 'siyam na gatlang na guhit, makasaysayang karapatan' ng Tsina–hukuman |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |url-status=live |access-date=23 Mayo 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160713162148/http://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |archive-date=13 Hulyo 2016}}</ref> ''nine-dash line'' o [[siyam na gatlang na guhit]] (tinatawag na labing-isang gatlang na guhit ng Taiwan, na kinabibilangan ng mga katubigan sa Golpo ng Tonkin<ref>{{Cite book |last=Shicun Wu |url=https://books.google.com/books?id=zc5ZAgAAQBAJ |title=Solving Disputes for Regional Cooperation and Development in the South China Sea: A Chinese Perspective |publisher=Elsevier Science |year=2013 |isbn=978-1-78063-355-8 |page=[https://books.google.com/books?id=zc5ZAgAAQBAJ&pg=PA79 79] |language=en |trans-title=Paglutas ng Alitan para sa Rehiyonal na Kooperasyon at Pag-unlad sa Dagat Timog Tsina: Isang Tsinong Pananaw}}</ref>). Mula ng alitan noong 2012, ang karang ay nasa ''de facto'' na kontrol ng Tsina, na may patuloy na presensiya ng ''China Coast Guard'' o Tanod Baybayin ng Tsina na kumokontrol sa pagpasok sa bungad ng [[danaw]]; walang permanenteng istruktura ang naitayo sa lugar na ito.<ref name="AMTI">{{cite web |title=Scarborough Shoal |url=https://amti.csis.org/scarborough-shoal/ |access-date=21 September 2025 |website=Asia Maritime Transparency Initiative (CSIS)}}</ref> Noong 2013, nagsimula ang Pilipinas ng arbitrasyon laban sa Tsina sa ilalim ng ''[[Kumbensiyon ukol sa Batas ng Dagat ng Mga Nagkakaisang Bansa|United Nations Convention on the Law of the Sea]]'' o UNCLOS. Noong 2016, nagpasiya ang hukumang arbitral na ang mga pag-aangkin ng Tsina ng makasaysayang mga karapatan sa loob ng ''nine-dash line'' ([[siyam na gatlang na guhit]]) ay walang bisa sa ilalim ng batas, ipinasiya na ang Bajo de Masinloc ay isang ''bato'' sa ilalim ng [[Kumbensiyon ukol sa Batas ng Dagat ng Mga Nagkakaisang Bansa|Artikulo 121(3)]] (na hindi lumilikha ng eksklusibong sonang ekonomiko), at kinilala ang tradisyonal na mga karapatan sa pangingisda ng kapuwa mga Pilipino at Tsinong maliliit na mangingisda; hindi ito nagpasiya hinggil sa usapin ng soberanya.<ref name="Inquirer 2016-07-122">{{Cite news |author=Matikas Santos |date=12 July 2016 |title=China's 'nine-dash line, historic rights' invalid–tribunal |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |url-status=live |access-date=23 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160713162148/http://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |archive-date=13 July 2016}}</ref><ref name="PCApress">{{Cite press release|title=Press Release—The South China Sea Arbitration|date=12 July 2016|publisher=[[Permanent Court of Arbitration]]|url=https://docs.pca-cpa.org/2016/07/PH-CN-20160712-Press-Release-No-11-English.pdf|access-date=21 September 2025}}</ref><ref name="PCAaward">{{cite web |date=12 July 2016 |title=Award in the Matter of the South China Sea Arbitration |url=https://docs.pca-cpa.org/2016/07/PH-CN-20160712-Award.pdf |access-date=21 September 2025 |website=PCA}}</ref> Matatagpuan ang karang may humigit-kumulang 370 kilometro (200 nmi) mula sa Luzon at inilalarawan ng Pilipinas bilang nasa loob ng eksklusibong sonang ekonomiko nito, isang paglalarawang tinututulan ng Tsina, na nag-aangking may soberanya sa katangian at sa mga karatig-tubigan nito. Mula noong 2023, nakaranas ang karang ng mga insidente ng lumulutang na harang at paulit-ulit na mga komprontasyon gamit ang water cannon; noong Setyembre 2025, inanunsyo ng Tsina ang '''Huangyan Island National Nature Reserve''' (Pambansang Laanang Kalikasan ng Pulo ng Huangyan), na nagbunsod ng mga protesta mula sa Pilipinas.<ref name="ReutersBarrier2023">{{cite news |date=25 September 2023 |title=Philippines removes Chinese barrier at disputed shoal in 'special operation' |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/philippines-remove-barrier-placed-by-china-south-china-sea-national-security-2023-09-25/ |access-date=21 September 2025}}</ref><ref name="ReutersFeb2024">{{cite news |date=26 February 2024 |title=Satellite images reveal floating barrier at mouth of disputed atoll in South China Sea |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/satellite-images-reveal-floating-barrier-mouth-disputed-atoll-south-china-sea-2024-02-26/ |access-date=21 September 2025}}</ref><ref name="ReutersWater2025">{{cite news |date=16 September 2025 |title=China fires water cannon at Philippine ships near Scarborough Shoal |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/china/china-fires-water-cannon-philippine-ships-south-china-sea-2025-09-16/ |access-date=21 September 2025}}</ref><ref name="APbarrier2023">{{cite news |date=25 September 2023 |title=Philippine coast guard says it removed barrier placed by China's coast guard in disputed shoal |work=AP News |url=https://apnews.com/article/68163cbe8c5b3ad7844dfecad71bce9c |access-date=21 September 2025}}</ref><ref name="ReutersWhat2025">{{cite news |date=11 September 2025 |title=What is the Scarborough Shoal and what is China planning there? |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/what-is-scarborough-shoal-what-is-china-planning-there-2025-09-11/ |access-date=21 September 2025}}</ref> Madalas na pinag-uusapan ang katayuan ng karang kasama ng ibang alitan sa teritoryo sa Dagat Timog Tsina tulad ng mga alitan tungkol sa [[Kapuluan ng Kalayaan]], at ang ''standoff'' sa Buhanginan ng Panatag noong 2012. Sinimulan ang 2012 na ''standoff'' ng Pilipinas sa paggamit ng mga barkong pandigma laban sa mga barkong pangisda ng mga Tsino na nakibahagi sa ilegal na pangingisda, na sinundan ng ''standoff'' sa mga barko ng Chinese Marine Surveillance, kaya nasakop ang pook ng mga hukbong pandagat ng Tsina.<ref>{{Cite news |date=9 May 2012 |title=Scarborough shoal standoff: A timeline |language=en |trans-title=Standoff sa buhanginan ng Panatag: Isang timeline |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://globalnation.inquirer.net/36003/scarborough-shoal-standoff-a-historicaltimeline |url-status=live |access-date=23 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423184902/https://globalnation.inquirer.net/36003/scarborough-shoal-standoff-a-historicaltimeline |archive-date=23 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 Hunyo 2019 |title=TIMELINE: Skirmishes, standoffs, harassment in West Philippine Sea |trans-title=TIMELINE: Mga labanan, standoff, panliligalig sa Dagat Kanlurang Pilipinas |url=https://www.rappler.com/newsbreak/iq/232906-timeline-skirmishes-standoffs-harassment-west-philippine-sea |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221142940/https://www.rappler.com/newsbreak/iq/232906-timeline-skirmishes-standoffs-harassment-west-philippine-sea |archive-date=21 Pebrero 2020 |access-date=23 Mayo 2020 |work=[[Rappler]] |language=en}}</ref> == Talababa == {{Notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga kawing panlabas== *[http://google.com/search?q=cache:5JHbkWVJCGsJ:www.vic-info.org/RegionsTop.nsf/81e4712fc4dc16ef8a25699f00062d91/bf966118eea663690a256c23006c0c90/%24FILE/Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate%2B9-2-02web.doc+Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate&hl=en&gl=us&ct=clnk&cd=1&client=firefox-a Isang VirtualInformationCenter na naglalaman ng marami pang sanggunian]{{dead link|date=April 2012|url=http://google.com/search?q=cache:5JHbkWVJCGsJ:www.vic-info.org/RegionsTop.nsf/81e4712fc4dc16ef8a25699f00062d91/bf966118eea663690a256c23006c0c90/%24FILE/Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate%2B9-2-02web.doc+Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate&hl=en&gl=us&ct=clnk&cd=1&client=firefox-a}} *[http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/schina_sea_88.jpg Mapa ng Dagat Kanlurang Pilipinas na ipinapakita ang Buhanginan ng Panatag] *[http://maps.google.com/maps/ms?hl=en&t=k&ie=UTF8&msa=0&msid=112047810770307867127.0004460b96d655257cc9c&ll=18.271086,117.641602&spn=9.255025,20.566406&z=6 Ipinapakita ng Google Map ang posisyon ng Buhanginan ng Panatag sa Pilipinas at Tsina] *[http://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf Scarborough Shoal, a new Sino-Philippine conflict] (isang artikulo) *[https://web.archive.org/web/20071209174605/http://www.panoramio.com/photo/5875571 Isang marker ng Tsino na inilagay sa Buhanginan ng Panatag](itinago mula sa noong 2011-05-19) *[https://web.archive.org/web/20120621044715/http://www.panoramio.com/photo/54687130 Isang batong marker ng "South China Sea Scientific Expedition" na inilagay ng [[State Bureau of Surveying]], [[National Earthquake Bureau]] at [[National Bureau of Oceanography]] ng Tsina] *[http://pic.news.sohu.com/group-274150.shtml Mga larawan na nagpapakita ng pagaagawan sa pagitan ng Tsina at Pilipinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421055923/http://pic.news.sohu.com/group-274150.shtml |date=2012-04-21 }}<br> [[Kaurian:Mga pulo]] [[Kategorya:Mga pulo ng Dagat Timog Tsina]] [[Kategorya:Mga pulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Tsina]] {{Philippines political divisions}} <br> {{Stub|Pilipinas}} {{Stub|Tsina}} {{Stub|Taiwan}} 7rnaao0js7ap78sywt5whn2mgm1kyg1 2216298 2216296 2026-07-17T10:39:29Z KyutKoTalaga 152379 2216298 wikitext text/x-wiki {{Infobox Disputed Islands | plural = | name = Buhanginan ng Panatag | image name = Scarborough Shoal Landsat.jpg | image caption = Larawan ng Buhanginan ng Panatag mula sa NASA | image size = 250px | locator map = | map-custom = | native name = | native name link = | other_names = '''Scarborough Shoal'''<br/>'''Bajo de Masinloc'''<br/>'''Pulo ng Huang​yan'''​<br/>'''Minzhu Jiao'''<br/> | location = [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] | coordinates = {{coord|15|11|N|117|46|E|name=Scarborough Shoal}} | archipelago = {{convert|150|km2|mi2}} | total islands = | major islands = | area = | length = | width = | coastline = | highest mount = Timog Bato o ''South Rock'' | elevation = {{convert|3|m|ft}} | country = Pilipinas | country admin divisions title = [[Lalawigan sa Pilipinas|Lalawigan]] | country admin divisions = [[Masinloc, Zambales|Masinloc]], [[Zambales]] | country claim = Republikang Bayan ng Tsina | country 1 claim = Republika ng Tsina (Taiwan) | population = wala | population as of = | density = | ethnic groups = | additional info = | website = }} Ang '''Bajo de Masinloc'''<ref>{{Cite web |date=18 Abril 2012 |title=Philippine position on Bajo de Masinloc (Scarborough Shoal) and the waters within its vicinity |url=https://www.officialgazette.gov.ph/2012/04/18/philippine-position-on-bajo-de-masinloc-and-the-waters-within-its-vicinity/ |access-date=6 Marso 2023 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |publisher=[[Department of Foreign Affairs (Philippines)|Department of Foreign Affairs]] |quote=Ang pangalan Bajo de Masinloc (isinalin bilang “sa baba ng Masinloc”) ay nagkikilala sa buhanginan bilang isang partikular na subdibisyong pampolitika ng Pilipinong lalawigan ng Zambales, kilala bilang Masinloc. (Isinalin mula sa Ingles)}}</ref><ref name="RA9522">{{Cite web |date=12 Marso 2019 |title=Republic Act No. 9522 |trans-title=Batas Republika Blg. 9522 |url=http://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/23187 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607150940/http://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/23187 |archive-date=7 Hunyo 2019 |access-date=7 Hunyo 2019 |website=Philippine Supreme Court E-Library |publisher=[[Supreme Court of the Philippines]] |language=en}}</ref> o '''Buhanginan ng Panatag'''<ref name="zou1999">{{Cite journal |last=Zou |first=Keyuan |year=1999 |title=Scarborough Reef: a new flashpoint in Sino-Philippine relations? |trans-title=Bahura ng Scarborough: isang bagong flashpoint sa ugnayang Tsino-Pilipino? |url=https://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf |url-status=live |journal=IBRU Boundary & Security Bulletin, University of Durham |language=en |volume=7 |issue=2 |pages=11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130810071203/http://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf |archive-date=10 Agosto 2013 |access-date=15 Pebrero 2014}}</ref> ({{lang-en|Scarborough Shoal}}; {{lang-zh|黃岩島}}, {{transliteration|zh|Huáng Yán Dǎo}}, {{literal translation|pulo ng dilaw na bato}}<ref>{{Cite news |last=Aning |first=Jerome |date=5 Mayo 2012 |title=PH plane flies over Panatag Shoal |language=en |trans-title=Eroplanong PH, lumipad sa ibabaw ng Buhanginan ng Panatag |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=http://newsinfo.inquirer.net/187721/ph-plane-flies-over-panatag-shoal |url-status=live |access-date=15 Pebrero 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226042902/http://newsinfo.inquirer.net/187721/ph-plane-flies-over-panatag-shoal |archive-date=26 Pebrero 2014}}</ref> o {{lang|zh|民主礁}}, {{transliteration|zh|Mínzhǔ Jiāo}}, {{literal translation|bahura ng demokrasya}}) ay dalawang eskolyo (bato{{efn|Kadalasang kinokonsiderang mga bato dahil balewala ang lawak ng isang eskolyo tuwing malaki ang tubig{{cn|date=October 2023}}}}) na matatagpuan sa gitna ng Pampang ng Macclesfield sa kanluran at [[Luzon]] sa silangan. {{convert|119|nmi|km|order=flip}} ang layo ng Luzon, at ito ang pinakamalapit na kalupaan.<ref name="Elleman2014">{{Cite book |last1=Elleman |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=xK7gBQAAQBAJ&pg=PT277 |title=Beijing's Power and China's Borders: Twenty Neighbors in Asia |last2=Kotkin |first2=Stephen |last3=Schofield |first3=Clive |date=18 Disyembre 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-51564-7 |language=en |trans-title=Kapangyarihan ng Beijing at Mga Hangganan ng Tsina: Dalawampung Kapitbahay sa Asya |access-date=12 Mayo 2021}}</ref> Pinag-aagawan ang karang ng [[Pilipinas|Republika ng Pilipinas]] batay sa Mapang Velarde ng 1734, habang inaangkin ito ng [[Tsina|Republikang Bayan ng Tsina]] at ng [[Taiwan|Republika ng Tsina (Taiwan)]] sa pamamagitan ng pinagtatalunang<ref name="Inquirer 2016-07-12">{{Cite news |last=Matikas Santos |date=12 Hulyo 2016 |title=China's 'nine-dash line, historic rights' invalid–tribunal |language=en |trans-title=Walang bisa ang 'siyam na gatlang na guhit, makasaysayang karapatan' ng Tsina–hukuman |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |url-status=live |access-date=23 Mayo 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160713162148/http://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |archive-date=13 Hulyo 2016}}</ref> ''nine-dash line'' o [[siyam na gatlang na guhit]] (tinatawag na labing-isang gatlang na guhit ng Taiwan, na kinabibilangan ng mga katubigan sa Golpo ng Tonkin<ref>{{Cite book |last=Shicun Wu |url=https://books.google.com/books?id=zc5ZAgAAQBAJ |title=Solving Disputes for Regional Cooperation and Development in the South China Sea: A Chinese Perspective |publisher=Elsevier Science |year=2013 |isbn=978-1-78063-355-8 |page=[https://books.google.com/books?id=zc5ZAgAAQBAJ&pg=PA79 79] |language=en |trans-title=Paglutas ng Alitan para sa Rehiyonal na Kooperasyon at Pag-unlad sa Dagat Timog Tsina: Isang Tsinong Pananaw}}</ref>). Mula ng alitan noong 2012, ang karang ay nasa ''de facto'' na kontrol ng Tsina, na may patuloy na presensiya ng ''China Coast Guard'' o Tanod Baybayin ng Tsina na kumokontrol sa pagpasok sa bungad ng [[danaw]]; walang permanenteng istruktura ang naitayo sa lugar na ito.<ref name="AMTI">{{cite web |title=Scarborough Shoal |url=https://amti.csis.org/scarborough-shoal/ |access-date=21 September 2025 |website=Asia Maritime Transparency Initiative (CSIS)}}</ref> Noong 2013, nagsimula ang Pilipinas ng arbitrasyon laban sa Tsina sa ilalim ng ''[[Kumbensiyon ukol sa Batas ng Dagat ng Mga Nagkakaisang Bansa|United Nations Convention on the Law of the Sea]]'' o UNCLOS. Noong 2016, nagpasiya ang hukumang arbitral na ang mga pag-aangkin ng Tsina ng makasaysayang mga karapatan sa loob ng ''nine-dash line'' ([[siyam na gatlang na guhit]]) ay walang bisa sa ilalim ng batas, ipinasiya na ang Bajo de Masinloc ay isang ''bato'' sa ilalim ng [[Kumbensiyon ukol sa Batas ng Dagat ng Mga Nagkakaisang Bansa|Artikulo 121(3)]] (na hindi lumilikha ng eksklusibong sonang ekonomiko), at kinilala ang tradisyonal na mga karapatan sa pangingisda ng kapuwa mga Pilipino at Tsinong maliliit na mangingisda; hindi ito nagpasiya hinggil sa usapin ng soberanya.<ref name="Inquirer 2016-07-122">{{Cite news |author=Matikas Santos |date=12 July 2016 |title=China's 'nine-dash line, historic rights' invalid–tribunal |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |url-status=live |access-date=23 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160713162148/http://globalnation.inquirer.net/140985/chinas-nine-dash-line-historic-rights-are-invalid-tribunal |archive-date=13 July 2016}}</ref><ref name="PCApress">{{Cite press release|title=Press Release—The South China Sea Arbitration|date=12 July 2016|publisher=[[Permanent Court of Arbitration]]|url=https://docs.pca-cpa.org/2016/07/PH-CN-20160712-Press-Release-No-11-English.pdf|access-date=21 September 2025}}</ref><ref name="PCAaward">{{cite web |date=12 July 2016 |title=Award in the Matter of the South China Sea Arbitration |url=https://docs.pca-cpa.org/2016/07/PH-CN-20160712-Award.pdf |access-date=21 September 2025 |website=PCA}}</ref> Matatagpuan ang karang may humigit-kumulang 370 kilometro (200 nmi) mula sa Luzon at inilalarawan ng Pilipinas bilang nasa loob ng eksklusibong sonang ekonomiko nito, isang paglalarawang tinututulan ng Tsina, na nag-aangking may soberanya sa katangian at sa mga karatig-tubigan nito. Mula noong 2023, nakaranas ang karang ng mga insidente ng lumulutang na harang at paulit-ulit na mga komprontasyon gamit ang water cannon; noong Setyembre 2025, inanunsyo ng Tsina ang '''Huangyan Island National Nature Reserve''' (Pambansang Laanang Kalikasan ng Pulo ng Huangyan), na nagbunsod ng mga protesta mula sa Pilipinas.<ref name="ReutersBarrier2023">{{cite news |date=25 September 2023 |title=Philippines removes Chinese barrier at disputed shoal in 'special operation' |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/philippines-remove-barrier-placed-by-china-south-china-sea-national-security-2023-09-25/ |access-date=21 September 2025}}</ref><ref name="ReutersFeb2024">{{cite news |date=26 February 2024 |title=Satellite images reveal floating barrier at mouth of disputed atoll in South China Sea |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/satellite-images-reveal-floating-barrier-mouth-disputed-atoll-south-china-sea-2024-02-26/ |access-date=21 September 2025}}</ref><ref name="ReutersWater2025">{{cite news |date=16 September 2025 |title=China fires water cannon at Philippine ships near Scarborough Shoal |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/china/china-fires-water-cannon-philippine-ships-south-china-sea-2025-09-16/ |access-date=21 September 2025}}</ref><ref name="APbarrier2023">{{cite news |date=25 September 2023 |title=Philippine coast guard says it removed barrier placed by China's coast guard in disputed shoal |work=AP News |url=https://apnews.com/article/68163cbe8c5b3ad7844dfecad71bce9c |access-date=21 September 2025}}</ref><ref name="ReutersWhat2025">{{cite news |date=11 September 2025 |title=What is the Scarborough Shoal and what is China planning there? |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/what-is-scarborough-shoal-what-is-china-planning-there-2025-09-11/ |access-date=21 September 2025}}</ref> Madalas na pinag-uusapan ang katayuan ng karang kasama ng ibang alitan sa teritoryo sa Kanlurang Dagat ng Pilipinas tulad ng mga alitan tungkol sa [[Kapuluan ng Kalayaan]], at ang ''standoff'' sa Buhanginan ng Panatag noong 2012. Sinimulan ang 2012 na ''standoff'' ng Pilipinas sa paggamit ng mga barkong pandigma laban sa mga barkong pangisda ng mga Tsino na nakibahagi sa ilegal na pangingisda, na sinundan ng ''standoff'' sa mga barko ng Chinese Marine Surveillance, kaya nasakop ang pook ng mga hukbong pandagat ng Tsina.<ref>{{Cite news |date=9 May 2012 |title=Scarborough shoal standoff: A timeline |language=en |trans-title=Standoff sa buhanginan ng Panatag: Isang timeline |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://globalnation.inquirer.net/36003/scarborough-shoal-standoff-a-historicaltimeline |url-status=live |access-date=23 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423184902/https://globalnation.inquirer.net/36003/scarborough-shoal-standoff-a-historicaltimeline |archive-date=23 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 Hunyo 2019 |title=TIMELINE: Skirmishes, standoffs, harassment in West Philippine Sea |trans-title=TIMELINE: Mga labanan, standoff, panliligalig sa Dagat Kanlurang Pilipinas |url=https://www.rappler.com/newsbreak/iq/232906-timeline-skirmishes-standoffs-harassment-west-philippine-sea |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221142940/https://www.rappler.com/newsbreak/iq/232906-timeline-skirmishes-standoffs-harassment-west-philippine-sea |archive-date=21 Pebrero 2020 |access-date=23 Mayo 2020 |work=[[Rappler]] |language=en}}</ref> == Talababa == {{Notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga kawing panlabas== *[http://google.com/search?q=cache:5JHbkWVJCGsJ:www.vic-info.org/RegionsTop.nsf/81e4712fc4dc16ef8a25699f00062d91/bf966118eea663690a256c23006c0c90/%24FILE/Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate%2B9-2-02web.doc+Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate&hl=en&gl=us&ct=clnk&cd=1&client=firefox-a Isang VirtualInformationCenter na naglalaman ng marami pang sanggunian]{{dead link|date=April 2012|url=http://google.com/search?q=cache:5JHbkWVJCGsJ:www.vic-info.org/RegionsTop.nsf/81e4712fc4dc16ef8a25699f00062d91/bf966118eea663690a256c23006c0c90/%24FILE/Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate%2B9-2-02web.doc+Spratly%2BIslands%2BDispute%2BPrimer%2BUpdate&hl=en&gl=us&ct=clnk&cd=1&client=firefox-a}} *[http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/schina_sea_88.jpg Mapa ng Dagat Kanlurang Pilipinas na ipinapakita ang Buhanginan ng Panatag] *[http://maps.google.com/maps/ms?hl=en&t=k&ie=UTF8&msa=0&msid=112047810770307867127.0004460b96d655257cc9c&ll=18.271086,117.641602&spn=9.255025,20.566406&z=6 Ipinapakita ng Google Map ang posisyon ng Buhanginan ng Panatag sa Pilipinas at Tsina] *[http://www.dur.ac.uk/resources/ibru/publications/full/bsb7-2_keyuan.pdf Scarborough Shoal, a new Sino-Philippine conflict] (isang artikulo) *[https://web.archive.org/web/20071209174605/http://www.panoramio.com/photo/5875571 Isang marker ng Tsino na inilagay sa Buhanginan ng Panatag](itinago mula sa noong 2011-05-19) *[https://web.archive.org/web/20120621044715/http://www.panoramio.com/photo/54687130 Isang batong marker ng "South China Sea Scientific Expedition" na inilagay ng [[State Bureau of Surveying]], [[National Earthquake Bureau]] at [[National Bureau of Oceanography]] ng Tsina] *[http://pic.news.sohu.com/group-274150.shtml Mga larawan na nagpapakita ng pagaagawan sa pagitan ng Tsina at Pilipinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421055923/http://pic.news.sohu.com/group-274150.shtml |date=2012-04-21 }}<br> [[Kaurian:Mga pulo]] [[Kategorya:Mga pulo ng Dagat Timog Tsina]] [[Kategorya:Mga pulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Tsina]] {{Philippines political divisions}} <br> {{Stub|Pilipinas}} {{Stub|Tsina}} {{Stub|Taiwan}} 6mp9r4iugl2u40jsl7z4vmh0zl3whjj 0 62506 2216288 2212413 2026-07-17T09:14:32Z Julius Santos III 139725 /* Laro */ 2216288 wikitext text/x-wiki {{Infobox Olympic games|2012|Summer|Olympics| | image = Londres Olimpiko 2012 logo.png | image_size = 200 | alt = Four abstract shapes placed in a quadrant formation spelling out "2012". The word "London" is written in the shape representing the "2", while the Olympic rings are placed in the shape representing the "0". | caption = Sagisag ng Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012; iba pang mga variant ng kulay ay ipinapakita sa [[#Logo at uniporme|ibaba]] | host_city = [[Londres]], [[England]], [[Gran Britanya]] | motto = ''Inspire a generation''<br>''Pumukaw ng salinlahi'' | nations = 204 (including [[Independent Olympic Athletes sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012|IOA]] team) | athletes = 10,768 (5,992 men, 4,776 women) | events = 302 in 26 [[Olympic sports|sports]] (39 disciplines) | opening = {{Start date|df=y|2012|7|27}} | closing = {{End date|df=y|2012|8|12}} | opened_by = [[Monarchy of the United Kingdom|Reyna]] [[Elizabeth II]]<ref name="Opening and Cauldron">{{cite press release |title=Factsheet - Opening Ceremony of the Games of the Olympiad|url=https://stillmed.olympic.org/Documents/Reference_documents_Factsheets/Opening_ceremony_of_the_Games_of_the_Olympiad.pdf|url-status=live |publisher=International Olympic Committee|date=9 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814215458/https://stillmed.olympic.org/Documents/Reference_documents_Factsheets/Opening_ceremony_of_the_Games_of_the_Olympiad.pdf |archive-date=14 August 2016|access-date=22 December 2018}}</ref> | closed_by = [[Pangulong ng Pandaigdigang Lupong Olimpiko|Pangulong ng IOC]] [[Jacques Rogge]] | cauldron = {{Plainlist| * [[Callum Airlie]] * [[Jordan Duckitt]] * [[Desiree Henry]] * [[Katie Kirk]] * [[Cameron MacRitchie]] * Aidan Reynolds * [[Adelle Tracey]]<ref name="Opening and Cauldron"/> * Austin Playfoot (relight)<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/news/articles/cauldron-moved-into-position-olympic-stadium.html|title=Cauldron moved into position in Olympic Stadium|publisher=London 2012 Olympic and Paralympic Organizing Committee|date=30 July 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120731191336/http://www.london2012.com/news/articles/cauldron-moved-into-position-olympic-stadium.html|archivedate=31 July 2012|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121211061542/www.london2012.com/news/articles/cauldron-moved-into-position-olympic-stadium.html |date=11 Disyembre 2012 }}</ref>}} | stadium = [[London Stadium|Olympic Stadium]] | summer_prev = [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|Beijing 2008]] | summer_next = [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2016|Rio 2016]] | winter_prev = [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2010|Vancouver 2010]] | winter_next = [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2014|Sochi 2014]] }} Ang '''Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012''', na pormal na '''Palaro ng XXX Olympiad''' <ref>The IOC numbers the Olympiads using [[Roman numerals]].</ref> at karaniwang kilala bilang '''London 2012''', ay isang pandaigdigang palarong pampalakasan na ginanap mula 27 Hulyo hanggang 12 Agosto 2012 sa [[Londres]], [[Gran Britanya]]. Ang unang kaganapan, ang yugto ng pangkat sa futbol ng kababaihan, ay nagsimula noong ika-25 ng Hulyo sa [[Milenyong Istadyum]] sa [[Cardiff]], na sinundan ng pambungad na seremonya noong 27 Hulyo. <ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/uk/games/london/index_uk.asp|publisher=International Olympic Committee|title=London 2012|accessdate=3 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080801100305/http://www.olympic.org/uk/games/london/index_uk.asp|archivedate=1 August 2008|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/olympics/2012/schedule-results/list/football/20120725|title=Olympics schedule and results – Wednesday 25 July|work=BBC Sport|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111234444/http://www.bbc.co.uk/sport/olympics/2012/schedule-results/list/football/20120725|archivedate=11 January 2016|df=dmy-all}}</ref> May 10,768 mga atleta mula sa 204 mga [[National Olympic Committees|Pambansang Lupong Olimpiko]] (NOCs) ang lumahok. <ref name="athletecount" /> Kasunod ng isang bid na pinamumunuan ng dating kampeon ng Palarong Olimpiko na si Sebastian Coe at dating Alkalde ng Londres na Ken Livingstone, ang Londres ay napili bilang punong-abalang lungsod noong 6 Hulyo 2005 sa ika-117 na sesyon ng [[Pandaigdigang Lupong Olimpiko]] (IOC) sa [[Singapore]], kung saan natalo ang mga bid mula sa [[Moscow]], [[New York City]], [[Madrid]], at [[Paris]]. <ref name="Election">{{cite web|url=http://www.olympic.org/en/content/Olympic-Games/All-Future-Olympic-Games/Summer/London-2012|title=London 2012: Election|publisher=International Olympic Committee|accessdate=2 October 2009|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20120424194020/http://www.olympic.org/content/error-pages/error404/?404;http://www.olympic.org:80/en/content/olympic-games/all-future-olympic-games/summer/london-2012|archivedate=24 April 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Ang Londres ang naging unang lungsod na nagdaos ng modernong Olimpiko nang tatlong beses, <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/olympics_2012/4654821.stm|title=Coe promises Olympics to remember|work=BBC Sport|date=6 July 2005|accessdate=3 August 2008|url-status=live|archiveurl=http://archive.wikiwix.com/cache/20110609063729/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/olympics_2012/4654821.stm|archivedate=9 June 2011|df=dmy-all}}</ref><ref>[[Athens]] has also hosted three [[International Olympic Committee|IOC]]-organised events, in [[1896 Summer Olympics|1896]], [[2004 Summer Olympics|2004]] and the [[Intercalated Games]] in [[1906 Intercalated Games|1906]]. However, the 1906 Games are no longer officially recognised by the IOC, as they do not fit with the quadrennial pattern of the modern Olympics.</ref> dahil naging abala rin ito sa Palarong Tag-init noong 1908 at noong 1948.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/7361921.stm|title=London's first Olympics|work=BBC Sport|date=26 April 2008|accessdate=3 August 2008|first=Mark|last=Barden|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080501025441/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/7361921.stm|archivedate=1 May 2008|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/modern/olympics_1948_gallery.shtml|title=The 1948 London Olympics Gallery|work=BBC History|accessdate=3 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080718202435/http://www.bbc.co.uk/history/british/modern/olympics_1948_gallery.shtml|archivedate=18 July 2008|url-status=live}}</ref> Ang konstruksyon para sa palaro ay kinasasangkutan ng malaking pagpapaunlad, na may diin sa pagpapanatili. Ang pangunahing pokus ay isang bagong 200-ektarya (490-acre) na Liwasang Olimpiko, na itinayo sa isang dating lugar pang-industriya sa Stratford, Timog Londres. Ginagamit din ng palaro ang mga lugar na mayroon na bago ang bid. Ang Mga Laro ay nakatanggap ng pangkalahatang papuri para sa kanilang samahan, kasama ang mga boluntaryo, ang militar ng British at pampasigla sa publiko ay pinuri lalo na. [15] [16] [17] Ang pambungad na seremonya, na nakadirekta ni Danny Boyle, ay tumanggap ng laganap na pag-akyat sa buong mundo, partikular na papuri mula sa publiko ng Britanya at isang minorya ng malawak na dumaraming mga pagpuna mula sa ilang mga social media sites. [18] [19] Sa Mga Palaro, si Michael Phelps ay naging pinaka pinalamutian na atleta ng Olympic sa lahat ng oras, nanalo ng kanyang ika-22 medal. [20] Ang Saudi Arabia, Qatar, at Brunei ay pumasok sa mga babaeng atleta sa kauna-unahan, kaya't ang bawat kasalukuyang karapat-dapat na bansa ay nagpadala ng isang babaeng katunggali sa kahit isang manlalaro ng Olimpiko. [21] Kasama sa boksing ng kababaihan sa kauna-unahang pagkakataon, sa gayon ang Mga Laro ay naging una kung saan ang bawat isport ay may mga babaeng kakumpitensya. [22] [23] [24] Ito ang pangwakas na Larong Olimpiko sa ilalim ng panguluhan ng IOC ng Belgian na si Jacques Rogge, na humalili sa Aleman na si [[Thomas Bach]] sa susunod na taon. Ang pangwakas na medalya tally ay pinangunahan ng [[Estados Unidos]], na sinundan ng [[China]] at nag-host ng [[Great Britain]]. Maraming mga rekord sa mundo at Olimpiko ang itinakda sa mga laro. Kahit na mayroong maraming mga kontrobersya, ang mga laro sa 2012 ay itinuturing na matagumpay sa pagtaas ng mga pamantayan ng kumpetisyon sa gitna ng mga bansa sa buong mundo, naka-pack na mga istadyum at maayos na samahan. Bukod dito, ang pagtuon sa palakasan sa palakasan at post-game venue na pagpapanatili ay nakita bilang isang plano para sa hinaharap na Olimpiko.{{Citation needed|date=May 2020}} ==Proseso ng Pag-bid== {{main|Mga bid para sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012}} Pagsapit ng 15 Hulyo 2003, ang deadline para sa mga interesadong lungsod na magsumite ng mga bid sa International Olympic Committee (IOC), siyam na lungsod ang nagsumite ng mga bid upang i-host ang 2012 Summer Olympics: Havana, Istanbul, Leipzig, London, Madrid, Moscow, New York City, Paris, at Rio de Janeiro. [25] Noong 18 Mayo 2004, bilang isang resulta ng isang marka ng teknikal na pagsusuri, binawasan ng IOC ang bilang ng mga lungsod sa lima: London, Madrid, Moscow, New York at Paris. [26] Ang lahat ng limang ay nagsumite ng kanilang mga file ng kandidato noong ika-19 ng Nobyembre 2004 at binisita ng pangkat ng inspeksyon ng IOC noong Pebrero at Marso 2005. Ang bid sa Paris ay nagdusa ng dalawang mga pag-aataya sa pagbisita sa inspeksyon ng IOC: maraming mga welga at demonstrasyon na magkakasabay sa mga pagbisita, at isang ulat na ang isang pangunahing kasapi ng pangkat ng bid na si Guy Drut, ay haharapin sa mga paratang sa sinasabing tiwaling pampulitika na pampinansyal na pananalapi. <ref name="wrongb">{{Cite news|publisher=GamesBids|accessdate=9 March 2005|url=http://www.gamesbids.com/cgi-bin/news/viewnews.cgi?category=1&id=1110389129|title=Day One Of Paris 2012 Inspection By IOC|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061020064434/http://www.gamesbids.com/cgi-bin/news/viewnews.cgi?category=1&id=1110389129|archivedate=20 October 2006|df=dmy-all}}</ref> [[File:Lord Coe - World Economic Forum Annual Meeting 2012 cropped.jpg|thumb|right|upright| [[Sebastian Coe|Lord Coe]] – the head of London 2012]] Sa buong proseso, ang Paris ay malawak na nakikita bilang paborito, lalo na dahil ito ang pangatlong bid nito sa mga nakaraang taon. Ang London ay una nang nakita bilang nahuli sa likod ng Paris ng isang malaking margin. [28] Ang posisyon nito ay nagsimulang pagbutihin pagkatapos ng appointment ni Lord Coe bilang bagong pinuno ng London 2012 noong 19 Mayo 2004. [29] Sa huling bahagi ng Agosto 2004, ang mga ulat ay hinulaang isang tali sa pagitan ng London at Paris. [30] Noong ika-6 ng Hunyo 2005, inilabas ng IOC ang mga ulat ng pagsusuri para sa limang mga lungsod na kandidato. Hindi sila naglalaman ng anumang mga marka o ranggo, ngunit ang ulat para sa Paris ay itinuturing na pinaka positibo. Ang London ay malapit sa likuran, na isinara ang halos lahat ng puwang na sinusunod ng paunang pagsusuri noong 2004. Ang New York at Madrid ay nakatanggap din ng napaka positibong pagsusuri. [31] Noong 1 Hulyo 2005, nang tanungin kung sino ang mananalo, sinabi ni [[Jacques Rogge]], "Hindi ko mahuhulaan ito dahil hindi ko alam kung paano iboboto ang mga miyembro ng IOC. Ngunit ang pakiramdam ng aking gat ay sinabi sa akin na ito ay malapit na. Marahil ay darating ito. hanggang sa isang pagkakaiba-iba ng sabihin sampung mga boto, o marahil mas mababa. "[32] Noong ika-6 ng Hulyo 2005, ang panghuling pagpili ay inihayag sa ika-117 na IOC Session sa [[Singapore]]. Ang Moscow ay ang unang lungsod na tinanggal, na sinundan ng New York at Madrid. Ang panghuling dalawang contenders ay ang London at Paris. Sa pagtatapos ng ika-apat na pag-ikot ng pagboto, nanalo ng karapatan ang London na mag-host ng 2012 Game na may 54 boto hanggang 50.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/front_page/4655555.stm|work=BBC News|title=London beats Paris to 2012 Games|date=6 July 2005|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170725072233/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/front_page/4655555.stm|archivedate=25 July 2017|df=dmy-all}}</ref> Ang mga pagdiriwang sa London ay maikli ang buhay, na napunan ng mga bomba sa sistema ng transportasyon ng London mas mababa sa 24 na oras pagkatapos ng anunsyo.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/uk/2005/sep/02/london.Olympics2012|title=The party that never was: capital marks the games at last—Eight weeks after Olympic celebrations were cut short by bombings, London puts on a low-key but spectacle to show it means business and hard work.|work=The Guardian|location=London|date=6 July 2005|accessdate=22 August 2008|first=Andrew|last=Culf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081002091306/http://www.guardian.co.uk/uk/2005/sep/02/london.Olympics2012|archivedate=2 October 2008|url-status=live}}</ref> {| class=wikitable |+ '''2012 host city election – ballot results''' |- ! City ! abbr ="country" |NOC | bgcolor="silver" |'''Round 1''' | bgcolor="silver" |'''Round 2''' | bgcolor="silver" |'''Round 3''' | bgcolor="silver" |'''Round 4''' |- | [[London]] || {{flag|Great Britain}} ||'''22'''||27||'''39'''||'''54''' |- | [[Paris]] || {{flag|France}} ||21||25||33||50 |- | [[Madrid]] || {{flag|Spain}} ||20||'''32'''||31||— |- | [[New York City]] || {{flag|United States}} ||19||17||—||— |- | [[Moscow]] || {{flag|Russia}} ||15||—||—||— |} == Mga lugar ng pagdadausan == {{Main2|Mga lugar ng pagdadausan ng Palarong Olimpiko at Paralimpiko sa Tag-init 2012}} === Istadyum ng Londres === {{main|Istadyum ng Londres}} [[Talaksan:FloodlitLondonStadium.jpg|thumb|right|300px|Istadyum ng Londres]] === Sentrong Pambansang Akwatika ng Londres === {{main|Sentrong Pambansang Akwatika ng Londres}} == Mga sagisag == === Logo === May dalawang logo ang Londres 2012: isa para sa proseso ng pag-aanyaya na nilikha ng [http://www.kinodesign.com Kino Design], at ang pangalawa bilang tatak para sa Palaro mismo. Ang huling labas na logo, na dinisenyo ng [[Wolff Olins]], ay inilantad noong 4 Hunyo 2007 sa halagang £400,000.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/olympics_2012/6718243.stm|title=London unveils logo of 2012 Games|publisher=[[BBC Sport]]|date=4 Hunyo 2007|accessdate=2007-07-05}}</ref> Ang bagong logong ito ay isang representasyon ng bilang 2012, na may [[Mga sagisag ng Olimpiko|Mga Olimpikong Singsing]] na nakatimo sa loob ng sero.<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/about-newlook-video.html|title=The new London 2012 brand|publisher=London 2012|date=4 Hunyo 2007|accessdate=2007-06-04|archiveurl=https://archive.today/20120604164427/http://www.london2012.com/videos/|archivedate=2012-06-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070606204757/http://www.london2012.com/about-newlook-video.html |date=2007-06-06 }}</ref> Ang logo ay nakadisenyo sa mga iba't ibang kulay. Ito ang unang pagkakataon na ang magkatulad na ganap na logo ay gagamitin para sa mga palarong Olimpiko ''at'' Paralimpiko.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/olympics_2012/6718243.stm|title=London 2012 logo to be unveiled|publisher=[[BBC Sport]]|date=4 Hunyo 2007|accessdate=2007-06-04}}</ref> Ang logo ay ang una sa paggamit sa mga iba't ibang kulay sa kasaysayan ng Olimpiko. Ang mga pamantayang kulay ay luntian, madyenta, kahel at bughaw; gayumpaman ang logo ay dapat isinakatawan sa pagkakasamu't-sari ng mga kulay, kabilang ang [[Watawat ng Unyon]] upang isulong ang seremonya ng paglilipat.<ref>{{Cite web |url=http://www.london2012.com/get-involved/handover/index.php |title=Maging kabilang: Paglilipat - Londres 2012 |access-date=2012-09-04 |archive-date=2008-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080829123558/http://www.london2012.com/get-involved/handover/index.php |url-status=dead }}</ref>. Ang pagkalubay ng logo ay nabibigyan din ng mga pagkakataon ng mga nagtataguyod na maisakatawan ng kanilang mga korporadong kulay sa bersyong pansarili, tulad ng [[Lloyds TSB]],<ref>http://www.lloydstsb.com/about_ltsb/sponsorship.asp Lloyds TSB - Olimpikong Londres 2012</ref> [[British Airways]]<ref>[http://www.britishairways.com/travel/london-2012/public/en_gb British Airways - Opisyal na kawaksing pang-eruplano ng Londres 2012]</ref> at [[Adidas]].<ref>{{Cite web |title=News: adidas welcomed as Tier One Partner - London 2012<!-- Bot generated title --> |url=http://www.london2012.com/news/archive/2007-09/adidas-welcomed-as-tier-one-partner.php |access-date=2007-10-19 |archive-date=2007-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071019173914/http://www.london2012.com/news/archive/2007-09/adidas-welcomed-as-tier-one-partner.php |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019173914/http://www.london2012.com/news/archive/2007-09/adidas-welcomed-as-tier-one-partner.php |date=2007-10-19 }}</ref> [[Talaksan:Lahat Londres 2012 mga logo.png|900px|center|frame|Ang [[Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2012|Paralimpikong]] logo (malayong kaliwa) at mga iba't ibang opisyal na pinagsamang kulay para sa pangunahing disenyo ng logo ng [[Wolff Olins]].]] {{-}} ==Pag-unlad at preparasyon== {{main|Pag-unlad ng Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012}} ===Lugar=== {{main| Mga lugar ng pagdadausan ng Palarong Olimpiko at Paralimpiko sa Tag-init 2012}} ===Pampublikong transportasyon=== ===Transportasyong Internasyonal=== ===Gastos at Pananalapi=== ===Boluntaryo=== ===Tiket=== ===Bilangan=== ===Katiwasayan=== {{main article|Katiwasayan para sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012 }} {{see also|Kontrobersiya ligid G4S}} ===Medalya=== ===Tanglaw=== ===Kapaligirang Patakaran=== ===Kulturang Olimpyada=== {{main|Kulturang Olimpyada 2012}} ===Seremonya ng pagbubukas=== {{main article|Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012 seremonya ng pagbubukas|Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012 Parada ng Bansa}} [[File:2012 Olympics opening ceremony fireworks 1.jpg|thumb|Mga paputok sa Seremonya ng Pagbubukas]] ===Seremonya ng pagsasara=== {{main|Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012 seremonya ng pagsasara|Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012 seremonya ng pagsasara mga nagdadalang bandila}} == Laro == === Mga kasali === <!-- PLEASE READ: If you change any of the athlete numbers below without citing a source or without an explanatory edit summary, your changes will be reverted. Please take care, as the current information is all well-cited to the London 2012 website. --> [[File:2012 Summer olympics team numbers.svg|thumb|300px|Bilang ng mga kalahok bawat bansa<br /> {| |{{legend|#540000|300+}} |{{legend|#F90000|100+}} |{{legend|#F7931D|30+}} |{{legend|#FFE600|10+}} |{{legend|#00BB05|4+}} |{{legend|#0093F7|1+}} |}]] Humigit kumulang 10,500 atleta mula sa 204 na [[Pambansang Lupong Olimpiko]] (NOC) na inaasahang sasali,<ref name=athletecount>{{Cite news |title=Olympics – Countries |quote=From the 27th of Hulyo 2012 – 204 countries will send more than 10,000 athletes to compete in 300 events |url=http://www.bbc.co.uk/sport/olympics/2012/countries |work=BBC Sport |accessdate=19 Hulyo 2012}}</ref> na kung saan ay hihigit kaysa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1948]] sa London at [[Palarong Komonwelt 2002]] sa Manchester bilang pinakamalaking palarong palakasan na naganap sa Nagkakaisang Kaharian.<ref>{{Cite news |title=City of Manchester Stadium: The Wembley rescuers |last=Hubbard |first=Alan |url=http://www.independent.co.uk/sport/city-of-manchester-stadium-the-wembley-rescuers-1132001.html |newspaper=The Independent |date=12 Disyembre 1999 |accessdate=13 Hulyo 2012 |location=London |archive-date=2019-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190429070122/https://www.independent.co.uk/sport/city-of-manchester-stadium-the-wembley-rescuers-1132001.html |url-status=dead }}</ref> [[Malayang Atleta ng Olimpiko sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012|Sumali nang malaya]] ang tatlong atleta mula sa [[Lupong Olimpiko ng Antilyang Olandes]], na kung saan binawi nito ang pagkakasapi sa Lupong Tagapagpaganap ng IOC sa [[Ika-123 sesyon ng Pandaigdigang Lupong Olimpiko|pagpululong nito noong Hunyo 2011]] at isa mula sa [[Timog Sudan]], na kung saan ay wala pang kinikilalang NOC, sa ilalim ng Watawat Olimpiko.<ref name="AHO">{{cite web |title=Curtain comes down on 123rd IOC Session |url=http://www.olympic.org/ioc?articlenewsgroup=-1&articleid=133159 |publisher=IOC |accessdate=11 Hulyo 2011}}</ref> {{clear}} <div class="center" > {| class="wikitable collapsible" style="width:100%;" |- ! Mga kasaling NOC |- | {{multicol}} * {{flagIOC|AFG|Tag-init 2012|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=afghanistan/index.htmx |title=Afghanistan – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205024037/http://www.london2012.com/athletes/country=afghanistan/index.html |archivedate=2012-12-05 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205024037/http://www.london2012.com/athletes/country=afghanistan/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|ALB|Tag-init 2012|12}}<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/sport/olympics/2012/athletes?country=albania&sports=&gender=&filter=Filter&isOneToWatch=0&isMedallist=0 |title=BBC Sport – London 2012 – Athletes |publisher=BBC |accessdate=28 Hulyo 2012}}</ref> * {{flagIOC|ALG|Tag-init 2012|42}}<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/sport/olympics/2012/athletes?gender=&isOneToWatch=0&country=algeria&sports=&isMedallist=0&indexLetter=&page=1#pagination |title=BBC Sport – London 2012 – Athletes |publisher=BBC |accessdate=28 Hulyo 2012}}</ref> * {{flagIOC|ASA|Tag-init 2012|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=american-samoa/index.htmx |title=American Samoa – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205015500/http://www.london2012.com/athletes/country=american-samoa/index.html |archivedate=2012-12-05 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205015500/http://www.london2012.com/athletes/country=american-samoa/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|AND|Tag-init 2012|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=andorra/index.htmx |title=Andorra – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204193513/http://www.london2012.com/athletes/country=andorra/index.html |archivedate=2012-12-04 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204193513/http://www.london2012.com/athletes/country=andorra/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|ANG|Tag-init 2012|34}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=angola/index.htmx |title=Angola – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204170952/http://www.london2012.com/athletes/country=angola/index.html |archivedate=2012-12-04 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204170952/http://www.london2012.com/athletes/country=angola/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|ANT|Tag-init 2012|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=antigua-and-barbuda/index.htmx |title=Antigua and Barbuda – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205041427/http://www.london2012.com/athletes/country=antigua-and-barbuda/index.html |archivedate=2012-12-05 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205041427/http://www.london2012.com/athletes/country=antigua-and-barbuda/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|ARG|Tag-init 2012|137}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=argentina/index.htmx |title=Argentina – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204154415/http://www.london2012.com/athletes/country=argentina/index.html |archivedate=2012-12-04 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204154415/http://www.london2012.com/athletes/country=argentina/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|ARM|Tag-init 2012|25}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=armenia/index.htmx |title=Armenia – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205070223/http://www.london2012.com/athletes/country=armenia/index.html |archivedate=2012-12-05 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205070223/http://www.london2012.com/athletes/country=armenia/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|ARU|Tag-init 2012|4}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=aruba/index.htmx |title=Aruba – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204162832/http://www.london2012.com/athletes/country=aruba/index.html |archivedate=2012-12-04 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204162832/www.london2012.com/athletes/country=aruba/index.htmx |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|AUS|Tag-init 2012|410}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=australia/index.htmx |title=Australia – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205083132/http://www.london2012.com/athletes/country=australia/index.html |archivedate=2012-12-05 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205083132/http://www.london2012.com/athletes/country=australia/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|AUT|Tag-init 2012|70}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=austria/index.htmx |title=Austria – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205063537/http://www.london2012.com/athletes/country=austria/index.html |archivedate=2012-12-05 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205063537/http://www.london2012.com/athletes/country=austria/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|AZE|Tag-init 2012|53}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=azerbaijan/index.htmx |title=Azerbaijan – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205102235/http://www.london2012.com/athletes/country=azerbaijan/index.html |archivedate=2012-12-05 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205102235/http://www.london2012.com/athletes/country=azerbaijan/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|BAH|Tag-init 2012|24}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=bahamas/index.htmx |title=Bahamas – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205031359/http://www.london2012.com/athletes/country=bahamas/index.html |archivedate=2012-12-05 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205031359/http://www.london2012.com/athletes/country=bahamas/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|BRN|Tag-init 2012|12}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=bahrain/index.htmx |title=Bahrain – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204162758/http://www.london2012.com/athletes/country=bahrain/index.html |archivedate=2012-12-04 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204162758/http://www.london2012.com/athletes/country=bahrain/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|BAN|Tag-init 2012|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=bangladesh/index.htmx |title=Bangladesh – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205081328/http://www.london2012.com/athletes/country=bangladesh/index.html |archivedate=2012-12-05 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205081328/http://www.london2012.com/athletes/country=bangladesh/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|BAR|Tag-init 2012|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=barbados/index.htmx |title=Barbados – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205001607/http://www.london2012.com/athletes/country=barbados/index.html |archivedate=2012-12-05 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205001607/http://www.london2012.com/athletes/country=barbados/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|BLR|Tag-init 2012|165}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=belarus/index.htmx |title=Belarus – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204151638/http://www.london2012.com/athletes/country=belarus/index.html |archivedate=2012-12-04 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204151638/http://www.london2012.com/athletes/country=belarus/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|BEL|Tag-init 2012|115}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=belgium/index.htmx |title=Belgium – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204160048/http://www.london2012.com/athletes/country=belgium/index.html |archivedate=2012-12-04 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204160048/http://www.london2012.com/athletes/country=belgium/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|BIZ|Tag-init 2012|3}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=belize/index.htmx |title=Belize – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205093220/http://www.london2012.com/athletes/country=belize/index.html |archivedate=2012-12-05 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205093220/http://www.london2012.com/athletes/country=belize/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|BEN|Tag-init 2012|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=benin/index.htmx |title=Benin – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205053650/http://www.london2012.com/athletes/country=benin/index.html |archivedate=2012-12-05 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205053650/http://www.london2012.com/athletes/country=benin/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|BER|Tag-init 2012|8}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=bermuda/index.htmx |title=Bermuda – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204162624/http://www.london2012.com/athletes/country=bermuda/index.html |archivedate=2012-12-04 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204162624/http://www.london2012.com/athletes/country=bermuda/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|BHU|Tag-init 2012|2}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=bhutan/index.htmx |title=Buthan – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205020623/http://www.london2012.com/athletes/country=bhutan/index.html |archivedate=2012-12-05 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205020623/http://www.london2012.com/athletes/country=bhutan/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|BOL|Tag-init 2012|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=bolivia/index.htmx |title=Bolivia – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205073723/http://www.london2012.com/athletes/country=bolivia/index.html |archivedate=2012-12-05 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205073723/http://www.london2012.com/athletes/country=bolivia/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|BIH|Tag-init 2012|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=bosnia-and-herzegovina/index.htmx |title=Bosnia and Herzegovina – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205052007/http://www.london2012.com/athletes/country=bosnia-and-herzegovina/index.html |archivedate=2012-12-05 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205052007/http://www.london2012.com/athletes/country=bosnia-and-herzegovina/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|BOT|Tag-init 2012|4}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=botswana/index.htmx |title=Botswana – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205075859/http://www.london2012.com/athletes/country=botswana/index.html |archivedate=2012-12-05 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205075859/http://www.london2012.com/athletes/country=botswana/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|BRA|Tag-init 2012|258}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=brazil/index.htmx |title=Brazil – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204142200/http://www.london2012.com/athletes/country=brazil/index.html |archivedate=2012-12-04 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204142200/http://www.london2012.com/athletes/country=brazil/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|IVB|Tag-init 2012|2}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=british-virgin-islands/index.htmx |title=Virgin Islands, British – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204141645/http://www.london2012.com/athletes/country=british-virgin-islands/index.html |archivedate=2012-12-04 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204141645/http://www.london2012.com/athletes/country=british-virgin-islands/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|BRU|Tag-init 2012|3}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=brunei/index.htmx |title=Brunei Darussalam – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205092832/http://www.london2012.com/athletes/country=brunei/index.html |archivedate=2012-12-05 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205092832/http://www.london2012.com/athletes/country=brunei/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|BUL|Tag-init 2012|63}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=bulgaria/index.htmx |title=Bulgaria – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205095614/http://www.london2012.com/athletes/country=bulgaria/index.html |archivedate=2012-12-05 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205095614/http://www.london2012.com/athletes/country=bulgaria/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|BUR|Tag-init 2012|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=burkina-faso/index.htmx |title=Burkina Faso – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205021912/http://www.london2012.com/athletes/country=burkina-faso/index.html |archivedate=2012-12-05 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205021912/http://www.london2012.com/athletes/country=burkina-faso/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|BDI|Tag-init 2012|6}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=burundi/index.htmx|title=Burundi – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205062010/http://www.london2012.com/athletes/country=burundi/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205062010/http://www.london2012.com/athletes/country=burundi/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|CAM|Tag-init 2012|6}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=cambodia/index.htmx|title=Cambodia – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205021535/http://www.london2012.com/athletes/country=cambodia/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205021535/http://www.london2012.com/athletes/country=cambodia/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|CMR|Tag-init 2012|33}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=cameroon/index.htmx|title=Cameroon – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205053938/http://www.london2012.com/athletes/country=cameroon/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205053938/http://www.london2012.com/athletes/country=cameroon/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|CAN|Tag-init 2012|277}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=canada/index.htmx|title=Canada – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204182657/http://www.london2012.com/athletes/country=canada/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204182657/http://www.london2012.com/athletes/country=canada/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|CPV|Tag-init 2012|3}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=cape-verde/index.htmx|title=Cape Verde – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205052457/http://www.london2012.com/athletes/country=cape-verde/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205052457/http://www.london2012.com/athletes/country=cape-verde/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|CAY|Tag-init 2012|5}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=cayman-islands/index.htmx|title=Cayman Islands – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204235550/http://www.london2012.com/athletes/country=cayman-islands/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204235550/http://www.london2012.com/athletes/country=cayman-islands/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|CAF|Tag-init 2012|6}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=central-african-republic/index.htmx|title=Central African Republic – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205081520/http://www.london2012.com/athletes/country=central-african-republic/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205081520/http://www.london2012.com/athletes/country=central-african-republic/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|CHA|Tag-init 2012|3}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=chad/index.htmx|title=Chad – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205020257/http://www.london2012.com/athletes/country=chad/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205020257/http://www.london2012.com/athletes/country=chad/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|CHI|Tag-init 2012|35}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=chile/index.htmx|title=Chile – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204150125/http://www.london2012.com/athletes/country=chile/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204150125/http://www.london2012.com/athletes/country=chile/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|CHN|Tag-init 2012|380}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=china/index.htmx|title=People's Republic of China – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204180242/http://www.london2012.com/athletes/country=china/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204180242/http://www.london2012.com/athletes/country=china/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|COL|Tag-init 2012|104}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=colombia/index.htmx|title=Colombia – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205064008/http://www.london2012.com/athletes/country=colombia/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205064008/http://www.london2012.com/athletes/country=colombia/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|COM|Tag-init 2012|3}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=comoros/index.htmx|title=Comoros – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205010055/http://www.london2012.com/athletes/country=comoros/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205010055/http://www.london2012.com/athletes/country=comoros/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|CGO|Tag-init 2012|7}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=congo/index.htmx|title=Congo – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205080121/http://www.london2012.com/athletes/country=congo/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205080121/http://www.london2012.com/athletes/country=congo/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|COD|Tag-init 2012|4}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=dr-congo/index.htmx|title=Democratic Republic of the Congo – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205030533/http://www.london2012.com/athletes/country=dr-congo/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205030533/http://www.london2012.com/athletes/country=dr-congo/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|COK|Tag-init 2012|8}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=cook-islands/index.htmx|title=Cook Islands – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205074043/http://www.london2012.com/athletes/country=cook-islands/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205074043/http://www.london2012.com/athletes/country=cook-islands/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|CRC|Tag-init 2012|11}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=costa-rica/index.htmx|title=Costa Rica – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205083037/http://www.london2012.com/athletes/country=costa-rica/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205083037/http://www.london2012.com/athletes/country=costa-rica/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|CIV|Tag-init 2012|10}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=cote-divoire/index.htmx|title=Ivory Coast – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205041228/http://www.london2012.com/athletes/country=cote-divoire/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205041228/http://www.london2012.com/athletes/country=cote-divoire/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|CRO|Tag-init 2012|108}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=croatia/index.htmx|title=Croatia – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204140812/http://www.london2012.com/athletes/country=croatia/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204140812/http://www.london2012.com/athletes/country=croatia/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|CUB|Tag-init 2012|110}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=cuba/index.htmx|title=Cuba – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205021012/http://www.london2012.com/athletes/country=cuba/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205021012/http://www.london2012.com/athletes/country=cuba/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|CYP|Tag-init 2012|13}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=cyprus/index.htmx|title=Cyprus – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205103440/http://www.london2012.com/athletes/country=cyprus/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205103440/http://www.london2012.com/athletes/country=cyprus/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|CZE|Tag-init 2012|133}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=czech-republic/index.htmx|title=Czech Republic – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204173815/http://www.london2012.com/athletes/country=czech-republic/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204173815/http://www.london2012.com/athletes/country=czech-republic/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|DEN|Tag-init 2012|113}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=denmark/index.htmx|title=Denmark – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205054001/http://www.london2012.com/athletes/country=denmark/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205054001/http://www.london2012.com/athletes/country=denmark/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|DJI|Tag-init 2012|6}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=djibouti/index.htmx|title=Djibouti – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205042028/http://www.london2012.com/athletes/country=djibouti/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205042028/http://www.london2012.com/athletes/country=djibouti/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|DMA|Tag-init 2012|2}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=dominica/index.htmx|title=Dominica – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204160909/http://www.london2012.com/athletes/country=dominica/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204160909/http://www.london2012.com/athletes/country=dominica/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|DOM|Tag-init 2012|35}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=dominican-republic/index.htmx|title=Dominican Republic – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204151333/http://www.london2012.com/athletes/country=dominican-republic/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204151333/http://www.london2012.com/athletes/country=dominican-republic/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|ECU|Tag-init 2012|36}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=ecuador/index.htmx|title=Ecuador – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204184232/http://www.london2012.com/athletes/country=ecuador/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204184232/http://www.london2012.com/athletes/country=ecuador/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|EGY|Tag-init 2012|113}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=egypt/index.htmx|title=Egypt – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204141336/http://www.london2012.com/athletes/country=egypt/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204141336/http://www.london2012.com/athletes/country=egypt/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|ESA|Tag-init 2012|10}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=el-salvador/index.htmx|title=El Salvador – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204161441/http://www.london2012.com/athletes/country=el-salvador/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204161441/http://www.london2012.com/athletes/country=el-salvador/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|GEQ|Tag-init 2012|2}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=equatorial-guinea/index.htmx|title=Equatorial Guinea – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204142922/http://www.london2012.com/athletes/country=equatorial-guinea/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204142922/http://www.london2012.com/athletes/country=equatorial-guinea/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|ERI|Tag-init 2012|12}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=eritrea/index.htmx|title=Eritrea – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204192519/http://www.london2012.com/athletes/country=eritrea/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204192519/http://www.london2012.com/athletes/country=eritrea/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|EST|Tag-init 2012|33}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=estonia/index.htmx|title=Estonia – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205070540/http://www.london2012.com/athletes/country=estonia/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205070540/http://www.london2012.com/athletes/country=estonia/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|ETH|Tag-init 2012|35}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=ethiopia/index.htmx|title=Ethiopia – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204173309/http://www.london2012.com/athletes/country=ethiopia/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204173309/http://www.london2012.com/athletes/country=ethiopia/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|FIJ|Tag-init 2012|9}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=fiji/index.htmx|title=Fiji – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204172507/http://www.london2012.com/athletes/country=fiji/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204172507/http://www.london2012.com/athletes/country=fiji/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|FIN|Tag-init 2012|55}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=finland/index.htmx|title=Finland – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204185436/http://www.london2012.com/athletes/country=finland/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204185436/http://www.london2012.com/athletes/country=finland/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|FRA|Tag-init 2012|330}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=france/index.htmx|title=France – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204162114/http://www.london2012.com/athletes/country=france/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204162114/http://www.london2012.com/athletes/country=france/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|GAB|Tag-init 2012|24}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=gabon/index.htmx|title=Gabon – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205073249/http://www.london2012.com/athletes/country=gabon/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205073249/http://www.london2012.com/athletes/country=gabon/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|GAM|Tag-init 2012|2}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=gambia/index.htmx|title=Gambia – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204180949/http://www.london2012.com/athletes/country=gambia/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204180949/http://www.london2012.com/athletes/country=gambia/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> {{Col-break}} * {{flagIOC|GEO|Tag-init 2012|35}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=georgia/index.htmx|title=Georgia – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204163517/http://www.london2012.com/athletes/country=georgia/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204163517/http://www.london2012.com/athletes/country=georgia/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|GER|Tag-init 2012|392}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=germany/index.htmx|title=Germany – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204163518/http://www.london2012.com/athletes/country=germany/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204163518/http://www.london2012.com/athletes/country=germany/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|GHA|Tag-init 2012|9}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=ghana/index.htmx|title=Ghana – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204142651/http://www.london2012.com/athletes/country=ghana/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204142651/http://www.london2012.com/athletes/country=ghana/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|GBR|Tag-init 2012|541}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=great-britain/index.htmx|title=Great Britain – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205040238/http://www.london2012.com/athletes/country=great-britain/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205040238/http://www.london2012.com/athletes/country=great-britain/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> '''(host)''' * {{flagIOC|GRE|Tag-init 2012|104}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=greece/index.htmx|title=Greece – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205015105/http://www.london2012.com/athletes/country=greece/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205015105/http://www.london2012.com/athletes/country=greece/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|GRN|Tag-init 2012|10}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=grenada/index.htmx|title=Grenada – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205095437/http://www.london2012.com/athletes/country=grenada/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205095437/http://www.london2012.com/athletes/country=grenada/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|GUM|Tag-init 2012|8}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=guam/index.htmx|title=Guam – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205093747/http://www.london2012.com/athletes/country=guam/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205093747/http://www.london2012.com/athletes/country=guam/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|GUA|Tag-init 2012|19}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=guatemala/index.htmx|title=Guatemala – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205083947/http://www.london2012.com/athletes/country=guatemala/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205083947/http://www.london2012.com/athletes/country=guatemala/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|GUI|Tag-init 2012|4}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=guinea/index.htmx|title=Guinea – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205100004/http://www.london2012.com/athletes/country=guinea/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205100004/http://www.london2012.com/athletes/country=guinea/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|GBS|Tag-init 2012|4}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=guinea-bissau/index.htmx|title=Guinea-Bissau – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204180517/http://www.london2012.com/athletes/country=guinea-bissau/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204180517/http://www.london2012.com/athletes/country=guinea-bissau/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|GUY|Tag-init 2012|6}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=guyana/index.htmx|title=Guyana – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204153502/http://www.london2012.com/athletes/country=guyana/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204153502/http://www.london2012.com/athletes/country=guyana/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|HAI|Tag-init 2012|5}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=haiti/index.htmx|title=Haiti – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204235428/http://www.london2012.com/athletes/country=haiti/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204235428/http://www.london2012.com/athletes/country=haiti/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|HON|Tag-init 2012|27}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=honduras/index.htmx|title=Honduras – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204144954/http://www.london2012.com/athletes/country=honduras/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204144954/http://www.london2012.com/athletes/country=honduras/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|HKG|Tag-init 2012|42}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=hong-kong/index.htmx|title=Hong Kong, China – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205020736/http://www.london2012.com/athletes/country=hong-kong/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205020736/http://www.london2012.com/athletes/country=hong-kong/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|HUN|Tag-init 2012|157}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=hungary/index.htmx|title=Hungary – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205084105/http://www.london2012.com/athletes/country=hungary/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205084105/http://www.london2012.com/athletes/country=hungary/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|ISL|Tag-init 2012|27}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=iceland/index.htmx|title=Iceland – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204174653/http://www.london2012.com/athletes/country=iceland/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204174653/http://www.london2012.com/athletes/country=iceland/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|IOA|Tag-init 2012|4}}<ref name="IOA">{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=independent-olympic-athletes/index.htmx|title=Independent Olympic Athletes – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205100950/http://www.london2012.com/athletes/country=independent-olympic-athletes/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205100950/http://www.london2012.com/athletes/country=independent-olympic-athletes/index.html |date=2012-12-05 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/news/ioc-executive-board-meets-ahead-of-london-games/168640|title=IOC Executive Board meets ahead of London Games| publisher=Olympic.org |accessdate=21 Hulyo 2012}}</ref> * {{flagIOC|IND|Tag-init 2012|83}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=india/index.htmx|title=India – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205022748/http://www.london2012.com/athletes/country=india/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205022748/http://www.london2012.com/athletes/country=india/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|INA|Tag-init 2012|22}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=indonesia/index.htmx|title=Indonesia – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204161946/http://www.london2012.com/athletes/country=indonesia/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204161946/http://www.london2012.com/athletes/country=indonesia/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|IRI|Tag-init 2012|53}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=iran/index.htmx|title=Islamic Republic of Iran – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205055046/http://www.london2012.com/athletes/country=iran/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205055046/http://www.london2012.com/athletes/country=iran/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|IRQ|Tag-init 2012|8}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=iraq/index.htmx|title=Iraq – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204174801/http://www.london2012.com/athletes/country=iraq/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204174801/http://www.london2012.com/athletes/country=iraq/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|IRL|Tag-init 2012|66}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=ireland/index.htmx|title=Ireland – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205095748/http://www.london2012.com/athletes/country=ireland/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205095748/http://www.london2012.com/athletes/country=ireland/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|ISR|Tag-init 2012|37}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=israel/index.htmx|title=Israel – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205010959/http://www.london2012.com/athletes/country=israel/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205010959/http://www.london2012.com/athletes/country=israel/index.html |date=2012-12-05 }}</ref><ref>Originally Israel had 38 participating athletes but it reduced after swimmer [[Jonatan Kopelev]] which qualified for the Olympics had to cancel his participation after removal of his appendix two weeks before the Olympics.</ref> * {{flagIOC|ITA|Tag-init 2012|284}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=italy/index.htmx|title=Italy – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205002524/http://www.london2012.com/athletes/country=italy/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205002524/http://www.london2012.com/athletes/country=italy/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|JAM|Tag-init 2012|50}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=jamaica/index.htmx|title=Jamaica – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205054155/http://www.london2012.com/athletes/country=jamaica/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205054155/http://www.london2012.com/athletes/country=jamaica/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|JPN|Tag-init 2012|293}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=japan/index.htmx|title=Japan – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205071003/http://www.london2012.com/athletes/country=japan/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205071003/http://www.london2012.com/athletes/country=japan/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|JOR|Tag-init 2012|9}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=jordan/index.htmx|title=Jordan – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205100621/http://www.london2012.com/athletes/country=jordan/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205100621/http://www.london2012.com/athletes/country=jordan/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|KAZ|Tag-init 2012|114}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=kazakhstan/index.htmx|title=Kazakhstan – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204152403/http://www.london2012.com/athletes/country=kazakhstan/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204152403/http://www.london2012.com/athletes/country=kazakhstan/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|KEN|Tag-init 2012|47}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=kenya/index.htmx|title=Kenya – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204152113/http://www.london2012.com/athletes/country=kenya/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204152113/http://www.london2012.com/athletes/country=kenya/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|KIR|Tag-init 2012|3}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=kiribati/index.htmx|title=Kiribati – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204155318/http://www.london2012.com/athletes/country=kiribati/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204155318/http://www.london2012.com/athletes/country=kiribati/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|PRK|Tag-init 2012|51}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=north-korea/index.htmx|title=Democratic People's Republic of Korea – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204160659/http://www.london2012.com/athletes/country=north-korea/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204160659/http://www.london2012.com/athletes/country=north-korea/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|KOR|Tag-init 2012|245}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=south-korea/index.htmx|title=Republic of Korea – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204155351/http://www.london2012.com/athletes/country=south-korea/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204155351/http://www.london2012.com/athletes/country=south-korea/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|KUW|Tag-init 2012|11}}<ref name="KuwaitMercury">{{cite web |url=http://www.mercurynews.com/sports-headlines/ci_21080868/ioc-kuwait-compete-under-own-flag-at-olympics |title=IOC: Kuwait to compete under own flag at Olympics |date=15 Hulyo 2012 |accessdate=23 Hulyo 2012 |archive-date=27 Hunyo 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Hgh7VeQt?url=http://www.mercurynews.com/sports-headlines/ci_21080868/ioc-kuwait-compete-under-own-flag-at-olympics |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502162459/http://www.mercurynews.com/sports-headlines/ci_21080868/ioc-kuwait-compete-under-own-flag-at-olympics |date=2 Mayo 2013 }}</ref> * {{flagIOC|KGZ|Tag-init 2012|14}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=kyrgyzstan/index.htmx|title=Kyrgyzstan – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204155508/http://www.london2012.com/athletes/country=kyrgyzstan/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204155508/http://www.london2012.com/athletes/country=kyrgyzstan/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|LAO|Tag-init 2012|3}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=laos/index.htmx|title=Lao People's Democratic Republic – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205004105/http://www.london2012.com/athletes/country=laos/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205004105/http://www.london2012.com/athletes/country=laos/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|LAT|Tag-init 2012|46}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=latvia/index.htmx|title=Latvia – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204163403/http://www.london2012.com/athletes/country=latvia/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204163403/http://www.london2012.com/athletes/country=latvia/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|LIB|Tag-init 2012|10}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=lebanon/index.htmx|title=Lebanon – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204142116/http://www.london2012.com/athletes/country=lebanon/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204142116/http://www.london2012.com/athletes/country=lebanon/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|LES|Tag-init 2012|4}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=lesotho/index.htmx|title=Lesotho – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205091814/http://www.london2012.com/athletes/country=lesotho/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205091814/http://www.london2012.com/athletes/country=lesotho/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|LBR|Tag-init 2012|4}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=liberia/index.htmx|title=Liberia – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205005801/http://www.london2012.com/athletes/country=liberia/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205005801/http://www.london2012.com/athletes/country=liberia/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|LBA|Tag-init 2012|5}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=libya/index.htmx|title=Libya – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205031719/http://www.london2012.com/athletes/country=libya/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205031719/http://www.london2012.com/athletes/country=libya/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|LIE|Tag-init 2012|3}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=liechtenstein/index.htmx|title=Liechtenstein – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205010028/http://www.london2012.com/athletes/country=liechtenstein/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205010028/http://www.london2012.com/athletes/country=liechtenstein/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|LTU|Tag-init 2012|62}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=lithuania/index.htmx|title=Lithuania – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205083712/http://www.london2012.com/athletes/country=lithuania/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205083712/http://www.london2012.com/athletes/country=lithuania/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|LUX|Tag-init 2012|9}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=luxembourg/index.htmx|title=Luxembourg – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204151947/http://www.london2012.com/athletes/country=luxembourg/index.html|archivedate=2012-12-04|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204151947/http://www.london2012.com/athletes/country=luxembourg/index.html |date=2012-12-04 }}</ref> * {{flagIOC|MKD|Tag-init 2012|4}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=fmr-rep-of-macedonia/index.htmx|title=Former Rep. of Macedonia – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|accessdate=21 Hulyo 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205045255/http://www.london2012.com/athletes/country=fmr-rep-of-macedonia/index.html|archivedate=2012-12-05|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205045255/http://www.london2012.com/athletes/country=fmr-rep-of-macedonia/index.html |date=2012-12-05 }}</ref> * {{flagIOC|MAD|Tag-init 2012|7}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=madagascar/index.htmx |title=Madagascar – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=4 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121204181552/www.london2012.com/athletes/country=madagascar/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204181552/www.london2012.com/athletes/country=madagascar/index.htmx |date=4 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|MAW|Tag-init 2012|3}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=malawi/index.htmx |title=Malawi – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=4 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121204140602/www.london2012.com/athletes/country=malawi/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204140602/www.london2012.com/athletes/country=malawi/index.htmx |date=4 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|MAS|Tag-init 2012|30}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=malaysia/index.htmx |title=Malaysia – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=5 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121205064852/www.london2012.com/athletes/country=malaysia/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205064852/www.london2012.com/athletes/country=malaysia/index.htmx |date=5 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|MDV|Tag-init 2012|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=maldives/index.htmx |title=Maldives – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=4 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121204182442/www.london2012.com/athletes/country=maldives/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204182442/www.london2012.com/athletes/country=maldives/index.htmx |date=4 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|MLI|Tag-init 2012|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=mali/index.htmx |title=Mali – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=5 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121205015840/www.london2012.com/athletes/country=mali/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205015840/www.london2012.com/athletes/country=mali/index.htmx |date=5 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|MLT|Tag-init 2012|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=malta/index.htmx |title=Malta – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=5 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121205055002/www.london2012.com/athletes/country=malta/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205055002/www.london2012.com/athletes/country=malta/index.htmx |date=5 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|MHL|Tag-init 2012|4}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=marshall-islands/index.htmx |title=Marshall Islands – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721065005/http://www.london2012.com/athletes/country=marshall-islands/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721065005/http://www.london2012.com/athletes/country=marshall-islands/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|MTN|Tag-init 2012|2}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=mauritania/index.htmx |title=Mauritania – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=4 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121204142829/www.london2012.com/athletes/country=mauritania/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204142829/www.london2012.com/athletes/country=mauritania/index.htmx |date=4 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|MRI|Tag-init 2012|11}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=mauritius/index.htmx |title=Mauritius – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721040818/http://www.london2012.com/athletes/country=mauritius/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721040818/http://www.london2012.com/athletes/country=mauritius/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|MEX|Tag-init 2012|102}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=mexico/index.htmx |title=Mexico – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721071228/http://www.london2012.com/athletes/country=mexico/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721071228/http://www.london2012.com/athletes/country=mexico/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|FSM|Tag-init 2012|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=micronesia/index.htmx |title=Federated States of Micronesia – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721020213/http://www.london2012.com/athletes/country=micronesia/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721020213/http://www.london2012.com/athletes/country=micronesia/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|MDA|Tag-init 2012|22}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=moldova/index.htmx |title=Republic of Moldova – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721091819/http://www.london2012.com/athletes/country=moldova/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721091819/http://www.london2012.com/athletes/country=moldova/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|MON|Tag-init 2012|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=monaco/index.htmx |title=Monaco – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721041030/http://www.london2012.com/athletes/country=monaco/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721041030/http://www.london2012.com/athletes/country=monaco/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|MGL|Tag-init 2012|29}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=mongolia/index.htmx |title=Mongolia – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721063741/http://www.london2012.com/athletes/country=mongolia/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721063741/http://www.london2012.com/athletes/country=mongolia/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|MNE|Tag-init 2012|33}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=montenegro/index.htmx |title=Montenegro – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721041740/http://www.london2012.com/athletes/country=montenegro/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721041740/http://www.london2012.com/athletes/country=montenegro/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|MAR|Tag-init 2012|67}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=morocco/index.htmx |title=Morocco – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721092931/http://www.london2012.com/athletes/country=morocco/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721092931/http://www.london2012.com/athletes/country=morocco/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|MOZ|Tag-init 2012|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=mozambique/index.htmx |title=Mozambique – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721020722/http://www.london2012.com/athletes/country=mozambique/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721020722/http://www.london2012.com/athletes/country=mozambique/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|MYA|Tag-init 2012|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=myanmar/index.htmx |title=Myanmar – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721054601/http://www.london2012.com/athletes/country=myanmar/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721054601/http://www.london2012.com/athletes/country=myanmar/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|NAM|Tag-init 2012|9}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=namibia/index.htmx |title=Namibia – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721054651/http://www.london2012.com/athletes/country=namibia/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721054651/http://www.london2012.com/athletes/country=namibia/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC2|NRU|Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012|2}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=nauru/index.htmx |title=Nauru – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721023021/http://www.london2012.com/athletes/country=nauru/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721023021/http://www.london2012.com/athletes/country=nauru/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|NEP|Tag-init 2012|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=nepal/index.htmx |title=Nepal – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721091739/http://www.london2012.com/athletes/country=nepal/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120727182949/http://www.london2012.com/athletes/country=nepal/index.htmx |date=27 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|NED|Tag-init 2012|178}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=netherlands/index.htmx |title=Netherlands – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=5 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121205024623/www.london2012.com/athletes/country=netherlands/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205024623/www.london2012.com/athletes/country=netherlands/index.htmx |date=5 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|NZL|Tag-init 2012|184}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=new-zealand/index.htmx |title=New Zealand – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721024317/http://www.london2012.com/athletes/country=new-zealand/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721024317/http://www.london2012.com/athletes/country=new-zealand/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|NCA|Tag-init 2012|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=nicaragua/index.htmx |title=Nicaragua – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721093653/http://www.london2012.com/athletes/country=nicaragua/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721093653/http://www.london2012.com/athletes/country=nicaragua/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|NIG|Tag-init 2012|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=niger/index.htmx |title=Niger – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721072704/http://www.london2012.com/athletes/country=niger/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815083531/http://www.london2012.com/athletes/country=niger/index.htmx |date=15 Agosto 2012 }}</ref> {{Col-break}} * {{flagIOC|NGR|Tag-init 2012|55}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=nigeria/index.htmx |title=Nigeria – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721023031/http://www.london2012.com/athletes/country=nigeria/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721023031/http://www.london2012.com/athletes/country=nigeria/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|NOR|Tag-init 2012|64}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=norway/index.htmx |title=Norway – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721061724/http://www.london2012.com/athletes/country=norway/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721061724/http://www.london2012.com/athletes/country=norway/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|OMA|Tag-init 2012|4}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=oman/index.htmx |title=Oman – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721044938/http://www.london2012.com/athletes/country=oman/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721044938/http://www.london2012.com/athletes/country=oman/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|PAK|Tag-init 2012|21}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=pakistan/index.htmx |title=Pakistan – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721071327/http://www.london2012.com/athletes/country=pakistan/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721071327/http://www.london2012.com/athletes/country=pakistan/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|PLW|Tag-init 2012|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=palau/index.htmx |title=Palau – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721040850/http://www.london2012.com/athletes/country=palau/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721040850/http://www.london2012.com/athletes/country=palau/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|PLE|Tag-init 2012|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=palestine/index.htmx |title=Palestine – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721010616/http://www.london2012.com/athletes/country=palestine/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721010616/http://www.london2012.com/athletes/country=palestine/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|PAN|Tag-init 2012|7}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=panama/index.htmx |title=Panama – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721075853/http://www.london2012.com/athletes/country=panama/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721075853/http://www.london2012.com/athletes/country=panama/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|PNG|Tag-init 2012|8}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=papua-new-guinea/index.htmx |title=Papua New Guinea – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721025510/http://www.london2012.com/athletes/country=papua-new-guinea/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721025510/http://www.london2012.com/athletes/country=papua-new-guinea/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|PAR|Tag-init 2012|8}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=paraguay/index.htmx |title=Paraguay – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721075536/http://www.london2012.com/athletes/country=paraguay/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721075536/http://www.london2012.com/athletes/country=paraguay/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|PER|Tag-init 2012|16}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=peru/index.htmx |title=Peru – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=4 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121204184004/http://www.london2012.com/athletes/country=peru/index.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204184004/http://www.london2012.com/athletes/country=peru/index.html |date=4 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|PHI|Tag-init 2012|11}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=philippines/index.htmx |title=Philippines – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721092432/http://www.london2012.com/athletes/country=philippines/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721092432/http://www.london2012.com/athletes/country=philippines/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|POL|Tag-init 2012|218}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=poland/index.htmx |title=Poland – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721093254/http://www.london2012.com/athletes/country=poland/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721093254/http://www.london2012.com/athletes/country=poland/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|POR|Tag-init 2012|77}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=portugal/index.htmx |title=Portugal – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721041913/http://www.london2012.com/athletes/country=portugal/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721041913/http://www.london2012.com/athletes/country=portugal/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|PUR|Tag-init 2012|25}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=puerto-rico/index.htmx |title=Puerto Rico – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721024422/http://www.london2012.com/athletes/country=puerto-rico/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721024422/http://www.london2012.com/athletes/country=puerto-rico/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|QAT|Tag-init 2012|12}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=qatar/index.htmx |title=Qatar – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=4 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121204142434/www.london2012.com/athletes/country=qatar/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204142434/www.london2012.com/athletes/country=qatar/index.htmx |date=4 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|ROU|Tag-init 2012|103}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=romania/index.htmx |title=Romania – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721023546/http://www.london2012.com/athletes/country=romania/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721023546/http://www.london2012.com/athletes/country=romania/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|RUS|Tag-init 2012|436}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=russia/index.htmx |title=Russian Federation – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721062725/http://www.london2012.com/athletes/country=russia/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721062725/http://www.london2012.com/athletes/country=russia/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|RWA|Tag-init 2012|7}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=rwanda/index.htmx |title=Rwanda – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721095037/http://www.london2012.com/athletes/country=rwanda/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721095037/http://www.london2012.com/athletes/country=rwanda/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|SKN|Tag-init 2012|7}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=saint-kitts-and-nevis/index.htmx |title=Saint Kitts and Nevis – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721092243/http://www.london2012.com/athletes/country=saint-kitts-and-nevis/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721092243/http://www.london2012.com/athletes/country=saint-kitts-and-nevis/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|LCA|Tag-init 2012|4}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=saint-lucia/index.htmx |title=Saint Lucia – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721071912/http://www.london2012.com/athletes/country=saint-lucia/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721071912/http://www.london2012.com/athletes/country=saint-lucia/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|VIN|Tag-init 2012|3}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=stv-and-grenadines/index.htmx |title=Saint Vincent and the Grenadines – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721074621/http://www.london2012.com/athletes/country=stv-and-grenadines/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721074621/http://www.london2012.com/athletes/country=stv-and-grenadines/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|SAM|Tag-init 2012|8}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=samoa/index.htmx |title=Samoa – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721065233/http://www.london2012.com/athletes/country=samoa/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721065233/http://www.london2012.com/athletes/country=samoa/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|SMR|Tag-init 2012|4}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=san-marino/index.htmx |title=San Marino – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721022624/http://www.london2012.com/athletes/country=san-marino/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721022624/http://www.london2012.com/athletes/country=san-marino/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|STP|Tag-init 2012|2}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=sao-tome-and-principe/index.htmx |title=Sao Tome and Principe – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=4 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121204182841/www.london2012.com/athletes/country=sao-tome-and-principe/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204182841/www.london2012.com/athletes/country=sao-tome-and-principe/index.htmx |date=4 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|KSA|Tag-init 2012|19}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=saudi-arabia/index.htmx |title=Saudi Arabia – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721060404/http://www.london2012.com/athletes/country=saudi-arabia/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721060404/http://www.london2012.com/athletes/country=saudi-arabia/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|SEN|Tag-init 2012|31}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=senegal/index.htmx |title=Senegal – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721043158/http://www.london2012.com/athletes/country=senegal/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721043158/http://www.london2012.com/athletes/country=senegal/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|SRB|Tag-init 2012|115}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=serbia/index.htmx |title=Serbia – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721024032/http://www.london2012.com/athletes/country=serbia/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721024032/http://www.london2012.com/athletes/country=serbia/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|SEY|Tag-init 2012|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=seychelles/index.htmx |title=Seychelles – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721062707/http://www.london2012.com/athletes/country=seychelles/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721062707/http://www.london2012.com/athletes/country=seychelles/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|SLE|Tag-init 2012|2}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=sierra-leone/index.htmx |title=Sierra Leone – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721092509/http://www.london2012.com/athletes/country=sierra-leone/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721092509/http://www.london2012.com/athletes/country=sierra-leone/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|SIN|Tag-init 2012|23}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=singapore/index.htmx |title=Singapore – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721070741/http://www.london2012.com/athletes/country=singapore/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721070741/http://www.london2012.com/athletes/country=singapore/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|SVK|Tag-init 2012|47}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=slovakia/index.htmx |title=Slovakia – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721021518/http://www.london2012.com/athletes/country=slovakia/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721021518/http://www.london2012.com/athletes/country=slovakia/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|SLO|Tag-init 2012|65}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=slovenia/index.htmx |title=Slovenia – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721065244/http://www.london2012.com/athletes/country=slovenia/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721065244/http://www.london2012.com/athletes/country=slovenia/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|SOL|Tag-init 2012|4}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=solomon-islands/index.htmx |title=Solomon Islands – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721060458/http://www.london2012.com/athletes/country=solomon-islands/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721060458/http://www.london2012.com/athletes/country=solomon-islands/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|SOM|Tag-init 2012|2}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=somalia/index.htmx |title=Somalia – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721075034/http://www.london2012.com/athletes/country=somalia/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721075034/http://www.london2012.com/athletes/country=somalia/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|RSA|Tag-init 2012|125}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=south-africa/index.htmx |title=South Africa – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=4 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121204190342/www.london2012.com/athletes/country=south-africa/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204190342/www.london2012.com/athletes/country=south-africa/index.htmx |date=4 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|ESP|Tag-init 2012|282}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=spain/index.htmx |title=Spain – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=5 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121205001650/www.london2012.com/athletes/country=spain/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205001650/www.london2012.com/athletes/country=spain/index.htmx |date=5 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|SRI|Tag-init 2012|7}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=sri-lanka/index.htmx |title=Sri Lanka – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721061317/http://www.london2012.com/athletes/country=sri-lanka/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721061317/http://www.london2012.com/athletes/country=sri-lanka/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|SUD|Tag-init 2012|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=sudan/index.htmx |title=Sudan – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721041732/http://www.london2012.com/athletes/country=sudan/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721041732/http://www.london2012.com/athletes/country=sudan/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|SUR|Tag-init 2012|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=suriname/index.htmx |title=Suriname – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721045019/http://www.london2012.com/athletes/country=suriname/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721045019/http://www.london2012.com/athletes/country=suriname/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|SWZ|Tag-init 2012|3}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=swaziland/index.htmx |title=Swaziland – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721060834/http://www.london2012.com/athletes/country=swaziland/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721060834/http://www.london2012.com/athletes/country=swaziland/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|SWE|Tag-init 2012|134}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=sweden/index.htmx |title=Sweden – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721042612/http://www.london2012.com/athletes/country=sweden/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721042612/http://www.london2012.com/athletes/country=sweden/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|SUI|Tag-init 2012|102}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=switzerland/index.htmx |title=Switzerland – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721080855/http://www.london2012.com/athletes/country=switzerland/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721080855/http://www.london2012.com/athletes/country=switzerland/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|SYR|Tag-init 2012|10}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=syria/index.htmx |title=Syrian Arab Republic – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721045629/http://www.london2012.com/athletes/country=syria/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721045629/http://www.london2012.com/athletes/country=syria/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|TPE|Tag-init 2012|44}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=chinese-taipei/index.htmx |title=Chinese Taipei – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=5 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121205054609/www.london2012.com/athletes/country=chinese-taipei/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205054609/www.london2012.com/athletes/country=chinese-taipei/index.htmx |date=5 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|TJK|Tag-init 2012|16}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=tajikistan/index.htmx |title=Tajikistan – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721021124/http://www.london2012.com/athletes/country=tajikistan/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721021124/http://www.london2012.com/athletes/country=tajikistan/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|TAN|Tag-init 2012|7}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=tanzania/index.htmx |title=United Republic of Tanzania – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721094135/http://www.london2012.com/athletes/country=tanzania/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721094135/http://www.london2012.com/athletes/country=tanzania/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|THA|Tag-init 2012|37}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=thailand/index.htmx |title=Thailand – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721075156/http://www.london2012.com/athletes/country=thailand/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721075156/http://www.london2012.com/athletes/country=thailand/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|TLS|Tag-init 2012|2}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=timor-leste/index.htmx |title=Democratic Republic of Timor Leste – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=5 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121205005429/www.london2012.com/athletes/country=timor-leste/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205005429/www.london2012.com/athletes/country=timor-leste/index.htmx |date=5 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|TOG|Tag-init 2012|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=togo/index.htmx |title=Togo – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721020914/http://www.london2012.com/athletes/country=togo/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721020914/http://www.london2012.com/athletes/country=togo/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|TGA|Tag-init 2012|3}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=tonga/index.htmx |title=Tonga – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721023954/http://www.london2012.com/athletes/country=tonga/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721023954/http://www.london2012.com/athletes/country=tonga/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|TRI|Tag-init 2012|30}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=trinidad-and-tobago/index.htmx |title=Trinidad and Tobago – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721071937/http://www.london2012.com/athletes/country=trinidad-and-tobago/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721071937/http://www.london2012.com/athletes/country=trinidad-and-tobago/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|TUN|Tag-init 2012|83}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=tunisia/index.htmx |title=Tunisia – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721024524/http://www.london2012.com/athletes/country=tunisia/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721024524/http://www.london2012.com/athletes/country=tunisia/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|TUR|Tag-init 2012|114}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=turkey/index.htmx |title=Turkey – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721062254/http://www.london2012.com/athletes/country=turkey/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721062254/http://www.london2012.com/athletes/country=turkey/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|TKM|Tag-init 2012|10}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=turkmenistan/index.htmx |title=Turkmenistan – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=5 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121205090626/http://www.london2012.com/athletes/country=turkmenistan/index.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205090626/http://www.london2012.com/athletes/country=turkmenistan/index.html |date=5 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|TUV|Tag-init 2012|3}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=tuvalu/index.htmx |title=Tuvalu – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=4 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121204191956/www.london2012.com/athletes/country=tuvalu/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204191956/www.london2012.com/athletes/country=tuvalu/index.htmx |date=4 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|UGA|Tag-init 2012|16}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=uganda/index.htmx |title=Uganda – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721060630/http://www.london2012.com/athletes/country=uganda/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721060630/http://www.london2012.com/athletes/country=uganda/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|UKR|Tag-init 2012|237}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=ukraine/index.htmx |title=Ukraine – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721064828/http://www.london2012.com/athletes/country=ukraine/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721064828/http://www.london2012.com/athletes/country=ukraine/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|UAE|Tag-init 2012|26}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=united-arab-emirates/index.htmx |title=United Arab Emirates – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721022631/http://www.london2012.com/athletes/country=united-arab-emirates/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721022631/http://www.london2012.com/athletes/country=united-arab-emirates/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|USA|Tag-init 2012|530}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=united-states/index.htmx |title=United States of America – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721075902/http://www.london2012.com/athletes/country=united-states/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721075902/http://www.london2012.com/athletes/country=united-states/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|URU|Tag-init 2012|29}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=uruguay/index.htmx |title=Uruguay – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721044621/http://www.london2012.com/athletes/country=uruguay/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721044621/http://www.london2012.com/athletes/country=uruguay/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|UZB|Tag-init 2012|54}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=uzbekistan/index.htmx |title=Uzbekistan – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=21 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721025044/http://www.london2012.com/athletes/country=uzbekistan/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721025044/http://www.london2012.com/athletes/country=uzbekistan/index.htmx |date=21 Hulyo 2012 }}</ref> * {{flagIOC|VAN|Tag-init 2012|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=vanuatu/index.htmx |title=Vanuatu – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=5 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121205061332/www.london2012.com/athletes/country=vanuatu/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205061332/www.london2012.com/athletes/country=vanuatu/index.htmx |date=5 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|VEN|Tag-init 2012|70}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=venezuela/index.htmx |title=Venezuela – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=4 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121204151139/www.london2012.com/athletes/country=venezuela/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204151139/www.london2012.com/athletes/country=venezuela/index.htmx |date=4 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|VIE|Tag-init 2012|18}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=vietnam/index.htmx |title=Vietnam – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=4 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121204180934/www.london2012.com/athletes/country=vietnam/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204180934/www.london2012.com/athletes/country=vietnam/index.htmx |date=4 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|ISV|Tag-init 2012|7}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=virgin-islands/index.htmx |title=Virgin Islands, US – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=4 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121204163024/www.london2012.com/athletes/country=virgin-islands/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204163024/www.london2012.com/athletes/country=virgin-islands/index.htmx |date=4 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|YEM|Tag-init 2012|4}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=yemen/index.htmx |title=Yemen – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=4 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121204185347/www.london2012.com/athletes/country=yemen/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204185347/www.london2012.com/athletes/country=yemen/index.htmx |date=4 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|ZAM|Tag-init 2012|7}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=zambia/index.htmx |title=Zambia – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=4 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121204140707/www.london2012.com/athletes/country=zambia/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204140707/www.london2012.com/athletes/country=zambia/index.htmx |date=4 Disyembre 2012 }}</ref> * {{flagIOC|ZIM|Tag-init 2012|7}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=zimbabwe/index.htmx |title=Zimbabwe – 2012 Olympic Athletes |publisher=London 2012 |accessdate=21 Hulyo 2012 |archive-date=5 Disyembre 2012 |archive-url=https://archive.today/20121205021719/www.london2012.com/athletes/country=zimbabwe/index.htmx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121205021719/www.london2012.com/athletes/country=zimbabwe/index.htmx |date=5 Disyembre 2012 }}</ref> {{Col-end}} |} </div> ==== Naaayos batay sa bilang ng mga manlalaro ==== <center> {| class="wikitable collapsible collapsed sortable" |- style="font-size:larger" !class="unsortable"| !!Bansa!! Atleta |- | GBR || {{flagIOC2|GBR|Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012}} || 541 |- | USA || {{flagIOC2|USA|Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012}} || 530 |- | RUS || {{flagIOC|RUS|Tag-init 2012}} || 436 |- | AUS || {{flagIOC|AUS|Tag-init 2012}} || 410 |- | GER || {{flagIOC|GER|Tag-init 2012}} || 392 |- | CHN || {{flagIOC|CHN|Tag-init 2012}} || 380 |- | FRA || {{flagIOC|FRA|Tag-init 2012}} || 330 |- | JPN || {{flagIOC|JPN|Tag-init 2012}} || 293 |- | ITA || {{flagIOC|ITA|Tag-init 2012}} || 284 |- | ESP || {{flagIOC|ESP|Tag-init 2012}} || 282 |- | CAN || {{flagIOC|CAN|Tag-init 2012}} || 277 |- | BRA || {{flagIOC|BRA|Tag-init 2012}} || 258 |- | KOR || {{flagIOC|KOR|Tag-init 2012}} || 245 |- | UKR || {{flagIOC|UKR|Tag-init 2012}} || 237 |- | POL || {{flagIOC|POL|Tag-init 2012}} || 218 |- | NZL || {{flagIOC|NZL|Tag-init 2012}} || 184 |- | NED || {{flagIOC|NED|Tag-init 2012}} || 178 |- | BLR || {{flagIOC|BLR|Tag-init 2012}} || 165 |- | HUN || {{flagIOC|HUN|Tag-init 2012}} || 157 |- | ARG || {{flagIOC|ARG|Tag-init 2012}} || 137 |- | SWE || {{flagIOC|SWE|Tag-init 2012}} || 134 |- | CZE || {{flagIOC|CZE|Tag-init 2012}} || 133 |- | RSA || {{flagIOC|RSA|Tag-init 2012}} || 125 |- | BEL || {{flagIOC|BEL|Tag-init 2012}} || 115 |- | SRB || {{flagIOC|SRB|Tag-init 2012}} || 115 |- | KAZ || {{flagIOC|KAZ|Tag-init 2012}} || 114 |- | TUR || {{flagIOC|TUR|Tag-init 2012}} || 114 |- | DEN || {{flagIOC|DEN|Tag-init 2012}} || 113 |- | EGY || {{flagIOC|EGY|Tag-init 2012}} || 113 |- | CUB || {{flagIOC|CUB|Tag-init 2012}} || 110 |- | CRO || {{flagIOC|CRO|Tag-init 2012}} || 108 |- | COL || {{flagIOC|COL|Tag-init 2012}} || 104 |- | GRE || {{flagIOC|GRE|Tag-init 2012}} || 104 |- | ROU || {{flagIOC|ROU|Tag-init 2012}} || 103 |- | MEX || {{flagIOC|MEX|Tag-init 2012}} || 102 |- | SUI || {{flagIOC|SUI|Tag-init 2012}} || 102 |- | IND || {{flagIOC|IND|Tag-init 2012}} || 83 |- | TUN || {{flagIOC|TUN|Tag-init 2012}} || 83 |- | POR || {{flagIOC|POR|Tag-init 2012}} || 77 |- | AUT || {{flagIOC|AUT|Tag-init 2012}} || 70 |- | VEN || {{flagIOC|VEN|Tag-init 2012}} || 70 |- | MAR || {{flagIOC|MAR|Tag-init 2012}} || 67 |- | IRL || {{flagIOC|IRL|Tag-init 2012}} || 66 |- | SLO || {{flagIOC|SLO|Tag-init 2012}} || 65 |- | NOR || {{flagIOC|NOR|Tag-init 2012}} || 64 |- | BUL || {{flagIOC|BUL|Tag-init 2012}} || 63 |- | LTU || {{flagIOC|LTU|Tag-init 2012}} || 62 |- | FIN || {{flagIOC|FIN|Tag-init 2012}} || 55 |- | NGR || {{flagIOC|NGR|Tag-init 2012}} || 55 |- | UZB || {{flagIOC|UZB|Tag-init 2012}} || 54 |- | AZE || {{flagIOC|AZE|Tag-init 2012}} || 53 |- | IRI || {{flagIOC|IRI|Tag-init 2012}} || 53 |- | PRK || {{flagIOC|PRK|Tag-init 2012}} || 51 |- | JAM || {{flagIOC|JAM|Tag-init 2012}} || 50 |- | KEN || {{flagIOC|KEN|Tag-init 2012}} || 47 |- | SVK || {{flagIOC|SVK|Tag-init 2012}} || 47 |- | LAT || {{flagIOC|LAT|Tag-init 2012}} || 46 |- | TPE || {{flagIOC|TPE|Tag-init 2012}} || 44 |- | ALG || {{flagIOC|ALG|Tag-init 2012}} || 42 |- | HKG || {{flagIOC|HKG|Tag-init 2012}} || 42 |- | ISR || {{flagIOC|ISR|Tag-init 2012}} || 37 |- | THA || {{flagIOC|THA|Tag-init 2012}} || 37 |- | ECU || {{flagIOC|ECU|Tag-init 2012}} || 36 |- | CHI || {{flagIOC|CHI|Tag-init 2012}} || 35 |- | DOM || {{flagIOC|DOM|Tag-init 2012}} || 35 |- | ETH || {{flagIOC|ETH|Tag-init 2012}} || 35 |- | GEO || {{flagIOC|GEO|Tag-init 2012}} || 35 |- | ANG || {{flagIOC|ANG|Tag-init 2012}} || 34 |- | CMR || {{flagIOC|CMR|Tag-init 2012}} || 33 |- | EST || {{flagIOC|EST|Tag-init 2012}} || 33 |- | MNE || {{flagIOC|MNE|Tag-init 2012}} || 33 |- | SEN || {{flagIOC|SEN|Tag-init 2012}} || 31 |- | MAS || {{flagIOC|MAS|Tag-init 2012}} || 30 |- | TRI || {{flagIOC|TRI|Tag-init 2012}} || 30 |- | MGL || {{flagIOC|MGL|Tag-init 2012}} || 29 |- | URU || {{flagIOC|URU|Tag-init 2012}} || 29 |- | HON || {{flagIOC|HON|Tag-init 2012}} || 27 |- | ISL || {{flagIOC|ISL|Tag-init 2012}} || 27 |- | UAE || {{flagIOC|UAE|Tag-init 2012}} || 26 |- | ARM || {{flagIOC|ARM|Tag-init 2012}} || 25 |- | PUR || {{flagIOC|PUR|Tag-init 2012}} || 25 |- | BAH || {{flagIOC|BAH|Tag-init 2012}} || 24 |- | GAB || {{flagIOC|GAB|Tag-init 2012}} || 24 |- | SIN || {{flagIOC|SIN|Tag-init 2012}} || 23 |- | INA || {{flagIOC|INA|Tag-init 2012}} || 22 |- | MDA || {{flagIOC|MDA|Tag-init 2012}} || 22 |- | PAK || {{flagIOC|PAK|Tag-init 2012}} || 21 |- | GUA || {{flagIOC|GUA|Tag-init 2012}} || 19 |- | KSA || {{flagIOC|KSA|Tag-init 2012}} || 19 |- | VIE || {{flagIOC|VIE|Tag-init 2012}} || 18 |- | PER || {{flagIOC|PER|Tag-init 2012}} || 16 |- | TJK || {{flagIOC|TJK|Tag-init 2012}} || 16 |- | UGA || {{flagIOC|UGA|Tag-init 2012}} || 16 |- | KGZ || {{flagIOC|KGZ|Tag-init 2012}} || 14 |- | CYP || {{flagIOC|CYP|Tag-init 2012}} || 13 |- | ALB || {{flagIOC|ALB|Tag-init 2012}} || 12 |- | BRN || {{flagIOC|BRN|Tag-init 2012}} || 12 |- | ERI || {{flagIOC|ERI|Tag-init 2012}} || 12 |- | QAT || {{flagIOC|QAT|Tag-init 2012}} || 12 |- | CRC || {{flagIOC|CRC|Tag-init 2012}} || 11 |- | KUW || {{flagIOC|KUW|Tag-init 2012}} || 11 |- | MRI || {{flagIOC|MRI|Tag-init 2012}} || 11 |- | PHI || {{flagIOC2|PHI|Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012}} || 11 |- | CIV || {{flagIOC|CIV|Tag-init 2012}} || 10 |- | ESA || {{flagIOC|ESA|Tag-init 2012}} || 10 |- | GRN || {{flagIOC|GRN|Tag-init 2012}} || 10 |- | LIB || {{flagIOC|LIB|Tag-init 2012}} || 10 |- | SYR || {{flagIOC|SYR|Tag-init 2012}} || 10 |- | TKM || {{flagIOC|TKM|Tag-init 2012}} || 10 |- | FIJ || {{flagIOC|FIJ|Tag-init 2012}} || 9 |- | GHA || {{flagIOC|GHA|Tag-init 2012}} || 9 |- | JOR || {{flagIOC|JOR|Tag-init 2012}} || 9 |- | LUX || {{flagIOC|LUX|Tag-init 2012}} || 9 |- | NAM || {{flagIOC|NAM|Tag-init 2012}} || 9 |- | BER || {{flagIOC|BER|Tag-init 2012}} || 8 |- | COK || {{flagIOC|COK|Tag-init 2012}} || 8 |- | GUM || {{flagIOC|GUM|Tag-init 2012}} || 8 |- | IRQ || {{flagIOC|IRQ|Tag-init 2012}} || 8 |- | PAR || {{flagIOC|PAR|Tag-init 2012}} || 8 |- | PNG || {{flagIOC|PNG|Tag-init 2012}} || 8 |- | SAM || {{flagIOC|SAM|Tag-init 2012}} || 8 |- | CGO || {{flagIOC|CGO|Tag-init 2012}} || 7 |- | ISV || {{flagIOC|ISV|Tag-init 2012}} || 7 |- | MAD || {{flagIOC|MAD|Tag-init 2012}} || 7 |- | PAN || {{flagIOC|PAN|Tag-init 2012}} || 7 |- | RWA || {{flagIOC|RWA|Tag-init 2012}} || 7 |- | SKN || {{flagIOC|SKN|Tag-init 2012}} || 7 |- | SRI || {{flagIOC|SRI|Tag-init 2012}} || 7 |- | TAN || {{flagIOC|TAN|Tag-init 2012}} || 7 |- | ZAM || {{flagIOC|ZAM|Tag-init 2012}} || 7 |- | ZIM || {{flagIOC|ZIM|Tag-init 2012}} || 7 |- | AFG || {{flagIOC|AFG|Tag-init 2012}} || 6 |- | AND || {{flagIOC|AND|Tag-init 2012}} || 6 |- | BAR || {{flagIOC|BAR|Tag-init 2012}} || 6 |- | BDI || {{flagIOC|BDI|Tag-init 2012}} || 6 |- | BIH || {{flagIOC|BIH|Tag-init 2012}} || 6 |- | BOL || {{flagIOC|BOL|Tag-init 2012}} || 6 |- | CAF || {{flagIOC|CAF|Tag-init 2012}} || 6 |- | CAM || {{flagIOC|CAM|Tag-init 2012}} || 6 |- | DJI || {{flagIOC|DJI|Tag-init 2012}} || 6 |- | FSM || {{flagIOC|FSM|Tag-init 2012}} || 6 |- | GUY || {{flagIOC|GUY|Tag-init 2012}} || 6 |- | MLI || {{flagIOC|MLI|Tag-init 2012}} || 6 |- | MON || {{flagIOC|MON|Tag-init 2012}} || 6 |- | MOZ || {{flagIOC|MOZ|Tag-init 2012}} || 6 |- | MYA || {{flagIOC|MYA|Tag-init 2012}} || 6 |- | NCA || {{flagIOC|NCA|Tag-init 2012}} || 6 |- | NIG || {{flagIOC|NIG|Tag-init 2012}} || 6 |- | SEY || {{flagIOC|SEY|Tag-init 2012}} || 6 |- | SUD || {{flagIOC|SUD|Tag-init 2012}} || 6 |- | TOG || {{flagIOC|TOG|Tag-init 2012}} || 6 |- | ANT || {{flagIOC|ANT|Tag-init 2012}} || 5 |- | ASA || {{flagIOC|ASA|Tag-init 2012}} || 5 |- | BAN || {{flagIOC|BAN|Tag-init 2012}} || 5 |- | BEN || {{flagIOC|BEN|Tag-init 2012}} || 5 |- | BUR || {{flagIOC|BUR|Tag-init 2012}} || 5 |- | CAY || {{flagIOC|CAY|Tag-init 2012}} || 5 |- | HAI || {{flagIOC|HAI|Tag-init 2012}} || 5 |- | LBA || {{flagIOC|LBA|Tag-init 2012}} || 5 |- | MDV || {{flagIOC|MDV|Tag-init 2012}} || 5 |- | MLT || {{flagIOC|MLT|Tag-init 2012}} || 5 |- | NEP || {{flagIOC|NEP|Tag-init 2012}} || 5 |- | PLE || {{flagIOC|PLE|Tag-init 2012}} || 5 |- | PLW || {{flagIOC|PLW|Tag-init 2012}} || 5 |- | SUR || {{flagIOC|SUR|Tag-init 2012}} || 5 |- | VAN || {{flagIOC|VAN|Tag-init 2012}} || 5 |- | ARU || {{flagIOC|ARU|Tag-init 2012}} || 4 |- | BOT || {{flagIOC|BOT|Tag-init 2012}} || 4 |- | COD || {{flagIOC|COD|Tag-init 2012}} || 4 |- | GBS || {{flagIOC|GBS|Tag-init 2012}} || 4 |- | GUI || {{flagIOC|GUI|Tag-init 2012}} || 4 |- | IOA || {{flagIOC|IOA|Tag-init 2012}} || 4 |- | LBR || {{flagIOC|LBR|Tag-init 2012}} || 4 |- | LCA || {{flagIOC|LCA|Tag-init 2012}} || 4 |- | LES || {{flagIOC|LES|Tag-init 2012}} || 4 |- | MHL || {{flagIOC|MHL|Tag-init 2012}} || 4 |- | MKD || {{flagIOC|MKD|Tag-init 2012}} || 4 |- | OMA || {{flagIOC|OMA|Tag-init 2012}} || 4 |- | SMR || {{flagIOC|SMR|Tag-init 2012}} || 4 |- | SOL || {{flagIOC|SOL|Tag-init 2012}} || 4 |- | YEM || {{flagIOC|YEM|Tag-init 2012}} || 4 |- | BIZ || {{flagIOC|BIZ|Tag-init 2012}} || 3 |- | BRU || {{flagIOC|BRU|Tag-init 2012}} || 3 |- | CHA || {{flagIOC|CHA|Tag-init 2012}} || 3 |- | COM || {{flagIOC|COM|Tag-init 2012}} || 3 |- | CPV || {{flagIOC|CPV|Tag-init 2012}} || 3 |- | KIR || {{flagIOC|KIR|Tag-init 2012}} || 3 |- | LAO || {{flagIOC|LAO|Tag-init 2012}} || 3 |- | LIE || {{flagIOC|LIE|Tag-init 2012}} || 3 |- | MAW || {{flagIOC|MAW|Tag-init 2012}} || 3 |- | SWZ || {{flagIOC|SWZ|Tag-init 2012}} || 3 |- | TGA || {{flagIOC|TGA|Tag-init 2012}} || 3 |- | TUV || {{flagIOC|TUV|Tag-init 2012}} || 3 |- | VIN || {{flagIOC|VIN|Tag-init 2012}} || 3 |- | BHU || {{flagIOC|BHU|Tag-init 2012}} || 2 |- | DMA || {{flagIOC|DMA|Tag-init 2012}} || 2 |- | GAM || {{flagIOC|GAM|Tag-init 2012}} || 2 |- | GEQ || {{flagIOC|GEQ|Tag-init 2012}} || 2 |- | IVB || {{flagIOC|IVB|Tag-init 2012}} || 2 |- | MTN || {{flagIOC|MTN|Tag-init 2012}} || 2 |- | NRU || {{flagIOC2|NRU|Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012}} || 2 |- | SLE || {{flagIOC|SLE|Tag-init 2012}} || 2 |- | SOM || {{flagIOC|SOM|Tag-init 2012}} || 2 |- | STP || {{flagIOC|STP|Tag-init 2012}} || 2 |- | TLS || {{flagIOC|TLS|Tag-init 2012}} || 2 |} </center> === Palakasan === Mayroong itinatampok na 26 na palakasan at kabuuang 39 na disiplina ang Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012: {| class="wikitable" |- !2012 Summer Olympic Sports Programme |- | {{Col-begin}} {{Col-1-of-4}} *Aquatics **{{GamesSport|Diving|Events=8|Format=d}} **{{GamesSport|Swimming|Events=34|Format=d}} **{{GamesSport|Synchronized swimming|Events=2|Format=d}} **{{GamesSport|Water polo|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Archery|Events=4|Format=d}} *{{GamesSport|Athletics|Events=47|Format=d}} *{{GamesSport|Badminton|Events=5|Format=d}} *{{GamesSport|Basketball|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Boxing|Events=13|Format=d}} {{Col-2-of-4}} *{{GamesSport|Canoeing|Format=d}} **Sprint <small>(12)</small> **Slalom <small>(4)</small> *{{GamesSport|Cycling|Format=d|Competitors=Talaan ng mga kakumpitensya sa Palarong Olimpiko}} **BMX <small>(2)</small> **Mountain biking <small>(2)</small> **Road <small>(4)</small> **Track <small>(10)</small> *{{GamesSport|Equestrian|Format=d}} **Dressage <small>(2)</small> **Eventing <small>(2)</small> **Jumping <small>(2)</small> {{Col-2-of-4}} *{{GamesSport|Fencing|Events=10|Format=d}} *{{GamesSport|Field hockey|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Football|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Gymnastics|Format=d}} **Artistic <small>(14)</small> **Rhythmic <small>(2)</small> **Trampoline <small>(2)</small> *{{GamesSport|Handball|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Judo|Events=14|Format=d}} *{{GamesSport|Modern pentathlon|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Rowing|Events=14|Format=d}} *{{GamesSport|Sailing|Events=10|Format=d}} {{Col-3-of-4}} *{{GamesSport|Shooting|Events=15|Format=d}} *{{GamesSport|Table tennis|Events=4|Format=d}} *{{GamesSport|Taekwondo|Events=8|Format=d}} *{{GamesSport|Tennis|Events=5|Format=d}} *{{GamesSport|Triathlon|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Volleyball|Format=d}} **Volleyball <small>(2)</small> **Beach volleyball <small>(2)</small> *{{GamesSport|Weightlifting|Events=15|Format=d}} *{{GamesSport|Wrestling|Format=d}} **Freestyle <small>(11)</small> **Greco-Roman <small>(7)</small> {{col-end}} |} Sa unang pagkakataon, isinama sa programa ang boksing para sa mga babae, na may 36 na atletang kalahok sa tatlong magkakaibang antas ng bigat. Mayroong [[Politikang pambaril sa Nagkakaisang Kaharian#Olimpiko 2012|espesyal na dispensasyon]] para payagan ang ilang pangyayari sa pamamaril, kung saan ay magiging ilegal sa ilalim ng [[:en:Firearms (Amendment) (No. 2) Act 1997|Batas Pambaril sa NK]].<ref>{{cite news|last=Fraser|first=Andrew|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/olympics_2012/4162498.stm|title=Shooters seek handgun law change|date=19 Agosto 2005|publisher=BBC News|accessdate=30 Hulyo 2012}}</ref><ref>{{cite news|author=Associated Press|url=http://sports.espn.go.com/espn/wire?section=oly&id=3478179|title=British government relaxes gun laws on sport ahead of 2012 Olympics|date=8 Hulyo 2008|publisher=[[ESPN]]|accessdate=30 Hulyo 2012}}</ref> Sa Tenis, ibinalik muli ang magkahalong dalawahan sa programang Olimpiko sa unang pagkakataon simula noong 1924.<ref>[http://www.nbcolympics.com/tennis/event/mixed-doubles/index.html Tennis: Mixed Doubles Preview] NBCOlympics</ref> Itinampok ng Londres ang 28 palakasan, na kahanay lamang ng kakatapos lamang na Palarong Olimpiko sa Tag-init, subalit tinanggal ng [[beysbol]] at [[sopbol]] mula sa Larong 2012 dalawang araw lamang pagkatapos mapili ang London bilang punong-abala. Sinuportahan ng IOC ang kanilang desisyon na tanggalin ang parehang palakasan habang nagaganap ang [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2006]], pagkatapos mawala ang boto ng rekonsiderasyon, at huling nakatadhana sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|Palarong Olimpiko 2008]].<ref name=SportsDropped>{{Cite news |url= http://www.usatoday.com/sports/olympics/2005-07-08-baseball-softball-dropped_x.htm |title=Baseball, softball bumped from Olympics |first=Vicki |last=Michaelis |accessdate=17 Agosto 2008 |date=8 Hulyo 2005 |work=USA Today }}</ref> Pagkatapos ng desisyon na tanggalin ang dalawang palakasan, nagkaroon ng botohan ang IOC kung dapat palitan ang mga palakasang ito o hindi. Kinonsidera ang [[karate]], [[squash (sport)|squash]], [[golf]], [[roller sports]] at [[rugby sevens]] bilang mga pamalit. Ang Karate at squash ang dalawang huling dalawang laro, ngunit parehas itong hindi nakakuha ng sapat na boto para umabot sa kinakailangang dalawat-kapat na pangkalahatan.<ref name=SportsDropped/> Kahit na tinanggal na ang mga [[palakasang demonstrasyon]] pagkatapos ng [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1992]],<ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/uk/games/past/innovations_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1996 |title=International Olympic Committee – Olympic Games |publisher=Olympic.org |accessdate=12 Oktubre 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080912061938/http://www.olympic.org/uk/games/past/innovations_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1996 |archivedate=2008-09-12 |deadurl=no |url-status=live }}</ref> may mga espesyal na patimpalak para sa mga hindi olimpikong palakasan na maaaring ganapin habang isinasagawa ang laro, tulad na lamang ng [[Wushu Tournament Beijing 2008|Patimpalak sa Wushu]] sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008.<ref name="islondon">{{cite web |url=http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/london-legislator-heads-for-beijing-wants-cricket-in-2012-olympics_10080420.html |title=London legislator heads for Beijing, wants cricket in 2012 Olympics |publisher=Thaindian News |author=Dipankar De Sarkar |accessdate=20 Agosto 2008 |date=6 Agosto 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080815225429/http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/london-legislator-heads-for-beijing-wants-cricket-in-2012-olympics_10080420.html |archivedate=2008-08-15 |deadurl=no |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080815225429/http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/london-legislator-heads-for-beijing-wants-cricket-in-2012-olympics_10080420.html |date=15 Agosto 2008 }}</ref> Mayroong ilang pagtatangka na magkaroon ng [[Twenty20 cricket]],<ref name="islondon"/> at palakasan sa [[netball]]<ref>{{cite web |url=http://www.express.co.uk/posts/view/35597/Gordon-Brown-backs-Olympic-netball |title=Gordon Brown backs Olympic netball |work=Daily Express |location=UK |accessdate=10 Setyembre 2008 |date=20 Pebrero 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080928201036/http://www.express.co.uk/posts/view/35597/Gordon-Brown-backs-Olympic-netball |archivedate=2008-09-28 |deadurl=no |url-status=live }}</ref> na kasabay lamang sa Larong 2012, subalit hindi ito naging matagumpay. === Kalendaryo === {{seealso|Sunod-sunod na buod ng Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012}} Inilabas ang huling opisyal na gagawin sa palaro noong 15 Pebrero 2011.<ref>{{cite news |title=London 2012 Olympic Games schedule released |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympic_games/london_2012/9397378.stm |accessdate=25 Mayo 2011 |date=15 Pebrero 2011 |work=BBC News |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110527023300/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympic_games/london_2012/9397378.stm |archivedate=2011-05-27 |deadurl=no |url-status=live }}</ref> {{Kalendaryo ng Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012}} ===Mga Talaan=== {{main article|World at Olympic talaan ng itakda para sa Palarong Olimpiko sa Tag-Init 2012}} [[File:Mo Farah and Usain Bolt 2012 Olympics (cropped).jpg|thumb|[[Mo Farah]] with [[Usain Bolt]].]] === Bilang ng medalya === {{Main|Talaan ng mga medalya sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012}} <center> {{:Talaan ng mga medalya sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012|caption=Top ten}} ;Key {| class="wikitable" |- | style="background:#ccf; width:3em;"|* |Tinutukoy ang punong-abala (Great Britain) |} </center> == Silipin din == * [[Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2012]] == Mga sanggunian == {{Reflist|3}} * BBC (2005). [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/olympics_2012/bidding_guide/4608029.stm Pokus sa mga Plano sa Olimpiko ng Londres]. Nakuha noong 7 Hulyo 2005 == Mga panlabas na kawing == * [http://www.london2012.com/ Opisyan na Pahina ng Londres 2012]{{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20130228114959/http://www.london2012.com/ |date=2013-02-28 }} * [http://blog.london2012.com/ Kumikilos sa Pagsulong:Opisyal na blog ng Palarong Olimpiko at Paralimpiko ng Londres 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070809014131/http://blog.london2012.com/ |date=2007-08-09 }} * [http://www.flickr.com/groups/london2012/ Pangkat Flickr ng Londres 2012: Mga larawan mula sa liwasang olimpiko, at pag-aalok] * [http://www.newham.com/2012Games Local view of the Olympics from host borough the London Borough of Newham] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211161647/http://www.newham.com/2012Games/ |date=2007-12-11 }} * [http://www.olympic.org/uk/news/olympic_news/full_story_uk.asp?id=1386 Inihayag ng Opisyal na Olimpikong Websayt na ang Londres ay punong-abala na.] * [http://www.olympic.org/common/asp/launchvideo.asp?name=117session/announcement_117session.wmv Bidyo ng pabatid mula sa Opisyal na Olimpikong Websayt] (anyong [[WMV]]) * [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/front_page/4655555.stm BBC: Nilampasan ng Londres ang Paris sa Palarong 2012] * [http://www.gardenvisit.com/landscape/london/london-olympic-park-2012/london-olympic-park-2012.htm Mga pahayag sa Liwasang Olimpikong 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013190202/http://gardenvisit.com/landscape/london/london-olympic-park-2012/london-olympic-park-2012.htm |date=2007-10-13 }} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/talking_point/4655235.stm BBC: Mga tugon sa mga pahayag ng punong-abalang lungsod ng Palarong Olimpikong 2012] * [http://news.bbc.co.uk/media/avdb/sport_web/video/9012da6800173f0/bb/09012da6800176bf_16x9_bb.ram BBC: Pagpapalabas ng pahayag.] * [http://2012olympic.proboards42.com/index.cgi 2012 Talakayan tungkol sa Ika- XXX Olimpiyadang Londres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080926024802/http://2012olympic.proboards42.com/index.cgi |date=2008-09-26 }} * [http://www.citymayors.com/sport/2012-olympics-london.html CityMayors 2012 FAQ] {{start box}} {{succession box|title=''[[Palarong Olimpiko sa Tag-init]]'' <br /> Punong-abalang Lungsod|before=[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|Beijing]]|after=[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2016|Rio de Janeiro]]|years=''Olimpiyadang XXX'' (2012)}} {{end box}} {{Palarong Olimpiko}} {{EventsAt2012SummerOlympics}} [[Kategorya:Palarong Olimpiko sa Tag-init]] [[Kategorya:Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012]] [[Kategorya:Palakasan sa Londres]] [[Kategorya:2012 sa mga palakasan]] [[Kategorya:2012 sa United Kingdom]] [[Kategorya:Mga kaganapang pampalakasan sa Mga Nagkakaisang Kaharian]] 96j5iysyo068gvz822a9b3nhxdk1cm8 0 62594 2216271 2214716 2026-07-17T00:04:32Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2216271 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | fossil_range = {{fossil range|5.332|0}} [[Miocene]] to present{{fact}} | image = Canis portraits (excluding Lupulella).jpg | image_caption = [[Gray wolf]] (top), [[coyote]] and [[African golden wolf]] (middle), [[Ethiopian wolf]] and [[golden jackal]] (bottom) | taxon = Canis | display_parents = 3 | authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]{{fact}} | type_species = ''[[Canis lupus]]'' | type_species_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | subdivision_ranks = Species | subdivision = Extant: *''[[Canis aureus]]'' *''[[Canis familiaris]]'' *''[[Canis latrans]]'' *''[[Canis lupaster]]'' *''[[Canis lupus]]'' *''[[Canis rufus]]'' *''[[Canis lycaon]]'' *''[[Canis simensis]]'' Extinct: *† ''[[Canis antonii]]'' *† ''[[Canis chihliensis]]'' *† ''[[Canis edwardii]]'' *† ''[[Canis etruscus]]'' *† ''[[Canis mosbachensis]]'' *† ''Canis palmidens'' *† ''[[Canis variabilis]]'' *† '''Subgenus ''[[Xenocyon]]''''' **† ''[[Canis africanus]]'' **† ''[[Canis antonii]]'' **† ''[[Canis falconeri]]'' }} Ang '''''Canis''''' ay isang [[sari]]ng naglalaman ng 7 hanggang 10 buhay pang mga uri at maraming mga wala nang mga uri, kabilang ang mga [[Lobo (paglilinaw)|lobo]], [[koyote]], at [[tsakal]]. == Mga lobo at aso == Mga [[Subspecies of Canis Lupus|sub-uri ng ''Canis lupus'']] ang mga lobo at mga aso. Labis na kaiba ang itsura ng Amerikanong abong lobo mula sa mga lobong ''C. l. pallipes'', ''C. l. {{Lang|lat|arabs}}'', o ''C. l. chanco'', na maaaring mas kahalintulad ng lobong ninuno ng pangkasalukuyang aso.<ref>[http://www.nature.com/hdy/journal/v90/n3/full/6800224a.html ''Population Genetics: The dog that came in from the cold''], nina G. M. Acland at E. A. Ostrander, ''Heredity'' (2002) 90, 201–202. doi:10.1038/sj.hdy.6800224 Nakuha noong 30 Mayo 2008</ref> May ilan pang ibang mga nasa taksang ''Canis'' na, sa isang panahon, ay dating tinuring na nakahiwalay na mga uri na itinuturing na ngayong sub-uri ng ''Canis lupus''. Kasama rito ang [[dinggo]] (''C. l. dingo'') mual sa [[Australya]] at [[red wolf|pulang lobo]] (''C. l. rufus'') mula sa [[Hilagang Amerika]].<ref>{{cite web|title=Mammal Species of the World Canidae|url=http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14000691|accessdate=2007-07-27|archive-date=2009-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104095141/http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14000691|url-status=dead}}</ref> == Etimolohiya == Ang ''Canis'' ay salitang Latin para sa ''aso''. == Mga species == {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item (concat("''[[", ?taxonname, "]]''") as ?taxonLink) (concat("[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=", ?msw, " Mammal Species of the World]") as ?mswLink) WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q16521 ; wdt:P105 wd:Q7432 ; wdt:P171* wd:Q149892 ; wdt:P225 ?taxonname . optional { ?item wdt:P959 ?msw . } } |columns=P18:Larawan,?taxonLink:Species,P1843:Ibang tawag,?mswLink:MSW |section= |min_section=3 |sort=P225 |links=text |thumb=128 |autolist=fallback }} {| class='wikitable sortable' ! Larawan ! Species ! Ibang tawag ! MSW |- | | ''[[Canis accitanus]]'' | | |- | [[Talaksan:Side-striped Jackal.jpg|center|128px]] | ''[[Canis adustus]]'' | en:Side-striped jackal<br/>fr:Le Chacal À Flancs Rayés<br/>en:Side-striped Jackal<br/>de:Streifenschakal | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000697 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Canis alopex]]'' | | |- | | ''[[Canis alpinus]]'' | | |- | | ''[[Canis antarticus]]'' | | |- | [[Talaksan:Golden wolf small.jpg|center|128px]] | ''[[Canis anthus]]'' | | |- | | ''[[Canis argentatus]]'' | fr:Le renard argenté | |- | | ''[[Canis argentatus]]'' | | |- | [[Talaksan:033 Golden jackal in Keoladeo National Park Photo by Giles Laurent.jpg|center|128px]] | ''[[Canis aureus]]'' | en:Golden jackal<br/>ar:ابن آوى الذهبي<br/>ca:Xacal daurat<br/>cs:šakal obecný/Šakal zlatý<br/>da:Guldsjakal<br/>de:Goldschakal<br/>el:Χρυσόμαλλο τσακάλι<br/>eo:Orŝakalo<br/>es:Chacal dorado<br/>et:Harilik šaakal<br/>et:Šaakal<br/>fi:Kultasakaali<br/>fr:Chacal doré<br/>gu:શિયાળ<br/>he:תן זהוב<br/>he:תן מצוי<br/>hu:Aranysakál<br/>it:Sciacallo dorato<br/>ko:황금자칼<br/>nl:Gewone jakhals<br/>nb:Gullsjakal<br/>pl:Szakal złocisty<br/>pt:Chacal-dourado<br/>ru:Шакал обыкновенный<br/>sh:Zlatni šakal / Златни шакал<br/>sv:Guldschakal<br/>th:หมาจิ้งจอก<br/>th:หมาจิ้งจอกทอง<br/>th:หมาจิ้งจอกเอเชีย<br/>tr:Altın çakal<br/>tr:Bayağı çakal<br/>uk:Шакал<br/>zh:亞洲胡狼<br/>zh:金豺<br/>es:Chacal<br/>fr:Chacal Commun<br/>fr:Chacal Doré<br/>en:Asiatic Jackal<br/>en:Common Jackal<br/>en:Golden Jackal<br/>nl:Goudjakhals<br/>zh:亚洲胡狼<br/>ro:Șacalul auriu<br/>sl:zlati šakal<br/>sl:evrazijski šakal<br/>sl:šakal | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000704 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Canis aurus]]'' | | |- | | ''[[Canis australis]]'' | | |- | | ''[[Canis avicularius]]'' | | |- | | ''[[Canis brachyurus]]'' | | |- | | ''[[Canis cautleyi]]'' | | |- | | ''[[Canis cerdo]]'' | | |- | | ''[[Canis ceylonicus]]'' | | |- | | ''[[Canis chama]]'' | | |- | | ''[[Canis chanco]]'' | | |- | | ''[[Canis chrysurus]]'' | | |- | | ''[[Canis cinereoargenteus]]'' | | |- | | ''[[Canis corsac]]'' | | |- | | ''[[Canis crocuta]]'' | | |- | | ''[[Canis culpaeus]]'' | | |- | | ''[[Canis curvipalatus]]'' | | |- | | ''[[Canis decussatus]]'' | | |- | [[Talaksan:Canis dingo (The Mammals of Australia III.52).jpg|center|128px]] | ''[[Canis dingo]]'' | | |- | | ''[[Canis dukhunensis]]'' | | |- | [[Talaksan:Canisfalc.JPG|center|128px]] | ''[[Canis falconeri]]'' | | |- | | ''[[Canis familiaris]]'' | en:Domestic Dog<br/>sl:domači pes | |- | | ''[[Canis floridanus]]'' | | |- | | ''[[Canis group]]'' | | |- | | ''[[Canis himalaicus]]'' | | |- | [[Talaksan:Wolf.JPG|center|128px]] | ''[[Canis himalayensis]]'' | | |- | | ''[[Canis hispanicus]]'' | | |- | [[Talaksan:Fauna Japonica (1833) Canis hodophylax.jpg|center|128px]] | ''[[Canis hodophilax]]'' | | |- | | ''[[Canis hyaena]]'' | | |- | | ''[[Canis karagan]]'' | | |- | | ''[[Canis lagopus]]'' | | |- | | ''[[Canis lanka]]'' | | |- | [[Talaksan:CanisLateralisKeulemans.jpg|center|128px]] | ''[[Canis lateralis]]'' | | |- | [[Talaksan:2009-Coyote-Yosemite.jpg|center|128px]] | ''[[Canis latrans]]'' | en:coyote<br/>en:American jackal<br/>en:brush wolf<br/>en:prairie wolf<br/>de:Kojote<br/>pl:kojot preriowy<br/>pl:kojot<br/>pl:kujot<br/>it:coyote<br/>it:coiote<br/>it:lupo della prateria<br/>hu:prérifarkas<br/>hu:kojot<br/>fi:kojootti<br/>ast:coyote<br/>sl:kojot<br/>chn:Tallapus<br/>es:coyote<br/>fr:coyote | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000718 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Captivecoywolfhybrid.jpg|center|128px]] | ''[[Canis latrans var.]]'' | | |- | [[Talaksan:Grey jackal from Haizer Algeria 4.jpeg|center|128px]] | ''[[Canis lupaster]]'' | | |- | [[Talaksan:Eurasian wolf 2.jpg|center|128px]] | ''[[Canis lupus]]'' | en:Grey Wolf<br/>en-us:Gray Wolf<br/>en:common wolf<br/>fr:loup<br/>cs:vlk obecný<br/>fr:Loup gris<br/>fr:Loup vulgaire<br/>es:Lobo<br/>en:timber wolf<br/>en:wolf<br/>de:Wolfe<br/>sv:varg<br/>sv:gråvarg<br/>sv:ulv<br/>fr:Loup commun<br/>nl:wolf<br/>fi:susi<br/>pt:Lobo<br/>es:Lobo gris<br/>pl:wilk<br/>pl:wilk szary<br/>zh:狼<br/>nb:ulv<br/>it:lupo grigio<br/>ja:オオカミ<br/>ks:رامہٕ ہوٗن<br/>sl:volk | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000738 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Eastern wolf in Algonquin Provincial Park 01.jpg|center|128px]] | ''[[Canis lycaon]]'' | | |- | | ''[[Canis megalotis]]'' | | |- | [[Talaksan:2012-bb-jackal-1.jpg|center|128px]] | ''[[Canis mesomelas]]'' | en:Black-backed Jackal<br/>fr:chacal à chabraque<br/>de:Schabrackenschakal<br/>en:Silver-backed Jackal<br/>en:Black-backed jackal<br/>ast:chacal de llombu prietu | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000776 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Canis mexicanus]]'' | | |- | | ''[[Canis microtis]]'' | | |- | | ''[[Canis naria]]'' | | |- | [[Talaksan:Canis nubilus - 1833-1866 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - UBA01 IZ22200387.tif|center|128px]] | ''[[Canis nubilus]]'' | | |- | | ''[[Canis othmanii]]'' | | |- | | ''[[Canis parvidens]]'' | | |- | | ''[[Canis primaevus]]'' | | |- | | ''[[Canis procyonoides]]'' | | |- | [[Talaksan:07-03-23RedWolfAlbanyGAChehaw.jpg|center|128px]] | ''[[Canis rufus]]'' | | |- | | ''[[Canis sechurae]]'' | | |- | [[Talaksan:Ethiopian wolf (Canis simensis citernii) 2.jpg|center|128px]] | ''[[Canis simensis]]'' | es:Lobo Etiope<br/>fr:Loup d'Abyssinie<br/>en:Ethiopian Wolf<br/>en:Simien Fox<br/>en:Simien Jackal<br/>de:Abessinischer Fuchs<br/>de:Äthiopischer Wolf<br/>fr:Loup d'Éthiopie<br/>fr:Cabéru<br/>fr:Chacal du Simien<br/>en:Simien fox<br/>en:Simian jackal<br/>ast:llobu etíope<br/>sl:etiopski volk | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000779 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Canis sladeni Smit.jpg|center|128px]] | ''[[Canis sladeni]]'' | | |- | | ''[[Canis thous]]'' | | |- | | ''[[Canis tricolor]]'' | | |- | | ''[[Canis urostictus]]'' | | |- | [[Talaksan:Hemicyon sansaniensis.JPG|center|128px]] | ''[[Canis ursinus]]'' | | |- | | ''[[Canis velox]]'' | | |- | | ''[[Canis vetulus]]'' | | |- | | ''[[Canis virginianus]]'' | | |- | | ''[[Canis viverrinus]]'' | | |- | | ''[[Canis vulpes]]'' | | |- | | ''[[Canis walgie]]'' | | |- | | ''[[Canis zerda]]'' | | |} {{Wikidata list end}} == Mga sanggunian == {{reflist}} <!---- ==See also== * [[List of Canis species and subspecies|List of ''Canis'' species]] ----> <!---{{Canidae nav}}---> <!---[[Kategorya:Canine]]--> [[Kategorya:Caninae]] 598g5tdggfchyugrsd1fvbvspu8s2i1 0 65119 2216267 2089512 2026-07-16T23:18:35Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216267 wikitext text/x-wiki {{dead end|date=Oktubre 2008}} {{Cleanup|date=Oktubre 2008}} {{Chembox | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 477167214 | ImageFile = Ethylene-CRC-MW-dimensions-2D.png | ImageSize = 160px | ImageFileL1 = Ethylene-CRC-MW-3D-balls.png | ImageFileR1 = Ethylene-3D-vdW.png | PIN = Ethene<ref>{{Cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/6325#section=IUPAC-Name&fullscreen=true|title=Ethylene}}</ref> | OtherNames = | IUPACName = Ethylene | Section1 = {{Chembox Identifiers | Beilstein = 1730731 | CASNo = 74-85-1 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 18153 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 117822 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 6085 | EC_number = 200-815-3 | Gmelin = 214 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = C06547 | PubChem = 6325 | RTECS = KU5340000 | UNNumber = 1962 1038 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 91GW059KN7 | SMILES = C=C | InChI=1/C2H4/c1-2/h1-2H2 | InChIKey = VGGSQFUCUMXWEO-UHFFFAOYAE | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/C2H4/c1-2/h1-2H2 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = VGGSQFUCUMXWEO-UHFFFAOYSA-N }} | Section2 = {{Chembox Properties | Formula = {{chem|C|2|H|4}} | C = 2| H = 4 <!-- calculate molar mass --> | Appearance = colourless gas | Density = 1.178&nbsp;kg/m³ at 15&nbsp;°C, gas<ref name="GESTIS">{{GESTIS|ZVG=12710|Name=Ethylene|Date=25 October 2007}}</ref> | MeltingPtC = -169.2 | BoilingPtC = -103.7 | Solubility = 0.131&nbsp;mg/mL (25&nbsp;°C);{{citation needed|date=May 2011}} 2.9&nbsp;mg/L<ref name="neilands">Neiland, O. Ya. (1990) ''Органическая химия: Учебник для хим. спец. вузов''. Moscow. Vysshaya Shkola. p. 128.</ref> | Solubility1 = 4.22&nbsp;mg/L<ref name="neilands" /> | Solvent1 = ethanol | Solubility2 = good<ref name="neilands" /> | Solvent2 = diethyl ether | pKa = 44 | ConjugateAcid = [[Ethenium]] | MagSus = -15.30·10⁻⁶ cm³/mol | Viscosity = 10.28 μPa·s<ref name="Kestin1977">{{cite journal |title=The viscosity of five gaseous hydrocarbons |journal=The Journal of Chemical Physics |date=1977 |vauthors=Kestin J, Khalifa HE, Wakeham WA |volume=66 |issue=3 |pages=1132–1134 |doi=10.1063/1.434048 |bibcode=1977JChPh..66.1132K}}</ref> }} | Section3 = {{Chembox Structure | MolShape = D_2h | Dipole = zero }} | Section4 = {{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = +52.47 kJ/mol | DeltaHc = | Entropy = 219.32 J·K⁻¹·mol⁻¹ | HeatCapacity = }} | Section7 = {{Chembox Hazards | ExternalSDS = [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0475.htm ICSC 0475] | GHSPictograms = {{GHS02}}{{GHS07}} | GHSSignalWord = Danger | HPhrases = {{H-phrases|220|336}} | PPhrases = {{P-phrases|210|261|271|304+340|312|377|381|403|403+233|405|501}} | NFPA-H = 2 | NFPA-F = 4 | NFPA-R = 2 | NFPA-S = | FlashPtC = -136 | AutoignitionPtC = 542.8 }}<ref>[http://cameochemicals.noaa.gov/chemical/8655 ETHYLENE | CAMEO Chemicals | NOAA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402200815/http://cameochemicals.noaa.gov/chemical/8655 |date=2015-04-02 }}. Cameochemicals.noaa.gov. Retrieved on 2016-04-24.</ref> | Section8 = {{Chembox Related | OtherFunction = | OtherFunction_label = | OtherCompounds = [[Ethane]]<br />[[Acetylene]] <br />[[Propene]] }} }} Ang '''etileno''' isang halamang hormon na lumalabas sa ''reproductive stage'' o panahon ng pamumulaklak. Ito ang dahilan kung bakit nagkakaroon ng ''flower formation'' o pagkakaroon ng bulaklak ang mga piling halaman. Ang etileno ay ''gaseous'' o isang singaw na uri ng ''hormone'' ay siya ring aktibong gamit sa pagpapahinog ng mga bungang kahoy na ikinakalakal at iniluluwas sa bansa. Isang halimbawa ng napagkukunan ng etileno ay ang [[dahon ng saging]] at kakawate. Kaya naman ang mga saging at mangga sa pamilihan ay nilalagyan ng dahon na ito dahil ang dumidilaw na dahon ng halaman ay may natural na etileno na nagpapabilis sa pagpapahinog ng prutas. Ang karaniwang gamit ng ''laboratory-produced ethylene'' ay ''flower inducer'' o pampapabulaklak at pagpapahinog sa mga bungang kahoy sa pamilihan. Sa pangkalahatang kaalaman, ang anumang halaman na naguumpisang manilaw o matuyo dahil sa sakit o pagkatuyot ay siyang likas na pinagmumulan ng natural na etileno.{{citation needed|date=October 2022}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{General anesthetics}} {{stub|Kimika}} [[Kategorya:Mga kompuwestong kimikal|*]] [[Kategorya:Mga alkeno]] 6uc9xodm0h60qir6z0j0smm0604tsz0 0 72458 2216262 2192299 2026-07-16T21:29:40Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216262 wikitext text/x-wiki :''Para sa ibang paggamit tingnan ang [[Benito (paglilinaw)]] at [[Benedicto (paglilinaw)]].'' [[Talaksan:Frari (Venice) - Sacristy - triptych by Giovanni Bellini - Saint Benedict of Nursia and Saint Mark.jpg|thumb|right|Si San Benito ng Nursia.]] Si '''Benito ng Nursia''' (Ingles: ''Benedict of Nursia'', Italyano: ''Benedetto da Norcia'') (480 A.D. - 547 A.D.) ay isang santo mula sa Italyang nagtatag ng mga pamayanang Kristiyanong may monastisismo. Matutunghayan ang kanyang layunin sa kanyang ''Panuntunan ni San Benedicto'', na "Dalhin nawa tayong lahat ni Kristo sa walang hanggang buhay."<ref>Salin mula sa Ingles na: "''Christ ... may bring us all together to life eternal.''"</ref><ref>RB 72.12</ref> Dumaan siya sa proseso ng kanonisasyon ng [[Simbahang Romano Katoliko]] noong 550. Siya ang pintakasing santo ng mga batang mag-aaral. Ipinagdiriwang ang kanyang kapistahan tuwing ika-11&nbsp;ng Hulyo.<ref>{{Cite web |last=CNA |title=St. Benedict |url=https://www.catholicnewsagency.com/saint/st-benedict-537 |access-date=2026-01-13 |website=Catholic News Agency |language=en |archive-date=2025-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118215436/https://www.catholicnewsagency.com/saint/st-benedict-537 |url-status=dead }}</ref> == Sanggunian == {{reflist}} [[Kaurian:Mga santo]] {{stub|Tao}} ok1m4bs4seu9tk1qv6y1ofb7bwshkh0 0 87382 2216236 2216219 2026-07-16T12:15:55Z Jojit fb 38 /* Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas */ 2216236 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas == Ang anarkismo sa [[Pilipinas]] ay nag-ugat sa laban kontra [[kolonyalismo]] laban sa [[Imperyong Espanyol]] at naging maimpluwensiya sa [[Himagsikang Pilipino]] at sa maagang kilusang unyon ng mga manggagawa sa bansa. Matapos itong mapalitan ng Marxismo–Leninismo bilang pangunahing rebolusyonaryong kaisipan noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, muli itong sumigla bilang bahagi ng punk na subkultura kasunod ng pagkakahati-hati ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]]. Mabilis na lumaganap ang nasyonalismong Pilipino sa buong kapuluan matapos ang Maluwalhating Rebolusyon ng 1868. Maraming intelektuwal na Pilipino, kabilang sina [[José Rizal]] at [[Marcelo H. del Pilar]], ang naglunsad ng [[Kilusang Propaganda]], na nanawagan ng mga reporma sa pamamahala ng [[Silangang Indiyas ng Espanya]]. Noong 1890, lumipat si Rizal sa Europa, kung saan nakilala niya ang mga kilusang anarkista sa Pransiya at Espanya. Sa Espanya, naging tagapayo niya ang Proudhonistang pederalista na si Francisco Pi y Margall. Ang konsepto ng propaganda sa pamamagitan ng gawa (''propaganda of the deed'') ang naging partikular na inspirasyon sa ikalawang nobela ni Rizal na ''[[El filibusterismo]]'', na naglalarawan ng isang rebolusyon para sa pambansang paglaya laban sa mga kolonyal na awtoridad ng Espanya sa Pilipinas. Sa nobelang iyon, inilarawan ni Rizal ang isang nabigong pagtatangka ng propaganda sa pamamagitan ng gawa sa katauhan ni Simoun, na nagtangkang pasabugin ang isang pagtitipong dinaluhan ng mga piling tao ng kolonyal na pamahalaan. Pagbalik niya sa [[Maynila]] noong 1892, itinatag ni Rizal ang [[La Liga Filipina]], isang lihim na samahan na nakatuon sa pagtutulungan, pagtatatag ng mga kooperatiba, at iba pang gawain. Dahil sa kaniyang mga gawain sa Liga, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan. Doon ay nagtayo siya ng isang [[ospital]], isang sistema ng panustos ng tubig, at isang [[paaralan]], kung saan siya nagturo at nagsagawa rin ng pagsasaka at [[paghahalaman]]. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} * {{Cite book |last=Ramnath |first=Maia |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Non-Western Anarchisms and Postcolonialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] e3d7aabexzh8jd3ue4z59klr5acb57n 2216237 2216236 2026-07-16T12:18:12Z Jojit fb 38 /* Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas */ 2216237 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas == Ang anarkismo sa [[Pilipinas]] ay nag-ugat sa laban kontra [[kolonyalismo]] laban sa [[Imperyong Espanyol]] at naging maimpluwensiya sa [[Himagsikang Pilipino]] at sa maagang kilusang unyon ng mga manggagawa sa bansa. Matapos itong mapalitan ng Marxismo–Leninismo bilang pangunahing rebolusyonaryong kaisipan noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, muli itong sumigla bilang bahagi ng punk na subkultura kasunod ng pagkakahati-hati ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]]. Mabilis na lumaganap ang nasyonalismong Pilipino sa buong kapuluan matapos ang Maluwalhating Rebolusyon ng 1868. Maraming intelektuwal na Pilipino, kabilang sina [[José Rizal]] at [[Marcelo H. del Pilar]], ang naglunsad ng [[Kilusang Propaganda]], na nanawagan ng mga reporma sa pamamahala ng [[Silangang Indiyas ng Espanya]].<ref>{{cite book|last1=Schumacher|first1=John|title=The Propaganda Movement, 1880–1895: The Creation of Filipino Consciousness, the Making of the Revolution|date=1997|publisher=Ateneo University Press|location=Manila|isbn=971-550-209-1|page=333|language=en}}</ref> Noong 1890, lumipat si Rizal sa Europa, kung saan nakilala niya ang mga kilusang anarkista sa Pransiya at Espanya. Sa Espanya, naging tagapayo niya ang Proudhonistang pederalista na si Francisco Pi y Margall. Ang konsepto ng propaganda sa pamamagitan ng gawa (''propaganda of the deed'') ang naging partikular na inspirasyon sa ikalawang nobela ni Rizal na ''[[El filibusterismo]]'', na naglalarawan ng isang rebolusyon para sa pambansang paglaya laban sa mga kolonyal na awtoridad ng Espanya sa Pilipinas. Sa nobelang iyon, inilarawan ni Rizal ang isang nabigong pagtatangka ng propaganda sa pamamagitan ng gawa sa katauhan ni Simoun, na nagtangkang pasabugin ang isang pagtitipong dinaluhan ng mga piling tao ng kolonyal na pamahalaan. Pagbalik niya sa [[Maynila]] noong 1892, itinatag ni Rizal ang [[La Liga Filipina]], isang lihim na samahan na nakatuon sa pagtutulungan, pagtatatag ng mga kooperatiba, at iba pang gawain. Dahil sa kaniyang mga gawain sa Liga, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan. Doon ay nagtayo siya ng isang [[ospital]], isang sistema ng panustos ng tubig, at isang [[paaralan]], kung saan siya nagturo at nagsagawa rin ng pagsasaka at [[paghahalaman]]. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} * {{Cite book |last=Ramnath |first=Maia |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Non-Western Anarchisms and Postcolonialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 16kt8h6w1hi0c3yz1pggxx52tn5aqjo 2216238 2216237 2026-07-16T12:19:25Z Jojit fb 38 /* Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas */ 2216238 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas == Ang anarkismo sa [[Pilipinas]] ay nag-ugat sa laban kontra [[kolonyalismo]] laban sa [[Imperyong Espanyol]] at naging maimpluwensiya sa [[Himagsikang Pilipino]] at sa maagang kilusang unyon ng mga manggagawa sa bansa. Matapos itong mapalitan ng Marxismo–Leninismo bilang pangunahing rebolusyonaryong kaisipan noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, muli itong sumigla bilang bahagi ng punk na subkultura kasunod ng pagkakahati-hati ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]]. Mabilis na lumaganap ang nasyonalismong Pilipino sa buong kapuluan matapos ang Maluwalhating Rebolusyon ng 1868. Maraming intelektuwal na Pilipino, kabilang sina [[José Rizal]] at [[Marcelo H. del Pilar]], ang naglunsad ng [[Kilusang Propaganda]], na nanawagan ng mga reporma sa pamamahala ng [[Silangang Indiyas ng Espanya]].<ref>{{cite book|last1=Schumacher|first1=John|title=The Propaganda Movement, 1880–1895: The Creation of Filipino Consciousness, the Making of the Revolution|date=1997|publisher=Ateneo University Press|location=Manila|isbn=971-550-209-1|page=333|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|url-access=registration|date=1990|publisher=Garotech Publishing|location=Lungsod Quezon|isbn=971-8711-06-6|edition=8|language=en}}</ref> Noong 1890, lumipat si Rizal sa Europa, kung saan nakilala niya ang mga kilusang anarkista sa Pransiya at Espanya. Sa Espanya, naging tagapayo niya ang Proudhonistang pederalista na si Francisco Pi y Margall. Ang konsepto ng propaganda sa pamamagitan ng gawa (''propaganda of the deed'') ang naging partikular na inspirasyon sa ikalawang nobela ni Rizal na ''[[El filibusterismo]]'', na naglalarawan ng isang rebolusyon para sa pambansang paglaya laban sa mga kolonyal na awtoridad ng Espanya sa Pilipinas. Sa nobelang iyon, inilarawan ni Rizal ang isang nabigong pagtatangka ng propaganda sa pamamagitan ng gawa sa katauhan ni Simoun, na nagtangkang pasabugin ang isang pagtitipong dinaluhan ng mga piling tao ng kolonyal na pamahalaan. Pagbalik niya sa [[Maynila]] noong 1892, itinatag ni Rizal ang [[La Liga Filipina]], isang lihim na samahan na nakatuon sa pagtutulungan, pagtatatag ng mga kooperatiba, at iba pang gawain. Dahil sa kaniyang mga gawain sa Liga, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan. Doon ay nagtayo siya ng isang [[ospital]], isang sistema ng panustos ng tubig, at isang [[paaralan]], kung saan siya nagturo at nagsagawa rin ng pagsasaka at [[paghahalaman]]. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} * {{Cite book |last=Ramnath |first=Maia |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Non-Western Anarchisms and Postcolonialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] mji7h0oww8obuelhbuef8gg0pvon9gx 2216239 2216238 2026-07-16T12:20:56Z Jojit fb 38 /* Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas */ 2216239 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas == Ang anarkismo sa [[Pilipinas]] ay nag-ugat sa laban kontra [[kolonyalismo]] laban sa [[Imperyong Espanyol]] at naging maimpluwensiya sa [[Himagsikang Pilipino]] at sa maagang kilusang unyon ng mga manggagawa sa bansa. Matapos itong mapalitan ng Marxismo–Leninismo bilang pangunahing rebolusyonaryong kaisipan noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, muli itong sumigla bilang bahagi ng punk na subkultura kasunod ng pagkakahati-hati ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]]. Mabilis na lumaganap ang nasyonalismong Pilipino sa buong kapuluan matapos ang Maluwalhating Rebolusyon ng 1868. Maraming intelektuwal na Pilipino, kabilang sina [[José Rizal]] at [[Marcelo H. del Pilar]], ang naglunsad ng [[Kilusang Propaganda]], na nanawagan ng mga reporma sa pamamahala ng [[Silangang Indiyas ng Espanya]].<ref>{{cite book|last1=Schumacher|first1=John|title=The Propaganda Movement, 1880–1895: The Creation of Filipino Consciousness, the Making of the Revolution|date=1997|publisher=Ateneo University Press|location=Manila|isbn=971-550-209-1|page=333|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|url-access=registration|date=1990|publisher=Garotech Publishing|location=Lungsod Quezon|isbn=971-8711-06-6|edition=8|language=en}}</ref> Noong 1890, lumipat si Rizal sa Europa, kung saan nakilala niya ang mga kilusang anarkista sa Pransiya at Espanya. Sa Espanya, naging tagapayo niya ang Proudhonistang pederalista na si Francisco Pi y Margall.<ref>{{Cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=Age of globalization : anarchists and the anticolonial imagination|date=2013|publisher=Verso|isbn=978-1-78168-144-2|pages=107, 159|oclc=864023954|language=en}}</ref> Ang konsepto ng propaganda sa pamamagitan ng gawa (''propaganda of the deed'') ang naging partikular na inspirasyon sa ikalawang nobela ni Rizal na ''[[El filibusterismo]]'', na naglalarawan ng isang rebolusyon para sa pambansang paglaya laban sa mga kolonyal na awtoridad ng Espanya sa Pilipinas. Sa nobelang iyon, inilarawan ni Rizal ang isang nabigong pagtatangka ng propaganda sa pamamagitan ng gawa sa katauhan ni Simoun, na nagtangkang pasabugin ang isang pagtitipong dinaluhan ng mga piling tao ng kolonyal na pamahalaan. Pagbalik niya sa [[Maynila]] noong 1892, itinatag ni Rizal ang [[La Liga Filipina]], isang lihim na samahan na nakatuon sa pagtutulungan, pagtatatag ng mga kooperatiba, at iba pang gawain. Dahil sa kaniyang mga gawain sa Liga, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan. Doon ay nagtayo siya ng isang [[ospital]], isang sistema ng panustos ng tubig, at isang [[paaralan]], kung saan siya nagturo at nagsagawa rin ng pagsasaka at [[paghahalaman]]. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} * {{Cite book |last=Ramnath |first=Maia |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Non-Western Anarchisms and Postcolonialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] fpqialqfsa0csl80ez3ifpf01q9icjv 2216240 2216239 2026-07-16T12:25:17Z Jojit fb 38 /* Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas */ 2216240 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas == Ang anarkismo sa [[Pilipinas]] ay nag-ugat sa laban kontra [[kolonyalismo]] laban sa [[Imperyong Espanyol]] at naging maimpluwensiya sa [[Himagsikang Pilipino]] at sa maagang kilusang unyon ng mga manggagawa sa bansa. Matapos itong mapalitan ng Marxismo–Leninismo bilang pangunahing rebolusyonaryong kaisipan noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, muli itong sumigla bilang bahagi ng punk na subkultura kasunod ng pagkakahati-hati ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]]. Mabilis na lumaganap ang nasyonalismong Pilipino sa buong kapuluan matapos ang Maluwalhating Rebolusyon ng 1868. Maraming intelektuwal na Pilipino, kabilang sina [[José Rizal]] at [[Marcelo H. del Pilar]], ang naglunsad ng [[Kilusang Propaganda]], na nanawagan ng mga reporma sa pamamahala ng [[Silangang Indiyas ng Espanya]].<ref>{{cite book|last1=Schumacher|first1=John|title=The Propaganda Movement, 1880–1895: The Creation of Filipino Consciousness, the Making of the Revolution|date=1997|publisher=Ateneo University Press|location=Manila|isbn=971-550-209-1|page=333|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|url-access=registration|date=1990|publisher=Garotech Publishing|location=Lungsod Quezon|isbn=971-8711-06-6|edition=8|language=en}}</ref> Noong 1890, lumipat si Rizal sa Europa, kung saan nakilala niya ang mga kilusang anarkista sa Pransiya at Espanya. Sa Espanya, naging tagapayo niya ang Proudhonistang pederalista na si Francisco Pi y Margall.<ref>{{Cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=Age of globalization : anarchists and the anticolonial imagination|date=2013|publisher=Verso|isbn=978-1-78168-144-2|pages=107, 159|oclc=864023954|language=en}}</ref><ref name=":02">{{cite journal|url=https://asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-49-1-2013/From%20Cadiz%20to%20La%20Liga%20-%20Spanish%20Context%20of%20Rizals%20Political%20Thought%20-%20Aseniero.pdf|pages=27–39|title=From Cádiz to La Liga: The Spanish Context of Rizal's Political Thought|first=George|last=Aseniero|date=31 Oktubre 2013|journal=Asian Studies: Journal of Critical Perspectives on Asia|publisher=[[University of the Philippines Diliman]]|volume=49|issue=1|location=Lungsod Quezon|issn=2244-5927|oclc=950730261|language=en}}</ref> Ang konsepto ng propaganda sa pamamagitan ng gawa (''propaganda of the deed'') ang naging partikular na inspirasyon sa ikalawang nobela ni Rizal na ''[[El filibusterismo]]'', na naglalarawan ng isang rebolusyon para sa pambansang paglaya laban sa mga kolonyal na awtoridad ng Espanya sa Pilipinas. Sa nobelang iyon, inilarawan ni Rizal ang isang nabigong pagtatangka ng propaganda sa pamamagitan ng gawa sa katauhan ni Simoun, na nagtangkang pasabugin ang isang pagtitipong dinaluhan ng mga piling tao ng kolonyal na pamahalaan. Pagbalik niya sa [[Maynila]] noong 1892, itinatag ni Rizal ang [[La Liga Filipina]], isang lihim na samahan na nakatuon sa pagtutulungan, pagtatatag ng mga kooperatiba, at iba pang gawain. Dahil sa kaniyang mga gawain sa Liga, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan. Doon ay nagtayo siya ng isang [[ospital]], isang sistema ng panustos ng tubig, at isang [[paaralan]], kung saan siya nagturo at nagsagawa rin ng pagsasaka at [[paghahalaman]]. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} * {{Cite book |last=Ramnath |first=Maia |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Non-Western Anarchisms and Postcolonialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 8ojcbjjg614l6e7etk10zxln1v4oupf 2216241 2216240 2026-07-16T12:28:13Z Jojit fb 38 /* Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas */ 2216241 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas == Ang anarkismo sa [[Pilipinas]] ay nag-ugat sa laban kontra [[kolonyalismo]] laban sa [[Imperyong Espanyol]] at naging maimpluwensiya sa [[Himagsikang Pilipino]] at sa maagang kilusang unyon ng mga manggagawa sa bansa. Matapos itong mapalitan ng Marxismo–Leninismo bilang pangunahing rebolusyonaryong kaisipan noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, muli itong sumigla bilang bahagi ng punk na subkultura kasunod ng pagkakahati-hati ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]]. Mabilis na lumaganap ang nasyonalismong Pilipino sa buong kapuluan matapos ang Maluwalhating Rebolusyon ng 1868. Maraming intelektuwal na Pilipino, kabilang sina [[José Rizal]] at [[Marcelo H. del Pilar]], ang naglunsad ng [[Kilusang Propaganda]], na nanawagan ng mga reporma sa pamamahala ng [[Silangang Indiyas ng Espanya]].<ref>{{cite book|last1=Schumacher|first1=John|title=The Propaganda Movement, 1880–1895: The Creation of Filipino Consciousness, the Making of the Revolution|date=1997|publisher=Ateneo University Press|location=Manila|isbn=971-550-209-1|page=333|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|url-access=registration|date=1990|publisher=Garotech Publishing|location=Lungsod Quezon|isbn=971-8711-06-6|edition=8|language=en}}</ref> Noong 1890, lumipat si Rizal sa Europa, kung saan nakilala niya ang mga kilusang anarkista sa Pransiya at Espanya. Sa Espanya, naging tagapayo niya ang Proudhonistang pederalista na si Francisco Pi y Margall.<ref>{{Cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=Age of globalization : anarchists and the anticolonial imagination|date=2013|publisher=Verso|isbn=978-1-78168-144-2|pages=107, 159|oclc=864023954|language=en}}</ref><ref name=":02">{{cite journal|url=https://asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-49-1-2013/From%20Cadiz%20to%20La%20Liga%20-%20Spanish%20Context%20of%20Rizals%20Political%20Thought%20-%20Aseniero.pdf|pages=27–39|title=From Cádiz to La Liga: The Spanish Context of Rizal's Political Thought|first=George|last=Aseniero|date=31 Oktubre 2013|journal=Asian Studies: Journal of Critical Perspectives on Asia|publisher=[[University of the Philippines Diliman]]|volume=49|issue=1|location=Lungsod Quezon|issn=2244-5927|oclc=950730261|language=en}}</ref> Ang konsepto ng propaganda sa pamamagitan ng gawa (''propaganda of the deed'') ang naging partikular na inspirasyon sa ikalawang nobela ni Rizal na ''[[El filibusterismo]]'', na naglalarawan ng isang rebolusyon para sa pambansang paglaya laban sa mga kolonyal na awtoridad ng Espanya sa Pilipinas. Sa nobelang iyon, inilarawan ni Rizal ang isang nabigong pagtatangka ng propaganda sa pamamagitan ng gawa sa katauhan ni Simoun, na nagtangkang pasabugin ang isang pagtitipong dinaluhan ng mga piling tao o elitista ng kolonyal na pamahalaan.<ref name=":12">{{cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=The Age Of Globalization: Anarchists and the Anti-Colonial Imagination|publisher=Verso Books|year=2013|isbn=9781781681442|location=[[London]]|page=31|oclc=875370534|language=en}}</ref> Pagbalik niya sa [[Maynila]] noong 1892, itinatag ni Rizal ang [[La Liga Filipina]], isang lihim na samahan na nakatuon sa pagtutulungan, pagtatatag ng mga kooperatiba, at iba pang gawain. Dahil sa kaniyang mga gawain sa Liga, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan. Doon ay nagtayo siya ng isang [[ospital]], isang sistema ng panustos ng tubig, at isang [[paaralan]], kung saan siya nagturo at nagsagawa rin ng pagsasaka at [[paghahalaman]]. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} * {{Cite book |last=Ramnath |first=Maia |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Non-Western Anarchisms and Postcolonialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] owwd1pk1wk21oencvttk4bj1njyfxkh 2216242 2216241 2026-07-16T12:35:17Z Jojit fb 38 /* Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas */ 2216242 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas == Ang anarkismo sa [[Pilipinas]] ay nag-ugat sa laban kontra [[kolonyalismo]] laban sa [[Imperyong Espanyol]] at naging maimpluwensiya sa [[Himagsikang Pilipino]] at sa maagang kilusang unyon ng mga manggagawa sa bansa. Matapos itong mapalitan ng Marxismo–Leninismo bilang pangunahing rebolusyonaryong kaisipan noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, muli itong sumigla bilang bahagi ng punk na subkultura kasunod ng pagkakahati-hati ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]]. Mabilis na lumaganap ang nasyonalismong Pilipino sa buong kapuluan matapos ang Maluwalhating Rebolusyon ng 1868. Maraming intelektuwal na Pilipino, kabilang sina [[José Rizal]] at [[Marcelo H. del Pilar]], ang naglunsad ng [[Kilusang Propaganda]], na nanawagan ng mga reporma sa pamamahala ng [[Silangang Indiyas ng Espanya]].<ref>{{cite book|last1=Schumacher|first1=John|title=The Propaganda Movement, 1880–1895: The Creation of Filipino Consciousness, the Making of the Revolution|date=1997|publisher=Ateneo University Press|location=Manila|isbn=971-550-209-1|page=333|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|url-access=registration|date=1990|publisher=Garotech Publishing|location=Lungsod Quezon|isbn=971-8711-06-6|edition=8|language=en}}</ref> Noong 1890, lumipat si Rizal sa Europa, kung saan nakilala niya ang mga kilusang anarkista sa Pransiya at Espanya. Sa Espanya, naging tagapayo niya ang Proudhonistang pederalista na si Francisco Pi y Margall.<ref name=":2">{{Cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=Age of globalization : anarchists and the anticolonial imagination|date=2013|publisher=Verso|isbn=978-1-78168-144-2|pages=107, 159|oclc=864023954|language=en}}</ref><ref name=":02">{{cite journal|url=https://asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-49-1-2013/From%20Cadiz%20to%20La%20Liga%20-%20Spanish%20Context%20of%20Rizals%20Political%20Thought%20-%20Aseniero.pdf|pages=27–39|title=From Cádiz to La Liga: The Spanish Context of Rizal's Political Thought|first=George|last=Aseniero|date=31 Oktubre 2013|journal=Asian Studies: Journal of Critical Perspectives on Asia|publisher=[[University of the Philippines Diliman]]|volume=49|issue=1|location=Lungsod Quezon|issn=2244-5927|oclc=950730261|language=en}}</ref> Ang konsepto ng propaganda sa pamamagitan ng gawa (''propaganda of the deed'') ang naging partikular na inspirasyon sa ikalawang nobela ni Rizal na ''[[El filibusterismo]]'', na naglalarawan ng isang rebolusyon para sa pambansang paglaya laban sa mga kolonyal na awtoridad ng Espanya sa Pilipinas.<ref name=":2" /> Sa [[Nobelang Pilipino|nobelang]] iyon, inilarawan ni Rizal ang isang nabigong pagtatangka ng propaganda sa pamamagitan ng gawa sa katauhan ni Simoun, na nagtangkang pasabugin ang isang pagtitipong dinaluhan ng mga piling tao o elitista ng kolonyal na pamahalaan.<ref name=":12">{{cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=The Age Of Globalization: Anarchists and the Anti-Colonial Imagination|publisher=Verso Books|year=2013|isbn=9781781681442|location=[[London]]|page=31|oclc=875370534|language=en}}</ref> Pagbalik niya sa [[Maynila]] noong 1892, itinatag ni Rizal ang [[La Liga Filipina]], isang lihim na samahan na nakatuon sa pagtutulungan, pagtatatag ng mga kooperatiba, at iba pang gawain. Dahil sa kaniyang mga gawain sa Liga, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan. Doon ay nagtayo siya ng isang [[ospital]], isang sistema ng panustos ng tubig, at isang [[paaralan]], kung saan siya nagturo at nagsagawa rin ng pagsasaka at [[paghahalaman]]. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} * {{Cite book |last=Ramnath |first=Maia |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Non-Western Anarchisms and Postcolonialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 6xuuk942a4ntpfrzfgwsm7c4oyak4so 2216243 2216242 2026-07-16T12:37:18Z Jojit fb 38 /* Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas */ 2216243 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas == Ang anarkismo sa [[Pilipinas]] ay nag-ugat sa laban kontra [[kolonyalismo]] laban sa [[Imperyong Espanyol]] at naging maimpluwensiya sa [[Himagsikang Pilipino]] at sa maagang kilusang unyon ng mga manggagawa sa bansa. Matapos itong mapalitan ng Marxismo–Leninismo bilang pangunahing rebolusyonaryong kaisipan noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, muli itong sumigla bilang bahagi ng punk na subkultura kasunod ng pagkakahati-hati ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]]. Mabilis na lumaganap ang nasyonalismong Pilipino sa buong kapuluan matapos ang Maluwalhating Rebolusyon ng 1868. Maraming intelektuwal na Pilipino, kabilang sina [[José Rizal]] at [[Marcelo H. del Pilar]], ang naglunsad ng [[Kilusang Propaganda]], na nanawagan ng mga reporma sa pamamahala ng [[Silangang Indiyas ng Espanya]].<ref>{{cite book|last1=Schumacher|first1=John|title=The Propaganda Movement, 1880–1895: The Creation of Filipino Consciousness, the Making of the Revolution|date=1997|publisher=Ateneo University Press|location=Manila|isbn=971-550-209-1|page=333|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|url-access=registration|date=1990|publisher=Garotech Publishing|location=Lungsod Quezon|isbn=971-8711-06-6|edition=8|language=en}}</ref> Noong 1890, lumipat si Rizal sa Europa, kung saan nakilala niya ang mga kilusang anarkista sa Pransiya at Espanya. Sa Espanya, naging tagapayo niya ang Proudhonistang pederalista na si Francisco Pi y Margall.<ref name=":2">{{Cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=Age of globalization : anarchists and the anticolonial imagination|date=2013|publisher=Verso|isbn=978-1-78168-144-2|pages=107, 159|oclc=864023954|language=en}}</ref><ref name=":02">{{cite journal|url=https://asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-49-1-2013/From%20Cadiz%20to%20La%20Liga%20-%20Spanish%20Context%20of%20Rizals%20Political%20Thought%20-%20Aseniero.pdf|pages=27–39|title=From Cádiz to La Liga: The Spanish Context of Rizal's Political Thought|first=George|last=Aseniero|date=31 Oktubre 2013|journal=Asian Studies: Journal of Critical Perspectives on Asia|publisher=[[University of the Philippines Diliman]]|volume=49|issue=1|location=Lungsod Quezon|issn=2244-5927|oclc=950730261|language=en}}</ref> Ang konsepto ng propaganda sa pamamagitan ng gawa (''propaganda of the deed'') ang naging partikular na inspirasyon sa ikalawang nobela ni Rizal na ''[[El filibusterismo]]'', na naglalarawan ng isang rebolusyon para sa pambansang paglaya laban sa mga kolonyal na awtoridad ng Espanya sa Pilipinas.<ref name=":2" /> Sa [[Nobelang Pilipino|nobelang]] iyon, inilarawan ni Rizal ang isang nabigong pagtatangka ng propaganda sa pamamagitan ng gawa sa katauhan ni Simoun, na nagtangkang pasabugin ang isang pagtitipong dinaluhan ng mga piling tao o elitista ng kolonyal na pamahalaan.<ref name=":12">{{cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=The Age Of Globalization: Anarchists and the Anti-Colonial Imagination|publisher=Verso Books|year=2013|isbn=9781781681442|location=[[London]]|page=31|oclc=875370534|language=en}}</ref> Pagbalik niya sa [[Maynila]] noong 1892, itinatag ni Rizal ang [[La Liga Filipina]], isang lihim na samahan na nakatuon sa pagtutulungan, pagtatatag ng mga kooperatiba, at iba pang gawain.<ref name=":02" /> Dahil sa kaniyang mga gawain sa Liga, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan. Doon ay nagtayo siya ng isang [[ospital]], isang sistema ng panustos ng tubig, at isang [[paaralan]], kung saan siya nagturo at nagsagawa rin ng pagsasaka at [[paghahalaman]]. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} * {{Cite book |last=Ramnath |first=Maia |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Non-Western Anarchisms and Postcolonialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] sh2asfbnly9o27txm5wwl3fj1dgdb29 2216244 2216243 2026-07-16T12:38:48Z Jojit fb 38 /* Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas */ 2216244 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas == Ang anarkismo sa [[Pilipinas]] ay nag-ugat sa laban kontra [[kolonyalismo]] laban sa [[Imperyong Espanyol]] at naging maimpluwensiya sa [[Himagsikang Pilipino]] at sa maagang kilusang unyon ng mga manggagawa sa bansa. Matapos itong mapalitan ng Marxismo–Leninismo bilang pangunahing rebolusyonaryong kaisipan noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, muli itong sumigla bilang bahagi ng punk na subkultura kasunod ng pagkakahati-hati ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]]. Mabilis na lumaganap ang nasyonalismong Pilipino sa buong kapuluan matapos ang Maluwalhating Rebolusyon ng 1868. Maraming intelektuwal na Pilipino, kabilang sina [[José Rizal]] at [[Marcelo H. del Pilar]], ang naglunsad ng [[Kilusang Propaganda]], na nanawagan ng mga reporma sa pamamahala ng [[Silangang Indiyas ng Espanya]].<ref>{{cite book|last1=Schumacher|first1=John|title=The Propaganda Movement, 1880–1895: The Creation of Filipino Consciousness, the Making of the Revolution|date=1997|publisher=Ateneo University Press|location=Manila|isbn=971-550-209-1|page=333|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|url-access=registration|date=1990|publisher=Garotech Publishing|location=Lungsod Quezon|isbn=971-8711-06-6|edition=8|language=en}}</ref> Noong 1890, lumipat si Rizal sa Europa, kung saan nakilala niya ang mga kilusang anarkista sa Pransiya at Espanya. Sa Espanya, naging tagapayo niya ang Proudhonistang pederalista na si Francisco Pi y Margall.<ref name=":2">{{Cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=Age of globalization : anarchists and the anticolonial imagination|date=2013|publisher=Verso|isbn=978-1-78168-144-2|pages=107, 159|oclc=864023954|language=en}}</ref><ref name=":02">{{cite journal|url=https://asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-49-1-2013/From%20Cadiz%20to%20La%20Liga%20-%20Spanish%20Context%20of%20Rizals%20Political%20Thought%20-%20Aseniero.pdf|pages=27–39|title=From Cádiz to La Liga: The Spanish Context of Rizal's Political Thought|first=George|last=Aseniero|date=31 Oktubre 2013|journal=Asian Studies: Journal of Critical Perspectives on Asia|publisher=[[University of the Philippines Diliman]]|volume=49|issue=1|location=Lungsod Quezon|issn=2244-5927|oclc=950730261|language=en}}</ref> Ang konsepto ng propaganda sa pamamagitan ng gawa (''propaganda of the deed'') ang naging partikular na inspirasyon sa ikalawang nobela ni Rizal na ''[[El filibusterismo]]'', na naglalarawan ng isang rebolusyon para sa pambansang paglaya laban sa mga kolonyal na awtoridad ng Espanya sa Pilipinas.<ref name=":2" /> Sa [[Nobelang Pilipino|nobelang]] iyon, inilarawan ni Rizal ang isang nabigong pagtatangka ng propaganda sa pamamagitan ng gawa sa katauhan ni Simoun, na nagtangkang pasabugin ang isang pagtitipong dinaluhan ng mga piling tao o elitista ng kolonyal na pamahalaan.<ref name=":12">{{cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=The Age Of Globalization: Anarchists and the Anti-Colonial Imagination|publisher=Verso Books|year=2013|isbn=9781781681442|location=[[London]]|page=31|oclc=875370534|language=en}}</ref> Pagbalik niya sa [[Maynila]] noong 1892, itinatag ni Rizal ang [[La Liga Filipina]], isang lihim na samahan na nakatuon sa pagtutulungan, pagtatatag ng mga kooperatiba, at iba pang gawain.<ref name=":02" /> Dahil sa kaniyang mga gawain sa Liga, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan.<ref>{{cite book |last1=Zaide|first1=Gregorio F.|title=Rizal: His Exile to Dapitan|date=1976|publisher=St. Mary's|pages=193|url=https://books.google.com/books?id=xPziMgEACAAJ&q=rizal+exile+in+dapitan|access-date=19 Agosto 2019|language=en}}</ref> Doon ay nagtayo siya ng isang [[ospital]], isang sistema ng panustos ng tubig, at isang [[paaralan]], kung saan siya nagturo at nagsagawa rin ng pagsasaka at [[paghahalaman]]. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} * {{Cite book |last=Ramnath |first=Maia |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Non-Western Anarchisms and Postcolonialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] rbtt19xgeoj0vbiw796qusyt7sxgrw1 2216245 2216244 2026-07-16T12:39:27Z Jojit fb 38 /* Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas */ 2216245 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas == Ang anarkismo sa [[Pilipinas]] ay nag-ugat sa laban kontra [[kolonyalismo]] laban sa [[Imperyong Espanyol]] at naging maimpluwensiya sa [[Himagsikang Pilipino]] at sa maagang kilusang unyon ng mga manggagawa sa bansa. Matapos itong mapalitan ng Marxismo–Leninismo bilang pangunahing rebolusyonaryong kaisipan noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, muli itong sumigla bilang bahagi ng punk na subkultura kasunod ng pagkakahati-hati ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]]. Mabilis na lumaganap ang nasyonalismong Pilipino sa buong kapuluan matapos ang Maluwalhating Rebolusyon ng 1868. Maraming intelektuwal na Pilipino, kabilang sina [[José Rizal]] at [[Marcelo H. del Pilar]], ang naglunsad ng [[Kilusang Propaganda]], na nanawagan ng mga reporma sa pamamahala ng [[Silangang Indiyas ng Espanya]].<ref>{{cite book|last1=Schumacher|first1=John|title=The Propaganda Movement, 1880–1895: The Creation of Filipino Consciousness, the Making of the Revolution|date=1997|publisher=Ateneo University Press|location=Manila|isbn=971-550-209-1|page=333|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|url-access=registration|date=1990|publisher=Garotech Publishing|location=Lungsod Quezon|isbn=971-8711-06-6|edition=8|language=en}}</ref> Noong 1890, lumipat si Rizal sa Europa, kung saan nakilala niya ang mga kilusang anarkista sa Pransiya at Espanya. Sa Espanya, naging tagapayo niya ang Proudhonistang pederalista na si Francisco Pi y Margall.<ref name=":2">{{Cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=Age of globalization : anarchists and the anticolonial imagination|date=2013|publisher=Verso|isbn=978-1-78168-144-2|pages=107, 159|oclc=864023954|language=en}}</ref><ref name=":02">{{cite journal|url=https://asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-49-1-2013/From%20Cadiz%20to%20La%20Liga%20-%20Spanish%20Context%20of%20Rizals%20Political%20Thought%20-%20Aseniero.pdf|pages=27–39|title=From Cádiz to La Liga: The Spanish Context of Rizal's Political Thought|first=George|last=Aseniero|date=31 Oktubre 2013|journal=Asian Studies: Journal of Critical Perspectives on Asia|publisher=[[University of the Philippines Diliman]]|volume=49|issue=1|location=Lungsod Quezon|issn=2244-5927|oclc=950730261|language=en}}</ref> Ang konsepto ng propaganda sa pamamagitan ng gawa (''propaganda of the deed'') ang naging partikular na inspirasyon sa ikalawang nobela ni Rizal na ''[[El filibusterismo]]'', na naglalarawan ng isang rebolusyon para sa pambansang paglaya laban sa mga kolonyal na awtoridad ng Espanya sa Pilipinas.<ref name=":2" /> Sa [[Nobelang Pilipino|nobelang]] iyon, inilarawan ni Rizal ang isang nabigong pagtatangka ng propaganda sa pamamagitan ng gawa sa katauhan ni Simoun, na nagtangkang pasabugin ang isang pagtitipong dinaluhan ng mga piling tao o elitista ng kolonyal na pamahalaan.<ref name=":12">{{cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=The Age Of Globalization: Anarchists and the Anti-Colonial Imagination|publisher=Verso Books|year=2013|isbn=9781781681442|location=[[London]]|page=31|oclc=875370534|language=en}}</ref> Pagbalik niya sa [[Maynila]] noong 1892, itinatag ni Rizal ang [[La Liga Filipina]], isang lihim na samahan na nakatuon sa pagtutulungan, pagtatatag ng mga kooperatiba, at iba pang gawain.<ref name=":02" /> Dahil sa kaniyang mga gawain sa Liga, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan.<ref>{{cite book |last1=Zaide|first1=Gregorio F.|title=Rizal: His Exile to Dapitan|date=1976|publisher=St. Mary's|pages=193|url=https://books.google.com/books?id=xPziMgEACAAJ&q=rizal+exile+in+dapitan|access-date=19 Agosto 2019|language=en}}</ref> Doon ay nagtayo siya ng isang [[ospital]], isang sistema ng panustos ng tubig, at isang [[paaralan]], kung saan siya nagturo at nagsagawa rin ng pagsasaka at [[paghahalaman]].<ref>{{cite book |last1=Gibbs|first1=Eloise A.|title=Rizal in Dapitan: A Story Based on the Life of José Rizal During His Exile in Dapitan|date=1960|publisher=University Book Supply|page=230|url=https://books.google.com/books?id=jqFAAAAAIAAJ&q=Rizal+in+dapitan|access-date=20 Agosto 2019|language=en}}</ref> == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} * {{Cite book |last=Ramnath |first=Maia |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Non-Western Anarchisms and Postcolonialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] rmyxqm6hifjhnuq329iuys0vt9weo9j 0 98740 2216259 2215954 2026-07-16T20:15:02Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216259 wikitext text/x-wiki {{Infobox Scientist | name = Alan Mathison Turing | image = Turing statue Surrey.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], Cheshire, England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematics]], [[Cryptanalysis]], [[Computer science]] | work_institutions = University of Cambridge<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} Si '''Alan Mathison Turing''', <small>[[Orden ng Imperyong Britaniko|OBE]]</small>, <small>[[Fellow of the Royal Society|FRS]]</small> ({{pronEng|ˈtjʊ (ə)rɪŋ}}) (23 Hunyo 1912&nbsp;– 7 Hunyo 1954) ay isang [[Gran Britanya|Briton]] na [[matematiko]], [[lohiko]] (o [[lohisyano]]), [[kriptoanalisis|kriptoanalista]] at [[agham pangkompyuter|siyentista ng kompyuter]]. Kanyang naimpluwensiyahan ang pagpapaunlad ng [[agham pangkompyuter]], pagbibigay ng pormalisasyon ng mga konsepto ng "[[algoritmo]]" at "[[komputasyon]]" sa isang [[makinang Turing]], na malaki ang ginampananang papel sa pagkakalikha ng modernong kompyuter. Si Turing ay itinuturing na ama ng ''[[agham pangkompyuter]]'' at ''[[Intelehensiyang artipisyal]]''. Sa panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], si "Turing" ay naglingkod at minsang naging pinuno ng Hut 8 sa ''Government Code and Cypher School'' sa Bletchley Park, isang sentro sa Britanya na responsable sa pagbasag ng mga sekretong kodigo ng mga [[Aleman]] noong panahon ni [[Adolf Hitler]]. Siya ay lumikha ng ilang tekniko sa pagbasag ng mga [[sipero]] ([[algoritmo]] ng [[enkripsiyon]]) ng Alemanya kabilang ang paraan ng elektromekanikal na makinang [[bombe]] na makakahanap ng mga kompigurasyon ng makinang [[Enigma]] (ang makinang ginamit ng pamahalaan at militar ng Alemanya upang ilihim ang mga pinadadalang mensahe ng kanilang mga sundalo). Pagkatapos ng digmaan, siya ay nagtrabaho sa Pambansang Laboratoryong Pisikal (''National Physical Laboratory''), kung saan kanyang nilikha ang isa sa mga unang na disenyo ng ACE, na isang "inilalaang programang pangkompyuter" (''stored program''). Tungo sa huling bahagi ng kanyang buhay, si Turing ay naging interesado sa matematikang biyolohikal. Siya ay sumulat ng isang papel tungkol sa kemikal na batayan ng morpohenesis (''morphogenesis'') at kanyang hinulaan ang isang umiikot na reaksiyong kemikal tulad ng [[reaksiyong Belousov-Zhabotinsky]], na unang napagmasdan at napatunayan noong dekada 1960. Ang [[homoseksuwalidad]] ni Turing ay nagresulta sa isang kriminal na pag-uusig noong 1952, kung saan ang homoseksuwalidad sa mga panahong ito ay itinuturing pang ilegal sa [[Britanya]]. Kanyang tinanggap ang parusang paginom ng mga pambabaeng hormone (estrogen) kapalit ng parusang pagkakabilanggo. Siya ay namatay noong 1954 mula sa pagkalasyon ng [[cyanide]], mga dalawang linggo bago ang kanyang ika-apatnapu't dalawang (42) kaarawan. Natukoy ng isang pagsusuri na ang kamatayan ni Turing ay isang [[pagpapatiwakal]] ngunit ang kanyang ina ay naniniwalang ito'y isang aksidental na kamatayan. Noong 10 Setyembre 2009, pagkatapos ng isang kampanya sa [[internet]], humingi ng patawad ang Punong Ministro ng Britanya na si [[Gordon Brown]] sa ngalan ng pamahalaan ng Britanya sa nangyaring pagtrato kay Turing pagkatapos ng digmaan. == Talambuhay == === Kabataan === [[Talaksan:Turing Plaque.jpg|thumbnail|Isang plakang pag-alala na nagmamarka sa naging tirahan ni Alan Turing sa Wilmslo, Cheshire, Inglatera]] Si Alan Turing ay ipinaglihi sa [[India]]. Ang kanyang amang si Julius Mathison Turing, ay isang miyembro sibil na paglilingkod sa India. Ang kanyang mga magulang na si Julius at Ethel Sara Stoney (1881–1976, na anak na babae ni Edward Waller Stoney, punong inhinyero ng ​​Madras Railways) ay nagnais na palakihin ang kanilang magiging anak na si Alan sa Inglatera, kaya sila bumalik sa Maida Vale, London, kung saan ipinanganak si Alan Turing noong 23 Hunyo 1912. Si Alan ay mayroong kuya na nagngangalang John. Dahil sa ang paglilingkod sibil sa India ng kanyang ama ay aktibo pa rin sa mga panahong ito, ang mga magulang ni Alan ay madalas maglakbay sa pagitan ng Hastings, Inglatera at India, kung saan ang kanilang dalawang anak ay iniwan na manatali sa tahanan ng isang retiradong mag-asawang sundalo. Sa murang edad pa lang ay kinakitaan na si Alan Turing ng mga palatandaan ng pagiging isang [[henyo]] na kanyang ipinamalas sa kanyang pagtanda. Si Turing ay ipinasok ng kanyang mga magulang sa St Michael, isang paaralan sa 20 Charles Road, St. Leonards on Sea, sa edad na anim na. Ang punong guro ay napansin ang katalinuhan ni Turing sa simula pa lamang gayundin ang mga ibang pang mga naging kanyang guro. Noong 1926, sa edad na 14, siya ay nag-aral sa Sherborne School, isang tanyag na independiyenteng paaralan sa isang palengkeng bayan sa Sherborne sa Dorset. Ang kanyang unang pagpasok sa paaral ay naging kasabay ng isang malawakang protesta sa Britanya ngunit dahil siya ay determinado na pumasok sa unang araw, siya'y nagtungo sa paaralan na higit 60 milya ang layo mula sa Southampton gamit ang isang bisekleta at humihinto tuwing gabi sa isang paupahang tuluyan. Ang pagkahilig ni Turing sa matematika at agham ay hindi nagdulot sa kanya ng paggalang mula sa ilang mga guro sa Sherborne, dahil sa ang paaralang ito ay nagbibigay diin sa pagaaral ng mga klasiko. Ang kanyang punong-guro ay sumulat pa sa kanyang mga magulang na nagsasaad na: " ''Umaasa ako na hindi siya mahulog sa pagitan ng dalawang upuan. Kung siya ay mananatili sa isang pampublikong paaralan, siya ay dapat magnais na matuto. Kung siya ay nagnanais lamang na maging spesyalistang siyentipiko, kanya lamang sinasayang ang kanyang panahon sa isang pampublikong paaralan''". Sa kabila nito, si Turing ay patuloy na nagpakita ng kahanga hangang kakayahan sa mga mga paksang kanyang minamahal, ang paglutas ng mga mahirap na problema sa [[calculus]] noong 1927 kahit hindi siya nag-aral ng panimulang calculus. Noong 1928, sa edad na 16, natagpuan ni Turing ang mga isinulat ni Albert Einstein. Hindi niya lamang ito naunawaan, kanya ring nasagot ang pagtatanong ni Einstein sa mga [[batas ni Newton ng mosyon]] sa isang aklat na hindi dito hayagang inihayag. Ang pagsisikap ni Turing sa kanyang pag-aaral ay tumindi dahil sa malapit na pagkakaibigang nabuo sa pagitan niya at ng isa pang mas matandang estudyante na nagngangalang Christoper Morcom. Si Morcom ang unang lalaking minahal ni Turing, ngunit ito ay biglaang namatay mga ilang linggo bago matapos ang kanilang huling semestro sa Sherborne. Si Morcom ay namatay mula sa komplikasyon ng tuberkolosis na nakukuha sa isang baka, na nakuha nito matapos uminom ng isang gatas sa isang may sakit na baka noong ito'y bata pa lamang. Dahil sa pangyayaring ito, ang pananampalatayang panrelihiyon ni Turing ay nawala at siya'y naging isang [[ateista]]. Tinanggap ni Turing na ang lahat ng pangyayari sa mundo, kabilang na ang mga galaw ng utak ng tao, ay may materyal na paliwanag ngunit siya ay naniniwala pa rin sa pag-iral ng espirito ng isang tao pagkatapos mamatay. === Edukasyon sa unibersidad at mga pagsasaliksik ni Turing === [[Talaksan:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|right|Estatwang pag-ala ala kay Alan Turing]] Pagkatapos mag-aral sa Sherborne, si Turing ay nag-aral sa King's College sa [[Unibersidad ng Cambridge]]. Siya ay nagaral dito mula sa 1931 hanggang 1934, at nakakapagtapos kung saan kanyang nakamit ang pangunahing mga parangal sa Matematika. Noong 1935, siya ay inihalal na kapanalig (fellow) sa King's College dahil sa naging impluwensiya ng kanyang tesis tungkol sa [[central limit theorem]]. Noong 1928, Ang Alemang matematiko na si [[David Hilbert]] ay tumawag ng pansin sa ''[[Entscheidungsproblem]]'' (problema ng desisyon). Sa mahusay na papel na isinulat ni Turing na "''On Computable Numbers (mga bilang na matutukoy ng isang nagwawakas na algoritmo), with an Application to the Entscheidungsproblem''" (na kanyang isinumite noong 28 Mayo 1936 at itinanghal noong 12 Nobyembre), kanyang binago ang mga resulta na isinulat ng matematikong si [[Kurt Godel]] noong 1931 tungkol sa limitasyon ng pagpapatunay (proof) at komputasyon, kung saan pinalitan ni Turing ang pangkalahatang nakabatay-sa-aritmetikang pormal na lenggwahe ng isang [[makinang Turing]], na mga makinang pormal at simple. Pinatunayan ni Turing na ang makinang Turing ay may kakayahang gumawa ng anumang pagkukuwenta kung ito ay maisasalarawan bilang isang [[algoritmo]]. Kanya ding pinatunayan na walang solusyon sa Entscheidungsproblem sa pamamagitan ng pagpapakita na ang [[paghintong problema]] (halting problem) sa isang makinang Turing ay hindi madedesisyonan o hindi malalaman kung ito ay hihinto. Bagaman ang pagpapatunay ni Turing ay inilimbag pagkatapos ng parehong pagpapatunay na ginawa ng matematikong si [[Alonzo Church]] tungkol sa kanyang [[kalkulong lambda]], walang kaalaman si Turing sa isinulat ni Alonzo Church. Ang paraan ni Turing ng pagpapatunay (proof) ay itinuring na mas magagamit at mas mahusay. Ang ideya ni Turing ng mga pangkalahatang makinang Turing ay kakaiba dahil ang ideya ng mga gayung makina ay may kakayahang gawin ang anumang gawin ng ibang makina, samakatuwid ay may kakayahang magkuwenta ng anumang pwedeng ikwenta. Ang makinang Turing hanggang sa araw na ito ang sentral na paksa sa pag-aaral ng [[teorya ng komputasyon]]. Sa kanyang sariling biograpiya, isinulat ni Turing na siya ay nalungkot sa pagtanggap ng kanyang 1936 na papel dahil dalawang tao lamang ang pumansin - sina Heinrich Scholz at Richard Bevan Braithwaite. Ang papel na ito ay nagpapakilala rin sa ideya ng mga maaaring ipaliwanag na mga numero (definable numbers). Mula Setiyembre 1936 hanggang Hulyo 1938 kanyang ginugol ang kanyang panahon sa ''Institute for Advanced Study sa Princeton'', New Jersey, Estados Unidos at nag-aral sa ilalim ni Alonzo Church. Bilang karagdagan sa kanyang palaging pagsasaliksik matematikal, pinag-aralan din ni Turing ang [[kriptolohiya]] (pag-aaral ng tiyak at matibay na paglilihim ng mga data) at ginawa ang tatlo sa apat na yugto ng elektromekanikal na tagapagpapadami ng bilang [[binaryo]]. Noong Hunyo 1938, kanyang nakamit ang kanyang PhD mula sa Unibersidad ng Princeton sa Estados Unidos. Ang kanyang tesis na ''Systems of Logic Based on Ordinals'' ay nagpapakilala ng konsepto ng lohikang ordinal at ang ideya ng relatibong pagkukwenta, kung saan ang mga makinang Turing ay nagdadagdag ng mga tinatawag na oracle, na lumulutas sa mga problemang hindi malulutas ng isang makinang Turing. Si Turing ay bumalik sa Cambridge, Inglatera at dumalo sa mga pagtuturo ng matematikong si [[Ludwig Wittgenstein]] tungkol sa mga pundasyon ng matematika. Ang dalawang ito ay nagtalo at hindi nagkasundo dahil sa pagtatanggol ni Turing ng [[pormalismo]] samantalang si Wittgenstein ay nangatwiran na ang matematika ay hindi tumutuklas ng mga basehang katotohanan kundi lumilikha lamang nito. Si Turing ay nagsimula ring magtrabaho sa kaunting oras lamang sa ''Government Code and Cypher School'' (GCCS). === Kriptanalisis === [[Talaksan:EnigmaMachineLabeled.jpg|right|thumbnail|Tatlong rotor na makinang Enigma na may plugboard (''Steckerbrett''). Ang enigma ang makinang ginamit ng Alemanya sa ilalim ni Hitler upang ilihim ang mga mensaheng ipinapadala ng mga sundalo nito mula sa mga kaaway na bansa kabilang na ang Britanya at Estados Unidos]] Noong panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]], si Turing ang pangunahing kalahok sa isang sikretong operasyon ng pamahalaang Britanya sa Bletchley Park na naglalayong basagin ang mga [[sipero]] (algoritmo ng [[enkripsiyon]]) ng [[Alemanya]]. Sa pagpapaunlad at mas lalong pagpapabilis ng makinang kriptanalitiko na ginawa nina Marian Rejewski, Jerzy Różycki at Henryk Zygalski ng Cipher Bureau sa Poland, si Turing ay nagdisenyo ng makinang ''[[Turing Bombe]]'' na mas mabilis at mas epektibo sa pagbasag ng parehong makinang ''Enigma'' at ''Lorenz SZ 40/42''. Ang ''Turing Bombe'' ang nagbigay sa Britanya ng mga pangunang babala sa mga plano ni [[Adolf Hitler]] na nagresulta sa pagkatalo ni Hitler sa [[Labanan sa Atlantiko]] at pagikli ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]] ng dalawang taon.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1212910/How-Britain-drove-greatest-genius-Alan-Turing-suicide--just-gay.html How Britain drove its greatest genius Alan Turing to suicide just for being gay], 12 Setyembre 2009, DailyMail</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1165535/The-Wider-View-Nazi-codebreaker-shortened-Second-World-War-years.html The Wider View: Nazi codebreaker which shortened the Second World War by two years], 20 Hunyo 2009, DailyMail</ref> Si Turing ay ginawaran ng Order of the British Empire (OBE) noong 1945 para sa kanyang pagsisilbi sa panahon ng digmaan ngunit ang kanyang mga inambag sa kriptanalisis ay itinagong sekreto ng Britanya hanggang 1970 sa kadahilanang panseguridad nito. == Intelehensiyang artipisyal at pagsubok na Turing (Turing test) == {{main|Intelehensiyang artipisyal}} Mula 1945 hanggang 1947 si Turing ay nanirahan sa ''Church Street, Hampton'' at dito dinesenyo ang ''Automatic Computing Engine'' (ACE) sa ''National Physical Laboratory''. Siya ay nagsumite ng isang papel noong Pebreo 19, 1946 na naglalaman ng kauna unahang detalyadong disenyo ng isang inilalaang-programang kompyuter (stored-program computer). [[Talaksan:Modern-captcha.jpg|thumb|290px|Ang kabaligtaran ng ''Turing Test'' na CAPTCHA ay ginagamit sa [[internet]] upang mapigilan ang isang bot sa pang aabuso sa paggamit ng isang [[server]].]] Noong 1948, si Turing ay iniluklok na Reader (senyor na akademiko) sa kagawarang matematika sa Manchester na ngayon ay bahagi na ng ''University of Manchester''. Noong 1949, siya ay naglingkod bilang kahaliling direktor ng laboratoryo ng pagkukwenta sa University of Manchester at gumawa ng [[software]] para sa kauna unahang inilalaang programang kompyuter na Manchester Mark 1. Sa mga panahon ding ito kanyang ipinagpatuloy ang mga pananaliksik abstrakto. Sa papel na "Computing machinery and intelligence" (Mind, Oktubre 1950), tinalakay ni Turing ang problema ng "[[Intelehensiyang artipisyal]]" at iminungkahi ang isang eksperimento na tinatawag na [[Turing Test]]. Ang [[Pagsubok na Turing]] (''Turing Test'') ang naging batayan sa [[agham pangkompyuter]] upang matukoy kung ang isang makina ay nagpapamalas ng katalinuhan. Ayon sa Pagsubok na Turing, ang isang makina ay maituturing na matalino kung hindi matukoy ng isang taong nagtatanong dito kung ang kanyang tinatanong ay isang makina o isang tao. Sa papel ding ito, iminungkahi ni Turing na imbes gumawa ng mga programang gumagaya sa pag-iisip ng isang matandang tao, mas mabuting gumawa ng mas simpleng makina na gumagaya sa isip ng isang bata at ito'y isailalim sa pagkatuto. Ang kabaligtaran ng "Turing Test" na tinatawag na CAPTCHA ("'''C'''ompletely '''A'''utomated '''P'''ublic '''T'''uring test to tell '''C'''omputers and '''H'''umans '''A'''part") ay karaniwang ginagamit sa [[internet]]. Ang CAPTCHA ay paraan upang matukoy ng isang makina (gaya ng [[server]]) kung ang gumagamit nito ay isang tao o isang kompyuter (bot). Noong 1948, si Turing (sa tulong ang kanyang dating kakilala na si D. G. Champernowne) ay lumikha ng isang [[software]] pang [[chess]] sa isang [[modernong kompyuter]] na hindi pa naiimbento. Si Turing din ang nagimbento ng algoritmong LU decomposition method na ginagamit ngayon sa paglutas ng ''equations matrix''. == Kriminal na paguusig dahil sa kanyang homosekwalidad == Noong Enero 1952, nakilala ni Turing si Arnold Murray sa labas ng sinehan sa Manchester. Pagkatapos ng pananghaliang pakikipagtipanan (''dating''), si Murray ay inimbitahan ni Turing na pumunta sa kanyang bahay na tinanggap naman ni Murray ngunit hindi tinupad. Ang dalawa ay nagkita muli sa Manchester noong sumunod na Lunes at si Murray ay pumayag na samahan si Turing sa kanyang bahay. Pagkatapos ng ilang linggo, si Murray ay muling bumisita sa bahay ni Turing at nananitili ng isang gabi dito. Pagkatapos nito, si Murray ay tumulong sa isang kasabwat sa pagpapasok at pagnanakaw sa bahay ni Turing na nagtulak kay Turing upang iulat ang krimen sa pulisya. Sa imbestigasyon na ginawa ng mga pulis, inamin ni Turing na meron siyang relasyon kay Murray. Sa panahong ito, ang [[homoseksuwalidad]] ay itinuturing pang isang krimen sa Britanya na nagresulta upang si Turing at Murray ay kasuhan ng ''sobrang kahalayan'' sa ilalim ng seksiyong 11&nbsp;ng ''Criminal Law Amendment Act 1885 ng Britanya''. Si Turing ay binigyan ng dalawang opsiyon sa parusang tatanggapin : ang pagkabilanggo o probasyon sa isang kondisyon na siya'y sasailalim sa isang [[pagkakapon]]g kemikal sa pamamagitan ng pag-inom ng estrogen (hormone ng babae) upang mabawasan ang libido. Kanyang tinanggap ang kemikal na pagkakapon. Ang naging kumbiksiyon ni Turing ay nagresulta rin sa pagkaalis ng kanyang ''security clearance'' (karapatang maging bahagi ng sikretong operasyon ng pamalaan) at inalis sa kanyang trabahong kriptanalitiko sa Government Code and Cypher Schools sa Bletchley Park. Ang kanyang pasaporte ng Britanya ay hindi binawi ng pamahalaang Britanya ngunit siya'y hindi pinayagang makapasok sa Estados Unidos. Sa panahong ito, may pagkabahala sa publiko sa ginagawang pagbibitag sa mga homosekswal na [[espiya]] ng mga ahente ng [[Soviet Union]] (dating Russia) dahil sa paglalantad ng dalawang miyembro ng ''Cambridge Five'' na sina Guy Burgess at Donald Maclean. Bagaman si Turing ay hindi inakusahan ng pang eespiya, siya ay pinagbawalan ng pamahalaan ng Britanya na talakayin ang kanyang naging trabahong kriptanaliko sa Bletchely Park. == Kamatayan == Noong 8 Hunyo 1954, si Turing ay natagpuang patay ng kanyang tagalinis ng bahay. Sa [[awtopsiya]]ng ginawa, ang resulta ng kamatayan ay pagkalason sa [[cyanide]]. Natagpuan din ang isang mansanas na kinain ng kalahati sa tabi ng katawan ni Turing na pinaniniwalaang paraan ni Turing upang makain ang cyanide. Ang katawan ni Turing ay sinunog (cremated) sa Woking Crematorium noong 12 Hunyo 1954. Ayon sa ina ni Turing, ang kamatayan nito ay isang aksidental dahil sa hindi maingat nitong pagtatago sa mga laboratoryong kemikal. Iminungkahi ng manunulat na si David Leavitt na maaaring ang pagkain ni Turing ng mansanas na may cyanide ay isang paggaya sa eksena ng pelikulang [[Snow White]] na ipinalabas noong 1937 na isang paboritong kuwento ni Turing. == Paghingi ng tawad ng pamahalaan ng Britanya == Noong Agosto 2009, si John Graham-Cumming ay nagsimula ng petisyon na humihikayat sa Pamahalaan ng Britanya na posityumus (pagkatapos ng kamatayan) na humingi ng tawad sa [[paglilitis]] ni Alan Turing bilang [[homosekswal]]. Ang petisyong ito ay tumanggap ng libo libong mga lagda. Kinilala ng Punong Ministor ng Britanya na si [[Gordon Brown]] ang petisyong ito, at naglabas ng pahayag noong Setyember 10, 2009 na humihingi ng tawad kay Turing at naglalarawan ng pagtrato kay Turing bilang "nakapangingilabot": {{cquote|Ang libo libong tao ay nagsama sama upang humingi ng hustisya para kay Alan Turing at pagkilala sa nakakapangilabot na pagtrato sa kanya. Bagaman si Turing ay pinakitunguhan ng batas nang panahong iyon at hindi na natin maibabalik ang panahon, ang kanyang pagtrato ay siyempre labis na hindi patas at ako ay nagagalak na magkaroon ng pagkakataon na magsabi kung gaano kalalim akong humihingi ng tawad at tayong lahat sa nangyari sa kanya. Kaya sa ngalan ng Pamahalaan ng Britanya, at sa mga nabubuhay ng malaya, salamat sa ginawa ni Alan, ako ay taas noong nagsasabi na: kami'y humihingi ng tawad, ikaw ay karapat dapat ng mas mabuti [pagtrato].}} == Mga Parangal == [[Talaksan:Sackville Park Turing plaque.jpg|thumb|right|Pag ala-alang statwang plaka kay Turing sa Sackville Park, Manchester]] Ang Turing Award na ipinangalan sa "ama ng agham pangkompyuter" na si Alan Turing ang taunang gantimpala na ibinibigay ng Association for Computing Machinery (ACM) sa mga indibidwal sa kanilang kontribusyon sa siyentipikong komunidad pangkompyuter. Ang gantimpalang ito ay itinuturing na pinakamataas na pagkakakilanlan sa [[agham pangkompyuter]] at katumbas ng [[Gantimpalang Nobel]]. Noong 2002, si Turing ay nirangguhan na dalawampu't isa sa ''BBC'' nationwide poll ng [[100 Pinakadakilang mga Briton]].<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 Agosto 2002 |work=BBC News }}</ref> === Mga parangal ng mga unibersidad sa buong mundo === [[Talaksan:Alan Turing Building 1.jpg|thumb|right|Gusaling Alan Turing sa [[University of Manchester]]]] *Ang ''Kwartong Turing'' sa [[University of Edinburgh School of Informatics|University of Edinburgh's School of Informatics]] ay naglalaman ng skultura ng ulo ni Turing na ginawa ni [[Eduardo Paolozzi]], at isang (#42/50) ng kanyang [http://www.synth.co.uk/images/paolozzi2.html Turing prints (2000)]. *Ang [[University of Surrey]] ay may statwa ni Turing sa kanilang pangunahing [[piazza]]. *Ang [[Istanbul Bilgi University]] ay nagsasagawa ng taunang kumperensiya sa [[teoriya ng komputasyon]] na tinatawag na ''Mga Araw na Turing''.<ref name="bilgiuniv">{{cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | accessdate = 29 Oktubre 2011 | archive-date = 2013-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *Ang [[University of Texas at Austin]] ay may honours na programang ng [[agham pangkompyuter]] na pinangalanang ''Mga skolar ni Turing''.<ref name="texturingschol">{{cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |accessdate=16 Agosto 2009 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *Noong simula nang 1960's, pinangalanan ng [[Stanford University]] ang kaisa-isang kwarto na pinagtuturuan ng gusaling Bulwagang Polya Matematika na ''Alan Turing Auditorium''.<ref name="stanforduniv">{{cite web | url = http://archive.computerhistory.org/resources/text/Knuth_Don_X4100/PDF_index/k-8-pdf/k-8-u2679-Stanford-Comp-Dedication.pdf | title = Polya Hall, Stanford University | accessdate =14 Hunyo 2011 }}</ref> *Isa sa mga ampiteatro ng kagawarang Agham Pangkompyuter ng ([[Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille|LIFL]]<ref name="lifl">{{cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |accessdate=3 Disyembre 2010 |archive-date=22 Hulyo 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) sa [[Unibersidad ng Lille]] sa hilagang [[Pransiya]] ay ipinangalan bilang parangal kay Alan Turing. (ang iba pang ampiteatro ay ipinangalan kay [[Kurt Gödel]]). *Ang Kagawaran ng Agham Pangkompyuter ng [[Pontifical Catholic University of Chile]], [[Polytechnic University of Puerto Rico]], [[University of the Andes, Colombia|Los Andes University]] in [[Bogotá]], Colombia, [[King's College, Cambridge]] at [[Bangor University]] sa [[Wales]] ay may mga laboratoryo ng kompyuter na ipinangalan kay Turing. *Ang [[The University of Manchester]], [[The Open University]], [[Oxford Brookes University]] at [[Aarhus University]] (in [[Århus]], Denmark) ay may mga gusaling nakapangalan kay Turing. *Ang ''Alan Turing Road'' sa [[Surrey Research Park]] ay ipinangalan kay Alan Turing. *Ang [[Carnegie Mellon University]] ay may [[granito]]ng bangkuan na matatagpuan sa The Hornbostel Mall na may pangalang "A. M. Turing" na nakaukit sa tuktok, "Read" sa ibaba ng kaliwang hita at "Write" sa ibaba ng kanang hita. *Ang [[EISTI|École Internationale des Sciences du Traitement de l'Information]] ay pinangalanan ang kamakailan lang na nakuhang ikatlong gusaling na "Turing". *Ang [[University of Ghent]] ay mayroong isa sa mga pangunahing kwarto ng kompyuter na ginagamit ng mga matematiko at siyentipiko ng kompyuter na ipinangalan kay Alan Turing. *Ang [[University of Oregon]] ay may iskultura ng ulo ni Turing sa gilid ng gusaling pang agham kompyuter na tinatawag na Deschutes Hall.<ref name="Oregon">{{cite web|url=http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/files/oregon.html|title=Turing at the University of Oregon|accessdate=1 Nobyembre 2011|archive-date=2012-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114151918/http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/files/oregon.html|url-status=dead}}</ref> == Sanggunian == {{reflist}} == Mga sanggunian == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher=MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher=Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Cite book | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | year = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher=Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 | ref = harv | postscript = <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher=Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher=Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | url = https://archive.org/details/historyofmodernc00ceru | publisher=MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher=Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal=[[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.)| title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher=Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | url = https://archive.org/details/alanturingsautom0000unse_k5v2 | year = 2005 | publisher=Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | url = https://archive.org/details/colossussecretso0000unse | year = 2006 | publisher=Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher=MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher=Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher=Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher=Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher=Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher=Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher=Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher=UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | accessdate =10 Disyembre 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *Petzold, Charles (2008). "[[The Annotated Turing]]: A Guided Tour through Alan Turing's Historic Paper on Computability and the Turing Machine". [[Indianapolis]]: Wiley Publishing. ISBN 978-0-470-22905-7 *Smith, Roger (1997). ''Fontana History of the Human Sciences''. London: Fontana. *Weizenbaum, Joseph (1976). ''Computer Power and Human Reason''. London: W.H. Freeman. ISBN 0-7167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher=W Heffer | year = 1959 }} Turing's mother, who survived him by many years, wrote this 157-page biography of her son, glorifying his life. It was published in 1959, and so could not cover his war work. Scarcely 300 copies were sold (Sara Turing to Lyn Newman, 1967, Library of [[St John's College, Cambridge]]). The six-page foreword by [[Lyn Irvine]] includes reminiscences and is more frequently quoted. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher=S. French | year = 1988 }} This 1986 Hugh Whitemore play tells the story of Turing's life and death. In the original West End and Broadway runs, [[Derek Jacobi]] played Turing and he recreated the role in a 1997 television film based on the play made jointly by the BBC and [[WGBH-TV|WGBH, Boston]]. The play is published by Amber Lane Press, [[Oxford]], ASIN: B000B7TM0Q *Williams, Michael R. (1985) ''A History of Computing Technology'', [[Englewood Cliffs]], [[New Jersey]]: [[Prentice-Hall]], ISBN 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == Karagdagang babasahin == *{{MathGenealogy|id=8014}} *{{cite journal|title=The Mind and the Computing Machine: Alan Turing and others|journal=[[The Rutherford Journal]]|url=http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html |editor = Jack Copeland|ref=harv}} *{{cite encyclopaedia |last=Hodges |first=Andrew |editor=Edward N. Zalta |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |title=Alan Turing |url=http://plato.stanford.edu/entries/turing/ |accessdate=10 Enero 2011 |edition=Winter 2009 |date=27 Agosto 2007 |publisher=[[Stanford University]] |ref=harv}} *{{cite journal|last=Gray|first=Paul|date=29 Marso 1999|title=Computer Scientist: Alan Turing|journal=TIME|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|ref=harv|access-date=24 Septiyembre 2011|archive-date=19 Enero 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119181237/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|url-status=dead}} * Gleick, James, ''[[The Information: A History, a Theory, a Flood|The Information: A History, A Theory, A Flood]]'', New York: Pantheon, 2011, ISBN 978-0-375-42372-7 * Leavitt, David, ''The Man Who Knew Too Much: Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton, 2006 == Panlabas na kawing == {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer *[http://www.turingcentenary.eu/ Alan Turing Year] *[http://cie2012.eu/ CiE 2012: Turing Centenary Conference] *[https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ Visual Turing] *[http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html Turing Machine calculators] at [[Wolfram Alpha]] *[http://www.turing.org.uk/ Alan Turing] site maintained by [[Andrew Hodges]] including a [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html short biography] *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– Turing Archive for the History of Computing] by [[Jack Copeland]] *[http://www.turingarchive.org/ The Turing Archive]{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – naglalaman ng mga hindi nailambag na dokumento mula sa contains Kings College, Cambridge archive *{{cite journal|last=Jones|first=G. James|date=11 Disyembre 2001|title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1|journal=System Toolbox|publisher=The Binary Freedom Project|url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3|ref=harv|access-date=2011-09-24|archive-date=2007-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3|url-status=dead}} *[http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ Sherborne School Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }}&nbsp;– naglalaman ng mga papel tungkol sa panahon ni Alan Turing sa Sherborne School === Mga papel === *[https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper Ekstensibong talaan ng mga papel ni Turing, mga ulat at pagtuturo at mga isinaling bersiyon] BibNetWiki *{{Turing 1950}} *[http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 Oral history interview with Donald W. Davies], [[Charles Babbage Institute]], University of Minnesota; inilalarawan ang mga proyeto sa U.K. [[National Physical Laboratory (United Kingdom)|National Physical Laboratory]], mula sa pagdidisenyong ginawa ni Alan Turing noong 1947 sa paggawa ng [[Automatic Computing Engine|ACE computers]] * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 Oral history interview with Nicholas C. Metropolis], [[Charles Babbage Institute]], University of Minnesota. Si Metropolis ang kauna unahang direkto ng [[Los Alamos National Laboratory]]; kabilang sa mga paksa ang relasyong pang akademiko sa pagitan ni Alan Turing at [[John von Neumann]] {{authority control}} {{BD|1912|1954|Turing, Alan}} [[Kategorya:Mga siyentipiko ng kompyuter]] [[Kategorya:Mga matematikong Ingles]] 5vra4c4el0cz56kn86z4cr9gwwhe4l0 0 108912 2216302 2167065 2026-07-17T11:53:04Z ~2026-40277-09 164193 /* Pamahalaan */ 2216302 wikitext text/x-wiki {{Infobox Settlement |official_name = Barangay Lower Bicutan,<br/> Lungsod ng Taguig, Kalakhang Maynila |settlement_type = Barangay |image_seal = Ph Taguig Lower Bicutan.jpg |image_map = |subdivision_type = Rehiyon |subdivision_name = [[Kalakhang Maynila]] |subdivision_type1 = |subdivision_name1 = |subdivision_type2 = Lungsod |subdivision_name2 = [[Lungsod ng Taguig|Taguig]] |government_type = [[Barangay]] |leader_title = Kapitan ng Barangay |leader_name = Roel "Weng" O. Pacayra |timezone = [[GMT]] ([[UTC+8]]) |utc_offset = |timezone_PST = |elevation_footnotes = |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = Zip Code |postal_code = 1632 |area_code = 02 |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} <!-- Infobox ends --> Ang Barangay '''Lower Bicutan''' (PSGC: 137607008) ay isa sa dalawampu't walong [[barangay]] ng [[Lungsod ng Taguig]] sa [[Kalakhang Maynila]] sa [[Pilipinas]]. ==Kasaysayan== Noong mga unang panahon, ang Bicutan ay isang gubat. Walang nakatira doon. Naging taguan ng mga tulisan ang nasabing pook. Ang mga ito di-umano ay nakaiwan ng mga kayamanang ibinaon sa gubat. Nang sila’y umalis, maraming mamamayan ang nagtungo doon at “nagbikot” na ang ibig sabihin ay naghukay ng kayamanan. Naging bicotan o Bicutan ang tawag sa pook na yaon mula noon. Bago magkadigma noong 1941, mayroon nang ilang naninirahan sa Lower Bicutan na lupang militar. Noong kapanahunan ni Pangulong Diosdado Macapagal, bumaba ang isang proklamasyon at ang nayon ay natatag. Hindi nalaunan naragdagan ng iba pang purok at sa nayon ang Bikutan ang pinakamalaking nayon sa Taguig. Ang kabuuan ng mga naninirahan sa Bicutan ay 67,238. Ang unang mga naninirahan dito ay taga karatig barangay ng Bagumbayan at Hagunoy. Subali’t sa kasalukuyan, marami na ang nangaling sa iba’t ibang lugar. Marami sa mga barangay ay [[isda|mangingisda]] at magsasaka, at sa kabila ng kanilang kahirapan at angkin kasipagan, napagtapos nila ang kanilang mga anak sa mga iba’t ibang propesyon. Marami sa kanila ngayon ay nasa ibang bansa. Ang patrona ng Bicutan ay ang Sagrada Familia at sa nayon, ang Bicutan ay kasama na sa Parokya ng Banal na Rosaryo. ==Pamahalaan== '''===Sangguniang Barangay===''' *'''Kapitan:''' Roel "Weng" O. Pacayra *'''Kagawad ng Barangay''': **Geronimo F. Baquiran **Dennis Adriano **Ricardo "Goma" R. Cruz IV **Lester N. Padilla **Oscar Norbe **Benjamin Alvin Cruz **Maricar Bernal *'''Kalihim:''' Gemma Laarni Juana C. Baylon *'''Ingat-Yaman:''' Eufrecenia Bernardo *'''Barangay Administrator:''' Norman D. Sta. Ana *'''Barangay Executive Officer/Tanod:''' Teodoro Felipe ==Tingnan rin== *[[Barangay New Lower Bicutan, Lungsod ng Taguig|Barangay New Lower Bicutan]] *[[Lungsod ng Taguig]] ==Mga Sanggunian== *[http://www.taguig.gov.ph/new/ourcity_barangay_lowerbicutan.htm Barangay Lower Bicutan, Lungsod ng Taguig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813062326/http://www.taguig.gov.ph/new/ourcity_barangay_lowerbicutan.htm |date=2009-08-13 }} {{Mga Barangay ng Lungsod ng Taguig}} [[Kaurian:Barangay]] [[Kaurian:Lungsod ng Taguig]] rtmk3jgzbnp3fzyqwq6o3gcpnjeyyfq 0 142684 2216263 2215972 2026-07-16T21:46:49Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216263 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Brebbia|official_name=Comune di Brebbia|native_name=|image_skyline=Brebbia, VA - OM v S, Prealpi Luganesi.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Brebbia-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|50|N|8|39|E|type:city(3,250)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[lalawigan ng Varese|Varese]] (VA)|frazioni=Bozza di Lago, Brebbia Superiore, C.na Cucù, Case Piano, Ghiggerima, Giardinetto, La Chiesuola, Ronchèe, Ronco, Uccelliera, Villaggio Europa|mayor_party=|mayor=Alessandro Magni|area_footnotes=|area_total_km2=6.3|population_footnotes=|population_demonym=Brebbiesi|elevation_footnotes=|elevation_m=235|saint=[[San Pedro]] at [[San Pablo]]|day=Enero 29|postal_code=21020|area_code=0332|website={{official website|http://www.comune.brebbia.va.it/}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Brebbia''' ay isang ''comune'' (komune o munisipalidad) sa [[lalawigan ng Varese]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|60|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Milan]] at mga {{Convert|14|km|mi|0}} sa kanluran ng [[Varese]]. Ito ay may isang lugar na malakas na pang-industriya at marami ring mga patlang para sa paggamit ng agrikultura, sa ilan kung saan ang sinaunang paglilinang ng Brebbia Bean (Fasòeu de Brebièe) ay gustong maging bahagi ng Pagkaing Pamayanan ng Mabagal na Pagkain.<ref>{{Cita web |url=http://www.comune.brebbia.va.it/index.php/prodotti-locali/78-i-fagioli |nome=Super |cognome=User |titolo=I Fagioli di Brebbia |accesso=14 aprile 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211028045216/http://www.comune.brebbia.va.it/index.php/prodotti-locali/78-i-fagioli |date=2021-10-28 }}</ref> Ang Brebbia ay bahagi rin ng agricultural sona numero 3 ng Lalawigan ng Varese (Gitnang mga Lambak Verbano). Ang Brebbia ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Besozzo]], [[Ispra]], [[Malgesso]], [[Travedona-Monate]], at [[Cadrezzate]]. Ang pangunahing simbahan ay [[Simbahan ng San Pedro at San Pablo, Brebbia]]. Ito ay matatagpuan sa gitna ng bayan. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.brebbia.va.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721093239/http://www.comune.brebbia.va.it/ |date=2021-07-21 }} {{Lago Maggiore}}{{Lalawigan ng Varese}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] ksrdkb3v3034mo4hpkvo2lg29mvczcx 0 160910 2216251 2141683 2026-07-16T14:47:27Z ~2026-40195-53 164163 /* Mga Sanggunian */ baton = bato 2216251 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Ivatan_House.jpg|thumb|Isang klase ng bahay na bato sa Ivatan, Batanes.]] Ang '''bahay na bato''' (Tagalog, literal na salin sa Ingles ay ''“stone house”'', kilala rin na balay na bato o balay nga bato sa Bisaya) ay isang uri ng gusaling nagmula noong panahon ng Kolonisasyon ng mga Espanyol sa Pilipinas. Ito ay ang makabagong bersyon ng tradisyunal na [[bahay]] kubo. Nagbago man ang disenyo nito sa mga nagdaang panahon, napanatili pa rin nito ang arkitektural na batayan ng bahay kubo, na kung saan ito ay inangkop sa [[tropikal na klima]], mabagyong panahon, at ang kapaligiran ng buong arkipelago na madalas pangyarihan ng lindol, at pinagsama ito sa impluwensya ng mga mananakop na Espanyol at mangangalakal na Intsik. Ang istilo nitong pinaghalong ''Austronesian'', Espanyol, at Intsik, pati na rin ang arkitekturang Amerikano ng unang bahagi ng ika-20 siglo ay nagpapatunay lamang na ang Pilipinas ay ang resulta ng pagsasama-sama ng mga kulturang ito. Ang pinaka karaniwang anyo nito ay nagtatampok ng nakataas at nakausling itaas na palapag na gawa sa kahoy (na mayroong mga balustrada, ventanillas, at mga bintanang Kapiz) na nakatayo sa mga kahoy na poste na nakaayos na hugis-parihaba bilang mga pundasyon nito. Ang mga posteng ito ay nakalagay sa likod ng mga solidong blokeng [[Bato (heolohiya)|bato]] o [[ladrilyo]] na istilong Espanyol na nagbibigay ng impresyon ng unang palapag, ngunit sa katotohanan, ito ay ginagamit bilang imbakan, tindahan, at kung ano pang mga gawaing may kaugnayan sa negosyo. Ang ikalawang palapag naman, tulad ng bahay kubo, ay ang nagsisilbing tirahan. Ang mga bubong nito ay ''Chinese-tiled'' o di kaya’y pawid (na gawa sa alinman sa mga sumusunod: nipa, sago palm, o cogon), na may disenyo ng mga huling bahagi ng ika-19 na siglo na nagtatampok ng ''galvanization''. Ang mga kabayong ginagamit sa mga kalesa ay pinatitira sa mga kuwadrang tinatawag na ''caballerizas''. == Bahay na Bato sa Kasaysayan == Maraming iba’t-ibang naging pagsalin ang disenyo ng bahay na bato at makikita ito sa iba’t ibang bahagi ng Pilipinas. Kadalasa’y naiiba ang pagkakagawa sa bahay depende na rin sa kung anung materyales ang tanyag at namamayagpag sa naturing lugar. Sikat ang mga bahay na bato ng [[Vigan]] sa [[Ilocos Sur]], sapagkat napakarami pa ang nakatayo hanggang sa ngayon. Sa [[Malate, Maynila|Malate]] at [[Kalye Escolta|Escolta]] sa [[Maynila]] ay may mga malalaki pang bahay na bato na daang-taon nang nakatirik. == Mga Sanggunian == http://www.byahilo.com/2005/07/14/bahay-na-bato/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100109125108/http://www.byahilo.com/2005/07/14/bahay-na-bato/ |date=2010-01-09 }} http://www.livinginthephilippines.com/history_of_philippine_architecture.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609184417/http://www.livinginthephilippines.com/history_of_philippine_architecture.html |date=2007-06-09 }} https://web.archive.org/web/20070314232929/http://www.ri.net/schools/East_Greenwich/Cole/philippinesarchitecture.html http://www.librarylink.org.ph/featarticle.asp?articleid=110 {{stub|Arkitektura|Pilipinas}} [[Kategorya:Mga uri ng bahay]] t6ckf3rlvkum3xpgqyfxdlvbwqsk40j 0 171615 2216261 2213496 2026-07-16T21:25:40Z ~2026-40009-96 164171 /* */ 2216261 wikitext text/x-wiki [[File:Footjob.jpg|thumb|200px|Isang gumaganap na ''pagtatalik na pampaa''.]] [[File:Footjob раком.png|thumb|280px|Isang batang babae na gumaganap ng isang pagtatalik na pampaa sa isang [[titi ng tao|tumayo ang ari ng lalaki]] pustura [[pagtatalik na pang-aso]].]] Ang '''Pagtatalik na pampaa''', o ''footjob'' sa Ingles at pinapaiksi bilang ''FJ'', ay isang gawaing pangpagtatalik na ginagamitan ng paa babae.<ref>{{cite book|title=The Penthouse Erotic Video Guide|author=Eric Danville|publisher=Grand Central Publishing|isbn=0446612936|page=263}}</ref><ref>{{cite book|title=My Other Self: Sexual fantasies, fetishes and kink|author=Angela Lewis |publisher=The Great American Publishing Society|page=18}}</ref> Isa itong uri ng [[pagsasalsal]] o masturbasyon, kiliti sa massage haplos may eksklusibong babae tao na nakatayo pagsasanay eksklusibong sekswal na kasanayan [[heterosexuality]]. Itinuturing ito na bahagi ng [[petisismong pampaa]]. Kaugnay itong mga gawaing ''toejob'' o '''pagtatalik na pandaliri ng paa''' na nakatuon sa mga [[daliri ng paa]], ng ''sandaljob'' o '''pagtatalik na pangsandalyas''' na kinasasangkutan ng pagsusuot ng [[sandalyas]], at ng ''solejob'' o '''pagtatalik na pangtalampakan''' na ginagamit lamang ang mga [[talampakan babae]]. Ang [[katalik]] ng lalaking tumatanggap ng pagtatalik na pampaa ay inilalagay ang kanilang [[mga babae]] paa (ang paa ay maaaring [[nakatapak]] o walang suot na anumang kasuotang pampaa, o kaya may suot na mga babae [[bota]], sandalyas, medyas, o ''[[pantyhose]]'') sa kanyang [[titi]] at hahagurin ito hanggang sa [[labasan na ang lalaki]]. Mayroon ding ibang mga baryasyon o bersiyon ang pagtatalik na pampaa, na kinasasangkutan ng estimulasyon ng babae, [[Gawaing seksuwal ng tao]] na ang kaparehang babae ay hinihimas o hinahaplos ang kanyang mga [[suso]] sa pamamagitan ng mga [[paa]], at paghagod sa kanyang [[puki]] sa pamamagitan ng mga daliri ng paa [[romantiko]].<ref>[http://www.urbandictionary.com/define.php?term=footjob Urban dictionary, definition of the word "Footjob" (2010), Number V]</ref><ref>{{cite book|title=The Enlightened Sex Manual|url=https://archive.org/details/enlightenedsexma0000deid|author=David Deida|isbn=1591795850|publisher=Sounds True, Inc.|year=2007|page=[https://archive.org/details/enlightenedsexma0000deid/page/123 123]}}</ref>magbuod titi ng tao sa paggalaw ng daliri ng paa ng babae at pagkatapos ay ilagay ito sa gitna ng likod at ang mga talampakan ng [[babae paa]] at [[masahe]] ang parehong titi sa iyong toes kababaihan kahit na sa '[[male reproductive system]], pagkatapos ay ilagay ang ulo ng titi sa gitna ng mga halaman at ang mga daliri ng babae paa na may maayang tickles seductive akit ng paa ng babae at naging lalaki titi nagiging magtayo sa mga daliri ng babae paa sanhi ng titi sa kababaihan paa upang tamasahin ang mga kaguluhan at ang mga sekswal na pagbibigay-buhay ng ari ng lalaki upang gawin ang parehong na may babae paa ang kanyang titi at hilahin ang mga daliri ng babae hanggang sa siya dalhin sa kanya sa [[orgasm]]. ==Tingnan din== *[[Pagtatalik na pangsuso]] *[[Pagtatalik na pangdaliri ng kamay]] *[[Pagtatalik na pangkamay]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga kawing panlabas == {{commonscat|Footjob|Pagtatalik na pampaa}} [[Kategorya:Petisismo]] [[Kategorya:Seksuwalidad]] [[Kategorya:Paa]] {{Sex}} kilhowf6l771wi7iuzkb46si1902eoo 0 242799 2216247 1503983 2026-07-16T13:04:35Z ~2026-39836-52 164152 2216247 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Schweizer Psalm.png|thumb]] Ang '''Dalit Swis''' (Aleman&#x3A;<span contenteditable="false"> </span><span lang="de" contenteditable="false">''Schweizerpsalm''</span> {{Padron:IPA-de|ʃvaɪtsərˈpsalm|}}, Pranses&#x3A;<span contenteditable="false"> </span><span lang="fr" contenteditable="false">''Cantique suisse''</span> {{Padron:IPA-fr|kɑ̃tik sɥis|}}, Italyano&#x3A;<span contenteditable="false"> </span><span lang="it" contenteditable="false">''Salmo svizzero''</span> {{Padron:IPA-it|salˈmo zviˈtsero|}}, Romansh&#x3A;<span contenteditable="false"> </span><span lang="rm" contenteditable="false">''Psalm Svizzer''</span> <small></small><span class="IPA" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">[ˈpsalm ˈʒviːtser]</span>) ay Pambanang Awit ng Suwisa. ==Liriko sa Aleman== (Schweizerpsalm) Autor: Leonhard Widmer (1809-1867) '''1. Strophe'''<br> Trittst im Morgenrot daher,<br> Seh' ich dich im Strahlenmeer,<br> Dich, du Hocherhabener, Herrlicher!<br> Wenn der Alpenfirn sich rötet,<br> Betet, freie Schweizer, betet!<br> Eure fromme Seele ahnt<br> Gott im hehren Vaterland,<br> Gott, den Herrn, im hehren Vaterland.<br> '''2. Strophe''' <br> Kommst im Abendglühn daher, <br> Find' ich dich im Sternenheer,<br> Dich, du Menschenfreundlicher, Liebender!<br> In des Himmels lichten Räumen<br> Kann ich froh und selig träumen!<br> Denn die fromme Seele ahnt<br> Gott im hehren Vaterland,<br> Gott, den Herrn, im hehren Vaterland.<br> '''3. Strophe''' <br> Ziehst im Nebelflor daher,<br> Such' ich dich im Wolkenmeer,<br> Dich, du Unergründlicher, Ewiger!<br> Aus dem grauen Luftgebilde<br> Tritt die Sonne klar und milde,<br> Und die fromme Seele ahnt<br> Gott im hehren Vaterland,<br> Gott, den Herrn, im hehren Vaterland.<br> '''4. Strophe''' <br> Fährst im wilden Sturm daher,<br> Bist du selbst uns Hort und Wehr,<br> Du, allmächtig Waltender, Rettender!<br> In Gewitternacht und Grauen<br> Lasst uns kindlich ihm vertrauen!<br> Ja, die fromme Seele ahnt, <br> Gott im hehren Vaterland,<br> Gott, den Herrn, im hehren Vaterland<br> ==Liriko sa Pranses== (Cantique Suisse) Autor: Charles Chatelanat (1833-1907) '''1. Strophe'''<br /> Sur nos monts, quand le soleil<br> Annonce un brillant réveil,<br> Et prédit d'un plus beau jour le retour,<br> Les beautés de la patrie<br> Parlent à l'âme attendrie;<br> Au ciel montent plus joyeux<br> Les accents d'un coeur pieux,<br> Les accents émus d'un coeur pieux. '''2. Strophe'''<br /> Lorsqu'un doux rayon du soir<br> Joue encore dans le bois noir,<br> Le coeur se sent plus heureux près de Dieu.<br> Loin des vains bruits de la plaine,<br> L'âme en paix est plus sereine,<br> Au ciel montent plus joyeux<br> Les accents d'un coeur pieux,<br> Les accents émus d'un coeur pieux. '''3. Strophe'''<br /> Lorsque dans la sombre nuit<br> La foudre éclate avec bruit,<br> Notre coeur pressent encore le Dieu fort;<br> Dans l'orage et la détresse<br> Il est notre forteresse;<br> Offrons-lui des coeurs pieux:<br> Dieu nous bénira des cieux,<br> Dieu nous bénira du haut des cieux. '''4. Strophe'''<br /> Des grands monts vient le secours;<br> Suisse, espère en Dieu toujours!<br> Garde la foi des aïeux, Vis comme eux!<br> Sur l'autel de la patrie<br> Mets tes biens, ton coeur, ta vie!<br> C'est le trésor précieux<br> Que Dieu bénira des cieux,<br> Que Dieu bénira du haut des cieux. ==Liriko sa Italyano== (Inno Nazionale Svizzero, Salmo svizzero) Autor: Camillo Valsangiacomo (1898-1978) '''1. Strophe'''<br /> Quando bionda aurora il mattin c'indora<br> l'alma mia t'adora re del ciel!<br> Quando l'alpe già rosseggia<br> a pregare allor t'atteggia;<br> in favor del patrio suol,<br> cittadino Dio lo vuol. '''2. Strophe'''<br /> Se di stelle è un giubilo la celeste sfera<br> Te ritrovo a sera o Signor!<br> Nella notte silenziosa<br> l'alma mia in Te riposa:<br> libertà, concordia, amor,<br> all'Elvezia serba ognor. '''3. Strophe'''<br /> Se di nubi un velo m'asconde il tuo cielo<br> pel tuo raggio anelo Dio d'amore!<br> Fuga o sole quei vapori<br> e mi rendi i tuoi favori:<br> di mia patria deh! Pietà<br> brilla, sol di verità. '''4. Strophe'''<br /> Quando rugge e strepita impetuoso il nembo<br> m'è ostel tuo grembo o Signor!<br> In te fido Onnipossente<br> deh, proteggi nostra gente;<br> Libertà, concordia, amor,<br> all'Elvezia serba ognor. ==Liriko sa Rumantsch== (Imni naziunal Svizzer, Psalm svizzer Rumantsch Grischun) Autor: Flurin Camathias (1898 - 1948) '''1. Strophe'''<br /> En l'aurora la damaun ta salida il carstgaun,<br> spiert etern dominatur, Tutpussent!<br> Cur ch'ils munts straglischan sura,<br> ura liber Svizzer, ura.<br> Mia olma senta ferm,<br> Mia olma senta ferm<br> Dieu en tschiel, il bab etern,<br> Dieu en tschiel, il bab etern. '''2. Strophe'''<br /> Er la saira en splendur da las stailas en l'azur<br> tai chattain nus, creatur, Tutpussent!<br> Cur ch'il firmament sclerescha<br> en noss cors fidanza crescha.<br> Mia olma senta ferm,<br> Mia olma senta ferm<br> Dieu en tschiel, il bab etern,<br> Dieu en tschiel, il bab etern. '''3. Strophe'''<br /> Ti a nus es er preschent en il stgir dal firmament,<br> ti inperscrutabel spiert, Tutpussent!<br> Tschiel e terra t'obedeschan<br> vents e nivels secundeschan.<br> Mia olma senta ferm,<br> Mia olma senta ferm<br> Dieu en tschiel, il bab etern,<br> Dieu en tschiel, il bab etern. '''4. Strophe'''<br /> Cur la furia da l'orcan fa tremblar il cor uman<br> alur das ti a nus vigur, Tutpussent!<br> Ed en temporal sgarschaivel<br> stas ti franc a nus fidaivel.<br> Mia olma senta ferm,<br> Mia olma senta ferm<br> Dieu en tschiel, il bab etern,<br> Dieu en tschiel, il bab etern. {{Usbong}} [[Kategorya:Pambansang awit]] 6w5zk3zdjin5e2aubej3jhpe2zkqfa0 0 243156 2216265 2092385 2026-07-16T22:37:48Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216265 wikitext text/x-wiki Ang '''Dakilang Kapistahan ni Maria, Ina ng Diyos''' ay isang pagdiriwang para sa [[Birhen Maria]] na nagbibigay pugay sa kaniyang pagiging ina ni [[Hesukristo]], na tinatanaw ng mga Kristiyano bilang [[Logos|Panginoon]], [[Anak ng Diyos]].<ref>{{cite web | url = http://www.catholicnewsagency.com/resources/mary/general-information/the-four-marian-dogmas/ | title = The Four Marian Dogmas | publisher = Catholic News Agency | language = Ingles | accessdate = 22 Oktubre 2015 | archive-date = 20 Marso 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210320070206/https://www.catholicnewsagency.com/resources/mary/general-information/the-four-marian-dogmas | url-status = dead }}</ref> Ipinagdiriwang ito sa [[Ritung Latin]] ng [[Simbahang Katolika]] tuwing Enero 1, sa oktaba ng [[Pasko]], na sa ilang bansa ay isang [[Pistang Pangilin]]. Ipinagdiriwang ng mga Kristiyano ng Ritung Bizantino at ng lahat Ritung West Syrian, South Syrian at East Syrian ang Maria, Ina ng Diyos tuwing Disyembre 26, samantalang tuwing Enero 16 naman ang Simbahang Coptic.<ref name=CR>''Calendarium Romanum'' (Libreria Editrice Vaticana 1969), p. 84</ref> Ginugunita naman ng [[Simbahang Anglikano]] at [[Simbahang Lutheran]] Kapistahan ng Pagtutuli kay Kristo tuwing Enero 1.<ref name="Pfatteicher2013">{{cite book|last=Pfatteicher|first=Philip H.|title=Journey into the Heart of God: Living the Liturgical Year|accessdate=29 December 2015|date=23 September 2013|publisher=Oxford University Press|language=English|isbn=9780199997145|page=113|quote=The Anglican and Lutheran churches retain the medieval association of the octave with the circumcision and the giving of the holy Name.}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga titulo ng Birheng Maria]] [[Kategorya:Maria (ina ni Hesus)]] 4kz8h7xwptynq8bgnh56bspwmc61xc8 0 277004 2216274 2216048 2026-07-17T02:00:20Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216274 wikitext text/x-wiki <includeonly>Please don't delete this article because this actor or actress is new and will play/is playing a lead, supporting or breakthrough role in the tokusatsu series "Kaitou Sentai Lupinranger VS Keisatsu Sentai Patranger" and will continue their career and make more roles, either lead or supporting, after the end of the programme.</includeonly> {{Expand Japanese|アイクぬわら}} {{Infobox comedian | name = Ike Nwala | native_name = アイクぬわら | native_name_lang = ja | birth_date = {{birth date and age|1986|6|5|df=yes}} | birth_place = [[Lungsod ng New York]], [[New York]] | education = Washington State Private Institute of Technology | active = 2011&ndash; | domesticpartner = {{hlist|Eagle Mizokami|Tiger Fukuda|Thank You Yasutomi|Boo Fujiwara|Koala Koarashi (Chō Shinjuku<ref name="cho">{{cite web|url=http://natalie.mu/owarai/news/58640|title=6人で初トークライブ開催、超新塾新メンバーの名前が決定|language=Hapones|publisher=[[Natalie (website)|Owarai Natalie]]|date=26 Oktubre 2011|accessdate=31 Enero 2018|archive-date=31 Mayo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200531171144/https://natalie.mu/owarai/news/58640|url-status=dead}}</ref>, Nuwarashi<ref>{{cite web|url=http://natalie.mu/owarai/news/117527|title=明日放送「うつけもん」にうつけ外国人＆うつけ高齢者登場|language=Hapones|publisher=Owarai Natalie|date=27 Mayo 2014|accessdate=31 Enero 2018|archive-date=31 Enero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180131140832/https://natalie.mu/owarai/news/117527|url-status=dead}}</ref>)}} | website = {{official website|1=http://www.watanabepro.co.jp/mypage/40000018/|2=Opisyal na profile}} | notable_instruments = }} Si {{nihongo|'''Ike Nwala'''|アイクぬわら, アイク・ヌワラ|Aiku Nuwara|Hunyo 5, 1986}} ay isang artista, komedyante at tagapagsalaysay sa bansang [[Hapon]]. Ipinanganak siya mula sa [[Lungsod ng New York]], Estados Unidos. Siya ay kinakatawan ng Watanabe Entertainment. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== *{{official website|1=http://www.watanabepro.co.jp/mypage/40000018/|2=Opisyal na profile}} {{ja icon}} *{{official website|1=http://www.watanabepro.co.jp/mypage/4000007/|2=Opisyal na profile (Chō Shinjuku)}} {{ja icon}} *{{official website|1=http://www.watanabepro.co.jp/mypage/4000068/|2=Opisyal na profile (Nuwarashi)}} {{ja icon}} *{{official website|1=http://ameblo.jp/aic-nuwara/|2=Mga Blog sa Ameba}} {{ja icon}} *{{instagram|aiku_nuwachan}} {{ja icon}} [[Kaurian:Ipinanganak noong 1986|Nwala, Ike]] [[Kaurian:Mga artista mula sa Hapon]] nkjjyy8ukhqwcn3qaa190ekhxux8wqy 0 281543 2216270 2040983 2026-07-16T23:47:40Z Aubreyjanev 159817 Nagdagdag ng impormasyon na may sanggunian 2216270 wikitext text/x-wiki Ang '''Unibersidad ng United Arab Emirates''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''United Arab Emirates University'', ''' '''[[Wikang Arabe|Arabe]]:جامعة الإمارات العربية المتحدة) ay ang pinakamatandang unibersidad sa [[United Arab Emirates]]. Ito ay itinatag pagkatapos ng [[kasarinlan|pagsasarili]] ng bansa mula sa Britanya ng noo'y pangulo at tagapagtatag ng [[United Arab Emirates|UAE]],si Sheikh Zayed bin Sultan Al Nahyan, noong 1976. Ito ang una at ang pinakamatanda sa tatlong pampublikong institusyon ng mas mataas na pag-aaral sa [[United Arab Emirates]] (ang iba pang dalawang ay ang Higher Colleges of Technology at [[Pamantasang Zayed]]). Ang unibersidad ay matatagpuan sa [[Al Ain]], United Arab Emirates. Ang UAEU ay kinikilala sa pananaliksik. Ang mga nagtapos dito ay kinabibilangan ng mga ministro, diplomatiko, opisyal ng pamahalaan, at lider ng negosyo. Noong 1982, itinala ang unang grupo ng mga mag-aaral na nakapagtapos sa unibersidad<ref>{{Cite web |last=University (UAEU) |first=United Arab Emirates |title=United Arab Emirates University (UAEU) |url=https://www.uaeu.ac.ae/en/ |access-date=2026-07-16 |website=www.uaeu.ac.ae |language=en}}</ref>. {{coord|format=dms|display=title}} {{Stub|Edukasyon}} [[Kategorya:Mga pamantasan]] slrdrfqp4t08hsb2ltdlde2a2d83bae 10 281809 2216301 2206825 2026-07-17T11:39:49Z Julius Santos III 139725 /* */ 2216301 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Pandaigdigang Kopa ng FIFA | title = [[Pandaigdigang Kopa ng FIFA]] | state = {{{state|autocollapse}}} | basestyle = background:gold; | listclass = hlist | nowrapitems = yes | above = Fédération internationale de football association ([[FIFA]]) | group1 = Torneo | list1 = * [[Pandaigdigang Kopa ng FIFA 1930|Uruguay 1930]] * [[Pandaigdigang Kopa ng FIFA 1934|Italy 1934]] * [[Pandaigdigang Kopa ng FIFA 1938|France 1938]] * [[Pandaigdigang Kopa ng FIFA 1950|Brazil 1950]] * [[1954 FIFA World Cup|Switzerland 1954]] * [[1958 FIFA World Cup|Sweden 1958]] * [[1962 FIFA World Cup|Chile 1962]] * [[1966 FIFA World Cup|England 1966]] * [[Pandaigdigang Kopa ng FIFA 1970|Mexico 1970]] * [[Pandaigdigang Kopa ng FIFA 1974|West Germany 1974]] * [[Pandaigdigang Kopa ng FIFA 1978|Argentina 1978]] * [[1982 FIFA World Cup|Spain 1982]] * [[Pandaigdigang Kopa ng FIFA 1986|Mexico 1986]] * [[Pandaigdigang Kopa ng FIFA 1990|Italy 1990]] * [[Pandaigdigang Kopa ng FIFA 1994|United States 1994]] * [[1998 FIFA World Cup|France 1998]] * [[2002 FIFA World Cup|South Korea / Japan 2002]] * [[2006 FIFA World Cup|Germany 2006]] * [[Pandaigdigang Kopa ng FIFA 2010|South Africa 2010]] * [[Pandaigdigang Kopa ng FIFA 2014|Brazil 2014]] * [[Pandaigdigang Kopa ng FIFA 2018|Russia 2018]] * [[Pandaigdigang Kopa ng FIFA 2022|Qatar 2022]] * ''[[Pandaigdigang Kopa ng FIFA 2026|Canada / Mexico / United States 2026]]'' * ''[[Pandaigdigang Kopa ng FIFA 2030|Morocco / Portugal / Spain 2030]]'' {{sup|1}} * ''[[Pandaigdigang Kopa ng FIFA 2034|Saudi Arabia 2034]]'' | group2 = [[FIFA World Cup qualification|Kwalipikasyon]] | list2 = * ''{{color|grey|1930}}'' * [[1934 FIFA World Cup qualification|1934]] * [[1938 FIFA World Cup qualification|1938]] * [[1950 FIFA World Cup qualification|1950]] * [[1954 FIFA World Cup qualification|1954]] * [[1958 FIFA World Cup qualification|1958]] * [[1962 FIFA World Cup qualification|1962]] * [[1966 FIFA World Cup qualification|1966]] * [[1970 FIFA World Cup qualification|1970]] * [[1974 FIFA World Cup qualification|1974]] * [[1978 FIFA World Cup qualification|1978]] * [[1982 FIFA World Cup qualification|1982]] * [[1986 FIFA World Cup qualification|1986]] * [[1990 FIFA World Cup qualification|1990]] * [[1994 FIFA World Cup qualification|1994]] * [[1998 FIFA World Cup qualification|1998]] * [[2002 FIFA World Cup qualification|2002]] * [[2006 FIFA World Cup qualification|2006]] * [[2010 FIFA World Cup qualification|2010]] * [[2014 FIFA World Cup qualification|2014]] * [[Kwalipikasyon ng Pandaigdigang Kopa ng FIFA 2018|2018]] * [[Kwalipikasyon ng Pandaigdigang Kopa ng FIFA 2022|2022]] * [[Kwalipikasyon ng Pandaigdigang Kopa ng FIFA 2026|2026]] | group3 = [[Talaan ng Pangwakas na Pandaigdigang Kopa ng FIFA|Pangwakas]] | list3 = * [[1930 FIFA World Cup Final|1930]] * [[1934 FIFA World Cup Final|1934]] * [[1938 FIFA World Cup Final|1938]] * ''[[Uruguay v Brazil (1950 FIFA World Cup)|1950]]'' * [[1954 FIFA World Cup Final|1954]] * [[1958 FIFA World Cup Final|1958]] * [[1962 FIFA World Cup Final|1962]] * [[1966 FIFA World Cup Final|1966]] * [[1970 FIFA World Cup Final|1970]] * [[1974 FIFA World Cup Final|1974]] * [[1978 FIFA World Cup Final|1978]] * [[1982 FIFA World Cup Final|1982]] * [[1986 FIFA World Cup Final|1986]] * [[1990 FIFA World Cup Final|1990]] * [[1994 FIFA World Cup Final|1994]] * [[1998 FIFA World Cup Final|1998]] * [[2002 FIFA World Cup Final|2002]] * [[2006 FIFA World Cup Final|2006]] * [[2010 FIFA World Cup Final|2010]] * [[2014 FIFA World Cup Final|2014]] * [[Pangwakas ng Pandaigdigang Kopa ng FIFA 2018|2018]] * [[Pangwakas ng Pandaigdigang Kopa ng FIFA 2022|2022]] * ''[[Pangwakas ng Pandaigdigang Kopa ng FIFA 2026|2026]]'' | group4 = Iskuwad | list4 = * [[1930 FIFA World Cup squads|1930]] * [[1934 FIFA World Cup squads|1934]] * [[1938 FIFA World Cup squads|1938]] * [[1950 FIFA World Cup squads|1950]] * [[1954 FIFA World Cup squads|1954]] * [[1958 FIFA World Cup squads|1958]] * [[1962 FIFA World Cup squads|1962]] * [[1966 FIFA World Cup squads|1966]] * [[1970 FIFA World Cup squads|1970]] * [[1974 FIFA World Cup squads|1974]] * [[1978 FIFA World Cup squads|1978]] * [[1982 FIFA World Cup squads|1982]] * [[1986 FIFA World Cup squads|1986]] * [[1990 FIFA World Cup squads|1990]] * [[1994 FIFA World Cup squads|1994]] * [[1998 FIFA World Cup squads|1998]] * [[2002 FIFA World Cup squads|2002]] * [[2006 FIFA World Cup squads|2006]] * [[2010 FIFA World Cup squads|2010]] * [[2014 FIFA World Cup squads|2014]] * [[Iskuwad ng Pandaigdigang Kopa ng FIFA 2018|2018]] * [[Iskuwad ng Pandaigdigang Kopa ng FIFA 2022|2022]] * [[Iskuwad ng Pandaigdigang Kopa ng FIFA 2026|2026]] | group5 = final draw | list5 = * [[1998 FIFA World Cup seeding|1998]] * [[2002 FIFA World Cup seeding|2002]] * [[2006 FIFA World Cup seeding|2006]] * [[2010 FIFA World Cup seeding|2010]] * [[2014 FIFA World Cup seeding|2014]] * [[2018 FIFA World Cup seeding|2018]] * [[2022 FIFA World Cup seeding|2022]] * [[2026 FIFA World Cup seeding|2026]] | group6 = [[List of FIFA World Cup broadcasters|Broadcasters]] | list6 = * [[1998 FIFA World Cup broadcasting rights|1998]] * [[2002 FIFA World Cup broadcasting rights|2002]] * [[2006 FIFA World Cup broadcasting rights|2006]] * [[2010 FIFA World Cup broadcasting rights|2010]] * [[2014 FIFA World Cup broadcasting rights|2014]] * [[2018 FIFA World Cup broadcasting rights|2018]] * [[2022 FIFA World Cup broadcasting rights|2022]] * [[2026 FIFA World Cup broadcasting rights|2026]] | group7 = [[FIFA World Cup hosts|Bids]] | list7 = * [[2014 FIFA World Cup bids|2014]] * [[2018 and 2022 FIFA World Cup bids|2018]] * [[2018 and 2022 FIFA World Cup bids|2022]] * [[2026 FIFA World Cup bids|2026]] * [[2030 FIFA World Cup bids|2030]] * [[2034 FIFA World Cup bids|2034]] | group8 = Opisyal | list8 = * [[2014 FIFA World Cup officials|2014]] * [[2018 FIFA World Cup officials|2018]] * [[2022 FIFA World Cup officials|2022]] * [[2026 FIFA World Cup officials|2026]] | group9 = [[National team appearances in the FIFA World Cup|Team appearances]] | list9 = * [[Asian nations at the FIFA World Cup|AFC]] * [[African nations at the FIFA World Cup|CAF]] * [[North, Central American and Caribbean nations at the FIFA World Cup|CONCACAF]] * [[South American nations at the FIFA World Cup|CONMEBOL]] * [[Oceanian nations at the FIFA World Cup|OFC]] * [[European nations at the FIFA World Cup|UEFA]] * [[List of national teams with no FIFA World Cup appearances|Teams with no appearances]] | group10 = [[List of FIFA World Cup records|Overall records]] | list10 = * [[All-time table of the FIFA World Cup|All-time table]] * [[List of FIFA World Cup goalscorers|Goalscorers]] ** [[FIFA World Cup top goalscorers|top goalscorers]] ** [[List of FIFA World Cup finals goalscorers|finals goalscorers]] ** [[List of FIFA World Cup hat-tricks|hat-tricks]] ** [[List of FIFA World Cup own goals|own goals]] * [[List of FIFA World Cup penalty shoot-outs|Penalty shoot-outs]] * [[List of players who have appeared in multiple FIFA World Cups|Player appearances]] * [[List of FIFA World Cup red cards|Red cards]] * [[FIFA World Cup referees|Referees]] * [[List of FIFA World Cup winners|Winners]] | group11 = Miscellaneous | list11 = * [[:Category:FIFA World Cup openings|Openings]] * [[FIFA World Cup stadiums|Stadiums]] * [[FIFA World Cup awards|Awards]] * [[List of FIFA World Cup official match balls|Balls]] * [[Ekonomiya ng Pandaigdigang Kopa ng FIFA|Ekonomiya]] * [[Pangwakas na gumuhit ng Pandaigdigang Kopa ng FIFA|Pangwakas na gumuhit]] * [[Kasaysayan ng Pandaigdigang Kopa ng FIFA|Kasaysayan]] * [[Host ng Pandaigdigang Kopa ng FIFA|Host]] * [[FIFA World Cup official mascots|Mascots]] * [[FIFA World Cup official films|Official films]] * [[FIFA World Cup anthems and songs|Official anthems & songs]] * [[FIFA World Cup Organisers|Organisers]] * [[FIFA World Cup Trophy|Trophy]] * [[FIFA World Cup video games|Video games]] | below = *{{sup|1}} Argentina, Paraguay, and Uruguay will host three early matches. *{{sup|2}} There was no qualification for the 1930 World Cup as places were given by invitation only. *{{sup|3}} No final held; the article is about the decisive match of the final group stage. ---- {{icon|category}} [[:Category:FIFA World Cup|Category]] }}<noinclude> {{pp-template}} {{collapsible option}} [[Category:Padron ng Pandaigdigang Kopa ng FIFA]] </noinclude> rb60o87dmj2tv3p1dccxsotv3h1x5s7 0 287210 2216268 2212876 2026-07-16T23:23:55Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216268 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Fibreoptic.jpg|right|thumb| Isang bundle ng fiber optics]] [[Talaksan:Stealth_Fiber_Crew_installing_fiber_cable_underneath_the_streets_of_Manhattan.jpg|thumb|Isang fiber crew nag-i-install ng 432-count fiber cable sa ilalim ng mga kalye ng Midtown Manhattan, New York City]] [[Talaksan:Fiber_optic_illuminated.jpg|thumb|Ang isang TOSLINK fiber optic audio cable na may pulang ilaw na shone sa isang dulo ay nagpapadala ng ilaw sa kabilang dulo]] [[Talaksan:Optical-fibre-junction-box.jpg|right|thumb| Isang wall-mount cabinet na naglalaman ng optical fiber interconnects. Ang mga dilaw na cables ay single mode fibers ; ang orange at aqua cables ay multi-mode fibers : 50/125 μm OM2 at 50/125 μm OM3 fibers ayon sa pagkakabanggit.]] Ang '''fiber optics''' ay isang nababaluktot, transparent na hibla na ginawa sa pagguhit ng [[Salamin (materyales)|salamin]] ( silica ) o plastic sa isang lapad na bahagyang mas makapal kaysa sa buhok ng tao.<ref>{{Cite web|title=Optical Fiber|url=http://www.thefoa.org/tech/ref/basic/fiber.html|publisher=[[The Fiber Optic Association]]|accessdate=17 April 2015}}</ref> Ang mga optical fibers ay madalas na ginagamit bilang isang paraan upang magpadala ng ilaw sa pagitan ng dalawang dulo ng hibla at makahanap ng malawak na paggamit sa mga komunikasyong fiber-optic, kung saan pinahihintulutan nila ang paghahatid sa mas mahabang distansya at sa mas mataas na bandwidth (mga rate ng data) kaysa sa mga kableng elektrikal. Ginagamit ang mga goma sa halip na mga wiring na [[metal]] dahil ang mga signal ay naglalakbay kasama ng mas kaunting pagkawala ; Bilang karagdagan, ang mga himaymay ay immune sa electromagnetic interference , isang problema kung saan ang mga wire ng metal ay labis na nagdurusa.<ref>{{Cite book|title=Optical fiber communications: principles and practice|publisher=Pearson Education}}</ref> Ginagamit din ang mga fibre para sa pag- iilaw at imaging, at kadalasang nakabalot sa mga bundle upang maaari silang magamit upang dalhin ang liwanag sa, o mga larawan mula sa mga nakulong na puwang, tulad ng sa kaso ng isang fiberscope .<ref>{{Cite web|title=Birth of Fiberscopes|url=http://www.olympus-global.com/en/corc/history/story/endo/fiber/|publisher=Olympus Corporation|accessdate=17 April 2015}}</ref> Ang mga espesyal na dinisenyo na mga fibre ay ginagamit din para sa iba't ibang mga aplikasyon, ang ilan sa mga ito ay mga fiber optic sensors at mga hibla ng hibla .<ref>{{Cite journal|title=Review of the present status of optical fiber sensors.}}</ref> Karaniwang kinabibilangan ng mga optical fiber ang isang core na napapalibutan ng isang transparent na materyal na cladding na may mas mababang index ng repraksyon . Ang liwanag ay pinananatiling sa core ng kababalaghan ng kabuuang panloob na pagmuni-muni na nagiging sanhi ng fiber na kumilos bilang isang weyb gayd .<ref>[[Optical fiber#Senior|Senior]] , pp. 12-14</ref> Ang mga fibre na sumusuporta sa maraming mga landas ng pagtatanim o mga transverse mode ay tinatawag na multi-mode fibers , samantalang ang mga sumusuporta sa isang mode ay tinatawag na single-mode fibers (SMF). Ang mga multi-mode fibers sa pangkalahatan ay may mas malawak na lapad ng core <ref>{{Cite book|date=1984}}</ref> at ginagamit para sa malakihan na mga link sa komunikasyon at para sa mga application kung saan dapat maipadala ang mataas na kapangyarihan. {{Fact|date=April 2015}} Single-mode fibers ay ginagamit para sa karamihan ng mga link sa komunikasyon na mas mahaba kaysa sa {{Convert|1000|m|ft}} . {{Fact|date=April 2015}}. Ang kakayahang sumali sa optical fibers na may mababang pagkawala ay mahalaga sa fiber optic communication.<ref>[[Optical fiber#Senior|Senior]] , p. 218</ref> Ito ay mas kumplikado kaysa sa pagsali sa elektrikal na kawad o cable at nagsasangkot ng maingat na pagputol ng mga fibers, tumpak na pag-align ng fiber cores, at ang pagkabit ng mga nakahanay na core. Para sa mga application na humihiling ng isang permanenteng koneksyon ay isang pangkaraniwang pagsasama . Sa ganitong pamamaraan, ang isang electric arc ay ginagamit upang matunaw ang mga dulo ng mga fibers magkasama. Ang isa pang pangkaraniwang pamamaraan ay isang mekanikal na paghugpong , kung saan ang mga dulo ng mga fibre ay gaganapin sa pakikipag-ugnayan sa pamamagitan ng mekanikal na puwersa. Ang mga pansamantalang o semi-permanenteng koneksyon ay ginawa sa pamamagitan ng mga dalubhasang optical fiber connectors .<ref>[[Optical fiber#Senior|Senior]] , pp. 234-235</ref> Ang larangan ng inilapat na agham at engineering na tumutukoy sa disenyo at aplikasyon ng optical fibers ay kilala bilang '''fiber optics''' . Ang salitang ito ay likha ng Indian physicist na si Narinder Singh Kapany, na malawak na kinikilala bilang ama ng fiber optics.<ref name="southasia.ucsc.edu">{{Cite web|url=http://southasia.ucsc.edu/endowed-chairs/narinder-singh-kapany.html|title=Narinder Singh Kapany Chair in Opto-electronics|publisher=ucsc.edu|access-date=2019-04-06|archive-date=2017-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170521222508/http://southasia.ucsc.edu/endowed-chairs/narinder-singh-kapany.html|url-status=dead}}</ref> == Kasaysayan == [[Talaksan:DanielColladon's_Lightfountain_or_Lightpipe,LaNature(magazine),1884.JPG|thumb|Inilarawan muna ni Daniel Colladon ang "light fountain" o "light pipe" sa isang artikulong 1842 na may pamagat na "Sa reflections ng isang ray ng liwanag sa loob ng parabolic liquid stream". Ang partikular na ilustrasyon ay nanggagaling sa isang mas huling artikulo ni Colladon, noong 1884.]] Guiding of light by refraction, the principle that makes fiber optics possible, was first demonstrated by [[Jean-Daniel Colladon|Daniel Colladon]] and [[Jacques Babinet]] in [[Paris]] in the early 1840s. [[John Tyndall]] included a demonstration of it in his public lectures in [[London]], 12 years later.<ref name=regis>{{cite book |last =Bates |first =Regis J |title =Optical Switching and Networking Handbook |url =https://archive.org/details/opticalswitching0000bate |publisher =McGraw-Hill |year= 2001 |location =New York |isbn=978-0-07-137356-2 |page =10}}</ref> Tyndall also wrote about the property of [[total internal reflection]] in an introductory book about the nature of light in 1870:<ref>{{cite book |first=John |last=Tyndall |year=1870 |title=Notes about Light |chapter=Total Reflexion |chapter-url=https://archive.org/details/notesofcourseofn00tyndrich}}</ref><ref>{{cite book |first=John |last=Tyndall |year=1873 |title=Six Lectures on Light |url=https://archive.org/details/sixlecturesonlig00tynduoft|publisher=New York : D. Appleton }}</ref>{{Pagbanggit|When the light passes from air into water, the refracted ray is bent ''towards'' the [[perpendicular]]... When the ray passes from water to air it is bent ''from'' the perpendicular... If the angle which the ray in water encloses with the perpendicular to the surface be greater than 48 degrees, the ray will not quit the water at all: it will be ''totally reflected'' at the surface.... The angle which marks the limit where total reflection begins is called the limiting angle of the medium. For water this angle is 48°27′, for flint glass it is 38°41′, while for diamond it is 23°42′.}} Sa huling bahagi ng ika-19 at unang bahagi ng ika-20 siglo, ang ilaw ay ginabayan sa pamamagitan ng mga tungkod na salamin sa salamin upang maipaliwanag ang mga cavity ng katawan.<ref>[http://inventors.about.com/library/weekly/aa980407.htm Ang Kapanganakan ng Fiber Optics] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120712024320/http://inventors.about.com/library/weekly/aa980407.htm |date=2012-07-12 }} . inventors.about.com</ref> Ang mga praktikal na application tulad ng malalim na panloob na pag-iilaw sa panahon ng pagpapagaling ay lumitaw nang maaga sa ikadalawampu siglo. Ang paghahatid ng imahe sa pamamagitan ng mga tubo ay nagpakita nang nakapag-iisa sa pamamagitan ng radio experimenter na si Clarence Hansell at ng telebisyon pioneer na si John Logie Baird noong 1920s. Noong dekada ng 1930, ipinakita ni Heinrich Lamm na maaaring magpadala ng mga imahe sa pamamagitan ng isang bundle ng mga optical fibers na hindi na ginagamit at ginagamit ito para sa panloob na medikal na eksaminasyon, ngunit ang kanyang trabaho ay higit na nakalimutan.<ref name="Hecht2004">{{Cite book|first=Jeff|last=Hecht|title=City of Light: The Story of Fiber Optics|url=https://archive.org/details/cityoflightstory0000hech_b5k7|publisher=Oxford University|edition=revised|date=2004|isbn=9780195162554|pages=[https://archive.org/details/cityoflightstory0000hech_b5k7/page/55 55]–70}}</ref> Noong 1953, ang Dutch scientist na si Bram van Heel unang nagpakita ng pagpapadala ng imahe sa pamamagitan ng mga bundle ng optical fibers na may isang transparent cladding.<ref name="Hecht2004"/> Noong parehong taon, si Harold Hopkins at si Narinder Singh Kapany sa [[Imperial College London|Imperial College]] sa London ay nagtagumpay sa paggawa ng mga bundle na nagdadala ng imahe na may higit sa 10,000 fibers, at pagkatapos ay nakamit ang paghahatid ng imahe sa pamamagitan ng isang 75 &nbsp; cm mahaba bundle na pinagsama ilang libong mga fibers.<ref name="Hecht2004" /> Ang kanilang artikulo na pinamagatang "Ang nababaluktot na fibrescope, gamit ang static scan" ay inilathala sa journal ''Nature'' noong 1954.<ref>{{Cite journal|title=A flexible fibrescope, using static scanning}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110629061117/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/sciback_phy_09.pdf Dalawang Revolutionary Optical Technologies] . Pang-Agham na Likuran sa Nobel Prize sa Physics 2009. Nobelprize.org. 6 Oktubre 2009</ref> Ang unang praktikal na fiber optic na semi-flexible gastroscope ay patent sa pamamagitan ng Basil Hirschowitz , C. Wilbur Peters, at Lawrence E. Curtiss, mga mananaliksik sa [[Unibersidad ng Michigan|University of Michigan]] , noong 1956. Sa proseso ng pagpapaunlad ng gastroscope, ginawa ni Curtiss ang unang fiber-clad na fibre; Ang mga nakaraang optical fibers ay umaasa sa hangin o hindi praktikal na mga langis at waxes bilang mababang-index cladding na materyal. Ang isang iba't ibang mga iba pang mga imaheng paghahatid ng imahe ay sumunod sa lalong madaling panahon Si Kapany ay nagtaguyod ng terminong ''fiber optics'' , nagsulat ng isang artikulo sa 1960 sa ''Scientific American'' na nagpapakilala sa paksa sa isang malawak na madla, at isinulat ang unang libro tungkol sa bagong larangan.<ref name="Hecht2004"/><ref>[http://news.rediff.com/report/2009/oct/08/how-india-missed-another-nobel-prize.htm Paano nakaligtaan ang India ng isa pang Nobel Prize - Rediff.com India News] . News.rediff.com (2009-10-12). Nakuha noong 2017-02-08.</ref> Ang unang nagtatrabaho sa fiber-optical transmission system data ay ipinapakita ng Aleman pisisista Manfred Börner sa Telefunken Research Labs sa Ulm sa 1965, na kung saan ay sinundan sa pamamagitan ng unang application ng patent para sa teknolohiyang ito noong 1966.<ref>{{cite patent|country=DE|number=1254513|status=patent|title=Mehrstufiges Übertragungssystem für Pulscodemodulation dargestellte Nachrichten.|gdate=1967-11-16|inventor=Börner, Manfred|assign1=Telefunken Patentverwertungsgesellschaft m.b.H.}}</ref><ref>{{cite patent|country=US|number=3845293|status=patent|title=Electro-optical transmission system utilizing lasers|inventor=Börner, Manfred}}</ref> Ginamit ng NASA ang fiber optics sa mga camera sa telebisyon na ipinadala sa buwan. Noong panahong iyon, ang paggamit sa mga kamera ay inaprubahan na ''kumpidensyal'' , at ang mga empleyado na humahawak ng mga kamera ay dapat na pangasiwaan ng isang taong may angkop na clearance sa seguridad.<ref>[https://history.nasa.gov/alsj/MSC-SESD-28-105.pdf Lunar Television Camera. Plano ng Pagsubok sa Pagtanggap ng Pag-install] . NASA. 12 Marso 1968</ref> [[Charles K. Kao]] at George A. Hockham ng British kumpanya Standard Telephones at Cables (STC) ay ang unang, sa 1965, upang itaguyod ang ideya na ang attenuation sa optical fibers maaaring mabawasan sa ibaba 20 decibels bawat kilometro (dB / km) , na gumagawa ng fibers isang praktikal na medium ng komunikasyon.<ref name="hecht1999">{{Cite book|last=Hecht|first=Jeff|title=City of Light, The Story of Fiber Optics|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-510818-7}}</ref> Ipinanukala nila na ang pagpapalambing sa fibers na magagamit sa oras ay sanhi ng mga impurities na maaaring alisin, sa halip na sa pamamagitan ng mga pangunahing pisikal na mga epekto tulad ng scattering. Sila ay tama at sistematikong inorakisa ang mga pag-aari ng liwanag para sa optical fiber, at itinuturo ang tamang materyal na gagamitin para sa mga naturang fibers-silica glass na may mataas na kadalisayan. Ang pagtuklas na ito ay nakakuha ng Kao ang Nobel Prize sa Physics noong 2009.<ref>{{Cite web|title=Press Release&nbsp;— Nobel Prize in Physics 2009|publisher=The Nobel Foundation}}</ref> Ang kritikal na limitasyon sa pagpapalambing ng 20&nbsp;dB/km ay nakamit noong 1970&nbsp;ng mga mananaliksik na sina Robert D. Maurer , Donald Keck , Peter C. Schultz , at Frank Zimar na nagtatrabaho para sa Corning Glass Works ng American glass maker.<ref name="hecht1999b">{{Cite book|title=City of Light, The Story of Fiber Optics|publisher=[[Oxford University Press]]|url=https://books.google.com/?id=4oMu7RbGpqUC&pg=PA114}}</ref> Nagpakita sila ng isang hibla na may 17 db/km attenuation sa pamamagitan ng doping silica glass na may [[Titanyo|titan]] . Pagkalipas ng ilang taon, gumawa sila ng fiber na 4 lamang db/km na pagpapalambing gamit ang germanium dioxide bilang pangunahing dopant. Noong 1981, ginawa ng General Electric ang mga fused ingot na [[Quartz|kuwarts]] na maaaring makuha sa mga strand 25 milya (40&nbsp;km) ang haba.<ref>{{Cite web|url=http://www.ge.com/innovation/timeline/eras/continuing_tradition.html|title=1971–1985 Continuing the Tradition|work=GE Innovation Timeline|publisher=General Electric Company|accessdate=2012-09-28}}</ref> Sa simula, ang mga de-kalidad na optical fibers ay maaaring manufactured sa 2 metro bawat segundo. Ang Chemical engineer na si Thomas Mensah ay sumali sa Corning noong 1983 at nadagdagan ang bilis ng paggawa sa higit sa 50 metro bawat segundo, na gumagawa ng mga optical fiber cables na mas mura kaysa sa mga tradisyunal na tanso.<ref name="RSCiB">{{Cite web|title=About the Author – Thomas Mensah|url=http://rightstuffcomesinblack.com/about-the-author-dr-thomas-mensah|publisher=The Right Stuff Comes in Black|accessdate=29 March 2015|archive-date=2 Enero 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102211229/http://rightstuffcomesinblack.com/about-the-author-dr-thomas-mensah|url-status=dead}}</ref> Ang mga makabagong-likha na ito ay nag-udyok sa panahon ng optical telecommunication fiber. Ang Italyanong sentro ng pananaliksik na CSELT ay nagtrabaho sa Corning upang bumuo ng mga praktikal na optical fiber cables, na nagresulta sa unang metropolitan fiber cable na ipinapatupad sa Turin noong 1977.<ref>Catania, B., et al. "Unang Eksperimento ng Italyano sa isang Buried Optical Cable." Proc. ng 2nd European conference sa Optical Fiber Communication. 1976.</ref><ref>{{Cite web |title=Archivio storico Telecom Italia: 15 ng Setyembre 1977, Torino, ang pangunahing istasyon ng pag-aaral sa museo sa eskuwela. |url=http://archiviostorico.telecomitalia.com/italia-al-telefono-oltre/15-settembre-1977-torino-prima-stesura-al-mondo-di-fibra-ottica-in-esercizi |access-date=2019-04-06 |archive-date=2017-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917171214/http://archiviostorico.telecomitalia.com/italia-al-telefono-oltre/15-settembre-1977-torino-prima-stesura-al-mondo-di-fibra-ottica-in-esercizi |url-status=dead }}</ref> Ang CSELT ay nakabuo rin ng maagang pamamaraan para sa splicing optical fibers, na tinatawag na Springroove.<ref>[http://archiviostorico.telecomitalia.com/italia-al-telefono-oltre/springroove-giunto-per-fibre-ottiche-brevettato-nel-1977 Ang Springroove, sa bawat hibla ottiche brevettato nel 1977] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816221359/http://archiviostorico.telecomitalia.com/italia-al-telefono-oltre/springroove-giunto-per-fibre-ottiche-brevettato-nel-1977 |date=2016-08-16 }} . archiviostorico.telecomitalia.com. Nakuha noong 2017-02-08.</ref> Ang pagpapasabog sa mga modernong optical cable ay malayo mas mababa kaysa sa mga de-koryenteng tanso cable, na humahantong sa mga koneksyon ng mahabang bumatak na hibla na may repeater distansya ng {{Convert|70|–|150|km|mi}} . Ang erbium-doped fiber amplifier na nabawasan ang gastos ng malayuan na mga sistema ng hibla sa pamamagitan ng pagbawas o pagtatanggal ng optical-electrical-optical repeaters, ay binuo ng mga koponan na pinangungunahan ni David N. Payne ng [[Unibersidad ng Southampton|University of Southampton]] at Emmanuel Desurvire sa Bell Labs noong 1986. Ang umuusbong na larangan ng photonic crystal na humantong sa pag-unlad sa 1991&nbsp;ng photonic-kristal na hibla ,<ref>{{Cite journal|title=Photonic Crystal Fibers}}</ref> na gumagabay sa liwanag sa pamamagitan ng pagdidiprakt mula sa isang pana-panahong mga istraktura, sa halip na sa pamamagitan ng kabuuang panloob na pagmuni-muni. Ang unang photonic kristal fibers naging komersyal na magagamit sa 2000.<ref>{{Cite web|url=http://www.crystal-fiber.com/|accessdate=2008-10-22|title=The History of Crystal fiber A/S|publisher=Crystal Fiber A/S|archive-date=2001-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20010723040541/http://www.crystal-fiber.com/|url-status=dead}}</ref> Ang mga photonic crystal fibers ay maaaring magdala ng mas mataas na kapangyarihan kaysa sa mga maginoo fibers at ang kanilang mga katangian ng umaasa sa wavelength ay maaaring manipulahin upang mapabuti ang pagganap. === Mga bilis ng record === Ang pagkakaroon ng isang mataas na rate ng data at sumasaklaw sa isang long distance nang ''sabay-sabay'' ay mahirap. Upang ipahayag ito, kung minsan ang produkto ng data rate at distansya ay tinukoy - ''(bit / s) × km'' o katumbas na ''bit × km / s'' , katulad ng bandwidth-distance na produkto . * '''2006''' - Ang Nippon Telegraph and Telephone ay naglipat ng 14 terabits kada segundo (Tbit/s) sa isang solong 160 &nbsp; km haba optical fiber: 2.2 &nbsp; (Pbit/s) · km <ref>[http://www.ntt.co.jp/news/news06e/0609/060929a.html 14 Tbps sa isang Single Optical Fiber: Ang matagumpay na Demonstration ng Pinakamalaking Kapasidad ng Mundo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921122920/http://www.ntt.co.jp/news/news06e/0609/060929a.html |date=2017-09-21 }} . Ntt.co.jp (2006-09-29). Nakuha noong 2017-02-08.</ref> * '''2009''' - Ang Bell Labs sa Villarceaux, France ay naglipat ng 15.5 Tbit/s higit sa 7000 &nbsp; km fiber: 108 &nbsp; (Pbit / s) · km <ref>[http://phys.org/news173455192.html Pinaghihiwa ng Bell Labs ang optical transmission record, 100 Petabit per second kilometer barrier] . Phys.org (2009-09-29). Nakuha noong 2017-02-08.</ref> * '''2010''' - Ang Nippon Telegraph and Telephone ay naglipat ng 69.1 Tbit/s sa paglipas ng isang solong 240&nbsp;km fiber: 16.5 &nbsp; (Pbit / s)·km <ref>[http://www.ntt.co.jp/RD/OFIS/active/2010pdfe/hot/nw/06.html NTT Research and Development 2010 Review of Activities | 69.1-Tbit / s Optical Transmission Technology Paggamit ng Digital Coherent Multilevel QAM Format] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406171311/http://www.ntt.co.jp/RD/OFIS/active/2010pdfe/hot/nw/06.html |date=2019-04-06 }} . Ntt.co.jp (2010). Nakuha noong 2017-02-08.</ref> * '''2012''' - Ang Nippon Telegraph and Telephone ay naglipat ng 1 Pbit / s sa isang solong 50 &nbsp; km fiber: 50 &nbsp; (Pbit / s) · km <ref>[http://www.ntt.co.jp/news2012/1209e/120920a.html NTT HOME> NTT Press Release> World Record One Petabit per Second Fiber Transmission sa loob ng 50-km: Katumbas sa Pagpapadala ng 5,000 HDTV Videos sa Pangalawang sa isang Single Fiber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406171311/http://www.ntt.co.jp/news2012/1209e/120920a.html |date=2019-04-06 }} . Ntt.co.jp (2012-09-20). Nakuha noong 2017-02-08.</ref> == Mga Paggamit == === Komunikasyon === Ang optical fiber ay ginagamit bilang isang daluyan para sa telecommunication at [[Network ng kompyuter|computer networking]] dahil ito ay may kakayahang umangkop at maaaring bundle bilang mga cable. Ito ay lalong kapaki-pakinabang para sa mga komunikasyon sa malayong distansya, dahil ang liwanag ay nagpapalaganap sa pamamagitan ng hibla na may mas mababa na pagpapalambing kumpara sa mga kable ng elektrikal. Pinapayagan nito ang mga malayong distansya na ma-spanned na may ilang repeaters . Ang mga signal ng bawat channel na nagpapalaganap sa hibla ay na-modulated sa mga rate na kasing taas ng 111 gigabits kada segundo (Gbit / s) ng NTT ,<ref>[http://www.ntt.co.jp/news/news06e/0609/060929a.html 14 Tbps sa isang Single Optical Fiber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921122920/http://www.ntt.co.jp/news/news06e/0609/060929a.html |date=2017-09-21 }} : Ang matagumpay na Demonstration ng Pinakamalaking Kapasidad sa Mundo - 145 mga digital high-definition na pelikula na naipadala sa isang segundo. NTT Press Release. 29 Setyembre 2006.</ref><ref>{{Cite news|last=Alfiad, M. S.|title=111 Gb/s POLMUX-RZ-DQPSK Transmission over 1140&nbsp;km of SSMF with 10.7 Gb/s NRZ-OOK Neighbours|pages=Mo.4.E.2}}</ref> bagaman 10 o 40 &nbsp; Ang gbit / s ay tipikal sa mga sistema ng pag-deploy.<ref>Yao, S. (2003) [http://www.generalphotonics.com/downloads/techpubs/Polarization-in-Fiber-Systems-Squeezing-out-More-Bandwidth.pdf "Polarization in Fiber Systems: Squeezing Out More Bandwidth"] {{Webarchive}}, The Photonics Handbook, Laurin Publishing, p. 1.</ref><ref>[http://www.ciena.com/news/news_2007pr_6976.htm Ciena, ''JANET Naghahatid ng Unang Serbisyo ng 40 Gbps Wavelength sa Europa''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114013532/http://ciena.com/news/news_2007pr_6976.htm|date=2010-01-14}} [http://www.ciena.com/news/news_2007pr_6976.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114013532/http://ciena.com/news/news_2007pr_6976.htm|date=2010-01-14}} 07/09/2007. Nakuha noong 29 Oktubre 2009.</ref> Noong Hunyo 2013, nagpakita ang mga mananaliksik ng pagpapadala ng 400 Gbit / s sa isang solong channel gamit ang 4-mode na orbital angular momentum multiplexing .<ref>{{Cite journal|last=Bozinovic|first=N.|title=Terabit-Scale Orbital Angular Momentum Mode Division Multiplexing in Fibers|pages=1545–1548}}</ref> Ang bawat hibla ay maaaring magdala ng maraming mga independiyenteng channel, bawat isa ay gumagamit ng ibang wavelength ng liwanag ( wavelength-division multiplexing (WDM)). Ang net data rate (rate ng data na walang overhead byte) sa bawat hibla ay ang rate ng data ng bawat channel na nababawasan ng FEC overhead, pinarami ng bilang ng mga channel (karaniwan ay hanggang sa 80 sa mga komersyal na siksik na sistema ng WDM {{Magmula noong|2008}} ). {{Magmula noong|2011}} ang record para sa bandwidth sa isang solong core ay 101 Tbit / s (370 channels sa 273 Gbit / s bawat isa).<ref>{{Cite journal|title=Ultrafast fibre optics set new speed record|date=2011-04-29|url=https://www.newscientist.com/article/mg21028095.500-ultrafast-fibre-optics-set-new-speed-record.html|accessdate=2012-02-26}}</ref> Ang rekord para sa isang multi-core hibla noong Enero 2013 ay 1.05 Pbit / s.<ref>{{Cite web|title=NEC and Corning achieve petabit optical transmission|publisher=Optics.org|date=2013-01-22|url=http://optics.org/news/4/1/29|accessdate=2013-01-23|archive-date=2019-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524191056/http://optics.org/news/4/1/29|url-status=dead}}</ref> Noong 2009, sinira ng Bell Labs ang 100 (Pbit / s) · km barrier (15.5 Tbit / s sa loob ng isang 7,000 &nbsp; km fiber).<ref>[http://www.physorg.com/news173455192.html/ Bell Labs breaks optical transmission record, 100 Petabit per second kilometer barrier] {{Webarchive}}. Physorg. September 29, 2009</ref> Para sa mga malayuang aplikasyon, tulad ng isang network sa isang gusali ng tanggapan (tingnan ang FTTO ), ang fiber-optic paglalagay ng kable ay maaaring mag-save ng espasyo sa mga duct ng cable. Ito ay dahil ang isang solong hibla ay maaaring magdala ng mas maraming data kaysa sa mga de-koryenteng cable tulad ng karaniwang kategorya 5 Ethernet paglalagay ng kable, na karaniwang tumatakbo sa 100 Mbit / s o 1 Gbit / s bilis. Hibla ay hindi rin immune sa electrical pagkagambala; walang cross-talk sa pagitan ng mga signal sa iba't ibang mga cable, at walang pickup ng ingay sa kapaligiran. Ang mga non-armored fiber cables ay hindi nagsasagawa ng kuryente, na gumagawa ng hibla ng isang mahusay na solusyon para sa pagprotekta ng mga kagamitan sa komunikasyon sa mga [[Mataas na boltahe|mataas na boltahe na]] kapaligiran, tulad ng mga pasilidad ng pagbuo ng kuryente , o mga istruktura ng komunikasyon ng metal na madaling kapitan ng [[kidlat]] . Maaari rin itong magamit sa mga kapaligiran kung saan naroroon ang mga paputok na fumes, nang walang panganib ng ignisyon. Ang wiretapping (sa kasong ito, fiber tapping ) ay mas mahirap kung ikukumpara sa mga de-koryenteng koneksyon, at may mga concentric dual-core fibers na sinasabing tap-proof. {{Fact|date=November 2017}} Ang mga fibre ay kadalasang ginagamit din para sa mga malayuang koneksyon sa pagitan ng mga aparato. Halimbawa, ang karamihan sa mga [[HDTV|high-definition na telebisyon ay nag-]] aalok ng isang digital audio na optical connection. Pinapayagan nito ang pag-stream ng audio sa liwanag, gamit ang TOSLINK protocol. ==== Mga kalamangan sa mga kable ng tanso ==== Ang mga pakinabang ng optical fiber communication na may paggalang sa mga sistema ng tanso wire ay: * '''Mataas na bandwidth''' : Ang isang solong optical fiber ay maaaring magdala ng higit sa 3,000,000 full-duplex voice call o 90,000 channel sa TV. * '''Kaligtasan sa sakit sa electromagnetic panghihimasok:''' Banayad na transmisyon sa pamamagitan ng optical fibers ay hindi maaapektuhan ng iba pang [[Radyasyong elektromagnetiko|electromagnetic radiation sa]] malapit. Ang optical fiber ay electrically non-kondaktibo, kaya hindi ito kumilos bilang isang antena upang kunin ang mga electromagnetic signal. Ang impormasyon na naglalakbay sa loob ng optical fiber ay immune sa electromagnetic interference , kahit electromagnetic pulses na binuo ng mga nuclear device. * '''Mababang pagkawala ng pagpapalambing sa mahabang distansya: Ang''' pagkawala ng pagpapaliit ay maaaring mas mababa sa 0.2 &nbsp; dB / km sa optical fiber cables, na nagpapahintulot sa paghahatid sa mahabang distansya nang walang pangangailangan para sa repeaters . * '''Electrical insulator:''' Optical fibers ay hindi nagsasagawa ng kuryente, na pumipigil sa mga problema sa mga loop sa lupa at pagpapadaloy ng [[kidlat]] . Ang mga optical fibers ay maaaring mahigpit sa mga pole sa tabi ng mataas na boltahe na mga kable ng kuryente. * '''Pag-iwas sa materyal at pagnanakaw: Ang mga''' sistema ng conventional cable ay gumagamit ng malalaking halaga ng tanso. Ang mga global na presyo ng tanso ay nakaranas ng isang boom sa 2000s, at ang tanso ay isang target ng metal na pagnanakaw . * '''Ang seguridad ng impormasyon ay nagpapasa sa cable: Ang''' tanso ay maaaring tapped na may napakaliit na pagkakataon ng pagtuklas. === Mga Sensor === Mayroong maraming gamit ang mga fiber sa remote sensing. Sa ilang mga application, ang sensor mismo ay isang optical fiber. Sa ibang mga kaso, ang fiber ay ginagamit upang kumonekta sa isang di-fiberoptic sensor sa isang sistema ng pagsukat. Depende sa aplikasyon, maaaring gamitin ang hibla dahil sa maliit na sukat nito, o ang katunayan na walang elektrikal na kapangyarihan ang kailangan sa malayuang lugar, o dahil maraming mga sensors ay maaaring multiplexed kasama ang haba ng isang hibla sa pamamagitan ng paggamit ng iba't ibang mga wavelength ng liwanag para sa bawat isa sensor, o sa pamamagitan ng sensing ang pagkaantala ng oras habang ang ilaw ay pumasa sa fiber sa pamamagitan ng bawat sensor. Ang pagkaantala sa oras ay maaaring tinutukoy gamit ang isang aparato tulad ng ''salamin sa mata na salamin sa mata na oras ng domain'' . Ang mga optical fibers ay maaaring gamitin bilang sensors upang sukatin ang strain , [[temperatura]] , [[presyon]] , at iba pang dami sa pamamagitan ng pagbabago ng isang hibla upang ang pag-aari upang sukatin ang modulates ang intensity , phase , polariseysyon , [[Alonghaba|haba ng daluyong]] , o oras ng transit ng liwanag sa hibla. Ang mga sensors na nag-iiba ang intensity ng liwanag ay ang pinakasimpleng, dahil ang isang simpleng pinagkukunan at detektor ay kinakailangan. Ang isang partikular na kapaki-pakinabang na tampok ng naturang mga hibla ng mata sensor ay na maaari nilang, kung kinakailangan, magbigay ng ipinamamahagi sensing sa paglipas ng distansya ng hanggang sa isang metro. Sa kaibahan, ang mga napapayagang measurements ay maaaring ibigay sa pamamagitan ng pagsasama ng miniaturized sensing element na may dulo ng hibla.<ref>{{Cite journal|pmid=24599822|year=2014|author1=Kostovski|first1=G|title=The optical fiber tip: An inherently light-coupled microscopic platform for micro- and nanotechnologies|journal=Advanced Materials|volume=26|issue=23|pages=3798–820|last2=Stoddart|first2=P. R.|last3=Mitchell|first3=A|doi=10.1002/adma.201304605}}</ref> Ang mga ito ay maaring ipatupad ng iba't ibang mga teknolohiya ng micro- at nanofabrication, tulad na hindi sila lumampas sa mikroskopiko hangganan ng tip hibla, na nagpapahintulot sa mga naturang application na isingit sa mga daluyan ng dugo sa pamamagitan ng hypodermic needle. Ang Extrinsic fiber optic sensors ay gumagamit ng isang optical fiber cable , karaniwang isang multi-mode na isa, upang magpadala ng modulated light mula sa alinman sa isang non-fiber optical sensor-o isang elektronikong sensor na konektado sa isang optical transmitter. Ang isang pangunahing benepisyo ng mga panlabas na sensors ay ang kanilang kakayahan na maabot ang ibang lugar na hindi maa-access. Ang isang halimbawa ay ang pagsukat ng temperatura sa loob ng mga jet engine ng [[Sasakyang panghimpapawid|sasakyang panghimpapawid sa]] pamamagitan ng paggamit ng isang hibla upang magpadala ng [[Radiyasyon|radiation sa]] isang radiation pyrometer sa labas ng engine. Ang mga extrinsic sensors ay maaaring gamitin sa parehong paraan upang masukat ang panloob na temperatura ng mga [[Transpormador|elektrikal na mga transformer]] , kung saan ang matinding mga patlang ng electromagnetic ay nagpapakita ng iba pang mga pamamaraan sa pagsukat na imposible. Sinusukat ng mga sensitibong sensor ang pag-vibrate, pag-ikot, pag-aalis, bilis, pagpapakilos, metalikang kuwintas, at pamamaluktot. Ang solidong bersyon ng estado ng dyayroskop, gamit ang panghihimasok ng liwanag, ay naitaguyod. Ang fiber optic gyroscope (FOG) ay walang mga gumagalaw na bahagi, at sinasamantala ang epekto ng Sagnac upang makita ang mekanikal na pag-ikot. Ang mga karaniwang gamit para sa mga sensors ng fiber optic ay nagsasama ng mga advanced na sistema ng seguridad sa pagtuklas ng seguridad. Ang ilaw ay ipinadala sa isang fiber optic sensor cable na nakalagay sa isang bakod, pipeline, o paglalagay ng kable sa komunikasyon, at ang ibinalik na signal ay sinusubaybayan at sinusuri para sa mga disturbances. Ang pagbalik ng signal ay pinoproseso ng digital upang makita ang mga kaguluhan at maglakbay ng isang alarma kung may naganap na panghihimasok. Ang mga optical fiber ay malawakang ginagamit bilang mga sangkap ng optical sensors ng kemikal at optical [[Biyosensor|biosensors]].{{fact}} === Power transmission === Ang optical fiber ay maaaring gamitin upang magpadala ng kapangyarihan gamit ang [[Solar cell|photovoltaic cell]] upang i-convert ang ilaw sa elektrisidad.<ref>[http://spectrum.ieee.org/energy/the-smarter-grid/electricity-over-glass IEEE Spectrum: Elektrisidad Higit sa Glass] . IEEE Spectrum. Oktubre 2005</ref> Habang ang paraan ng paghahatid ng kuryente ay hindi kasing dami ng mga maginoo, lalo na ito ay kapaki-pakinabang sa mga sitwasyon na kung saan ito ay kanais-nais na hindi magkaroon ng isang metaliko konduktor tulad ng sa kaso ng paggamit malapit sa MRI machine, na gumagawa ng malakas na magnetic field.<ref>[http://www2.electronicproducts.com/Photovoltaic_feat_advances_power_over_optical_fiber-article-olap01-jun2006-html.aspx Photovoltaic feat advances power over optical fiber – Electronic Products] {{Webarchive}}. 06/01/2006</ref> Ang iba pang mga halimbawa ay para sa powering electronics sa mga high-powered antenna element at mga aparatong pagsukat na ginamit sa mataas na boltahe na paghahatid ng kagamitan. === Iba pang mga gamit === [[Talaksan:Flashflight_red.jpg|thumb|Ang isang frisbee na pinalalakip ng fiber optics]] [[Talaksan:OpticFiber.jpg|left|thumb| Banayad na nakalarawan mula sa mga hibla ng salamin sa mata illuminates exhibited modelo]] Ang mga optical fibers ay may malawak na bilang ng mga aplikasyon. Ginagamit ang mga ito bilang mga light guide sa medikal at iba pang mga application kung saan ang maliwanag na ilaw ay kailangang magningning sa isang target na walang malinaw na landas ng paningin. Sa ilang mga gusali, ang mga salamin sa mata na salamin sa mata ng liwanag mula sa bubong patungo sa ibang mga bahagi ng gusali (tingnan ang mga di- gaanong optika ). Ang mga optical-fiber lamp ay ginagamit para sa pag-iilaw sa pandekorasyon na mga application, kabilang ang mga palatandaan , [[sining]] , laruan at artipisyal na [[puno ng Pasko]] . Ang optical fiber ay isang tunay na bahagi ng light-transmitting concrete product na LiTraCon . Ang fiber optic ay maaari ring gamitin sa [[Structural health monitoring|pagsubaybay ng istruktura sa kalusugan]] . Ang ganitong uri ng [[sensor]] ay nakakakita ng mga stress na maaaring may pangmatagalang epekto sa mga istraktura . Ito ay batay sa prinsipyo ng pagsukat ng analog pagpapalambing. [[Talaksan:Use_of_optical_fiber_in_a_lamp..JPG|thumb|Paggamit ng optical fiber sa isang pandekorasyon lamp o nightlight]] Ang optical fiber ay ginagamit din sa optika ng imaging. Ang isang magkaugnay na bundle ng fibers ay ginagamit, kung minsan kasama ng mga lenses, para sa isang mahaba, manipis na aparato ng imaging na tinatawag na isang endoscope , na ginagamit upang tingnan ang mga bagay sa pamamagitan ng isang maliit na butas. Ang mga medikal na endoscope ay ginagamit para sa minimally invasive exploratory o surgical procedure. Ang mga pang-industriya na endoscope (tingnan ang fiberscope o borescope ) ay ginagamit para sa inspecting anumang bagay na mahirap maabot, tulad ng interiors ng jet engine. Maraming [[Mikroskopyo|mikroskopyo ang]] gumagamit ng fiber-optic light sources upang magbigay ng matinding pag-iilaw ng mga sample na pinag-aralan. Sa [[espektroskopya]] , ang optical fiber bundle ay nagpapadala ng ilaw mula sa isang spektrometer sa isang sangkap na hindi maaaring ilagay sa loob ng spektrometer mismo, upang pag-aralan ang komposisyon nito. Pinag-aaralan ng isang spektrometer ang mga sangkap sa pamamagitan ng pagbubukas ng liwanag at sa pamamagitan ng mga ito. Sa pamamagitan ng paggamit ng fibers, ang isang spektrometer ay maaaring magamit upang pag-aralan ang mga bagay mula sa malayo.<ref>{{Cite journal|title=In situ real-time monitoring of a fermentation reaction using a fiber-optic FT-IR probe|first=Zaid|last=Al Mosheky|author2=Melling, Peter J.}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Reaction monitoring in small reactors and tight spaces|first=Peter|last=Melling|author2=Thomson, Mary}}</ref><ref>{{Cite book|chapter=Fiber-optic probes for mid-infrared spectrometry|first=Peter J.|last=Melling|author2=Thomson, Mary|title=Handbook of Vibrational Spectroscopy|publisher=Wiley|year=2002|chapter-url=http://www.remspec.com/pdfs/2703_o.pdf}}</ref> Ang optical fiber na doped na may ilang bihirang mga elemento tulad ng [[Erbiyo|erbium]] ay maaaring magamit bilang medium ng isang laser o optical amplifier . Maaaring magamit ang mga bihira sa lupa na doped optical fibers upang magbigay ng signal amplification sa pamamagitan ng splicing isang maikling seksyon ng doped fiber sa isang regular (undoped) optical fiber line. Ang doped fiber ay optically pumped na may isang pangalawang laser haba ng daluyong na isinama sa linya bilang karagdagan sa alon ng signal. Ang parehong haba ng daluyong ng ilaw ay ipinadala sa pamamagitan ng doped fiber, na naglilipat ng enerhiya mula sa ikalawang bomba haba ng daluyong sa alon ng signal. Ang proseso na nagiging sanhi ng paglaki ay nagpapalit ng paglabas . Ang optical fiber ay malawakang pinagsamantalahan bilang isang nonlinear medium. Ang glass medium ay sumusuporta sa isang host ng mga nonlinear optical na pakikipag-ugnayan, at ang mahabang haba ng pakikipag-ugnayan na posible sa hibla mapadali ang iba't ibang mga phenomena, na kung saan ay harnessed para sa mga application at pangunahing pagsisiyasat.<ref name="Agrawal2012">{{Cite book|isbn=978-0-12-397023-7|title=Nonlinear Fiber Optics, Fifth Edition|last1=Govind|first1=Agrawal|year=<!--replace this comment with the publication year-->|pages=}}</ref> Sa kabaligtaran, ang fiber nonlinearity ay maaaring magkaroon ng mga deleterious effect sa optical signal, at ang mga panukala ay madalas na kinakailangan upang mabawasan ang mga hindi kanais-nais na epekto. Optical fibers doped na may wavelength shifter mangolekta pagkislap liwanag sa [[Eksperimento|mga eksperimentong physics]]. Ang mga tanawin ng fiber-optic para sa mga handgun, rifle, at shotgun ay gumagamit ng mga piraso ng optical fiber upang mapabuti ang kakayahang makita ang mga marking sa paningin. == Prinsipyo ng operasyon == [[File:Fiber-engineerguy.ogv|thumb|An overview of the operating principles of the optical fiber]] Ang optical fiber ay isang cylindrical dielectric waveguide ( [[Insulador (elektrisidad)|nonconducting]] waveguide) na nagpapadala ng ilaw kasama ang axis nito, sa pamamagitan ng proseso ng kabuuang panloob na pagmuni-muni . Ang hibla ay binubuo ng isang ''core na'' napapalibutan ng isang layer ng cladding , parehong na binubuo ng mga dielectric na materyales.{{fact}} Upang ikulong ang optical signal sa core, ang repraktibo index ng core ay dapat na mas malaki kaysa sa cladding. Ang hangganan sa pagitan ng mga core at cladding ay maaaring alinman sa bigla, sa ''step-index hibla'' , o unti-unti, sa ''graded-index hibla'' . === Index ng repraksyon === Ang index ng repraksyon (o repraktibo index) ay isang paraan ng pagsukat ng [[bilis ng liwanag]] sa isang materyal. Ang liwanag ay naglalakbay nang pinakamabilis sa isang [[Basyo|vacuum]] , tulad ng sa kalawakan. Ang bilis ng liwanag sa vacuum ay mga 300,000 kilometro (186,000 milya) kada segundo. Ang repraktibo index ng isang medium ay kinakalkula sa pamamagitan ng paghahati ng bilis ng liwanag sa isang vacuum sa pamamagitan ng bilis ng liwanag sa na daluyan. Ang repraktibo index ng isang vacuum ay samakatuwid 1, sa pamamagitan ng kahulugan. Ang isang tipikal na singlemode fiber na ginagamit para sa telekomunikasyon ay may isang cladding na gawa sa purong kwats, na may isang index ng 1.444 at 1500 &nbsp; nm, at isang core ng doped silica na may isang index sa paligid ng 1.4475.{{fact}} Ang mas malaki ang index ng repraksyon, ang mas mabagal na paglalakbay sa ilaw sa daluyan na iyon. Mula sa impormasyong ito, ang isang simpleng patakaran ng hinlalaki ay ang isang senyas na gumagamit ng optical fiber para sa komunikasyon ay naglalakbay sa paligid ng 200,000 [[kilometro]] bawat segundo. Upang ilagay ito sa isa pang paraan, ang signal ay kukuha ng 5 milliseconds upang maglakbay ng 1,000 kilometro sa fiber. Kaya ang isang tawag sa telepono na dinala ng hibla sa pagitan ng Sydney at New York, isang distansya na 16,000 kilometro, ay nangangahulugan na mayroong pinakamaliit na pagkaantala ng 80 milliseconds (<math>\tfrac {1}{12}</math> ng isang segundo) sa pagitan ng kapag ang isang tumatawag ay nagsasalita at ang iba pang mga nakakarinig. (Ang hibla sa kasong ito ay malamang na maglakbay ng mas mahabang ruta, at magkakaroon ng mga karagdagang pagkaantala dahil sa paglipat ng kagamitan sa komunikasyon at ang proseso ng pag-encode at pag-decode ng boses papunta sa fiber). Karamihan sa mga modernong optical fiber ay ''mahina ang paggabay'' , na nangangahulugang ang pagkakaiba sa repraktibo na index sa pagitan ng core at ang cladding ay napakaliit (karaniwang mas mababa sa 1%).<ref name="Gloge1971">{{Cite journal|last1=Gloge|first1=D.|date=1 October 1971|title=Weakly Guiding Fibers|url=http://www.opticsinfobase.org/view_article.cfm?gotourl=http%3A%2F%2Fwww%2Eopticsinfobase%2Eorg%2FDirectPDFAccess%2F783D95CC-E3F4-15BC-A695C10530FC7545_73014%2Fao-10-10-2252%2Epdf%3Fda%3D1%26id%3D73014%26seq%3D0%26mobile%3Dno&org=|journal=Applied Optics|volume=10|issue=10|pages=2252–8|bibcode=1971ApOpt..10.2252G|doi=10.1364/AO.10.002252|pmid=20111311|accessdate=31 January 2015}}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Kabuuang panloob na pagmuni-muni === Kapag ang ilaw na naglalakbay sa isang masikip na daluyan ng siksik ay pumipihit ng isang hangganan sa isang matarik na anggulo (mas malaki kaysa sa kritikal na anggulo para sa hangganan), ang liwanag ay lubos na nakikita. Ito ay tinatawag na kabuuang panloob na pagmuni-muni. Ang epekto na ito ay ginagamit sa optical fibers upang ikulong ang ilaw sa core. Ang ilaw ay naglalakbay sa pamamagitan ng fiber core, na nagba-bounce pabalik sa hangganan sa pagitan ng core at cladding. Sapagkat ang ilaw ay dapat na hampasin ang hangganan na may isang anggulo na mas malaki kaysa sa kritikal na anggulo, ang tanging ilaw na pumapasok sa hibla sa loob ng isang tiyak na hanay ng mga anggulo ay maaaring maglakbay pababa sa hibla nang walang pagtulo out. Ang hanay ng mga anggulo na ito ay tinatawag na pagtanggap ng kono ng hibla. Ang laki ng ito pagtanggap kono ay isang function ng repraktibo index pagkakaiba sa pagitan ng core at cladding hibla. Sa mas simpleng mga termino, mayroong isang maximum na anggulo mula sa axis ng hibla kung saan ang liwanag ay maaaring pumasok sa hibla upang ito ay magpalaganap, o maglakbay, sa core ng hibla. Ang sine ng pinakamataas na anggulo ay ang numerical siwang (NA) ng fiber. Ang hibla na may mas malaking NA ay nangangailangan ng mas kaunting katumpakan sa paghugpong at nagtatrabaho nang may hibla na may mas maliit NA. Ang single-mode fiber ay may maliit na NA. === Multi-mode fiber === [[Talaksan:Optical-fibre.svg|thumb|Ang pagpapalaganap ng liwanag sa pamamagitan ng multi-mode optical fiber .]] [[Talaksan:Laser_in_fibre.jpg|thumb|Ang isang laser ay nagba-bounce ng isang acrylic rod, na naglalarawan ng kabuuang panloob na pagmumuni-muni ng liwanag sa isang multi-mode optical fiber.]] Hibla na may malaking diameter ng core (mas malaki kaysa sa 10 &nbsp; micrometers) ay maaaring aralan ng geometrical optika . Ang nasabing fiber ay tinatawag na ''multi-mode fiber'' , mula sa electromagnetic analysis (tingnan sa ibaba). Sa isang step-index na hibla ng multi-mode, ang mga sinag ng liwanag ay ginagabayan sa pamamagitan ng fiber core sa pamamagitan ng kabuuang panloob na pagmuni-muni. Ang mga ray na nakakatugon sa hangganan ng pangunahing cladding sa isang mataas na anggulo (sinusukat sa kamag-anak sa isang linya na normal sa hangganan), mas malaki kaysa sa kritikal na anggulo para sa hangganan na ito, ay lubos na nakikita. Ang kritikal na anggulo (pinakamaliit na anggulo para sa kabuuang panloob na pagmuni-muni) ay tinutukoy ng pagkakaiba sa indeks ng repraksyon sa pagitan ng mga materyales ng core at cladding. Ang mga ray na nakakatugon sa hangganan sa isang mababang anggulo ay nabago mula sa core sa cladding, at hindi nagbibigay ng liwanag at samakatuwid ang impormasyon sa fiber. Tinutukoy ng kritikal na anggulo ang anggulo ng pagtanggap ng hibla, na kadalasang iniulat bilang numerong siwang . Ang isang mataas na butas na butas ay nagbibigay-daan sa liwanag upang palaganapin ang hibla sa ray parehong malapit sa axis at sa iba't ibang mga anggulo, na nagpapahintulot sa mahusay na pagkabit ng liwanag sa hibla. Gayunpaman, ang mataas na numerong siwang ay nagpapataas ng dami ng pagpapakalat tulad ng mga ray sa magkakaibang anggulo na may iba't ibang haba ng landas at sa gayon ay magkaiba ang oras upang tumawid sa himaymay. [[Talaksan:Optical_fiber_types.svg|thumb|Mga uri ng optical fiber.]] Sa grado na index hibla, ang index ng repraksyon sa core ay patuloy na bumababa sa pagitan ng axis at cladding. Ito ay nagiging sanhi ng mga ilaw na ray upang maayos na liko habang nilalapitan nila ang cladding, sa halip na sumasalamin nang biglaan mula sa hangganan ng pangunahing cladding. Ang nagresultang mga kurbatang landas ay nagbabawas ng pagpapakalat ng multi-path dahil ang mataas na anggulo ng mga ray ay pumasa nang higit pa sa pamamagitan ng mas mababang-index na paligid ng core, sa halip na ang high-index center. Pinili ang index profile upang mabawasan ang pagkakaiba sa mga bilis ng pagpapalaganap ng ehe ng iba't ibang mga ray sa hibla. Ang perpektong profile ng index ay napakalapit sa isang parabolic relationship sa pagitan ng index at ang distansya mula sa axis. === Single-mode fiber === [[Talaksan:Singlemode_fibre_structure.svg|thumb| Ang istraktura ng isang tipikal na single-mode fiber . <br /> 1. Core: 8 &nbsp; μm diameter 2. Cladding: 125 &nbsp; μm dia. 3. Buffer: 250 &nbsp; μm dia. 4. Jacket: 400 &nbsp; μm dia. ]] Ang hibla na may diameter ng core na mas mababa kaysa sa sampung ulit ang [[Alonghaba|haba]] ng [[Alonghaba|daluyong]] ng propagating light ay hindi ma-modeled gamit ang geometric optics. Sa halip, dapat itong aralanin bilang isang [[Elektromagnetismo|electromagnetic na]] istraktura, sa pamamagitan ng solusyon ng [[Mga ekwasyon ni Maxwell|mga equation ni Maxwell na]] nabawasan sa equation ng electromagnetic wave . Ang elektromagnetikong pag-aaral ay maaaring kinakailangan ding maunawaan ang mga pag-uugali tulad ng speckle na nagaganap kapag ang maliwanag na liwanag ay nagpapakalat sa multi-mode fiber. Bilang isang optical weyb gayd, ang hibla ay sumusuporta sa isa o higit pang nakakulong na mga transverse mode kung saan ang liwanag ay maaaring magpalaganap sa kahabaan ng hibla. Ang hibla na pagsuporta lamang ng isang mode ay tinatawag na ''single-mode'' o ''mono-mode fiber'' . Ang pag-uugali ng mas malaki-core na multi-mode fiber ay maaari ring pagmodelo gamit ang equation wave, na nagpapakita na ang naturang hibla ay sumusuporta sa higit sa isang mode ng pagpapalaganap (kaya ang pangalan). Ang mga resulta ng naturang pagmomodelo ng multi-mode fiber ay humigit-kumulang na sumasangayon sa mga hula ng geometriko optika, kung ang fiber core ay sapat na malaki upang suportahan ang higit sa ilang mga mode. Ipinapakita ng pag-aaral ng weyb gayd na ang ilaw na enerhiya sa fiber ay hindi ganap na nakakulong sa core. Sa halip, lalo na sa single-mode fibers, ang isang makabuluhang bahagi ng enerhiya sa nakagapos na mode ay naglalakbay sa cladding bilang isang evanescent wave . Ang pinaka-karaniwang uri ng single-mode fiber ay may pangunahing lapad ng 8-10 micrometers at idinisenyo para gamitin sa [[Infrared|malapit na infrared]] . Ang istraktura ng mode ay depende sa haba ng daluyong ng liwanag na ginamit, upang ang hibla na ito ay aktwal na sumusuporta sa isang maliit na bilang ng mga karagdagang mga mode sa nakikitang wavelength. Ang multi-mode fiber, sa pamamagitan ng paghahambing, ay manufactured na may core diameters bilang maliit na bilang 50 micrometers at bilang malaking bilang ng daan-daang micrometers. Ang normalized frequency ''V'' para sa fiber na ito ay dapat na mas mababa kaysa sa unang zero ng Bessel function ''J'' ₀ (humigit-kumulang 2.405). === Fiber na may espesyal na purpose === Ang ilang mga optical fiber na may special-purpose ay binuo na may non-cylindrical core at / o cladding na layer, karaniwang may isang elliptical o rectangular cross-section. Kabilang dito ang polariseysyon-pagpapanatili ng hibla at hibla na idinisenyo upang sugpuin ang pagbulong ng pagpapalaganap ng mode ng gallery . Ang polariseysyon-pagpapanatili ng hibla ay isang natatanging uri ng hibla na karaniwang ginagamit sa mga fiber optic sensors dahil sa kakayahang mapanatili ang polariseysyon ng ilaw na ipinasok dito. Ang hibla ng photonic-kristal ay ginawa gamit ang isang regular na pattern ng pagkakaiba-iba ng index (madalas sa anyo ng mga cylindrical butas na tumatakbo kasama ang haba ng hibla). Ang ganitong mga hibla ay gumagamit ng mga epekto ng pagdidipsi sa halip na o bilang karagdagan sa kabuuang panloob na pagmumuni-muni, upang ilagay ang liwanag sa core ng hibla. Ang mga katangian ng fiber ay maaaring iayon sa iba't ibang uri ng mga aplikasyon. == Mga mekanismo ng pagpapalambing == [[Talaksan:Zblan_transmit.svg|thumb|Light attenuation ng ZBLAN at silica fibers]] Ang pagpapalambing sa fiber optics, na kilala rin bilang pagkawala ng paghahatid, ay ang pagbawas sa intensity ng light beam (o signal) habang naglalakbay ito sa medium ng paghahatid. Ang mga koepisyent ng pagpapalawak sa fiber optics ay karaniwang gumagamit ng mga yunit ng db / km sa pamamagitan ng daluyan dahil sa medyo mataas na kalidad ng transparency ng modernong optical transmission media. Ang daluyan ay karaniwang isang hibla ng silica glass na nakakakabit sa insidente na light beam sa loob. Ang pagpapasabog ay isang mahalagang kadahilanan na pumipigil sa paghahatid ng isang digital na signal sa malalaking distansya. Kaya, maraming pananaliksik ay nawala sa parehong pumipigil sa pagpapalambing at pag-maximize ang paglaki ng optical signal. Ipinakikita ng empirical na pananaliksik na ang pagpapalambing sa salamin sa mata na hibla ay sanhi lalo na sa pamamagitan ng pagkakalat at pagsipsip . Ang single-mode optical fibers ay maaaring gawin sa lubhang mababang pagkawala. Ang Corning's SMF-28 fiber, isang standard single-mode fiber para sa telecommunication wavelength, ay may pagkawala ng 0.17 &nbsp; db / km sa 1550 &nbsp; nm.<ref name="CorningSMF28ULL">{{Cite web|url=http://www.corning.com/opticalfiber/products/SMF-28_ULL_fiber.aspx|title=Archive copy|access-date=2019-04-06|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508122044/http://www.corning.com/opticalfiber/products/SMF-28_ULL_fiber.aspx|url-status=dead}}</ref> Halimbawa, ang isang 8 &nbsp; km haba ng SMF-28 ay nagpapadala ng halos 75% ng liwanag sa 1,550 &nbsp; nm. Napansin na kung ang tubig ng karagatan ay malinaw na parang hibla, maaaring makita ng isa ang lahat hanggang sa ilalim ng Marianas Trench sa Karagatang Pasipiko, isang lalim na 36,000 talampakan.{{fact}} === Pagkalat ng ilaw === [[Talaksan:Reflection_angles.svg|thumb|Specular reflection]] [[Talaksan:Diffuse_reflection.svg|thumb|Sumasalamin ang pagsasalamin]] Ang pagpapalaganap ng ilaw sa pamamagitan ng core ng isang optical fiber ay batay sa kabuuang panloob na pagmuni-muni ng lightwave. Ang magaspang at irregular na mga ibabaw, kahit na sa antas ng molekula, ay maaaring maging sanhi ng mga liwanag na sinag na maipakita sa mga random na direksyon. Ito ay tinatawag na diffuse reflection o scattering , at karaniwan itong nailalarawan sa pamamagitan ng iba't ibang mga anggulo sa pagmuni-muni. Ang scattering ng ilaw ay depende sa [[Alonghaba|haba]] ng [[Alonghaba|daluyong]] ng liwanag na nakakalat. Samakatuwid, ang mga limitasyon sa mga spatial na antas ng paglitaw ay lumitaw, depende sa dalas ng insidente na alon ng liwanag at ang pisikal na dimensyon (o spatial scale) ng scattering center, na karaniwan ay sa anyo ng ilang partikular na tampok na microstructural. Dahil ang nakikitang ilaw ay may haba ng daluyong ng pagkakasunud-sunod ng isang mikrometer (isang milyon na isang metro) ang mga sentro ng scattering ay magkakaroon ng sukat sa isang katulad na spatial scale. Sa gayon, ang mga pagpapalabas ay nagreresulta mula sa walang- hintong pagsabog ng liwanag sa mga panloob na ibabaw at mga interface . Sa (poly) na mga kristal na materyales tulad ng mga metal at [[keramika]], bukod pa sa mga pores, ang karamihan sa mga panloob na ibabaw o mga interface ay nasa anyo ng mga hangganan ng butil na hiwalay ang mga maliliit na rehiyon ng mala-kristal na pagkakasunud-sunod. Kamakailan ay naipakita na kapag ang laki ng sentro ng scattering (o hangganan ng butil) ay nabawasan sa ibaba ng laki ng haba ng daluyong ng liwanag na nakakalat, ang scattering ay hindi na nangyayari sa anumang makabuluhang lawak. Ang kababalaghan na ito ay nagbigay ng pagtaas sa produksyon ng mga transparent na ceramic na materyales . Katulad nito, ang scattering ng liwanag sa salamin sa mata na salamin na hibla ng kalidad ay sanhi ng mga irregularidad ng molecular level (compositional fluctuations) sa istraktura ng salamin. Sa katunayan, ang isang umuusbong na paaralan ng pag-iisip ay ang isang baso ay simpleng paglilimita ng isang solidong polycrystalline. Sa loob ng balangkas na ito, ang "mga domain" na nagpapakita ng iba't ibang antas ng maikling hanay na pagkakasunod-sunod ay naging mga bloke ng gusali ng parehong mga metal at mga haluang metal, pati na rin ang mga baso at keramika. Ang ibinahagi sa pagitan ng dalawa at sa loob ng mga domain na ito ay mga depekto ng micro-structural na nagbibigay ng pinakamagandang lokasyon para sa scattering ng liwanag. Ang ganitong kababalaghan ay makikita bilang isa sa mga limitasyon ng mga kadahilanan sa transparency ng mga IR missile domes.<ref>{{Cite journal|author1=Archibald, P.S.|author2=Bennett, H.E.|lastauthoramp=yes|title=Scattering from infrared missile domes|url=https://archive.org/details/sim_optical-engineering_november-december-1978_17_6/page/647|journal=Opt. Engr.|volume=17|page=647|year=1978|doi=10.1117/12.7972298|issue=6|bibcode=1978OptEn..17..647A}}</ref> Sa mataas na kapangyarihan ng optical, ang scattering ay maaari ring sanhi ng nonlinear optical na proseso sa fiber.<ref>{{Cite journal|doi=10.1364/AO.11.002489|title=Optical Power Handling Capacity of Low Loss Optical Fibers as Determined by Stimulated Raman and Brillouin Scattering|url=https://archive.org/details/applied-optics_1972-11_11_11/page/2489|year=1972|author1=Smith|first1=R. G.|journal=Applied Optics|volume=11|pages=2489–94|pmid=20119362|issue=11}}</ref><ref>{{Cite web|title=Brillouin Scattering|first1=Rüdiger|author1=Paschotta}}</ref> === UV-Vis-IR absorption === Bilang karagdagan sa liwanag na scattering, ang pagpapalambing o pagkawala ng signal ay maaari ding maganap dahil sa pumipili ng pagsipsip ng mga tiyak na wavelength, sa paraang katulad ng responsable sa hitsura ng kulay. Ang mga pangunahing pagsasaalang-alang sa materyal ay kinabibilangan ng parehong mga electron at molekula tulad ng sumusunod: * Sa elektronikong antas, ito ay depende sa kung ang orbital ng elektron ay spaced (o "quantized") tulad na maaari silang sumipsip ng isang kabuuan ng ilaw (o photon) ng isang tiyak na haba ng daluyong o dalas sa [[ultraviolet]] (UV) o nakikitang mga saklaw. Ito ang nagbibigay ng kulay. * Sa antas ng atomika o molekular, depende ito sa mga frequency ng atomic o molecular vibration o mga kemikal na mga bono, kung gaano kalapit ang mga atomo o molecule nito, at kung ang mga atomo o molecule ay nagpapakita ng mahabang hanay ng order. Ang mga kadahilanang ito ay matutukoy ang kapasidad ng materyal na nagpapadala ng mas mahaba na mga wavelength sa infrared (IR), malayo IR, radyo at microwave saklaw. Ang disenyo ng anumang optikong transparent na aparato ay nangangailangan ng pagpili ng mga materyales batay sa kaalaman ng mga katangian at limitasyon nito. Ang mga katangian ng pagsipsip ng Lattice na sinusunod sa mas mababang mga rehiyon ng dalas (kalagitnaan ng IR hanggang sa malayo-infrared na haba ng daluyong na hanay) ay tumutukoy sa pang-haba ng daluyong na limitasyon ng transparency ng materyal. Ang mga ito ay ang resulta ng interactive na pagkabit sa pagitan ng mga motions ng thermally sapilitan vibrations ng constituent [[Atomo|atoms]] at molecules ng solid sala-sala at ang insidente liwanag alon radiation. Samakatuwid, ang lahat ng mga materyales ay nakatali sa pamamagitan ng paglilimita ng mga rehiyon ng pagsipsip na dulot ng mga atomic at molekular vibration (pag-iipon ng bono) sa far-infrared (> 10 &nbsp; μm). Kaya, ang pagsipsip ng multi-phonon ay nangyayari kapag ang dalawa o higit pang mga phonon ay sabay-sabay na nakikipag-ugnayan upang makabuo ng mga sandali ng dipole ng kuryente kung saan maaaring mag-asawa ang radiation ng insidente. Ang mga dipoles na ito ay maaaring sumipsip ng enerhiya mula sa radiation ng insidente, na umaabot sa isang maximum na pagkabit na may radiation kapag ang dalas ay katumbas ng pangunahing vibrational mode ng molekular dipole (hal. Si-O bono) sa malayo-infrared, o isa sa mga harmonika nito. Ang pumipili na pagsipsip ng infrared (IR) na ilaw sa pamamagitan ng isang partikular na materyal ay nangyayari dahil ang piniling dalas ng liwanag na alon ay tumutugma sa dalas (o isang integer na maramihang ng dalas) kung saan ang mga particle ng materyal na iyon ay nag-vibrate. Dahil ang iba't ibang atoms at molekula ay may iba't ibang mga likas na frequency ng vibration, sila ay pipili ng mga iba't ibang frequency (o mga bahagi ng spectrum) ng infrared (IR) na ilaw. Ang pagmumuni-muni at paghahatid ng mga liwanag na alon ay nangyayari dahil ang mga frequency ng liwanag na alon ay hindi tumutugma sa mga natural na malagong mga frequency ng vibration ng mga bagay. Kapag ang IR light ng mga frequencies strikes isang bagay, ang enerhiya ay alinman masasalamin o ipinadala. === Pagkawala ng badyet === Ang pagpapalambing sa isang cable run ay malaki ang nadagdagan ng pagsasama ng mga konektor at mga splices. Kapag ang pagkalkula ng katanggap-tanggap na pagpapalambing (pagkawala ng badyet) sa pagitan ng isang transmiter at isang receiver kabilang ang: * db pagkawala dahil sa uri at haba ng fiber optic cable, * db pagkalugi na ipinakilala ng mga konektor, at * dB pagkawala ipinakilala sa pamamagitan ng splices. Ang mga konektor ay karaniwang nagpapakilala ng 0.3 &nbsp; DB bawat connector sa mahusay na pinakintab na konektor. Ang mga splice ay karaniwang nagpapakilala ng mas mababa sa 0.3 &nbsp; db sa bawat paghugpong. Ang kabuuang pagkawala ay maaaring kalkulahin ng: : Pagkawala = db pagkawala bawat connector × bilang ng mga konektor + db pagkawala bawat pag-splice × bilang ng mga splices + db pagkawala bawat kilometro × kilometro ng hibla, kung saan ang db pagkawala bawat kilometro ay isang function ng uri ng hibla at maaaring matagpuan sa mga pagtutukoy ng tagagawa. Halimbawa, karaniwang 1550 &nbsp; Ang nm single mode fiber ay may pagkawala ng 0.4 &nbsp; DB bawat kilometro. Ang badyet na kinakalkula sa pagkawala ay ginagamit kapag sinusubok upang kumpirmahin na ang sinusukat pagkawala ay nasa normal na mga parameter ng operating. == Paggawa == === Mga Materyales === Ang salamin ng fiber optics ay halos palaging gawa sa silica , ngunit ang ilang iba pang mga materyales, tulad ng fluorozirconate , fluoroaluminate , at chalcogenide baso pati na rin ang mga kristal na materyales tulad ng sapiro , ay ginagamit para sa mas mahaba-haba ng daluyong na infrared o iba pang dalubhasang application. Ang mga baso ng silica at fluoride ay karaniwang may mga indra-repraktibo na mga indeks ng mga 1.5, ngunit ang ilang mga materyal tulad ng mga chalcogenide ay maaaring magkaroon ng mga indeks na kasing taas ng 3. Kadalasan ang pagkakaiba sa index sa pagitan ng core at cladding ay mas mababa sa isang porsyento. Ang plastic optical fibers (POF) ay karaniwang mga step-index multi-mode fibers na may pangunahing lapad ng 0.5 millimeters o mas malaki. Ang karaniwang POF ay may mas mataas na mga koepisyent sa pagpapalamina kaysa sa mga fiber fibers, 1 &nbsp; dB / m o mas mataas, at ang mataas na pagpapalambing na ito ay naglilimita sa hanay ng mga sistema ng batay sa POF. ==== Silica ==== Ang Silica ay nagpapakita ng medyo magandang transmisyon sa loob ng malawak na hanay ng mga wavelength. Sa [[Infrared|malapit-infrared]] (malapit sa IR) na bahagi ng spectrum, lalo na sa paligid ng 1.5 μm, ang silica ay maaaring magkaroon ng napakababa na pagsipsip at pagkalat ng pagkalugi ng pagkakasunud-sunod ng 0.2 &nbsp; db / km. Ang ganitong mga kapansin-pansing mababang pagkalugi ay posible lamang dahil ang ultra-purong silikon ay magagamit, ito ay mahalaga para sa pagmamanupaktura ng mga integrated circuits at discrete transistors. Ang isang mataas na transparency sa 1.4-μm rehiyon ay nakamit sa pamamagitan ng pagpapanatili ng isang mababang konsentrasyon ng hydroxyl group (OH). Bilang kahalili, ang isang mataas na concentration ng OH ay mas mahusay para sa paghahatid sa [[Ultrabiyoleta|ultraviolet]] (UV) na rehiyon.<ref>{{Cite journal|author1=Skuja|author2=Hirano|title=Defects in oxide glasses|doi=10.1002/pssc.200460102|journal=Physica Status Solidi C|volume=2|issue=1|year=2005|bibcode=2005PSSCR...2...15S}}</ref> Ang silica ay maaaring iguguhit sa fibers sa makatwirang mataas na temperatura, at may isang medyo malawak na hanay pagbabagong-anyo ng salamin . Ang isa pang kalamangan ay ang pagsasama ng fusion at cleaving ng silica fibers ay relatibong epektibo. Ang Silica fiber ay may mataas na mekanikal lakas laban sa parehong paghila at kahit na baluktot, sa kondisyon na ang fiber ay hindi masyadong makapal at ang mga ibabaw ay mahusay na inihanda sa panahon ng pagproseso. Kahit na ang simpleng cleaving (paglabag) ng mga dulo ng hibla ay maaaring magbigay ng mabuti flat ibabaw na may katanggap-tanggap na optical kalidad. Silica ay relatibong chemically hindi kumikilos . Sa partikular, ito ay hindi hygroscopic (hindi sumipsip ng tubig). Ang silica glass ay maaaring doped sa iba't ibang mga materyales. Ang isang layunin ng doping ay ang pagtaas ng repraktibo na index (hal. Sa germanyum dioxide (GeO ₂ ) o aluminyo oksido (Al ₂ O ₃ )) o upang ibaba ito (halimbawa sa [[Plurina|fluorine]] o boron trioxide (B ₂ O ₃ )). Ang doping ay posible rin sa mga ions na aktibo sa laser (halimbawa, bihirang-lupa-doped na fibre) upang makakuha ng mga aktibong fibers na gagamitin, halimbawa, sa mga hibla ng amplifiers o mga aplikasyon ng [[laser]] . Ang parehong fiber core at cladding ay karaniwang doped, kaya ang buong assembly (core at cladding) ay epektibo ang parehong tambalan (hal. Isang aluminosilicate , germanosilicate, phosphosilicate o borosilicate glass ). Lalo na para sa mga aktibong fibers, ang dalisay na silica ay kadalasang hindi angkop na salamin ng host, dahil nagpapakita ito ng mababang solubility para sa mga bihirang lupa ions. Ito ay maaaring humantong sa pagsusubo ng mga epekto dahil sa clustering ng dopant ions. Ang mga Aluminosilicates ay mas epektibo sa paggalang na ito. Ang Silica fiber ay nagpapakita rin ng isang mataas na threshold para sa optical damage. Ang ari-arian na ito ay nagsisiguro ng isang mababang pagkahilig para sa paghihiwalay ng laser-sapilitan. Ito ay mahalaga para sa mga amplifiers ng hibla kapag ginagamit para sa paglaki ng maikling pulses. Dahil sa mga katangian ng mga fibers na kwats ay ang materyal na napili sa maraming optical applications, tulad ng mga komunikasyon (maliban sa mga maikling distansya na may plastic optical fiber), fiber lasers, fiber amplifiers, at fiber-optic sensors. Ang mga malalaking pagsisikap na isinagawa sa pagpapaunlad ng iba't ibang uri ng mga fiber ng kwats ay higit na nadagdagan ang pagganap ng naturang mga fibre sa iba pang mga materyales.<ref>{{Cite journal|author1=Glaesemann, G. S.|bibcode=1999SPIE.CR73....3G|title=Advancements in Mechanical Strength and Reliability of Optical Fibers|journal=Proc. SPIE|volume=CR73|page=1|year=1999}}</ref><ref name="Kurkjian">{{Cite journal|doi=10.1111/j.1151-2916.1993.tb03727.x|title=Strength, Degradation, and Coating of Silica Lightguides|year=1993|author1=Kurkjian|author2=Simpkins|journal=Journal of the American Ceramic Society|volume=76|issue=5}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1016/0022-3093(88)90114-7|title=Mechanical stability of oxide glasses|year=1988|author1=Kurkjian|journal=Journal of Non-Crystalline Solids|volume=102|issue=1–3|bibcode=1988JNCS..102...71K}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1109/50.50715|title=Strength and fatigue of silica optical fibers|year=1989|author1=Kurkjian|author2=Krause|journal=Journal of Lightwave Technology|volume=7|issue=9|bibcode=1989JLwT....7.1360K}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1117/12.372757|journal=Proceedings of SPIE|year=1999|author1=Kurkjian|page=77|volume=3848|title=Strength variations in silica fibers|author2=Gebizlioglu|bibcode=1999SPIE.3848...77K}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1117/12.396408|journal=Proceedings of SPIE|year=2000|author1=Skontorp|page=278|volume=4073|title=Nonlinear mechanical properties of silica-based optical fibers|bibcode=2000SPIE.4073..278S}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1098/rspa.1967.0085|title=The Strength of Fused Silica|year=1967|author1=Proctor|author2=Whitney|journal=[[Proceedings of the Royal Society A]]|volume=297|issue=1451|bibcode=1967RSPSA.297..534P}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1016/0022-3093(68)90007-0|title=The structure and strength of glass fibers|year=1968|author1=Bartenev|journal=Journal of Non-Crystalline Solids|volume=1|bibcode=1968JNCS....1...69B}}</ref> ==== Fluoride glass ==== Fluoride glass ay isang klase ng mga non-oxide na salamin sa mata na kalidad na binubuo ng mga fluoride ng iba't ibang mga [[metal]] . Dahil sa kanilang mababang lagkit , napakahirap na lubos na maiwasan ang pagkikristal habang pinoproseso ito sa pamamagitan ng paglipat ng glass (o pagguhit ng hibla mula sa matunaw). Kaya, kahit na ang mga mabigat na metal fluoride na baso (HMFG) ay nagpapakita ng napakababang optical attenuation, hindi lamang sila mahirap gumawa, ngunit medyo babasagin, at may mahinang paglaban sa kahalumigmigan at iba pang mga pag-atake sa kapaligiran. Ang kanilang pinakamahusay na katangian ay ang kakulangan nila ng pagsipsip na may kaugnayan sa grupong hydroxyl (OH) (3,200-3,600 &nbsp; cm ⁻¹ ; ibig sabihin, 2,777-3,125 &nbsp; nm o 2.78-3.13 μm), na nasa halos lahat ng baso na nakabase sa oksido. Ang isang halimbawa ng isang mabigat na metal fluoride glass ay ang ZBLAN glass group na binubuo ng [[Sirkonyo|zirconium]] , [[Baryo (elemento)|barium]] , [[Lantano|lanthanum]] , [[Aluminyo|aluminum]] , at [[Sodyo|sodium]] fluorides. Ang kanilang pangunahing teknolohikal na application ay tulad ng optical waveguides sa parehong planar at fiber form. Ang mga ito ay kapaki-pakinabang lalo na sa [[Infrared|mid-infrared]] (2,000-5,000 &nbsp; hanay ng nm). Ang HMFGs ay una na para sa mga optical fiber applications, dahil ang tunay na pagkalugi ng isang mid-IR fiber ay maaaring sa prinsipyo ay mas mababa kaysa sa mga fibers ng silica, na kung saan ay transparent lamang hanggang sa tungkol sa 2 μm. Gayunpaman, ang mga mababang pagkalugi ay hindi kailanman natanto sa pagsasagawa, at ang kahinaan at mataas na halaga ng mga fibers ng fluoride ay nagbigay sa kanila ng mas mababa kaysa sa mainam bilang mga pangunahing kandidato. Nang maglaon, natuklasan ang utility ng fibers ng fluoride para sa iba't ibang mga application. Kabilang dito ang mid- IR spectroscopy , fiber optic sensors , thermometry , at imaging . Gayundin, ang fluoride fibers ay maaaring magamit para sa guided lightwave transmission sa media tulad ng YAG ( yttrium aluminum garnet ) na mga [[laser]]s sa 2.9 μm, gaya ng kinakailangan para sa mga medikal na aplikasyon (eg ophthalmology at [[Pagdedentista|dentistry]] ).<ref>{{Cite journal|doi=10.1109/JLT.1984.1073661|author=Tran, D.|title=Heavy metal fluoride glasses and fibers: A review|journal=J. Lightwave Technology|volume=2|pages=566–586|year=1984|issue=5|bibcode=1984JLwT....2..566T|display-authors=etal}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1117/12.405276|journal=Proceedings of SPIE|year=2000|author=Nee|volume=4102|title=Optical and surface properties of oxyfluoride glass|bibcode=2000SPIE.4102..122N}}</ref> ==== Phosphate glass ==== [[Talaksan:Phosphorus-pentoxide-3D-balls.png|thumb|The P₄O₁₀ cagelike structure—the basic building block for phosphate glass]] Ang pospeyt na salamin ay bumubuo sa isang uri ng optical glasses na binubuo ng metaphosphates ng iba't ibang mga metal. Sa halip na ang SiO ₄ tetrahedra na nakikita sa silicate glass, ang bloke ng gusali para sa glass na ito dating ay posporus pentoxide (P ₂ O ₅ ), na nag-kristal sa hindi bababa sa apat na magkakaibang anyo. Ang pinakakaraniwang polymorph (tingnan ang pigura) ay binubuo ng mga molecule ng P ₄ O ₁₀ . Ang mga baso ng pospeyt ay maaaring maging kapaki-pakinabang sa mga baso ng silica para sa optical fibers na may mataas na konsentrasyon ng doping bihirang-lupa ions. Ang isang halo ng fluoride glass at pospeyt glass ay fluorophosphate glass.<ref>{{Cite journal|doi=10.1016/S0022-3093(01)00615-9|title=Mechanical and structural properties of phosphate glasses|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-non-crystalline-solids_2001-08_288_1-3/page/n13|year=2001|author=Karabulut|journal=Journal of Non-Crystalline Solids|volume=288|issue=1–3|pages=8–17|bibcode=2001JNCS..288....8K}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1016/S0022-3093(99)00637-7|title=Mechanical properties of phosphate glasses|year=2000|author=Kurkjian|journal=Journal of Non-Crystalline Solids|volume=263–264|issue=1–2|pages=207–212|bibcode=2000JNCS..263..207K}}</ref> ==== Chalcogenide glass ==== Ang mga chalcogens - ang mga elemento sa pangkat 16&nbsp;ng [[Talaang peryodiko|periodic table]] -tulad ng [[Asupre|sulfur]] (S), [[Selenyo|selenium]] (Se) at [[Teluryo|tellurium]] (Te) -ang may higit pang mga electropositive elemento, tulad ng [[pilak]] , upang bumuo ng chalcogenides . Ang mga ito ay lubhang maraming nalalaman compounds, na maaaring sila ay mala-kristal o walang hugis, metal o semiconducting, at conductors ng mga [[Iono|ions]] o mga [[Elektron|electron]] . Maaaring magamit ang salamin na naglalaman ng mga chalcogenide upang gumawa ng mga fibre para sa malayong infrared transmission. {{Fact|date=April 2014}} === Proseso === ==== Preform ==== [[Talaksan:OF-MCVD.svg|thumb|Paglalarawan ng nabagong proseso ng pag-iwas sa singaw ng kemikal (sa loob)]] Ang Standard optical fibers ay ginawa sa pamamagitan ng unang pagtatayo ng isang malaking-diameter "preform" na may isang maingat na kinokontrol na repraktibo index profile, at pagkatapos ay "pulling" ang preform upang bumuo ng mahaba, manipis optical fiber. Ang preform ay karaniwan nang ginawa ng tatlong kemikal na paraan ng pag- aalis ng singaw ng kemikal : sa ''loob ng pag-aalis ng singaw'' , sa ''labas ng pag-aalis ng singaw'' , at ''singaw ng ehe ng singaw'' .<ref name="gowar1993">{{Cite book|title=Optical communication systems|url=https://archive.org/details/opticalcommunica0000gowa_p7g9|last=Gowar|first=John|edition=2d|publisher=Prentice-Hall|location=Hempstead, UK|year=1993|isbn=978-0-13-638727-5|page=[https://archive.org/details/opticalcommunica0000gowa_p7g9/page/209 209]}}</ref> Sa ''loob ng pag-aalis ng singaw'' , ang preform ay nagsisimula bilang isang hollow glass tube na humigit-kumulang {{Convert|40|cm|in}} mahaba, na inilalagay pahalang at pinaikot nang dahan-dahan sa isang [[Lalik|lathe]] . Ang mga gas tulad ng silikon tetrachloride (SiCl ₄ ) o germanyum tetrachloride (GeCl ₄ ) ay sinisiksik na may [[Oksiheno|oxygen]] sa dulo ng tubo. Ang mga gas ay pinainit sa pamamagitan ng isang panlabas na burner ng haydrodyen, na nagdadala ng temperatura ng gas hanggang sa 1,900 &nbsp; K (1,600 &nbsp; °C, 3,000 &nbsp; °F), kung saan ang tetrachlorides ay tumutugon sa oksiheno upang makagawa ng mga particle ng silica o germania (germanyum dioxide). Kapag ang mga kondisyon ng reaksyon ay pinili upang pahintulutan ang reaksyong ito na maganap sa gas phase sa kabuuan ng dami ng tubo, sa kaibahan sa mga naunang mga diskarte kung saan ang reaksyon ay naganap lamang sa ibabaw ng salamin, ang pamamaraan na ito ay tinatawag na ''modified chemical vapor deposition (MCVD)'' . Ang mga particle ng oksido pagkatapos ay nagtipon upang bumuo ng malaking mga chain ng particle, na sa dakong huli ay magdeposito sa mga dingding ng tubo bilang uling. Ang pagtitiwalag ay dahil sa malaking pagkakaiba sa temperatura sa pagitan ng gas core at ang dingding na nagiging sanhi ng gas upang itulak ang mga particle palabas (ito ay kilala bilang thermophoresis ). Ang ilaw ay pagkatapos ay traversed up at down ang haba ng tubo sa deposito ang materyal nang pantay-pantay. Matapos ang sulo ay nakarating sa dulo ng tubo, pagkatapos ay ibabalik ito sa pasimula ng tubo at ang nadeposito na mga particle ay pagkatapos ay natunaw upang bumuo ng isang matatag na layer. Ang prosesong ito ay paulit-ulit hanggang sa ideposito ang sapat na halaga ng materyal. Para sa bawat layer ang komposisyon ay maaaring mabago sa pamamagitan ng pag-iba-iba ang komposisyon ng gas, na nagreresulta sa tumpak na kontrol ng optical properties ng tapos na fiber. Sa labas ng singaw ng singaw o singaw ng ehe ng singaw, ang salamin ay nabuo sa pamamagitan ng ''apoy hydrolysis'' , isang reaksyon kung saan ang silikon tetrachloride at germanyum tetrachloride ay oxidized sa pamamagitan ng reaksyon sa tubig (H ₂ O) sa isang apoy oxyhydrogen . Sa labas ng pag-alis ng singaw ang baso ay idineposito sa isang matibay na pamalo, na kung saan ay aalisin bago ang karagdagang pagproseso. Sa singaw ng ehe ng singaw, isang maikling ''baras ng binhi'' ang ginamit, at isang porous preform, na ang haba ay hindi limitado sa laki ng pinagmulan ng baras, ay itinayo sa pagtatapos nito. Ang porous preform ay pinagsama sa isang transparent, solid preform sa pamamagitan ng pagpainit sa halos 1,800 &nbsp; K (1,500 &nbsp; °C, 2,800 &nbsp; °F). Ang karaniwang komunikasyon hibla ay gumagamit ng isang pabilog preform. Para sa ilang mga application tulad ng double-clad fibers ibang form ay ginustong.<ref name="Kouznetsov">{{Cite journal|title=Highly efficient, high-gain, short-length, and power-scalable incoherent diode slab-pumped fiber amplifier/laser|author1=Kouznetsov, D.|author2=Moloney, J.V.|journal=[[IEEE Journal of Quantum Electronics]]|volume=39|year=2003|issue=11|doi=10.1109/JQE.2003.818311|bibcode=2003IJQE...39.1452K}}</ref> Sa fiber lasers batay sa double-clad fiber, ang isang walang simetrya na hugis ay nagpapabuti sa pagpuno ng kadahilanan para sa pumping ng laser . Dahil sa pag-igting sa ibabaw, ang hugis ay na-smoothed sa panahon ng proseso ng pagguhit, at ang hugis ng nagreresultang hibla ay hindi pinarami ang mga matalim na dulo ng preform. Gayunpaman, ang maingat na buli ng preform ay mahalaga, dahil ang anumang mga depekto ng ibabaw ng preform ay nakakaapekto sa optical at mekanikal na mga katangian ng nagresultang hibla. Sa partikular, ang preform para sa test-fiber na ipinakita sa figure ay hindi pinakintab na rin, at ang mga bitak ay nakikita sa confocal optical mikroskopyo . ==== Pagguhit ==== Ang preform, gayunpaman itinayo, ay inilagay sa isang aparato na kilala bilang isang tower ng pagguhit , kung saan ang preform tip ay pinainit at ang optical fiber ay nakuha bilang isang string. Sa pamamagitan ng pagsukat ng nagreresultang lapad ng hibla, ang pag-igting sa fiber ay maaaring kontrolin upang mapanatili ang kapal ng fiber. === Mga Pintura === Ang ilaw ay ginagabayan ang core ng hibla sa pamamagitan ng isang optical cladding na may mas mababang repraktibo index na traps liwanag sa core sa pamamagitan ng kabuuang panloob na pagmuni-muni. Ang cladding ay pinahiran ng isang buffer na pinoprotektahan ito mula sa kahalumigmigan at pisikal na pinsala.<ref name="Kurkjian"/> Ang buffer coat ay kung ano ang makakakuha ng hipped off ang hibla para sa pagwawakas o splicing. Ang mga coatings ay UV-cured urethane acrylate composite o polyimide na materyales na inilapat sa labas ng hibla sa panahon ng proseso ng pagguhit. Ang mga coatings ay pinoprotektahan ang napakahusay na mga hibla ng fiber glass-tungkol sa sukat ng isang buhok ng tao-at pinapayagan ito upang mabuhay ang mga kahirapan ng pagmamanupaktura, patunay na pagsubok, paglalagay ng kable at pag-install. Ang salamin ng salamin sa mata ngayong araw na gumuhit ng mga proseso ay gumagamit ng dual-layer na patong na diskarte. Ang isang panloob pangunahing patong ay dinisenyo upang kumilos bilang isang shock absorber upang mabawasan ang pagpapalambing na dulot ng microbending. Ang isang panlabas na pangalawang patong ay pinoprotektahan ang pangunahing patong laban sa mekanikal na pinsala at nagsisilbing isang hadlang sa mga pwersang lateral, at maaaring kulay upang iibahin ang mga hibla sa mga bundled cable constructions. Ang mga fiber optic coating layer na ito ay inilalapat sa panahon ng fiber draw, sa mga bilis na papalapit na {{Convert|100|km/h|mph|-1}} . Inilalapat ang Fiber optic coatings gamit ang isa sa dalawang pamamaraan: ''wet-on-dry'' at ''wet-on-wet'' . Sa wet-on-dry, ang fiber ay pumasa sa pamamagitan ng isang pangunahing application ng patong, na pagkatapos ay ang UV cured-pagkatapos ay sa pamamagitan ng pangalawang application patong, na pagkatapos ay cured. Sa wet-on-wet, ang fiber ay pumasa sa parehong mga primer at sekundaryong mga application ng patong, pagkatapos ay papunta sa UV curing. Ang Fiber optic coatings ay inilapat sa concentric layers upang maiwasan ang pinsala sa hibla sa panahon ng pagguhit ng application at upang i-maximize ang hibla lakas at microbend pagtutol. Ang hindi pantay na pinahiran na hibla ay makararanas ng mga di-pare-parehong pwersa kapag lumalawak ang patong o mga kontrata, at madaling kapitan sa mas mataas na signal attenuation. Sa ilalim ng tamang pagguhit at mga proseso ng patong, ang mga coatings ay concentric sa paligid ng hibla, na patuloy sa paglipas ng haba ng application at may patuloy na kapal. Ang fiber fiber coatings ay nagpoprotekta sa mga fiber fibers mula sa mga gasgas na maaaring humantong sa degradasyon ng lakas. Ang kumbinasyon ng kahalumigmigan at mga gasgas ay pinabilis ang pag-iipon at pagkasira ng lakas ng hibla. Kapag ang fiber ay napapailalim sa mababang stresses sa loob ng mahabang panahon, ang pagkapagod ng hibla ay maaaring mangyari. Sa paglipas ng panahon o sa matinding mga kondisyon, ang mga salik na ito ay nagsasanib upang maging sanhi ng mga mikroskopikong mga depekto sa glass fiber upang palaganapin, na maaaring magresulta sa kabiguan ng hibla. Tatlong pangunahing katangian ng fiber optic waveguides ay maaaring maapektuhan ng mga kondisyon ng kapaligiran: lakas, pagpapalambing at paglaban sa mga pagkalugi na sanhi ng microbending. Ang panlabas na optical fiber jackets at buffer tubes ay nagpoprotekta sa optical glass fiber mula sa mga kondisyon ng kapaligiran na maaaring makaapekto sa pagganap ng hibla at pang-matagalang tibay. Sa loob, tinitiyak ng mga coatings ang pagiging maaasahan ng signal na isinasagawa at makatulong na i-minimize ang pagpapalambing dahil sa microbending. == Mga praktikal na isyu == === Cable construction === [[Talaksan:Optical_fiber_cable.jpg|thumb|Isang optical fiber cable]] Sa praktikal na fibers, ang cladding ay karaniwang pinahiran na may isang matibay dagta patong at isang karagdagang ''buffer'' layer, na maaaring karagdagang napapalibutan ng isang ''jacket'' layer, ay karaniwang plastic. Ang mga layer na ito ay nagdaragdag ng lakas sa hibla ngunit hindi nag-ambag sa mga pag-aari ng optical optical guide nito. Ang mga matitigas na pagtitipon ng hibla kung minsan ay naglalagay ng light-absorbing ("dark") na salamin sa pagitan ng mga fibers, upang maiwasan ang liwanag na lumalabas sa isang hibla mula sa pagpasok ng isa pa. Binabawasan nito ang cross-talk sa pagitan ng mga fibers, o binabawasan ang sumiklab sa mga application ng fiber bundle imaging.<ref>{{Cite web|title=Light collection and propagation}}</ref><ref name="hecht2002">{{Cite book|author1=Hecht|title=Understanding Fiber Optics|url=https://archive.org/details/understandingfib0000hech_p9c4|year=2002}}</ref> Ang mga modernong cable ay may iba't ibang mga sheathings at armor, na dinisenyo para sa mga application tulad ng direktang paglilibing sa trenches, mataas na boltahe paghihiwalay, dual paggamit bilang mga linya ng kapangyarihan,<ref>{{Cite web|url=http://www.dced.state.ak.us/dca/AEIS/PDF_Files/AIDEA_Energy_Screening.pdf|title=Screening report for Alaska rural energy plan|work=Alaska Division of Community and Regional Affairs|accessdate=April 11, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060508191931/http://www.dced.state.ak.us/dca/AEIS/PDF_Files/AIDEA_Energy_Screening.pdf|archivedate=May 8, 2006}}</ref>   install sa tubo, paghagupit sa mga himpapawid sa himpapawid, pag-install ng submarino, at pagpasok sa mga aspaltado na kalye. Karaniwang gumagamit ng multi-fiber cable ang kulay na coatings at / o buffers upang makilala ang bawat strand. Ang halaga ng maliit na fiber-count na mga mount-mount cables ay lubhang nabawasan dahil sa mataas na demand para sa fiber sa home (FTTH) na pag-install sa Japan at South Korea. Ang fiber cable ay maaaring maging napaka-kakayahang umangkop, ngunit ang pagkawala ng tradisyonal na hibla ay lubhang nagdaragdag kung ang hibla ay nakatungo sa isang radius na mas maliit kaysa sa paligid ng 30 &nbsp; mm. Lumilikha ito ng problema kapag ang cable ay nakatungo sa paligid ng mga sulok o sugat sa paligid ng isang spool, na ginagawang mas kumplikado ang mga installation ng FTTX . Ang "nabaluktot na fibers", na na-target sa mas madaling pag-install sa mga kapaligiran ng bahay, ay na-standardize bilang ITU-T G.657. Ang uri ng hibla ay maaaring baluktot na may radius na mas mababa sa 7.5 &nbsp; mm nang walang masamang epekto. Kahit na higit pa ang mga nabaluktot na fibre ay binuo.<ref>{{Cite press release|date=2007-07-23}}</ref> Ang nababaluktot na hibla ay maaari ring lumalaban sa pag-hack ng hibla, kung saan ang signal sa isang hibla ay tahimik na sinusubaybayan ng baluktot na hibla at tiktik ang butas na tumutulo.<ref>{{Cite web|date=2007-05-03}}</ref> Ang isa pang mahalagang katangian ng cable ay ang kakayahan ng cable na mapaglabanan ang pahalang na puwersang ginagamit. Ito ay technically tinatawag na max makunat lakas na tumutukoy kung magkano ang puwersa ay maaaring mailapat sa cable sa panahon ng pag-install. Ang ilang mga fiber optic cable na mga bersyon ay pinalakas ng aramid yarns o glass yarns bilang intermediary strength member . Sa mga komersyal na termino, ang paggamit ng salamin yarns ay mas epektibong gastos habang walang pagkawala sa mekanikal tibay ng cable. Ang mga yarns ng salamin ay nagpoprotekta rin sa cable core laban sa rodents at mga anay. === Terminasyon at splicing === [[Talaksan:ST-optical-fiber-connector-hdr-0a.jpg|thumb|ST connectors sa multi-mode fiber]] Ang mga optical fibers ay konektado sa terminal equipment ng optical fiber connectors . Ang mga konektor na ito ay karaniwang may isang karaniwang uri tulad ng ''FC'' , ''SC'' , ''ST'' , ''LC'' , ''MTRJ'' , ''MPO'' o ''SMA'' . Ang mga optical fibers ay maaaring konektado sa bawat isa sa pamamagitan ng mga konektor o sa pamamagitan ng ''splicing'' , ''samakatuwid'' , na sumasali sa dalawang fiber na magkasama upang bumuo ng tuloy-tuloy na optical waveguide. Ang pangkaraniwang tinatanggap na paraan ng pag-splicing ay arc fusion splicing , na natutunaw ang hibla ay nagtatapos kasama ang electric arc . Para sa mas mabilis na mga trabaho sa pangkabit, isang "mekanikal na paghugpong" ay ginagamit. Ang pagsasama ng Fusion ay ginagawa gamit ang dalubhasang instrumento. Ang hibla ng mga dulo ay unang nakuha ng kanilang proteksiyon na patong polimer (pati na rin ang mas matibay na panlabas na jacket, kung kasalukuyan). Ang mga dulo ay ''dumidikit'' (hiwa) na may katumpakan puthaw upang gawin itong patayo, at ay inilalagay sa espesyal na may hawak sa fusion splicer. Ang paghahati ay karaniwang sinusuri sa pamamagitan ng isang pinalaki screen ng pagtingin upang suriin ang cleaves bago at pagkatapos ng paghugpong. Ang splicer ay gumagamit ng maliliit na motors upang ihanay ang dulo ng mga mukha magkasama, at nagpapalabas ng isang maliit na spark sa pagitan ng mga electrodes sa puwang upang masunog ang dust at kahalumigmigan. Pagkatapos ang splicer ay bumubuo ng isang mas malaking spark na nagpapataas ng temperatura sa itaas ng [[Punto ng pagkatunaw|temperatura]] ng [[Punto ng pagkatunaw|pagkatunaw]] ng salamin, na pinagsasama ang mga dulo nang permanente. Ang lokasyon at enerhiya ng spark ay maingat na kinokontrol upang ang tunaw na core at cladding ay hindi makihalubilo, at pinipinsala nito ang pagkawala ng optical. Ang pagtantya ng pagkagumon ay natutukoy ng splicer, sa pamamagitan ng pagdidirekta sa liwanag sa pamamagitan ng paglalagay sa isang panig at pagsukat ng liwanag na pagtulo mula sa cladding sa kabilang panig. Ang isang pagkagumon pagkawala sa ilalim ng 0.1 &nbsp; DB ay tipikal. Ang pagiging kumplikado ng prosesong ito ay gumagawa ng fiber splicing mas mahirap kaysa sa splicing copper wire. Ang mekanikal hibla ng mga splice ay idinisenyo upang maging mas mabilis at mas madali upang i-install, ngunit mayroon pa rin ang pangangailangan para sa pagtanggal, maingat na paglilinis at katumpakan cleaving. Ang mga dulo ng hibla ay nakahanay at pinagsama sa pamamagitan ng isang manggagawa na ginawa ng katumpakan, kadalasang gumagamit ng isang malinaw na pagtutugma ng gel na nagpapadali sa paghahatid ng liwanag sa kabuuan ng magkasanib na bahagi. Ang ganitong mga joints ay karaniwang may mas mataas na pagkawala ng optical at mas mababa kaysa sa malakas na pagsabog ng fusion, lalo na kung ginagamit ang gel. Lahat ng splicing techniques ay kinabibilangan ng pag-install ng enclosure na pumoprotekta sa paghugpong. Tinatapos ang mga fibre sa mga konektor na hawak nang husto ang hibla at ligtas. Ang isang fiber-optic connector ay karaniwang isang matibay na cylindrical barrel na napapalibutan ng isang manggas na humahawak sa bariles sa kanyang mating socket. Ang mekanismo ng isinangkot ay maaaring ''itulak at i-click'' , ''buksan at mag-aldaba'' ( ''bayonet mount'' ), o ''tornilyo-in'' ( ''sinulid'' ). Ang bariles ay karaniwang libre upang ilipat sa loob ng manggas, at maaaring magkaroon ng isang susi na pumipigil sa bariles at hibla mula sa umiikot na bilang ang mga konektor ay mated. Ang isang karaniwang konektor ay na-install sa pamamagitan ng paghahanda ng fiber end at pagpasok nito sa likuran ng katawan ng connector. Ang mabilis na hanay ng malagkit ay kadalasang ginagamit upang hawakan nang husto ang fiber, at ang ligtas na lunas ay nakuha sa likuran. Sa sandaling ang mga malagkit na hanay, ang dulo ng hibla ay pinahiran sa isang mirror finish. Ang iba't ibang mga profile ng polish ay ginagamit, depende sa uri ng fiber at ang application. Para sa single-mode fiber, ang mga dulo ng hibla ay kadalasang kininis na may bahagyang kurbada na nagpapadali sa mga konektor ng mated connectors lamang sa kanilang mga core. Ito ay tinatawag na ''pisikal na contact'' (PC) polish. Ang hubog na ibabaw ay maaaring makintab sa isang anggulo, upang makagawa ng isang naka- ''anggulo na pisikal na pakikipag-ugnay (APC) na'' koneksyon. Ang ganitong mga koneksyon ay may mas mataas na pagkawala kaysa sa mga koneksyon sa PC, ngunit lubos na nabawasan ang pagmumuni-muni, dahil ang liwanag na sumasalamin mula sa angled surface leaks out sa fiber core. Ang nagresultang pagkawala ng lakas ng signal ay tinatawag na ''pagkawala ng puwang'' . Ang mga hibla ng APC ay nagtatapos na may mababang likod na pagmumuni-muni kahit na naka-disconnect. Noong dekada ng 1990s, ang pagtatapos ng fiber optic cables ay matindi ang paggawa. Ang bilang ng mga bahagi bawat connector, buli ng fibers, at ang pangangailangan sa oven-maghurno ang epoxy sa bawat connector na ginawa terminating hibla ng mata cable mahirap. Sa ngayon, maraming mga uri ng konektor ang nasa merkado na nag-aalok ng mas madali, mas kaunting mga masinop na paraan ng pagtatapos ng mga kable. Ang ilan sa mga pinakasikat na konektor ay pre-polished sa pabrika, at may kasamang gel sa loob ng connector. Ang dalawang hakbang na ito ay makakatulong sa pag-save ng pera sa paggawa, lalo na sa mga malalaking proyekto. Ang isang cleave ay ginawa sa isang kinakailangang haba, upang makakuha ng mas malapit sa pinakintab na piraso na nasa loob ng connector. Ang gel ay pumapaligid sa punto kung saan nakasalubong ang dalawang piraso sa loob ng connector para sa napakaliit na pagkawala ng ilaw.   Long term pagganap ng gel ay isang disenyo na pagsasaalang-alang, kaya para sa pinaka-demanding mga pag-install, factory pre-kininis pigtails may sapat na haba upang maabot ang unang fusion maghugpong enclosure ay karaniwang ang pinakaligtas na paraan na minimizes on-site na paggawa. === Libreng-espasyong pagkabit === Ito ay madalas na kinakailangan upang ihanay ang isang optical fiber na may isa pang optical fiber, o sa isang optoelectronic device tulad ng [[LED|diode na]] may [[LED|light-emitting]] , isang laser diode , o isang modulator . Ito ay maaaring kasangkot maingat na pinagsasama ang hibla at ilagay ito sa contact na may aparato, o maaaring gumamit ng isang [[Lente (optika)|lens]] upang payagan ang pagkabit sa isang puwang ng hangin. Kadalasan ang laki ng mode ng hibla ay mas malaki kaysa sa sukat ng mode sa isang laser diode o isang silicon optical chip . Sa kasong ito, ang isang tapered o lensed fiber ay ginagamit upang tumugma sa pamamahagi ng field ng hibla sa iba pang elemento. Ang lens sa dulo ng hibla ay maaaring binuo gamit buli, laser cutting{{fact}} o fusion splicing. Sa isang kapaligiran sa laboratoryo, ang isang hubad na hibla ng hibla ay isinasama gamit ang isang sistema ng paglulunsad ng hibla, na gumagamit ng isang lens ng mikroskopyo na layunin upang ituon ang ilaw pababa sa isang masarap na punto. Ang isang yugto ng pagsalin ng katumpakan (micro-positioning table) ay ginagamit upang ilipat ang lens, hibla, o aparato upang pahintulutan ang pagkabit ng kahusayan upang ma-optimize. Ang mga fibre na may isang konektor sa dulo ay gumagawa ng prosesong ito ng mas simple: ang connector ay naka-plug sa isang pre-align fiberoptic collimator, na naglalaman ng isang lens na alinman sa tumpak na nakaposisyon sa paggalang sa hibla, o ay madaling iakma. Upang makamit ang pinakamahusay na kahusayan sa pag-iniksyon sa single-mode fiber, ang direksyon, posisyon, laki at pagkakaiba-iba ng sinag ay dapat na ma-optimize. Sa magagandang beams, maaaring makamit ang 70-90% na pagkonekta sa kahusayan. Sa maayos na pinakintab na single-mode fibers, ang sinulid na sinag ay may halos perpektong hugis ng Gaussian-kahit na sa malayong larangan-kung ang isang mahusay na lens ay ginagamit. Ang lens ay kailangang sapat na malaki upang suportahan ang buong numerong siwang ng hibla, at hindi dapat ipakilala ang mga aberasyon sa sinag. Karaniwang ginagamit ang mga lens ng Aspheric . === Fiber fuse === Sa mataas na optical intensities, higit sa 2 [[Watt|megawatts]] bawat parisukat sentimetro, kapag ang isang hibla ay napapailalim sa isang pagkabigla o kung hindi man ay biglang nasira, ang isang ''fiber fuse ay'' maaaring mangyari. Ang pagmumuni-muni mula sa pinsala ay vaporizes agad ang fiber bago ang break, at ang bagong depekto ay nanatiling mapanimdim upang ang pinsala ay nagpapalaganap pabalik sa transmiter sa 1-3 metro kada segundo (4-11 &nbsp; km / h, 2-8 &nbsp; mph).<ref>{{Cite journal|author=Atkins|title=Track of a fiber fuse: a Rayleigh instability in optical waveguides|journal=Optics Letters|year=2003|volume=28|issue=12|pages=974–976|doi=10.1364/OL.28.000974|bibcode=2003OptL...28..974A}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Hitz|title=Origin of 'fiber fuse' is revealed|journal=Photonics Spectra}}</ref> Ang bukas na fiber control system, na nagsisiguro sa kaligtasan ng mata sa mata sa kaganapan ng isang basag na hibla, ay maaari ring epektibong mapigil ang pagpapalaganap ng fiber fuse.<ref>{{Cite journal|author=Seo|title=Evaluation of high-power endurance in optical fiber links|journal=Furukawa Review|issue=24|pages=17–22|display-authors=etal}}</ref> Sa mga sitwasyon, tulad ng mga cable sa ilalim ng dagat, kung saan maaaring gamitin ang mataas na lebel ng kuryente nang hindi nangangailangan ng bukas na kontrol ng hibla, ang isang proteksyon ng "hibla ng fuse" sa transmiter ay maaaring masira ang circuit upang mapanatiling pinsala sa isang minimum. === Chromatic dispersion === Ang repraktibong index ng mga fiber ay bahagyang nag-iiba sa dalas ng liwanag, at liwanag pinagmumulan ay hindi perpektong monochromatic. Ang modulasyon ng liwanag na pinagmumulan upang magpadala ng isang senyas ay bahagyang nagpapalawak sa dalas ng bandang nakukuha na ilaw. Ito ay ang epekto na, sa matagal na distansya at sa mataas na bilis ng modulasyon, ang iba't ibang mga frequency ng liwanag ay maaaring tumagal ng iba't ibang oras upang makarating sa receiver, sa huli ay ginagawa ang signal na imposibleng makilala, at nangangailangan ng mga dagdag na repeaters.<ref>GP Agrawal, Fiber Optic Communication Systems, Wiley-Interscience, 1997.</ref> Ang problemang ito ay maaaring pagtagumpayan sa maraming mga paraan, kasama na ang paggamit ng isang medyo maikling haba ng hibla na may kabaligtaran ng refractive index gradient. == Tingnan din == {{Portada|Electronics}}{{Div col}} * [[Borescope]] * [[Cable jetting]] * [[Data cable]] * [[Distributed acoustic sensing]] * [[Endoscopy]] * [[Fiber amplifier]] * [[Fiber Bragg grating]] * [[Fiber laser]] * [[Fiber management system]] * [[Fiber pigtail]] * [[Fiberscope]] * [[Fibre Channel]] * [[Gradient-index optics]] * [[Interconnect bottleneck]] * [[Leaky mode]] * [[Li-Fi]] * [[Light Peak]] * [[Modal bandwidth]] * [[Optical amplifier]] * [[Optical communication]] * [[Optical mesh network]] * [[Optical power meter]] * [[Optical time-domain reflectometer]] * [[Optoelectronics]] * [[Parallel optical interface]] * [[Photonic-crystal fiber]] * [[Return loss]] * [[Small form-factor pluggable transceiver]] * [[Soliton]], [[Vector soliton]] * [[Submarine communications cable]]s * [[Subwavelength-diameter optical fibre]] * [[Surround optical-fiber immunoassay]] (SOFIA) * [[XENPAK]] {{Div col end}} == Mga sanggunian == <references group=""></references> == Karagdagang pagbabasa == {{Refbegin}} * {{cite book|first=Govind|last=Agrawal|title=Fiber-Optic Communication Systems|publisher=Wiley|year=2010|isbn=978-0-470-50511-3|doi=10.1002/9780470918524|edition=4}} * {{cite journal|last1=Gambling|first1=W. A.|year=2000|title=The Rise and Rise of Optical Fibers|url=https://archive.org/details/ieee-journal-of-selected-topics-in-quantum-electronics_novemberdecember-2000_6_6/page/1084|journal=IEEE Journal on Selected Topics in Quantum Electronics|volume=6|issue=6|pages=1084–1093|doi=10.1109/2944.902157|bibcode=2000IJSTQ...6.1084G}} * Mirabito, Michael M.A; and Morgenstern, Barbara L., ''The New Communications Technologies: Applications, Policy, and Impact'', 5th. Edition. Focal Press, 2004. ({{ISBN|0-240-80586-0}}). * Mitschke F., ''Fiber Optics – Physics and Technology'', Springer, 2009 ({{ISBN|978-3-642-03702-3}}) * Nagel S. R., MacChesney J. B., Walker K. L., "An Overview of the Modified Chemical Vapor Deposition (MCVD) Process and Performance", ''IEEE Journal of Quantum Electronics'', Vol. QE-18, No. 4, p.&nbsp;459, April 1982. {{DOI|10.1109/TMTT.1982.1131071}} * {{cite book|author1=Rajiv Ramaswami|author2=Kumar Sivarajan|author3=Galen Sasaki|title=Optical Networks: A Practical Perspective|url={{google books|plainurl=yes|id=WpByp4Ip0z8C}}|date=27 November 2009|publisher=Morgan Kaufmann|isbn=978-0-08-092072-6}} * VDV Works LLC [http://www.vdvworks.com/LennieLw ''Lennie Lightwave's Guide To Fiber Optics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100603231843/http://www.vdvworks.com/LennieLw/ |date=2010-06-03 }}, © 2002-6. * {{cite book|first=Thomas L.|last=Friedman|title=The World is Flat|url=https://archive.org/details/worldisflat30bri0000thom|publisher=Picador|year=2007|isbn=978-0-312-42507-4}} The book discusses how fiberoptics has contributed to [[globalization]], and has revolutionized communications, business, and even the distribution of capital among countries. * [http://telecom-info.telcordia.com/site-cgi/ido/docs.cgi?ID=SEARCH&DOCUMENT=GR-771& GR-771, ''Generic Requirements for Fiber Optic Splice Closures''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304124937/http://telecom-info.telcordia.com/site-cgi/ido/docs.cgi?ID=SEARCH&DOCUMENT=GR-771& |date=2016-03-04 }}, Telcordia Technologies, Issue 2, July 2008. Discusses fiber optic splice closures and the associated hardware intended to restore the mechanical and environmental integrity of one or more fiber cables entering the enclosure. * {{cite web|last=Paschotta|first=Rüdiger|title=Tutorial on Passive Fiber optics|url=https://www.rp-photonics.com/passive_fiber_optics.html|publisher=RP Photonics|accessdate=17 October 2013}} {{Refend}} == Mga panlabas na link == * [http://www.thefoa.org/ Ang Fiber Optic Association] Ang Fiber Optic Association * [http://www.thefoa.org/tech/connID.htm Kulay ng FOA para sa mga konektor] * [http://www.jimhayes.com/lennielw/ Gabay sa Lennie Lightwave Para sa Fiber Optics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018184621/http://www.jimhayes.com/lennielw/ |date=2005-10-18 }} * " [https://www.rp-photonics.com/fibers.html Fibers] ", artikulo sa RP Photonics ' ''Encyclopedia of Laser Physics and Technology'' * " [http://www.gare.co.uk/technology_watch/fibre.htm Fiber optic technologies] ", Mercury Communications Ltd, Agosto 1992. * " [http://www.gare.co.uk/technology_watch/photo.htm Photonics at hinaharap ng hibla] ", Mercury Communications Ltd, Marso 1993. * " [http://www.arcelect.com/fibercable.htm Fiber Optic Tutorial] " Pang-edukasyon na site mula sa Arc Electronics * " [https://sites.google.com/a/electronicbricks.it/electronicbricks/technolgies-and-competitive-advantages/competitive-advantages-of-pof Plastic Optical Fiber] ", Technologies at competitive advantage ng POF - Plastic Optical Fiber * [http://ocw.mit.edu/resources/res-6-005-understanding-lasers-and-fiberoptics-spring-2008/laser-fundamentals-i/ MIT Video Lecture: Pag-unawa sa Lasers at Fiberoptics] * [http://spie.org/Documents/Publications/00%20STEP%20Module%2007.pdf Fundamentals of Photonics: Module sa Optical Waveguides at Fibers] * [http://webdemo.inue.uni-stuttgart.de/webdemos/02_lectures/uebertragungstechnik_2/chromatic_dispersion webdemo para sa chromatic dispersion] Institute of Telecommunicatons, University of Stuttgart [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] a0h9r8m2ame59lynm1g252y4hhkd0ir 0 301938 2216279 2216195 2026-07-17T04:00:45Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2216279 wikitext text/x-wiki Ang sumusunod ay talaan ng mga [[comune]] ng Lalawigan ng [[Lalawigan ng Ancona|Ancona]], [[Marche]], sa [[Italya]]. {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q747074 . ?item wdt:P131 wd:Q16114 . } |columns=P635:ISTAT,label/it:Comune,P2046:Lawak,P1082:Populasyon |section= |min_section= |sort=P635 |links=text |thumb= |autolist= |references=all |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! ISTAT ! Comune ! Lawak ! Populasyon |- | 042001 | Agugliano | 21.89 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4799<ref name="ref_204c1ab4d1a0f46b14b968d13f576127fa86a9e41d1d0ba263037aad950e7ebb">http://demo.istat.it/pop2018/index3.html</ref> |- | 042002 | Ancona | 124.84 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 98356<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042003 | Arcevia | 128.33 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4231<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042004 | Barbara | 11.04 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1271<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042005 | Belvedere Ostrense | 29.45 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2093<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042006 | Camerano | 20 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 7084<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042007 | Camerata Picena | 11.89 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2486<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042008 | Castelbellino | 6.05 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4919<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042010 | Castelfidardo | 33.39 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 18419<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042011 | Castelleone di Suasa | 15.92 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1542<ref name="ref_bec4adcf2cd30585ec09316adfc23e7d8417379dd3598c38143d1f74b8522776">https://demo.istat.it/app/?i=POS&l=it</ref> |- | 042012 | Castelplanio | 15.32 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3531<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042013 | Cerreto d'Esi | 16.91 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3374<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042014 | Chiaravalle | 17.6 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 14289<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042015 | Corinaldo | 49.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4767<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042016 | Cupramontana | 27.4 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4364<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042017 | Fabriano | 272.08 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 28918<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042018 | Falconara Marittima | 25.82 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 25530<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042019 | Filottrano | 71.2 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 8917<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042020 | Genga | 73.16 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1682<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042021 | Jesi | 108.9 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 39137<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042022 | Loreto | 17.9 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 12899<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042023 | Maiolati Spontini | 21.49 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 5986<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042024 | Mergo | 7.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 996<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042025 | Monsano | 14.66 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3289<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042026 | Montecarotto | 24.39 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1836<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042027 | Montemarciano | 22.31 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 9762<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042029 | Monte Roberto | 13.51 kilometro kuwadrado<br/>13.57 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3027<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042030 | Monte San Vito | 21.81 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 6704<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042031 | Morro d'Alba | 19.46 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1798<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042032 | Numana | 10.94 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3741<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042033 | Offagna | 10.63 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2047<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042034 | Osimo | 106.74 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 34687<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042035 | Ostra | 47.25 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 6282<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042036 | Ostra Vetere | 30.02 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3110<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042037 | Poggio San Marcello | 13.36 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 672<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042038 | Polverigi | 24.98 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4582<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042040 | Rosora | 9.41 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1818<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042041 | San Marcello | 25.78 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1996<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042042 | San Paolo di Jesi | 10.11 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 894<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042043 | Santa Maria Nuova | 18.29 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3942<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042044 | Sassoferrato | 137.23 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 6841<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042045 | Senigallia | 117.77 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 43863<ref name="ref_aa8afab87dbbab39c6dd94127b193dec575be4ca25f33708513d65a8dc0489b5">https://demo.istat.it/app/?i=P02&l=it</ref> |- | 042046 | Serra de' Conti | 24.54 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3559<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042047 | Serra San Quirico | 49.33 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2540<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042048 | Sirolo | 16.68 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4097<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042049 | Staffolo | 27.5 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2087<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042050 | Trecastelli | 38.66 kilometro kuwadrado | 7500<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |} ---- &sum; 47 items. {{Wikidata list end}} == Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Italya|Ancona]] noa9clp92jo4jdpep38k0y1xlo3ruqr 0 304756 2216255 1811899 2026-07-16T16:14:17Z ~2026-40074-32 164166 /* */ 2216255 wikitext text/x-wiki Ang '''Organisasyon ng Pagkain at Agrikultura ng mga Nagkakaisang Bansa''' ('''Food and Agriculture Organziation''' o '''FAO''') ay isang [[Talaan ng mga dalubhasang ahensiya ng mga Nagkakaisang Bansa|dalubhasang ahensiya]] ng mga [[Mga Nagkakaisang Bansa|Nagkakaisang Bansa]] na humantong sa mga pandaigdigang pagsusumikap upang talunin ang [[Gutom|kagutuman]] at pagbutihin ang nutrisyon at [[seguridad sa pagkain]]. Ang motto nitong [[Wikang Latin|Latin]], ''{{Lang|la|fiat panis}}'', ay isinalin bilang "magkaroon ng tinapay". Ito ay itinatag noong Oktubre 1945.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Food-and-Agriculture-Organization|title=Food and Agriculture Organization {{!}} United Nations organization|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-12-31}}</ref> Ang FAO ay may punong-tanggapan ng lungsod sa [[Roma]], [[Italya]] at nagpapanatili ng mga panrehiyong tanggapan at mga tanggapan sa field sa buong mundo, na umiiral sa higit na 130 bansa.<ref>{{Cite web|url=http://www.fao.org/about/en/|title=About FAO|website=Food and Agriculture Organization of the United Nations|language=en|access-date=2019-12-31}}</ref> Tinutulungan nito ang mga gobyerno at ahensiya na pag-ugnayin ang kanilang mga aktibidad upang mapabuti at mapaunlad ang agrikultura, kagubatan, pangisdaan, at mga mapagkukunan sa lupa at tubig. Nagsasagawa rin ito ng pananaliksik, nagbibigay ng tulong teknikal sa mga proyekto, nagpapatakbo ng mga programang pang-edukasyon at pagsasanay, at nangongolekta ng datos hinggil sa output ng agrikultura, paggawa, at pag-unlad.<ref>{{Cite web|url=http://www.fao.org/about/en/|title=About FAO|website=Food and Agriculture Organization of the United Nations|language=en|access-date=2019-12-31}}</ref> == Mga tala == <references group="Note" /> == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * {{Official website}} * [http://www.fao.org/nr/water/aquastat/main/index.stm Ang Aquastat], FAO database ng paggamit ng pandaigdigang tubig 5nypl0ppzuekug5g0ccjqk6bq7idntr 0 314126 2216260 2003644 2026-07-16T20:52:25Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216260 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Antrodoco|population_demonym=Antrodocani|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|42|25|N|13|05|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|map_caption=|map_alt=|shield_alt=|image_alt=|imagesize=|footnotes=|website={{official website|http://www.comunediantrodoco.it}}|day=Hulyo 26|saint=Santa Ana|postal_code=02013|telephone=|population_footnotes=|native_name=|region=[[Lazio]]|official_name=Comune di Antrodoco|image_skyline=Antrodoco dall'alto.JPG|image_caption=|image_shield=Antrodoco-Stemma.png|image_map=|pushpin_label_position=|province=[[lalawigan ng Rieti|Rieti]] (RI)|area_total_km2=63.9|frazioni=Rocca di Corno, Rocca di Fondi|mayor=Alberto Guerrieri|mayor_party=|elevation_footnotes=|elevation_m=525|area_footnotes=|area_code=0746}} Ang '''Antrodoco''' ([[Diyalektong Sabino|Sabino]]: {{Lang|it|'Ndreócu}}) ay isang [[komuna]] (munisipalidaad) sa [[Lalawigan ng Rieti]] sa rehiyon ng [[Lazio]] sa gitnang [[Italya]]. Ang pangalan ay nagmula sa Latin na Interocrea (sa pagitan ng mga bundok). == Mga pangunahing tanawin == [[Talaksan:Piazza_Antrodoco.JPG|left|thumb| Piazza del Popolo]] * Simbahan ng Santa Maria Assunta * [[Santa Maria Extra Moenia, Antrodoco|Santa Maria Extra Moenia]] * [[Santa Chiara, Antrodoco|Santa Chiara]] * Sant'Agostino == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comunediantrodoco.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100711084015/http://comunediantrodoco.it/ |date=2010-07-11 }} {{Lalawigan ng Rieti}} 7jz5e964phfq8vny08zt8fdb3rrqvgs 0 317164 2216280 2213162 2026-07-17T05:35:08Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216280 wikitext text/x-wiki {{Infobox saint | honorific_prefix = [[Santo]] | name=Justino Martir | birth_date = 100 CE<ref>Thomas Whitlaw, ''Commentary on John'' (1885), p. xl</ref> | death_date = 165 CE (edad 65) | feast_day = 1 June ([[Simbahang Katoliko Romano]], [[Simbahang Silangang Ortodokso]], [[Anglikanismo]])<br />14 April (Roman Calendar, 1882–1969) | venerated_in = [[Catholic Church]]<br />[[Eastern Orthodox Church]]<br />[[Oriental Orthodoxy]]<br />[[Lutheranism]]<br />[[Anglican Communion |Anglicanism]] |image=Justin Martyr.jpg | birth_place = [[Nablus#Classical antiquity|Flavia Neapolis]], [[Judea (lalawigang Romano)|Judea]] | death_place = [[Roma]], [[Imperyong Romano]] | titles = Martyr | beatified_date = | beatified_place = | beatified_by = | canonized_date = [[Pre-congregation|Pre-Congregation for the Causes of Saints]] | canon | canonized_by = | attributes = | patronage = [[philosopher]]s<ref>{{Cite web |url=https://www.catholicnewsagency.com/news/st.-justin-martyr-patron-of-philosophers-honored-on-june-1 |title=St. Justin Martyr, patron of philosophers, honored on June 1 |access-date=2022-05-26 |archive-date=2021-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227214754/https://www.catholicnewsagency.com/news/st.-justin-martyr-patron-of-philosophers-honored-on-june-1 |url-status=dead }}</ref> {{Infobox philosopher | embed = yes | other_names = Justino ang Pilosopo | education = | alma_mater = | notable_works = [[First Apology of Justin Martyr|1st Apology]] | era = [[Ancient philosophy]] | region = | school_tradition = [[Middle Platonism]] | main_interests = [[Christian apologetics|Apologetics]] | notable_ideas = {{Flatlist}} *[[Logos (Christianity)|Logos]] *[[Virtuous pagan]] *[[Second Coming]] *[[Last Adam]] *[[Second Eve]]<ref>{{cite book|title=What Every Catholic Should Know about Mary|url=https://archive.org/details/whateverycatholi0000mcna|first=Terrence J.|last=McNally|year=2009|isbn=978-1-4415-1051-8|page=[https://archive.org/details/whateverycatholi0000mcna/page/185 185]}}</ref> {{Endflatlist}} | influences = [[Heraclitus]], [[Socrates]], [[Plato]], [[Aristotle]], [[Pythagoras]], [[Empedocles]] | influenced = Halos lahat ng mga kalaunang [[pilosopiyang Kristiyano]] at [[teolohiyang Katoliko]] }}}} Si '''Justino Martir''' o '''Justin Martyr''' ({{lang-el|Ἰουστῖνος ὁ μάρτυς|Ioustinos ho martys}}; c. 100 CE – c. 165 CE) ay isang [[apolohista]]ng [[Kristiyano]] at [[pilosopo]]. Ang karamihan sa kanyang mga akda ay nawala na ngunit ang dalawang [[apolohiya]] at isang [[dialogo]] ay umiiral pa. Ang [[Unang Apolohiya ni Justino Martir]] na pinakatanyag niyang akda ay isang masigasig na pagtatanggol sa [[moralidad]] ng pamumuhay ng mga [[Kristiyano]] at nagbibigay ng iba't ibang mga [[etika]]l at [[pilosopikal]] na argumento upang mahikayagt ang emperador [[Imperyong Romano]] na si [[Antoninus Pius|Antoninus]] na abandunahin ang pag-uusig sa Simbahan. Kanya ring isinaad na ang mga "binhi ng [[Kristiyanismo]]" (ang mga manipestasyon ng [[Logos]] ay aktuwal na nauna bago ang pagkakatawang tao ng [[Kristo]]). Kanyang inangking ang maraming mga pilosopong Griyego gaya nina [[Socrates]] at [[Plato]] ay mga "walang kamalayang sila'y mga Kristiyano". Siya ay naging [[martir]] kasma ng ilang niyang mga estudyante at ginawang isang santo sa [[Simbahang Katoliko Romano]], [[Simbahang Silangang Ortodokso]], [[Simbahang Ortodoksong Oriental]] at [[Anglikano]]. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga Kristiyanong martir]] fwfysnpqvyzvyu7nfzw5z6zn93pfm92 0 327219 2216266 2216032 2026-07-16T23:15:51Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216266 wikitext text/x-wiki {{Infobox coat of arms |name = Coat of arms of Costa Rica |image = Coat of arms of Costa Rica.svg |image_width = 250 |middle = |middle_width = |middle_caption = |lesser = |lesser_width = |lesser_caption = |armiger = [[Costa Rica|Republic of Costa Rica]] |year_adopted = 1848 <br> (5 May 1998 alteration added smoke to volcanoes<ref>[http://www.visitcostarica.com/ict/paginas/informacion.asp National Symbols, Instituto Costarricense de Turismo] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717215236/http://www.visitcostarica.com/ict/paginas/informacion.asp |date=2011-07-17 }} Accessed 2011-07-19</ref>) |crest = An ribbon azure bearing the legend "[[Central America|AMÉRICA CENTRAL]]". |torse = |shield = |supporters = |compartment = |motto = [[Costa Rica|REPÚBLICA DE COSTA RICA]] |orders = |other_elements = A [[Console (heraldry)|console]] or. |earlier_versions = |use = }} Ang '''eskudo ng Costa Rica''' {{lang-es|escudo de Costa Rica}} ay idinisenyo noong 1848, na may mga pagbabago noong 1906, 1964, at 1998. Ang pinakahuling pagbabago ay ang pagdaragdag ng usok upang makilala ang tatlong bulkan.<ref name= "1998ExecDecree">[http://196.40.56.12/scij/scripts/TextoCompleto.dll?Texto&nNorma=43741&nVersion=46098&nTamanoLetra=10&strWebNormativa=http://www.pODgSCj/NSCJ. =sa;PWD=scij;DATABASE=SCIJ_NRM;&strServidor=\\pgr04&strUnidad=D:&strJavaScript=NO Ang 1998 Executive Decree]{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=1998 Executive Decree]{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=1 -07-19 {{in lang|es}}</ref> == Pre-1821 colony of Spanish Empire == Bago ang 1821, [[Costa Rica]] ay bahagi ng [[Imperyong Espanyol]] at walang lokal na eskudo. Ang mga braso ng naghaharing monarko ang ginamit sa halip. Ang tanging lungsod na nagkaroon ng lokal na eskudo ay ang lungsod ng [[Cartago, Costa Rica|Cartago]], na iginawad ni Haring [[Philip II ng Espanya|Phillip II]] noong 1565. Pagkatapos ng kalayaan nito mula sa [[Spain] ] noong 1821, ang [[Costa Rica]] ay nagtatag ng iba't ibang lupon ng pamahalaan na nagsisikap na magpasya sa hinaharap nito, na nagdedebate sa pagitan ng pagiging malaya (republikano) o sumali sa [[Mexican Empire]] (imperyalista). Ang kawalan ng desisyon ay humantong sa [[Labanan ng Ochomogo]] noong 5 Abril 1823, na may desisyon na manatiling independyente at ilipat ang kabiserang lungsod mula Cartago patungong San José. Dahil sa malalayong distansya at mahirap na komunikasyon noong panahong iyon, napagtanto ng mga imperyalista na ang [[Mexican Empire]] ay hindi na umiiral mula noong Marso 1823. == Sandata ng pederal at estado == Noong Marso 1824, nang sumali ang Costa Rica sa [[Federal Republic of Central America|United Provinces of Central America]] na mga armas na ipinahayag ng konstitusyon ng bagong republika ay naging mga sandata ng Estado ng Costa Rica. Ang coat of arm na ito ay binubuo ng isang tatsulok, kung saan limang bulkan ang tumaas mula sa dagat na sumisimbolo sa limang miyembrong estado ng United Provinces; sa itaas ng mga bulkan ay may nagniningning na pulang [[Phrygian cap]] at isang [[bahaghari]]. Ang coat of arm na ito na may maliliit na pagbabago ay ginagamit pa rin ng pambansang coat of arms ng [[El Salvador]] at [[Nicaragua]]. Noong 2 Nobyembre 1824, pinagtibay ng Costa Rica ang unang eskudo nito bilang isang estado sa loob ng pederasyon na nagpapakita ng kanang bahagi ng dibdib ng isang hubad na lalaki at nakataas na braso na napapalibutan ng bilog ng berdeng mga bundok at ang malayang estado ng Costa Rica.<ref name="historia">[http://www.historia.fcs.ucr.ac.cr/mod-cole/2004/bandyescudos/escudos.htm History of the Coat of Arms of Costa Rica] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20090120045345/http://historia.fcs.ucr.ac.cr/mod-cole/2004/bandyescudos/escudos.htm |date=2009-01-20 }} Na-access 2008-02-01 {{in lang|es}}</ref> == Mga armas ng isang malayang estado == Noong 1840, pagkatapos ng pag-alis ng Costa Rica mula sa federation, isang bagong coat of arms ang pinagtibay, ang una para sa Costa Rica bilang isang soberanya at independiyenteng estado. Binubuo ito ng isang walong-tulis na nagniningning na bituin sa isang asul na patlang na napapalibutan ng dilaw na bilog na may alamat na Estado ng Costa Rica. Ang coat of arm na ito ay pinigilan noong 1842 ni [[Francisco Morazán]] sa panahon ng kanyang bigong bid na muling pagsamahin ang [[Federal Republic of Central America]]. Ang 1824 na armas ay ginamit sa panahong ito.<ref name="historia" /> ==Makasaysayang eskudo ng republika== [[File:Unang postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|150px|Ang disenyo ng 1848 coat of arms ay itinampok sa unang Costa Rican [[postal stamp]], na inilabas noong 1863.]] Ang batayan ng kasalukuyang pambansang coat of arms ng Costa Rica ay pinagtibay noong Setyembre 29, 1848, sa panahon ng pagkapangulo ni Dr [[Jose Maria Castro Madriz]] kasama ang bagong watawat. Ang parehong mga disenyo ay iniuugnay kay Pacifica Fernandez, asawa ni Mr Castro Madriz. Ang mga sandata na ito ay makabuluhang binago ng batas bilang 18 ng 27 Nobyembre 1906, na nag-alis ng mga simbolo ng militar, pambansang watawat at sungay ng kasaganaan na nakapaloob sa disenyo noong 1848.<ref name="historia" /> d4s7txzzns6wdjfskyphzrz3x2sw50b 0 331633 2216256 2190627 2026-07-16T17:31:58Z RFART419 109938 /* Mga Panlabas na Link: */ 2216256 wikitext text/x-wiki Ang '''Pokémon Ranger and the Temple of the Sea''' '''(Tagalog: Pokémon Ranger at ang Temple of the Sea)''' ay isang Japanese animated fantasy film noong 2006, ang ikasiyam sa serye ng pelikulang Pokémon, at ang pang-apat at huling ilalagay sa seryeng Advanced Generation. Sa direksyon ni Kunihiko Yuyama at isinulat ni Hideki Sonoda, ang kuwento ay sumusunod sa tagasanay ng Pokémon na si Ash Ketchum, ang kanyang Pikachu (Ikue Ōtani), at ang kanyang mga kaibigan na sina May, Max at Brock habang tinutulungan nila ang isang Pokémon Ranger na nagngangalang Jack Walker na ihatid ang Mythical Pokémon Manaphy sa isang palasyo sa ilalim ng dagat na tinatawag na Samiya habang umiiwas sa mga mersenaryo na pinamumunuan ni Phantom the Pirate. Ito ay inilabas noong Hulyo 16, 2006, sa Japan, sa halo-halong mga pagsusuri mula sa mga kritiko, at ipinalabas sa Cartoon Network sa Hilagang Amerika noong Marso 23, 2007. Ito rin ang unang pelikulang Pokémon na hindi na-dub sa Ingles ng 4Kids Entertainment, ngunit sa halip ng The Pokemon Company International. Ang mga kaganapan ng pelikula ay nagaganap sa ikasiyam na panahon ng Pokémon. == Plot: == Nagsimula ang lahat sa isang alamat na ipinasa mula sa People of the Water... Sa isang lugar sa mundong ito, mayroong isang templo na nilikha ng People of the Water. Ang Sea Temple ay naglalaman ng isang nakatagong kayamanan, ang Sea Crown, ngunit wala pang nakakita nito dahil ang templo ay protektado ng isang lihim na mekanismo. Kaya't lumipad ito sa malawak na karagatan na hindi napapansin, naghihintay... naghihintay... Nalaman nina Ash at Pikachu ang tungkol sa alamat at nakilala si Jackie, isang Pokémon Ranger sa isang misyon na protektahan ang isang itlog ng Manaphy at hanapin ang templo. Ang Phantom, isang kasuklam-suklam na pirata, ay nagpaplano na makuha ang Sea Crown at sakupin ang mundo--ngunit kailangan muna niya ang Manaphy egg. Ano ang Korona ng Dagat? Paano ito ikinokonekta ng mahiwagang kapangyarihan ni Manaphy sa Sea Temple? Matutulungan kaya ni Ash si Jackie na tapusin ang kanyang misyon? == Manga Adaptation: == Ang '''Pokémon Ranger and the Temple of the Sea''' ay ang manga adaptation ng pelikulang may parehong pangalan. Ito ay inangkop ni 溝渕誠 '''Makoto Mizobuchi'''. Ito ay unang inilabas sa Japan ng Shogakukan noong Hulyo 2006 at kalaunan sa Ingles sa Estados Unidos ng Viz Media noong Agosto 5, 2008.<ref>{{Citation |last=Makoto Mizobuchi |title=April 13, 2023 Pokemon Ranger And The Temple Of The Sea Manga RFART 419 Video |date=2008-08-05 |url=http://archive.org/details/april-13-2023-pokemon-ranger-and-the-temple-of-the-sea-manga-rfart-419-video |access-date=2025-07-05}}</ref> === Listahan ng Manga Chapters: === * Ang Maalamat na Pokémon Manaphy ay Ipinanganak!! * Sumasabog! Akusha, ang Templo ng Dagat * Protektahan ang Lumulubog na Templo! * Bumalik sa Bahay sa Dagat === Mga Pagkakaiba sa pagitan ng Anime at Manga: === * Wala si Judy sa manga. * Sa pagkakasunod-sunod ng panaginip ni May, ipinahihiwatig na si May ay nakahubad habang nasa tubig, habang siya ay nakadamit nang buo sa pelikula. * Matapos masira ang kanyang submarino, nagbanta ang Phantom na kukunin si May na bihag at hawakan ang isang haligi bilang sandata sa halip na mabigong hawakan ito at ma-trap sa ilalim nito. * Hindi tulad ng katapat nito sa pelikula, ang bagong hatched na Manaphy ay tila naging mas matalino sa manga adaptation, na tila nakakainis at nagagalit tungkol sa bagong mundo sa labas ng Itlog nito. * Nasira ang Egg case ni Manaphy kapag napisa si Manaphy, sa halip na ang Egg nito ay nalaglag sa case bago napisa. * Natutuwa si Manaphy na makita si Ash sa katawan ni Jack Walker pagkatapos gumamit ng Heart Swap sa anime, habang sa manga, medyo nag mellow out si Manaphy pagkatapos gamitin ang Heart Swap kina Ash at Jackie, pero hindi pa rin masaya na wala na si May. * Bagama't maliwanag na nadismaya si May matapos sabihin ni Jackie Walker na hindi niya maasahan na ang sanggol na si Manaphy ay umasa sa kanya bilang adoptive human mother ito magpakailanman sa parehong mga bersyon dahil kailangan nitong matutong maging unti-unting magsarili nang wala siya, tanging ang eksena sa pelikulang anime na iniiyakan pa niya at kalaunan ay inaliw ni Lizabeth si May sa pamamagitan ng pagyakap sa kanya. Ganoon din kay Misty, na hindi makakaasa na aasa si baby Togepi/Togetic sa kanya nang permanente, dahil kailangan din nitong matutong mamuhay nang mag-isa nang wala siya sa huli. * Ang paalam nina May at Manaphy sa dulo at ang malapit na malunod na eksena ni Ash bago maging "Hari ng Dagat" ay mas magaan sa manga kaysa sa pelikula dahil binago ang istilo ng sining ng manga adaptation para maging mas kid-friendly. * Sa halip na marka ng People of the Water, binuksan ng The Phantom ang pinto sa Sea Crown sa pamamagitan ng pagtugtog ng instrumento na kilala bilang Water Flute. * Nang tumakas mula sa submarino ng The Phantom, inatake si Jackie ng ilang Water Pokémon na ginagamit ng mga underling ng The Phantom sa halip na The Phantom at ng kanyang Bug Pokémon. == Mga Panlabas na Link: == * [https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=6667 Anime News Network (English)] * [https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/manga.php?id=14335 Manga Adaptation sa Anime News Network (English)] * [https://www.youtube.com/watch?v=eCYAjZWnzxI Buong English Pokemon Ranger at The Temple of the Sea manga sa Youtube.] * [https://www.youtube.com/watch?v=EFX6VUl12hI Buong English na Pokemon Hoopa at The Clash of Ages - Bonus Manga sa Youtube.] * [https://www.youtube.com/watch?v=4RQYn088cEs Buong Japanese na si Satoshi Tajiri, ang Lalaking Gumawa ng Pokémon English Digital Manga sa Youtube] * [https://www.youtube.com/watch?v=2EjRLUIYOl8 Buong Ingles na "Pokemon The Rise of Darkrai Video" sa Youtube] * [https://www.youtube.com/watch?v=ILQdPRkpaYg Buong "Pokemon Giratina and The Sky Warrior Manga" Ingles na Video sa Youtube] * Internet Archive Video Copy - Pokemon Ranger and The Temple of The Sea Manga: https://archive.org/details/april-13-2023-pokemon-ranger-and-the-temple-of-the-sea-manga-rfart-419-video * Internet Archive Video Copy - Pokemon: Hoopa and The Clash of Ages Manga: https://archive.org/details/march-23-2023-pokemon-hoopa-and-the-clash-of-ages-manga-rfart-419-video * Internet Archive Video Copy - Pokemon The Rise of Darkrai Manga: https://archive.org/details/20251001-rfart-419-pokemon-darkrai-manga-video {{Infobox film|name=Pokémon Ranger<br />and the Temple of the Sea|image=|alt=|caption=|native_name={{Infobox Japanese | kanji = 劇場版ポケットモンスターアドバンスジェネレーション ポケモンレンジャーと蒼海の王子 マナフィ | revhep = Gekijōban Poketto Monsutā Adobansu Jenerēshon Pokemon Renjā to Umi no Ōji Manafi | l = Pocket Monsters Advanced Generation the Movie: Pokémon Ranger and the Prince of the Sea: Manaphy }}|director=[[Kunihiko Yuyama]]|producer={{plainlist| * Choji Yoshikawa * Yukako Matsusako * Junya Okamoto * Takemoto Mori<ref name="toho">{{cite book|title=The Toho Studios Story: A History and Complete Filmography|last=Galbraith IV|first=Stuart|author-link=Stuart Galbraith IV|page=443|publisher=[[Scarecrow Press]]|isbn=978-1461673743|date=2008-05-16}}</ref>}}|screenplay=Hideki Sonoda<ref name="toho" />|based_on={{Based on|''[[Pokémon]]''|[[Satoshi Tajiri]]}}|starring=|music=[[Shinji Miyazaki]]<ref name="toho" />|cinematography=Takaya Mizutani<ref name="toho" />|editing=Toshio Henmi<ref name="toho" />|studio=[[OLM, Inc.]]<br/>OLM Digital|distributor=[[Toho]]|released={{Film date|2006|7|15|Japan}} <!-- Do not add the US or Australian release dates here please, see WP:FILMRELEASE. -->|runtime=107 minutes<ref name="toho" />|country=Japan|language=Japanese<!-- Please do not add English here. While the film may be dubbed, this is not a bilingual film. -->|budget=|gross={{JPY|3.4 billion}}<ref name="eiren">{{cite web|title=Movies With Box Office Gross Receiopts Exceeding 1 Billion Yen|url=https://www.eiren.org/boxoffice_e/index.html|website=Eiren|publisher=[[:ja:日本映画製作者連盟|Motion Picture Producers Association of Japan]]|access-date=17 February 2019|archive-date=7 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207193029/http://www.eiren.org/boxoffice_e/index.html|url-status=live}}</ref>}} == Mga sanggunian: == [[Kategorya:Mga pelikula ng 2006]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Hapones ng CS1 (ja)]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Hapones]] <references /> [[Kategorya:Manga]] tgohszlac3yi8scli2vqj2gfx3st1tw 2216257 2216256 2026-07-16T17:33:01Z RFART419 109938 /* Mga Panlabas na Link: */ 2216257 wikitext text/x-wiki Ang '''Pokémon Ranger and the Temple of the Sea''' '''(Tagalog: Pokémon Ranger at ang Temple of the Sea)''' ay isang Japanese animated fantasy film noong 2006, ang ikasiyam sa serye ng pelikulang Pokémon, at ang pang-apat at huling ilalagay sa seryeng Advanced Generation. Sa direksyon ni Kunihiko Yuyama at isinulat ni Hideki Sonoda, ang kuwento ay sumusunod sa tagasanay ng Pokémon na si Ash Ketchum, ang kanyang Pikachu (Ikue Ōtani), at ang kanyang mga kaibigan na sina May, Max at Brock habang tinutulungan nila ang isang Pokémon Ranger na nagngangalang Jack Walker na ihatid ang Mythical Pokémon Manaphy sa isang palasyo sa ilalim ng dagat na tinatawag na Samiya habang umiiwas sa mga mersenaryo na pinamumunuan ni Phantom the Pirate. Ito ay inilabas noong Hulyo 16, 2006, sa Japan, sa halo-halong mga pagsusuri mula sa mga kritiko, at ipinalabas sa Cartoon Network sa Hilagang Amerika noong Marso 23, 2007. Ito rin ang unang pelikulang Pokémon na hindi na-dub sa Ingles ng 4Kids Entertainment, ngunit sa halip ng The Pokemon Company International. Ang mga kaganapan ng pelikula ay nagaganap sa ikasiyam na panahon ng Pokémon. == Plot: == Nagsimula ang lahat sa isang alamat na ipinasa mula sa People of the Water... Sa isang lugar sa mundong ito, mayroong isang templo na nilikha ng People of the Water. Ang Sea Temple ay naglalaman ng isang nakatagong kayamanan, ang Sea Crown, ngunit wala pang nakakita nito dahil ang templo ay protektado ng isang lihim na mekanismo. Kaya't lumipad ito sa malawak na karagatan na hindi napapansin, naghihintay... naghihintay... Nalaman nina Ash at Pikachu ang tungkol sa alamat at nakilala si Jackie, isang Pokémon Ranger sa isang misyon na protektahan ang isang itlog ng Manaphy at hanapin ang templo. Ang Phantom, isang kasuklam-suklam na pirata, ay nagpaplano na makuha ang Sea Crown at sakupin ang mundo--ngunit kailangan muna niya ang Manaphy egg. Ano ang Korona ng Dagat? Paano ito ikinokonekta ng mahiwagang kapangyarihan ni Manaphy sa Sea Temple? Matutulungan kaya ni Ash si Jackie na tapusin ang kanyang misyon? == Manga Adaptation: == Ang '''Pokémon Ranger and the Temple of the Sea''' ay ang manga adaptation ng pelikulang may parehong pangalan. Ito ay inangkop ni 溝渕誠 '''Makoto Mizobuchi'''. Ito ay unang inilabas sa Japan ng Shogakukan noong Hulyo 2006 at kalaunan sa Ingles sa Estados Unidos ng Viz Media noong Agosto 5, 2008.<ref>{{Citation |last=Makoto Mizobuchi |title=April 13, 2023 Pokemon Ranger And The Temple Of The Sea Manga RFART 419 Video |date=2008-08-05 |url=http://archive.org/details/april-13-2023-pokemon-ranger-and-the-temple-of-the-sea-manga-rfart-419-video |access-date=2025-07-05}}</ref> === Listahan ng Manga Chapters: === * Ang Maalamat na Pokémon Manaphy ay Ipinanganak!! * Sumasabog! Akusha, ang Templo ng Dagat * Protektahan ang Lumulubog na Templo! * Bumalik sa Bahay sa Dagat === Mga Pagkakaiba sa pagitan ng Anime at Manga: === * Wala si Judy sa manga. * Sa pagkakasunod-sunod ng panaginip ni May, ipinahihiwatig na si May ay nakahubad habang nasa tubig, habang siya ay nakadamit nang buo sa pelikula. * Matapos masira ang kanyang submarino, nagbanta ang Phantom na kukunin si May na bihag at hawakan ang isang haligi bilang sandata sa halip na mabigong hawakan ito at ma-trap sa ilalim nito. * Hindi tulad ng katapat nito sa pelikula, ang bagong hatched na Manaphy ay tila naging mas matalino sa manga adaptation, na tila nakakainis at nagagalit tungkol sa bagong mundo sa labas ng Itlog nito. * Nasira ang Egg case ni Manaphy kapag napisa si Manaphy, sa halip na ang Egg nito ay nalaglag sa case bago napisa. * Natutuwa si Manaphy na makita si Ash sa katawan ni Jack Walker pagkatapos gumamit ng Heart Swap sa anime, habang sa manga, medyo nag mellow out si Manaphy pagkatapos gamitin ang Heart Swap kina Ash at Jackie, pero hindi pa rin masaya na wala na si May. * Bagama't maliwanag na nadismaya si May matapos sabihin ni Jackie Walker na hindi niya maasahan na ang sanggol na si Manaphy ay umasa sa kanya bilang adoptive human mother ito magpakailanman sa parehong mga bersyon dahil kailangan nitong matutong maging unti-unting magsarili nang wala siya, tanging ang eksena sa pelikulang anime na iniiyakan pa niya at kalaunan ay inaliw ni Lizabeth si May sa pamamagitan ng pagyakap sa kanya. Ganoon din kay Misty, na hindi makakaasa na aasa si baby Togepi/Togetic sa kanya nang permanente, dahil kailangan din nitong matutong mamuhay nang mag-isa nang wala siya sa huli. * Ang paalam nina May at Manaphy sa dulo at ang malapit na malunod na eksena ni Ash bago maging "Hari ng Dagat" ay mas magaan sa manga kaysa sa pelikula dahil binago ang istilo ng sining ng manga adaptation para maging mas kid-friendly. * Sa halip na marka ng People of the Water, binuksan ng The Phantom ang pinto sa Sea Crown sa pamamagitan ng pagtugtog ng instrumento na kilala bilang Water Flute. * Nang tumakas mula sa submarino ng The Phantom, inatake si Jackie ng ilang Water Pokémon na ginagamit ng mga underling ng The Phantom sa halip na The Phantom at ng kanyang Bug Pokémon. == Mga Panlabas na Link: == * [https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=6667 Anime News Network (English)] * [https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/manga.php?id=14335 Manga Adaptation sa Anime News Network (English)] * [https://www.youtube.com/watch?v=eCYAjZWnzxI Buong English Pokemon Ranger at The Temple of the Sea manga sa Youtube.] * [https://www.youtube.com/watch?v=EFX6VUl12hI Buong English na Pokemon Hoopa at The Clash of Ages - Bonus Manga sa Youtube.] * [https://www.youtube.com/watch?v=4RQYn088cEs Buong Japanese na si Satoshi Tajiri, ang Lalaking Gumawa ng Pokémon English Digital Manga sa Youtube] * [https://www.youtube.com/watch?v=2EjRLUIYOl8 Buong Ingles na "Pokemon The Rise of Darkrai Video" sa Youtube] * [https://www.youtube.com/watch?v=ILQdPRkpaYg Buong "Pokemon Giratina and The Sky Warrior Manga" Ingles na Video sa Youtube] * Internet Archive Video Copy - Pokemon Ranger and The Temple of The Sea Manga: https://archive.org/details/april-13-2023-pokemon-ranger-and-the-temple-of-the-sea-manga-rfart-419-video * Internet Archive Video Copy - Pokemon: Hoopa and The Clash of Ages Manga: https://archive.org/details/march-23-2023-pokemon-hoopa-and-the-clash-of-ages-manga-rfart-419-video * Internet Archive Video Copy - Pokemon The Rise of Darkrai Manga: https://archive.org/details/20251001-rfart-419-pokemon-darkrai-manga-video * Internet Archive Video Copy - Pokemon Giratina and the Sky Warrior manga: {{Infobox film|name=Pokémon Ranger<br />and the Temple of the Sea|image=|alt=|caption=|native_name={{Infobox Japanese | kanji = 劇場版ポケットモンスターアドバンスジェネレーション ポケモンレンジャーと蒼海の王子 マナフィ | revhep = Gekijōban Poketto Monsutā Adobansu Jenerēshon Pokemon Renjā to Umi no Ōji Manafi | l = Pocket Monsters Advanced Generation the Movie: Pokémon Ranger and the Prince of the Sea: Manaphy }}|director=[[Kunihiko Yuyama]]|producer={{plainlist| * Choji Yoshikawa * Yukako Matsusako * Junya Okamoto * Takemoto Mori<ref name="toho">{{cite book|title=The Toho Studios Story: A History and Complete Filmography|last=Galbraith IV|first=Stuart|author-link=Stuart Galbraith IV|page=443|publisher=[[Scarecrow Press]]|isbn=978-1461673743|date=2008-05-16}}</ref>}}|screenplay=Hideki Sonoda<ref name="toho" />|based_on={{Based on|''[[Pokémon]]''|[[Satoshi Tajiri]]}}|starring=|music=[[Shinji Miyazaki]]<ref name="toho" />|cinematography=Takaya Mizutani<ref name="toho" />|editing=Toshio Henmi<ref name="toho" />|studio=[[OLM, Inc.]]<br/>OLM Digital|distributor=[[Toho]]|released={{Film date|2006|7|15|Japan}} <!-- Do not add the US or Australian release dates here please, see WP:FILMRELEASE. -->|runtime=107 minutes<ref name="toho" />|country=Japan|language=Japanese<!-- Please do not add English here. While the film may be dubbed, this is not a bilingual film. -->|budget=|gross={{JPY|3.4 billion}}<ref name="eiren">{{cite web|title=Movies With Box Office Gross Receiopts Exceeding 1 Billion Yen|url=https://www.eiren.org/boxoffice_e/index.html|website=Eiren|publisher=[[:ja:日本映画製作者連盟|Motion Picture Producers Association of Japan]]|access-date=17 February 2019|archive-date=7 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207193029/http://www.eiren.org/boxoffice_e/index.html|url-status=live}}</ref>}} == Mga sanggunian: == [[Kategorya:Mga pelikula ng 2006]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Hapones ng CS1 (ja)]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Hapones]] <references /> [[Kategorya:Manga]] o5o7251qxa193gii42tnm105cwp92vk 2216258 2216257 2026-07-16T17:45:16Z RFART419 109938 /* Mga Panlabas na Link: */ 2216258 wikitext text/x-wiki Ang '''Pokémon Ranger and the Temple of the Sea''' '''(Tagalog: Pokémon Ranger at ang Temple of the Sea)''' ay isang Japanese animated fantasy film noong 2006, ang ikasiyam sa serye ng pelikulang Pokémon, at ang pang-apat at huling ilalagay sa seryeng Advanced Generation. Sa direksyon ni Kunihiko Yuyama at isinulat ni Hideki Sonoda, ang kuwento ay sumusunod sa tagasanay ng Pokémon na si Ash Ketchum, ang kanyang Pikachu (Ikue Ōtani), at ang kanyang mga kaibigan na sina May, Max at Brock habang tinutulungan nila ang isang Pokémon Ranger na nagngangalang Jack Walker na ihatid ang Mythical Pokémon Manaphy sa isang palasyo sa ilalim ng dagat na tinatawag na Samiya habang umiiwas sa mga mersenaryo na pinamumunuan ni Phantom the Pirate. Ito ay inilabas noong Hulyo 16, 2006, sa Japan, sa halo-halong mga pagsusuri mula sa mga kritiko, at ipinalabas sa Cartoon Network sa Hilagang Amerika noong Marso 23, 2007. Ito rin ang unang pelikulang Pokémon na hindi na-dub sa Ingles ng 4Kids Entertainment, ngunit sa halip ng The Pokemon Company International. Ang mga kaganapan ng pelikula ay nagaganap sa ikasiyam na panahon ng Pokémon. == Plot: == Nagsimula ang lahat sa isang alamat na ipinasa mula sa People of the Water... Sa isang lugar sa mundong ito, mayroong isang templo na nilikha ng People of the Water. Ang Sea Temple ay naglalaman ng isang nakatagong kayamanan, ang Sea Crown, ngunit wala pang nakakita nito dahil ang templo ay protektado ng isang lihim na mekanismo. Kaya't lumipad ito sa malawak na karagatan na hindi napapansin, naghihintay... naghihintay... Nalaman nina Ash at Pikachu ang tungkol sa alamat at nakilala si Jackie, isang Pokémon Ranger sa isang misyon na protektahan ang isang itlog ng Manaphy at hanapin ang templo. Ang Phantom, isang kasuklam-suklam na pirata, ay nagpaplano na makuha ang Sea Crown at sakupin ang mundo--ngunit kailangan muna niya ang Manaphy egg. Ano ang Korona ng Dagat? Paano ito ikinokonekta ng mahiwagang kapangyarihan ni Manaphy sa Sea Temple? Matutulungan kaya ni Ash si Jackie na tapusin ang kanyang misyon? == Manga Adaptation: == Ang '''Pokémon Ranger and the Temple of the Sea''' ay ang manga adaptation ng pelikulang may parehong pangalan. Ito ay inangkop ni 溝渕誠 '''Makoto Mizobuchi'''. Ito ay unang inilabas sa Japan ng Shogakukan noong Hulyo 2006 at kalaunan sa Ingles sa Estados Unidos ng Viz Media noong Agosto 5, 2008.<ref>{{Citation |last=Makoto Mizobuchi |title=April 13, 2023 Pokemon Ranger And The Temple Of The Sea Manga RFART 419 Video |date=2008-08-05 |url=http://archive.org/details/april-13-2023-pokemon-ranger-and-the-temple-of-the-sea-manga-rfart-419-video |access-date=2025-07-05}}</ref> === Listahan ng Manga Chapters: === * Ang Maalamat na Pokémon Manaphy ay Ipinanganak!! * Sumasabog! Akusha, ang Templo ng Dagat * Protektahan ang Lumulubog na Templo! * Bumalik sa Bahay sa Dagat === Mga Pagkakaiba sa pagitan ng Anime at Manga: === * Wala si Judy sa manga. * Sa pagkakasunod-sunod ng panaginip ni May, ipinahihiwatig na si May ay nakahubad habang nasa tubig, habang siya ay nakadamit nang buo sa pelikula. * Matapos masira ang kanyang submarino, nagbanta ang Phantom na kukunin si May na bihag at hawakan ang isang haligi bilang sandata sa halip na mabigong hawakan ito at ma-trap sa ilalim nito. * Hindi tulad ng katapat nito sa pelikula, ang bagong hatched na Manaphy ay tila naging mas matalino sa manga adaptation, na tila nakakainis at nagagalit tungkol sa bagong mundo sa labas ng Itlog nito. * Nasira ang Egg case ni Manaphy kapag napisa si Manaphy, sa halip na ang Egg nito ay nalaglag sa case bago napisa. * Natutuwa si Manaphy na makita si Ash sa katawan ni Jack Walker pagkatapos gumamit ng Heart Swap sa anime, habang sa manga, medyo nag mellow out si Manaphy pagkatapos gamitin ang Heart Swap kina Ash at Jackie, pero hindi pa rin masaya na wala na si May. * Bagama't maliwanag na nadismaya si May matapos sabihin ni Jackie Walker na hindi niya maasahan na ang sanggol na si Manaphy ay umasa sa kanya bilang adoptive human mother ito magpakailanman sa parehong mga bersyon dahil kailangan nitong matutong maging unti-unting magsarili nang wala siya, tanging ang eksena sa pelikulang anime na iniiyakan pa niya at kalaunan ay inaliw ni Lizabeth si May sa pamamagitan ng pagyakap sa kanya. Ganoon din kay Misty, na hindi makakaasa na aasa si baby Togepi/Togetic sa kanya nang permanente, dahil kailangan din nitong matutong mamuhay nang mag-isa nang wala siya sa huli. * Ang paalam nina May at Manaphy sa dulo at ang malapit na malunod na eksena ni Ash bago maging "Hari ng Dagat" ay mas magaan sa manga kaysa sa pelikula dahil binago ang istilo ng sining ng manga adaptation para maging mas kid-friendly. * Sa halip na marka ng People of the Water, binuksan ng The Phantom ang pinto sa Sea Crown sa pamamagitan ng pagtugtog ng instrumento na kilala bilang Water Flute. * Nang tumakas mula sa submarino ng The Phantom, inatake si Jackie ng ilang Water Pokémon na ginagamit ng mga underling ng The Phantom sa halip na The Phantom at ng kanyang Bug Pokémon. == Mga Panlabas na Link: == * [https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=6667 Anime News Network (English)] * [https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/manga.php?id=14335 Manga Adaptation sa Anime News Network (English)] * [https://www.youtube.com/watch?v=eCYAjZWnzxI Buong English Pokemon Ranger at The Temple of the Sea manga sa Youtube.] * [https://www.youtube.com/watch?v=EFX6VUl12hI Buong English na Pokemon Hoopa at The Clash of Ages - Bonus Manga sa Youtube.] * [https://www.youtube.com/watch?v=4RQYn088cEs Buong Japanese na si Satoshi Tajiri, ang Lalaking Gumawa ng Pokémon English Digital Manga sa Youtube] * [https://www.youtube.com/watch?v=2EjRLUIYOl8 Buong Ingles na "Pokemon The Rise of Darkrai Video" sa Youtube] * [https://www.youtube.com/watch?v=ILQdPRkpaYg Buong "Pokemon Giratina and The Sky Warrior Manga" Ingles na Video sa Youtube] * Internet Archive Video Copy - Pokemon Ranger and The Temple of The Sea Manga: https://archive.org/details/april-13-2023-pokemon-ranger-and-the-temple-of-the-sea-manga-rfart-419-video * Internet Archive Video Copy - Pokemon: Hoopa and The Clash of Ages Manga: https://archive.org/details/march-23-2023-pokemon-hoopa-and-the-clash-of-ages-manga-rfart-419-video * Internet Archive Video Copy - Pokemon: Satoshi Tajiri - Biography Manga (Japan) Manga: https://archive.org/details/20250209-rfart-419-pokemon-satoshi-tajiri-manga * Internet Archive Video Copy - Pokemon The Rise of Darkrai Manga: https://archive.org/details/20251001-rfart-419-pokemon-darkrai-manga-video * Internet Archive Video Copy - Pokemon Giratina and the Sky Warrior manga: https://archive.org/details/20260227-rfart-419-pokemon-giratina-manga {{Infobox film|name=Pokémon Ranger<br />and the Temple of the Sea|image=|alt=|caption=|native_name={{Infobox Japanese | kanji = 劇場版ポケットモンスターアドバンスジェネレーション ポケモンレンジャーと蒼海の王子 マナフィ | revhep = Gekijōban Poketto Monsutā Adobansu Jenerēshon Pokemon Renjā to Umi no Ōji Manafi | l = Pocket Monsters Advanced Generation the Movie: Pokémon Ranger and the Prince of the Sea: Manaphy }}|director=[[Kunihiko Yuyama]]|producer={{plainlist| * Choji Yoshikawa * Yukako Matsusako * Junya Okamoto * Takemoto Mori<ref name="toho">{{cite book|title=The Toho Studios Story: A History and Complete Filmography|last=Galbraith IV|first=Stuart|author-link=Stuart Galbraith IV|page=443|publisher=[[Scarecrow Press]]|isbn=978-1461673743|date=2008-05-16}}</ref>}}|screenplay=Hideki Sonoda<ref name="toho" />|based_on={{Based on|''[[Pokémon]]''|[[Satoshi Tajiri]]}}|starring=|music=[[Shinji Miyazaki]]<ref name="toho" />|cinematography=Takaya Mizutani<ref name="toho" />|editing=Toshio Henmi<ref name="toho" />|studio=[[OLM, Inc.]]<br/>OLM Digital|distributor=[[Toho]]|released={{Film date|2006|7|15|Japan}} <!-- Do not add the US or Australian release dates here please, see WP:FILMRELEASE. -->|runtime=107 minutes<ref name="toho" />|country=Japan|language=Japanese<!-- Please do not add English here. While the film may be dubbed, this is not a bilingual film. -->|budget=|gross={{JPY|3.4 billion}}<ref name="eiren">{{cite web|title=Movies With Box Office Gross Receiopts Exceeding 1 Billion Yen|url=https://www.eiren.org/boxoffice_e/index.html|website=Eiren|publisher=[[:ja:日本映画製作者連盟|Motion Picture Producers Association of Japan]]|access-date=17 February 2019|archive-date=7 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207193029/http://www.eiren.org/boxoffice_e/index.html|url-status=live}}</ref>}} == Mga sanggunian: == [[Kategorya:Mga pelikula ng 2006]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Hapones ng CS1 (ja)]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Hapones]] <references /> [[Kategorya:Manga]] j5rxet68npstyxqhvkx8ptjydm2ho11 0 333964 2216282 2216232 2026-07-17T06:07:18Z ~2026-39867-28 164146 2216282 wikitext text/x-wiki {{Infobox album|Name=Ruby|Type=studio album|Artist=[[Jennie (mang-aawit)|Jennie]]|Cover=Jennie Ruby.png|Alt=|Caption=Logo ng album|Released={{Start date|2025|03|07}}|Recorded=2024–2025|Language={{Flatlist| * Ingles * Koreano }}|Genre=* [[Pop music|Pop]] * [[hip-hop]] * [[Contemporary R&B|R&B]]<ref name="RS4">{{Cite web |last=Johnston |first=Maura |date=2025-03-07 |title=Jennie's 'Ruby' Is a Fast-Moving Good Time |url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/jennie-ruby-review-1235291125/ |access-date=2025-04-23 |website=Rolling Stone |language=en-US}}</ref>|Length=41:30|Label=* [[Odd Atelier]] * [[Columbia Records|Columbia]]|Producer=* [[30 Roc]] * [[Rob Bisel]] * Serban Cazan * [[Dem Jointz]] * [[Diplo]] * Jelli Dorman * [[El Guincho]] * [[French Kiwi Juice|FKJ]] * Gage * Sam Homaee * [[Jonas Jeberg]] * Jennie * Jorge * Jumpa * Leclair * Melz * [[Mike Will Made It]] * MoneyGoForMyles * [[Asheton Hogan|Pluss]] * Resource * Ramus Søegren * Truebeatzz * Xeryus * [[Ido Zmishlany]]|Misc={{Singles | name = Ruby | type = studio | single1 = [[Mantra (kanta ni Jennie)|Mantra]] | single1date = Oktubre 11, 2024 | single2 = [[Love Hangover (kanta ni Jennie)|Love Hangover]] | single2date = Enero 31, 2025 | single3 = [[ExtraL]] | single3date = Pebrero 21, 2025 | single4 = [[Like Jennie]] | single4date = Marso 7, 2025 | single5 = [[Handlebars (kanta ni Jennie)|Handlebars]] | single5date = Marso 11, 2025 }}}} Ang '''''Ruby''''' ay ang pamulaang solo studio album ng Timog Koreanang mang-aawit at rapper na si [[Jennie (mang-aawit)|Jennie]]. Inilabas noong Marso 7, 2025 ng [[Jennie (mang-aawit)|Odd Atelier]] at Columbia Records, ang album ay nagtanda bilang unang solong paglabas ni Jennie pagkatapos niyang umalis sa [[YG Entertainment]] noong 2023. Si Jennie ang nagsulat at isa sa katagagawa ng ''Ruby'' kasama ang isang hanay ng mga katuwang kabilang sina El Guincho, Diplo, at Mike Will Made It. Binubuo ng labinlimang track, ang album ay nagtatampok ng mga kolaborasyon kina Childish Gambino, Doechii, Dominic Fike, FKJ, Dua Lipa at Kali Uchis. Gumagalugad ng mga dyanra gaya ng [[Musikang pop|pop]], [[Musikang hip hop|hip-hop]] at R&B, ang paksa ng album ay nakabatay sa mga relasyon, impluwensya, at tagumpay ni Jennie. Nakatanggap ang ''Ruby'' ng pangkalahatang kanais-nais na mga palagay mula sa mga kritiko, na may papuri na napupunta sa masaklaw na kagalingan, paggawa, at kakayahang umunlad ni Jennie bilang isang solo artist, pati na rin ang pagkakaisa at pang-eksperimentong katangian ng album. Sa paglabas, ang album ay nakabenta ng mahigit na isang milyong kopya sa buong mundo at nag-debut sa punong sampu sa higit na 19 bansa, kabilang ang Awstralya, Pransiya, Alemanya, Olanda, Nuweba Selandya, Hilagang Korea at Estados Unidos. Nabenta ang ''Ruby'' sa mahigit 660,000 kopya sa unang linggo nito sa Hilagang Korea, ang pinakamataas na benta ng album sa unang linggo para sa isang babaeng K-pop solo artist sa taong 2025. Namulaan din nito ang pangatlong ranggo sa UK Albums Chart, pinakamataas na ranggo ng album ng isang babaeng K-pop soloist at pumatas bilang pinakamataas na ranggo ng isang album na gawa ng isang K-pop solo artist. Ang album ay napatunayan ng triple platinum ng Korean Music Content Association (KMCA) sa pagbenta ng 750,000 kopya pati bilang ginto ng Recorded Music NZ (RMNZ) at SNEP at pilak ng British Phonographic Industry (BPI). Ang album ay naglalaman ng limang mga single: "Mantra", "Love Hangover", "ExtraL", "Like Jennie", at "Handlebars". Naabot ng "Mantra" at "Like Jennie" ang punong limang ranggo ng ''Billboard'' Global 200 at Circle Digital Chart ng Timog Korea at tumalbos sa mga taltaguhit sa ilang bansa, habang ang lahat ng mga single ng album ay umabot sa punong 30 ng Global 200 at nakapasok sa US ''Billboard'' Hot 100. Para sa pagpapakilala ng record, sinimulan ni Jennie ang ''Ruby Experience'', isang apat-na-lungsod na pagtatanghal ng limang kilalang-kilalang mga show simula Marso 6, at gumanap sa Coachella Valley Music and Arts Festival noong 2025. Ang album ay nakatanggap ng maraming parangal, kabilang ang Pinakamahusay na K-pop Album sa ika-23 Korean Music Awards. == Sanligan == Noong Disyembre 2023, inihayag ni Jennie ang pagtatag ng kaniyang sariling record label, Odd Atelier, kasunod ng kanyang pag-alis sa [[YG Entertainment]] para sa mga solong aktibidad.<ref name="Billboard 1">{{Cite magazine |last=Peters |first=Mitchell |date=December 24, 2023 |title=BLACKPINK's Jennie Begins 'Solo Journey' with New Label and Company OA |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-label-company-oa-odd-atelier-1235564939/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101133631/https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-label-company-oa-odd-atelier-1235564939/ |archive-date=January 1, 2024 |access-date=January 1, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Sa kaniyang pagpapakita sa ''The Seasons: Lee Hyo-ri's Red Carpet'' noong Enero 2024 bilang isang panauhin, inihayag ni Jennie na ang layunin niya ay maglabas ng buong-habang album sa taong iyon.<ref name="Sports Kyunghyang 1">{{Cite news |last=Lee |first=Yu-min |date=January 5, 2024 |title='YG 떠난' 제니 "올해 정규앨범 발매 목표" (이효리의 레드카펫) |language=ko |trans-title=Jennie, who 'left YG', "My goal is to release a full album this year" (Lee Hyori's Red Carpet) |work=[[Sports Kyunghyang]] |location=South Korea |url=https://sports.khan.co.kr/article/202401051138003 |access-date=January 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226225714/https://sports.khan.co.kr/article/202401051138003 |archive-date=December 26, 2024}}</ref> Iniulat ng mga news outlet sa Timog Korea noong Marso ng parehong taon na maglalabas siya ng bagong album sa Hunyo.<ref name="The Korea Times 1">{{Cite news |last=Dong |first=Sun-hwa |date=March 31, 2024 |title=BLACKPINK's Jennie to drop new album in June |work=[[The Korea Times]] |location=South Korea |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2024/12/398_371759.html |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226230942/https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2024/12/398_371759.html |archive-date=December 26, 2024}}</ref> Itinanggi ng Odd Atelier ang mga sabi-sabi, na sinasabing si Jennie ay kasalukuyan pang gumagawa ng album na walang nakatakdang petsa ng paglabas.<ref name="Star News 1">{{Cite news |last=Ahn |first=Yoon-ji |date=March 31, 2024 |script-title=ko:블랙핑크 제니, 6월 컴백할까 "확정된 바 없다"[공식] |language=ko |trans-title=Blackpink Jennie, Will She Make a Comeback in June? "Nothing's Confirmed" [Official] |work=[[Star News (South Korea)|Star News]] |location=South Korea |url=https://www.starnewskorea.com/stview.php?no=2024033115094349062 |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226230633/https://www.starnewskorea.com/stview.php?no=2024033115094349062 |archive-date=December 26, 2024}}</ref> Kasunod ng kolaborasyon nila ni Zico noong Abril 2024 na "Spot!", isiniwalat ng Timog Koreanong rapper na si Zico sa ''[[Wikipedia:Balangkas/Billboard|Billboard]]'' na mayroon siyang "pagkakataong sumilip sa mga ipapalabas na solo track demo ni Jennie" at na mayroong "napakaraming magaganda."<ref name="Billboard 2">{{Cite magazine |last=Benjamin |first=Jeff |date=May 13, 2024 |title=ZICO Reacts to Earning His First Billboard No. 1 With 'Spot!' featuring BLACKPINK's Jennie |url=https://www.billboard.com/music/pop/zico-spot-jennie-number-1-billboard-chart-reaction-1235680507/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240513212220/https://www.billboard.com/music/pop/zico-spot-jennie-number-1-billboard-chart-reaction-1235680507/ |archive-date=May 13, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Noong Mayo 2024, habang dumadalo sa ''Sleeping Beauties: Reawakening Fashion'' ng Met Gala, nakipag-usap siya sa ''Vogue'' at tinudyuan ang kaniyang paparating na album, na sabi: "Marami pa akong darating sa aking album, wink, wink."<ref name="Vogue 1">{{Cite magazine |date=May 8, 2024 |title=Last Looks: Jennie |url=https://www.vogue.com/video/watch/last-looks-jennie-kim |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512012626/https://www.vogue.com/video/watch/last-looks-jennie-kim |archive-date=May 12, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Vogue (magazine)|Vogue]] |publisher=[[Condé Nast]] |location=United States |issn=0042-8000}}</ref> Noong Hunyo 20 ng parehong taon, isang bidyong patalastas na pinagbibidahan ni Jennie para sa Beats Solo Buds ay inilabas, na nagtatampok ng solo track niya, na inakalang nasa kaniyang paparating na album. Sa kanta, nag-rap siya sa isang trap beat tungkol sa pagbawi ng kanyang salaysay at pagtindig para sa sarili.<ref name="Teen Vogue">{{Cite magazine |last=Delgado |first=Sara |date=June 21, 2024 |title=Is Jennie Shading Her Former Company in This New Song Snippet? |url=https://www.teenvogue.com/story/blackpink-jennie-beats-solo-buds-spot-unreleased-song |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622030316/https://www.teenvogue.com/story/blackpink-jennie-beats-solo-buds-spot-unreleased-song |archive-date=June 22, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Teen Vogue]] |publisher=[[Condé Nast]] |location=United States |issn=1540-2215 |oclc=60618341}}</ref> Noong Setyembre 2024, inihayag na lumagda si Jennie ng isang kontrata sa pag-rerecord sa Columbia Records, sa pakikipagtulungan sa Odd Atelier.<ref name="Variety 1">{{Cite magazine |last=Aswad |first=Jem |date=September 8, 2024 |title=Blackpink's Jennie Signs Solo Deal with Columbia Records |url=https://variety.com/2024/music/news/blackpink-jennie-signs-with-columbia-records-1236137445/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240908224918/https://variety.com/2024/music/news/blackpink-jennie-signs-with-columbia-records-1236137445/ |archive-date=September 8, 2024 |access-date=September 8, 2024 |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0042-2738 |oclc=60626328}}</ref> Sa isang tampok ng pabalat salaysay noong Oktubre 2024 para sa ''Harper's Bazaar'', tinalakay niya ang kaniyang karanasan sa paggawa sa album, ibinahaging siya ay nasa studio na nagsusuri ng mga liriko at "paggupit, gupit, gupit" sa mga boses mula "umaga hanggang gabi."<ref name="Harper's Bazaar 1">{{Cite magazine |last=Patel |first=Puja |date=September 19, 2024 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919053636/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |archive-date=September 19, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Harper's Bazaar]] |publisher=[[Hearst Communications]] |location=United States |issn=0017-7873}}</ref> Nang sumunod na buwan, inihayag niya na ang album ay ilalabas sa 2025, sa pamamagitan ng isang post sa Weverse.<ref name="Pinkvilla 1">{{Cite web |last=Das |first=Hrishita |date=November 26, 2024 |title=BLACKPINK's Jennie announces her debut solo album will be released in 2025 |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/blackpinks-jennie-announces-her-debut-solo-album-will-be-released-in-2025-1359927 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126095405/https://www.pinkvilla.com/entertainment/blackpinks-jennie-announces-her-debut-solo-album-will-be-released-in-2025-1359927 |archive-date=November 26, 2024 |access-date=January 21, 2025 |website=[[Pinkvilla]] |location=India |language=en}}</ref> Tinudyuan ni Jennie ang paglabas ng album noong 2025 sa isang holiday greeting video noong Araw ng Pasko 2024, sinasaad na may "kasiya-siyang kinalabasan sa 11 buwang pagtatrabaho" at "ito ay magiging kaunting bagay para sa lahat. Para itong bupey para sa inyo."<ref name="The Korea Times 2">{{Cite news |date=December 26, 2024 |title=Jennie announces plan for solo album next year |work=[[The Korea Times]] |location=South Korea |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/01/398_389170.html |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250122024456/https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/01/398_389170.html |archive-date=January 22, 2025}}</ref><ref name="NME 1">{{Cite magazine |last=Yeo |first=Gladys |date=December 26, 2024 |title=BLACKPINK's Jennie teases debut solo album in new holiday greeting video |url=https://www.nme.com/news/music/blackpink-jennie-tease-debut-solo-album-holiday-video-3824820 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226084102/https://www.nme.com/news/music/blackpink-jennie-tease-debut-solo-album-holiday-video-3824820 |archive-date=December 26, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[NME]] |location=United Kingdom}}</ref> Noong Enero 2025, itinampok si Jennie sa isang cover story para sa ''Billboard'', kung saan tinalakay niya ang kaniyang paghahanda sa album, na nagsasabi na siya ay "halos malapit na" sa paglabas nito.<ref name="Billboard 3">{{Cite magazine |last=Havens |first=Lyndsey |date=January 9, 2025 |title='It's a Fight Between Me, Myself and I': Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111044124/https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |archive-date=January 11, 2025 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> == Komposisyon == Binubuo ang ''Ruby'' ng labinlimang track at paglitaw ng mga feature ni Childish Gambino, Doechii, Dominic Fike, FKJ, Dua Lipa at Kali Uchis.<ref name="Korea JoongAng Daily 1">{{Cite news |last=Yoon |first=So-yeon |date=January 22, 2025 |title=Jennie to release solo album ''Ruby'' on March 7, featuring Childish Gambino and Dua Lipa |work=[[Korea JoongAng Daily]] |publisher=[[JoongAng Ilbo]] |location=South Korea |url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-01-22/entertainment/kpop/Jennie-to-release-solo-album-Ruby-on-March-7-featuring-Childish-Gambino-and-Dua-Lipa/2227764 |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250122014442/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-01-22/entertainment/kpop/Jennie-to-release-solo-album-Ruby-on-March-7-featuring-Childish-Gambino-and-Dua-Lipa/2227764 |archive-date=January 22, 2025}}</ref> Nai-record ni Jennie ang album sa pangunahing wikang Ingles at inilarawan ito bilang isang paraan ng "pagdadala sa aking sarili sa mundo sa unang pagkakataon".<ref name="Harper's Bazaar 1">{{Cite magazine |last=Patel |first=Puja |date=September 19, 2024 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919053636/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |archive-date=September 19, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Harper's Bazaar]] |publisher=[[Hearst Communications]] |location=United States |issn=0017-7873}}</ref> Ang kanyang tangkain ay buoin ang kaniyang sarili sa rekord bilang "Jennie Ruby Jane, para iyon ay maging isang buong tao", na tumutukoy sa pangalan ng alter ego na naimbento niya noong siya ay nanirahan sa Nuweba Selandya bilang isang bata.<ref name="Billboard 3">{{Cite magazine |last=Havens |first=Lyndsey |date=January 9, 2025 |title='It's a Fight Between Me, Myself and I': Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111044124/https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |archive-date=January 11, 2025 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Ang album ay inspirasyon ng dula ni [[William Shakespeare]] na ''As You Like It'' (1599), kasama ang pitong yugto ng buhay, at may mga tema ng "kapanganakan, pag-ibig, pananampalataya, at karurukan," "kamusmusan at pag-ibig sa kapangyarihan, hunos-dili at pamana".<ref name="Korea JoongAng Daily 2">{{Cite news |last=Yoon |first=Seung-Jin |date=March 4, 2025 |title=Jennie took hands-on approach to production on album ''Ruby'', agency says |work=[[Korea JoongAng Daily]] |publisher=[[JoongAng Ilbo]] |location=South Korea |url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-03-04/entertainment/kpop/Jennie-took-handson-approach-to-production-on-album-Ruby-agency-says/2254122 |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304060955/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-03-04/entertainment/kpop/Jennie-took-handson-approach-to-production-on-album-Ruby-agency-says/2254122 |archive-date=March 4, 2025}}</ref> Dahil sa inspirasyon ng aspeto ng dula, inilalarawan ng cover si Jennie na nagbubukas ng kurtina ng tanghalan, na sumisimbolo sa simula ng isang bagong kabanata sa kanyang karera sa musika.<ref name="The Korea Times 3">{{Cite news |date=March 7, 2025 |title=Blackpink's Jennie drops 1st LP ''Ruby'' |work=[[The Korea Times]] |publisher=Dongwha Group |location=South Korea |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/03/398_393629.html |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250310034421/https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/03/398_393629.html |archive-date=March 10, 2025}}</ref> Inaasahan niyang magbigay-inspirasyon sa iba pang mga kabataang babae sa album, na ang isa sa mga pangunahing mensahe nito ay "para maunawaan at manatili kung sino ka".<ref name="Harper's Bazaar 1" /> == Paggawa at musika == Kasunod ng pagtatapos ng Born Pink World Tour ng [[Blackpink]] noong Setyembre 2023, itinatag ni Jennie ang kanyang sariling malayang label na Odd Atelier noong Nobyembre at nagsimulang gumawa ng album sa simula ng 2024. Naitala niya ang "99%" ng proyekto sa [[Los Angeles]] at kinailangang gumugol ng oras sa unang pagbuo ng bagong malikhaing network at pakikipagpulong sa mga tagapaggawa at manunulat. Inamin ng artista na tumagal ng ilang buwan ng "pinagtuunan ko talaga sa sarili ko roon, paglalakad sa mga silid na puno ng mga bagong tao" hanggang sa makatagpo siya ng isang "magandang pangkat ng mga tao na nakaugnayan ko, pantinig at bilang mga kaibigan". Nahanap niya ang kanyang tunog at napunta sa kantang "Mantra", na naging pangakay na single ng album.<ref name="Billboard 3">{{Cite magazine |last=Havens |first=Lyndsey |date=January 9, 2025 |title='It's a Fight Between Me, Myself and I': Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111044124/https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |archive-date=January 11, 2025 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Ang album ay inilarawan ni Jennie na sumasaklaw sa "hanay ng mga dyanra".<ref name="Harper's Bazaar 1">{{Cite magazine |last=Patel |first=Puja |date=September 19, 2024 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919053636/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |archive-date=September 19, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Harper's Bazaar]] |publisher=[[Hearst Communications]] |location=United States |issn=0017-7873}}</ref> Ginamit niya ang paghahalo ng mga iba-ibang istilong pamboses sa rekord, na nagsasabi: "Nagpapatugtog ako sa mga iba-ibang dyanra at elemento — nag-rarap ako rito, kumakanta rito, nag-haharmonize dito, nakikipag-usap dito..."<ref name="Billboard 3" /> Kumuha si Jennie ng pagkakataong mamatnugot sa paggawa ng album upang "mas epektibong maisiwalat ang kaniyang pagkatao at walang-hangganang potensyal sa musika."<ref name="Korea JoongAng Daily 2" /> == Promosyon at paglabas == Noong Enero 21, 2025, opisyal na inanunsyo ni Jennie ang kanyang pamulaang studio album na ''Ruby'' na ilalabas sa Marso 7.<ref>{{Cite web |title=GLOBAL SUPERSTAR JENNIE ANNOUNCES FIRST STUDIO ALBUM “RUBY” IS SET TO RELEASE MARCH 7, 2025 – Sony Music Canada |url=https://www.sonymusic.ca/press_release/global-superstar-jennie-announces-first-studio-album-ruby-is-set-to-release-march-7-2025 |access-date=2026-02-22 |website=www.sonymusic.ca}}</ref> Ang anunsyo ay sinamahan ng opisyal na pabalat sining para sa album pati na rin ang isang 33-segundong bidyong pagsilay, na nagsiwalat ng listahan ng mga itinampok na artista.<ref name="ABS-CBN">{{Cite news |last=Bernardo |first=Jaehwa |date=January 22, 2025 |title=Blackpink's Jennie to drop album ''Ruby'' on March 7 |work=[[ABS-CBN]] |publisher=[[ABS-CBN Corporation]] |location=Philippines |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/music/2025/1/22/blackpink-s-jennie-to-drop-album-ruby-on-march-7-0957 |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250122025617/https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/music/2025/1/22/blackpink-s-jennie-to-drop-album-ruby-on-march-7-0957 |archive-date=January 22, 2025}}</ref> Ang isang bersyon ng album na kilala bilang "Dinig Jennie Langyag din nang wala ang mga itinampok na artista.<ref name="Stereogum 1">{{Cite web |last=Chelosky |first=Danielle |date=January 21, 2025 |title=BLACKPINK's JENNIE Announces Debut Solo Album feat. Dua Lipa, Doechii, Childish Gambino, & More |url=https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250122025734/https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |archive-date=January 22, 2025 |access-date=January 21, 2025 |website=[[Stereogum]] |location=United States}}</ref> Inihayag ni Jennie ang tracklist listahannng track oong Pebrero 18.<ref name="Hypebeast 1">{{Cite web |last=Ki |first=Adelle |date=February 19, 2025 |title=Jennie Reveals ''Ruby'' Album Tracklist |url=https://hypebeast.com/2025/2/jennie-ruby-album-tracklist-release-info |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220143535/https://hypebeast.com/2025/2/jennie-ruby-album-tracklist-release-info |archive-date=February 20, 2025 |access-date=February 20, 2025 |website=[[Hypebeast (company)|Hypebeast]] |location=Hong Kong}}</ref> Naglabas siya ng bidyo ng album sampler noong Pebrero 27 na nagtatampok sa mang-aawit sa iba't ibang tanawing konsepto sa mga pasilip ng mga kanta mula sa album.<ref name="Billboard 5">{{Cite magazine |last=Dailey |first=Hannah |date=February 27, 2025 |title=Jennie of Blackpink Unveils Snippets of Unreleased Songs in ''Ruby'' Album Sampler: Listen |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-ruby-album-sampler-1235911346/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250310163824/https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-ruby-album-sampler-1235911346/ |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 10, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Sa promosyon ng album, si Jennie ay lumitaw sa mga online talk shows katulad ng ''The Zane Lowe Show'' ng Apple Music 1,<ref>{{Cite web |last=Chin |first=Carmen |date=2025-03-06 |title=Jennie on BLACKPINK's legacy: "We really believe we're making a cultural move" |url=https://www.nme.com/news/music/jennie-blackpink-legacy-we-really-believe-were-making-a-cultural-move-3843966 |access-date=2026-02-22 |website=NME |language=en-GB}}</ref> ''Very British Birthday Party'' ng Capital Breakfast,<ref>{{Cite web |title=Jennie on her new album 'Ruby', preparing for Coachella 2025 and more |url=https://www.capitalfm.com/news/music/blackpink-jennie-album-ruby-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=Capital |language=en}}</ref> ''Chicken Shop Date'',<ref>{{Cite web |last=Dailey |first=Hannah |date=2025-03-07 |title=JENNIE of BLACKPINK Says She ‘Can’t Even Talk About’ Rihanna Because She Gets Too Starstruck |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-rihanna-chicken-shop-date-1235917765/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> at ''The Jennifer Hudson Show''.<ref>{{Cite web |last=Dailey |first=Hannah |date=2025-03-10 |title=Watch JENNIE Praise Doechii & Refuse BLACKPINK Tour Spoilers on ‘The Jennifer Hudson Show’ |url=https://www.billboard.com/music/music-news/jennie-praises-doechii-blackpink-tour-1235918799/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> Siya rin ay pinagpanayam para sa mga kuwentong cover na may mga lathala katulad ng ''Complex'',<ref>{{Cite web |date=2025-03-25 |title=Jennie Is Finally Centering Herself: Jennie Cover Story |url=https://www.complex.com/music/a/yj-lee/thirst-trap-jennie-cover-story |access-date=2026-02-22 |website=Complex |language=en}}</ref> ''Harper's Bazaar'',<ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |access-date=2026-02-22 |website=Harper's BAZAAR |language=en-US}}</ref> ''Billboard'',<ref>{{Cite web |last=Havens |first=Lyndsey |date=2025-01-09 |title=‘It’s a Fight Between Me, Myself and I’: Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> at ''Clash''.<ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=Hussain |first2=Shahzaib |date=2025-04-08 |title=In The Dark, I Grew: JENNIE Interviewed {{!}} Features |url=https://www.clashmusic.com/features/in-the-dark-i-grew-jennie-interviewed/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref> Noong Marso 6, 2026, inilathala ni Jennie ang ''Ruby (The Complete Collection)'' para sa santaóng kaarawan ng album. Ang paglabas ay nagdagdag ng anim na mga track mula sa panaunang listahan ng track, katulad ng "Jennie Lang" na mga bersiyon at bagong mga remix. Inilabas ito na may updated na pabalat na nagtatampok sa "Complete Collection" na pangalan upang maiba ito mula sa karaniwang edisiyon ng 2025. Isa pa, isang pop-up na tindahang nagngangalang "Santaon sa Ruby" ay napalakad noong Marso 5–11, sa The Hyundai Seoul sa Yeouido.<ref>{{Cite web |last=Kaufman |first=Gil |date=2026-03-06 |title=BLACKPINK’s JENNIE Celebrates One-Year Anniversary of Debut Solo LP With Expanded ‘Ruby (The Complete Collection)’ |url=https://www.billboard.com/music/pop/blackpink-jennie-debut-album-expanded-ruby-complete-collection-1236193986/ |access-date=2026-07-16 |website=Billboard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=BLACKPINK's Jennie celebrates 'Ruby' anniversary with Seoul pop-up - The Korea Times |url=https://www.koreatimes.co.kr/entertainment/k-pop/20260308/blackpinks-jennie-celebrates-ruby-anniversary-with-seoul-pop-up |access-date=2026-07-16 |website=www.koreatimes.co.kr |language=en}}</ref> === Mga single === Ang "Mantra" ay inilabas bilang pangakay na single ng album noong Oktubre 11, 2024.<ref name="Rolling Stone 2">{{Cite magazine |last=Mier |first=Tomás |date=October 1, 2024 |title=Jennie Announces Solo Single 'Mantra' with Flirty Teaser: 'Girls Just Gotta Have Fun' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-solo-single-mantra-teaser-1235120166/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001113507/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-solo-single-mantra-teaser-1235120166/ |archive-date=October 1, 2024 |access-date=October 1, 2024 |magazine=[[Rolling Stone]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0035-791X |oclc=969027590}}</ref> Naging matagumpay sa kalakalan ang kanta, umabot sa unang ranggo sa Hong Kong<ref name="HK">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Hong Kong Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i45/ |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at Taywan,<ref>{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Taiwan Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i44/ |access-date=October 22, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at ikalawa at tatlong ranggo, nang nakahanay, sa ''[[Wikipedia:Balangkas/Billboard|Billboard]]'s'' Global Excl.US at Global 200.<ref name="Billboard 6">{{Cite magazine |last=Trust |first=Gary |date=October 21, 2024 |title=Lady Gaga & Bruno Mars' 'Die With a Smile' Tops Global 200 for Eighth Week, the Most of 2024 |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-200-number-one-eighth-week-1235807210/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20241028191427/https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-200-number-one-eighth-week-1235807210/ |archive-date=October 28, 2024 |access-date=October 21, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Natuktok din ng kanta ang ikatlong ranggo sa Circle Digital Chart ng Timog Korea,<ref>{{Cite web |title=Digital Chart – Week 43 of 2024 |url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=43&hitYear=2024&termGbn=week&yearTime=3 |access-date=October 31, 2024 |website=[[Circle Chart]] |language=ko, en}}</ref> at sa loob ng punong sampu sa Indonesya,<ref>{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Indonesia Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i43/ |access-date=October 29, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Malaysia,<ref>{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Malaysia Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i34/ |access-date=October 22, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Pilipinas,<ref>{{Cite magazine |date= |title=Philippines Hot 100: Week of October 26, 2024 |url=https://billboardphilippines.com/chart/philippines-hot-100/10-26-2024/ |access-date=October 23, 2024 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> Singapura,<ref>{{Cite web |title=RIAS Top Charts Week 42 (11 - 17 Oct 2024) |url=https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/ |archive-url=https://archive.today/20241022070145/https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/ |archive-date=October 22, 2024 |access-date=October 22, 2024 |publisher=[[Recording Industry Association Singapore|RIAS]]}}</ref> at Gitnang Silangan.<ref>{{Cite web |title=The Official Mena Chart - This Week's Official MENA Chart Top 20 from 18/10/2024 to 24/10/2024 |url=https://www.theofficialmenachart.com/weeklychart |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20241029222103/https://www.theofficialmenachart.com/weeklychart |archive-date=October 29, 2024 |access-date=October 29, 2024 |publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]}}</ref> Noong Enero 25, 2025, ang bidyong pangmusika para sa "Zen* ay inilathala sa [[YouTube]].<ref>{{Cite web |last=Peters |first=Michell |date=January 25, 2025 |title=Jennie Drops Visually Striking 'Zen' Video After <i>Ruby</i> Album Announcement: Watch |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-zen-music-video-ruby-album-1235883561/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125172104/https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-zen-music-video-ruby-album-1235883561/ |archive-date=January 25, 2025 |access-date=February 22, 2026 |website=Billboard}}</ref> Ang pangalawang single na pinamagatang "Love Hangover" na pinagtatampukan ni Fike ay inilabas noong Enero 31, 2025,<ref name="Rolling Stone 3">{{Cite magazine |last=Zemler |first=Emily |date=January 31, 2025 |title=Jennie Taps Dominic Fike for Confessional Single 'Love Hangover' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-dominic-fike-love-hangover-single-1235252224/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131074721/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-dominic-fike-love-hangover-single-1235252224/ |archive-date=January 31, 2025 |access-date=January 31, 2025 |magazine=[[Rolling Stone]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0035-791X |oclc=969027590}}</ref> na tumuktok sa ika-29 na ranggo sa ''Billboard'' Global 200<ref name="WW">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Global 200) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/glo/ |url-status=live |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at ika-35 ranggo sa Circle Digital Chart.<ref>{{Cite web |date=February 2–8, 2025 |title=2025 Week 06 Digital Chart |url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=06&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213021816/https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=06&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |archive-date=February 13, 2025 |access-date=February 13, 2025 |publisher=[[Circle Chart]] |language=ko}}</ref> Ang ikatlong single ng album, "ExtraL" na pinagtatampukan ni Doechii, ay inilabas noong Pebrero 21,<ref name="NME 2">{{Cite magazine |last=Chin |first=Carmen |date=February 14, 2025 |title=Blackpink's Jennie teases new single 'Extral', featuring Doechii |url=https://www.nme.com/news/music/blackpinks-jennie-teases-new-single-extral-featuring-doechii-3837935 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214155041/https://www.nme.com/news/music/blackpinks-jennie-teases-new-single-extral-featuring-doechii-3837935 |archive-date=February 14, 2025 |access-date=February 14, 2025 |magazine=[[NME]] |location=United Kingdom |issn=0028-6362}}</ref> na tumutuktok sa ika-18 ranggo sa ''Billboard'' Global 200<ref name="WW" /> at ika-42 ranggo sa Circle Digital Chart.<ref name="Circle 2025 Wk 11">{{Cite web |date=March 9–15, 2025 |title=2025 Week 11 Digital Chart |url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=20&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250321010556/https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=11&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |archive-date=March 21, 2025 |access-date=March 20, 2025 |publisher=[[Circle Chart]] |language=ko}}</ref> Ang "Like Jennie" ay inilabas bilang ikaapat na single kasabay ang paglabas ng album noong Marso 7, 2025.<ref name="Vulture 1">{{Cite web |last=Gularte |first=Alejandra |date=March 7, 2025 |title=She Knows You Dream of Jennie |url=https://www.vulture.com/article/jennie-like-jennie-music-video.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307150102/https://www.vulture.com/article/jennie-like-jennie-music-video.html |archive-date=March 7, 2025 |access-date=March 7, 2025 |website=[[Vulture (website)|Vulture]] |publisher=[[Vox Media]] |location=United States}}</ref> Ito ay isang kalakalang tagumpay na tumuktok sa unang ranggo sa Timog Korea,<ref>{{Cite web |title=CIRCLE CHART - 써클차트 |url=https://circlechart.kr/ |access-date=2026-02-22 |website=circlechart.kr |language=en}}</ref> Hong Kong<ref name="HK">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Hong Kong Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i45/ |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at Malaysia,<ref>{{Cite web |title=The Official Southeast Asia Charts – This Week's Official Malaysia Chart Top 20 from 03/07/2025 to 03/13/2025 |url=https://www.officialseacharts.com/weeklychart |access-date=March 18, 2025 |publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]}}</ref> ikatlo't ikalimang ranggo sa ''Billboard'' Global Excl. US at Global 200 nang nakahanay.<ref>{{Cite magazine |last=Trust |first=Gary |date=March 17, 2025 |title=Lady Gaga & Bruno Mars' 'Die With a Smile' Dominates Both Billboard Global Charts |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-charts-march-22-1235923698/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317183457/https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-charts-march-22-1235923698/ |archive-date=March 17, 2025 |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Ang "Handlebars" ay ipinadala sa tingwirin ng US contemporary hit bilang ikalimang single ng album noong Marso 11,<ref name="Hits 1">{{Cite magazine |last=Pop Mart |date=March 11, 2025 |title=Your Radio Add Recaps |url=https://www.hitsdailydouble.com/news/radio/pop-radio-recaps-2025-03-11 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313021134/https://www.hitsdailydouble.com/news/radio/pop-radio-recaps-2025-03-11 |archive-date=March 13, 2025 |access-date=March 13, 2025 |magazine=[[Hits (magazine)|Hits]] |location=United States |oclc=15994494}}</ref> at inilabas sa tingwiring Italyano ng Sony Music Italy makalipas ang tatlong araw.<ref>{{Cite web |date=2025-03-07 |title=Handlebars - JENNIE, Dua Lipa |url=https://earone.com/post/85eefdcf7b28 |access-date=2026-02-22 |website=EarOne |language=it-IT}}</ref> Ang bidyong pangmusika nito ay inilabas noong Marso 10.<ref name="Elle 2">{{Cite magazine |last=Gonzales |first=Erica Gonzales |date=March 10, 2025 |title=Jennie and Dua Lipa Star in a Trippy New Music Video for Their Song 'Handlebars' |url=https://www.elle.com/culture/music/a64078289/jennie-dua-lipa-handlebars-lyrics-meaning/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250310174110/https://www.elle.com/culture/music/a64078289/jennie-dua-lipa-handlebars-lyrics-meaning/ |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 10, 2025 |magazine=[[Elle (magazine)|Elle]] |publisher=[[Louis Hachette Group]] |location=France}}</ref> Ang kanta ay umabot sa ika-21 ranggo sa ''Billboard'' Global 200<ref name="WW">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Global 200) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/glo/ |url-status=live |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at ika-68 ranggo sa Circle Digital Chart.<ref name="Circle 2025 Wk 11" /> Noong Abril 26, nilabas ni Jennie ang bidyong pangmusika para sa "Seoul City", na nagdala ng kabuuang bilang ng mga bidyong pangmusika mula sa album ng pito.<ref>{{Cite news |last=Jae-heun |first=Kim |date=2025-04-27 |title=Jennie of Blackpink redefines K-pop album promotion with seven 'Ruby' music videos |language=en |work=The Korea Herald |url=https://www.koreaherald.com/article/10474810 |access-date=2025-05-30}}</ref> === Pakikipagtambalan sa mga brand === Kasunod ng paglabas ng ''Ruby'', si Jennie ay nakisangkot sa mga pakikipagtambalang may inspirasyon sa kanyang unang studio album. Noong Setyembre 2025, nakipagtambal siya sa Beats by Dre para ilabas ang espesiyal na edisiyong Jennie Ruby Red Beats Solo 4 wireless na pang-ulong hatinig.<ref>{{Cite web |last=Regis |first=Ralph |date=2025-09-03 |title=JENNIE And Beats Team Up For New Special Edition Headphones |url=https://billboardphilippines.com/culture/jennie-and-beats-team-up-for-new-special-edition-headphones/ |access-date=2026-02-22 |website=billboardphilippines.com |language=en-US}}</ref> Sa parehong buwan, nakipagtambal din siya sa Amerikanong drinkware brand na Stanley 1913 para ilabas ang limitadong edisyong Stanley 1913 x JENNIE koleksyon sa Midnight Ruby.<ref>{{Cite news |last=Sirikul |first=Laura |title=Stanley 1913 Enters The K-Pop Scene Collaborating With JENNIE |language=en |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/laurasirikul/2025/09/12/stanley-1913-enters-the-k-pop-scene-collaborating-with-jennie/ |access-date=2026-02-22}}</ref> Noong Nobyembre, nakipagtambal naman si Jennie sa Alemang confectionary brand na Haribo para ilabas ang limitadong edisyong Ruby Hearts na gummies, na makikita lang sa Target.<ref>{{Cite web |date=2025-11-24 |title=HARIBO and JENNIE Launch ‘Ruby Hearts’ Gummies for Fans |url=https://www.haribo.com/en-us/news/jennie-x-ruby-hearts |access-date=2026-02-22 |website=HARIBO |language=en-US}}</ref> == Mga live na pagtatanghal == Ipin-romote ni Jennie ang album sa iba-ibang pagtatanghal, simula sa mga nakatakdang pagpapakita sa American late night talk show na ''Jimmy Kimmel Live!'',<ref>{{Cite magazine |last=Zemler |first=Emily |date=October 16, 2024 |title=Jennie Hits the Mark With 'Mantra' Performance on 'Kimmel' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-mantra-performance-kimmel-1235134909/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125022417/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-mantra-performance-kimmel-1235134909/ |archive-date=November 25, 2024 |access-date=October 16, 2024 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> ang mga Timog Koreanong pangmusikang programang ''M Countdown'' at ''Show!Music Core'',<ref name="M Countdown">{{Cite web |last=Lee |first=Ye-jin |date=October 17, 2024 |script-title=ko:제니, 8년만 '엠카' 컴백…레전드 미모, 카리나 꺾고 첫 음방 1위 [엑's 이슈] |trans-title=Jennie is back on "M Countdown" for the first time in 8 years...Legendary beauty beat Karina to win first place on a music show. [Ex's issue] |url=https://news.nate.com/view/20241017n39262 |access-date=October 17, 2024 |publisher=Xsports News |language=ko |via=[[Nate (web portal)|Nate]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kim |first=Tae-hyung |date=October 19, 2024 |script-title=ko:'쇼! 음악중심' 에스파 카리나 'UP' 1위…씨엔블루·제니·세븐틴 등 출격 [TV캡처] |trans-title='Show! Music Core' Aespa's Karina 'UP' 1st Place... CNBLUE, Jennie, Seventeen, etc. Appear [TV Capture] |url=https://www.stoo.com/article.php?aid=96787699911 |access-date=October 19, 2024 |website=Sports Today |language=ko}}</ref> at ang 2024 Superpop Japan music festival kasunod ng paglabas ng pangakay na single ng album na "Mantra".<ref>{{Cite web |last=Jeong |first=Ji-won |date=November 13, 2024 |script-title=ko:'슈퍼팝 재팬' 제니, 글로벌 스타 출격에 日 열광 "보고싶었다" |trans-title='Superpop Japan' Jennie, Japan's enthusiasm for global star debut "I missed you" |url=https://www.joynews24.com/view/1781483 |access-date=November 13, 2024 |website=Joy News |language=ko}}</ref> Nalimbag ang isang live na pagtatanghal na bidyo ng susunod na single sa ''Ruby'' na "Love Hangover" sa opisyal na hudyatan ni Jennie sa YouTube.<ref>{{Cite magazine |last=Saulog |first=Gabriel |date=February 12, 2025 |title=JENNIE Showcases Her Rap Prowess On Live Performance Video of "Love Hangover" – Watch |url=https://billboardphilippines.com/music/news/jennie-showcases-her-rap-prowess-on-live-performance-video-of-love-hangover-watch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314162329/https://billboardphilippines.com/music/news/jennie-showcases-her-rap-prowess-on-live-performance-video-of-love-hangover-watch/ |archive-date=March 14, 2025 |access-date=February 12, 2025 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> Kasunod ng paglabas ng album, nagrekord si Jennie ng mga live na pagtatanghal ng "Like Jennie" at "Handlebars" para sa ''Iconic Stage'' ng ''Billboard'' bilang una nitong itinatampok na tao.<ref>{{Cite web |last=Ahn |first=Byeong-gil |date=March 13, 2025 |script-title=ko:제니, 빌보드 출연 첫 주인공···독점 인터뷰+퍼포먼스 |trans-title=Jennie, Billboard's first appearance as the main character···Exclusive interview + performance |url=https://sports.khan.co.kr/article/202503130828003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313022916/https://sports.khan.co.kr/article/202503130828003 |archive-date=March 13, 2025 |access-date=March 5, 2025 |website=[[Kyunghyang Shinmun|Sports Kyunghyang]] |language=ko}}</ref> Nagtanghal siya sa Coachella Valley Music and Arts Festival noong Abril 13 at 20, 2025.<ref name="The Korea Herald 1">{{Cite news |last=Hwang |first=You-mee |date=November 21, 2024 |title=Blackpink's Jennie, Lisa invited to Coachella as solo acts |work=[[The Korea Herald]] |publisher=[[Herald Corporation]] |agency=[[Asia News Network]] |location=South Korea |url=https://www.koreaherald.com/article/10011400 |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250310165100/https://www.koreaherald.com/article/10011400 |archive-date=March 10, 2025}}</ref> === ''The Ruby Experience'' === Ang The Ruby Experience ay ang unang concert tour ni Jennie. Bilang suporta sa album na ''Ruby'', nagsagawa si Jennie ng apat-na-lungsod na pagtatanghal ng limang kilalang-kilalang palabas sa pagitan ng Marso 6 at 21, 2025.<ref name="Rolling Stone 1">{{Cite magazine |last=Mier |first=Tomás |date=January 25, 2025 |title=Jennie Will Celebrate Debut Solo Album with 'Intimate' Ruby Experience Shows |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-will-celebrate-debut-solo-album-ruby-experience-shows-1235246329/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125011305/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-will-celebrate-debut-solo-album-ruby-experience-shows-1235246329/ |archive-date=January 25, 2025 |access-date=January 28, 2025 |magazine=[[Rolling Stone]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0035-791X |oclc=969027590}}</ref> Orihinal na inihayag bilang isang serye ng tatlong palabas, ang mini-tour ay nagtakda ng mga karagdagang palabas sa Los Angeles at Paris.<ref name="Variety-TRE">{{Cite magazine |last=Garcia |first=Thania |date=March 7, 2025 |title=Jennie Brings 'The Ruby Experience' to Los Angeles for a Sweet and Sultry Intro to Her Solo Era: Concert Review |url=https://variety.com/2025/music/news/jennie-ruby-experience-concert-review-1236330927/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250308105237/https://variety.com/2025/music/news/jennie-ruby-experience-concert-review-1236330927/ |archive-date=March 8, 2025 |access-date=March 19, 2025 |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref><ref name="Vogue France">{{Cite magazine |last=Mang |first=Lolita |date=March 11, 2025 |title=Jennie (de BLACKPINK) sera en concert en France pour une date unique |url=https://www.vogue.fr/article/jennie-blackpink-concert-france-paris-date |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311162542/https://www.vogue.fr/article/jennie-blackpink-concert-france-paris-date |archive-date=March 11, 2025 |access-date=March 11, 2025 |magazine=[[Vogue France]] |language=fr}}</ref> Ito ay pinuri ng mga kritiko para sa kaniyang eksperimental at pangsinehan na paggawa.<ref>{{Cite magazine |last=Fell |first=Nicole |date=March 7, 2025 |title=The Ruby Experience Gives L.A. Crowd a Chance to Rock With Jennie |url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/the-ruby-experience-jennie-best-moments/jennie-shows-her-range-by-playing-all-of-ruby/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250310151232/https://www.hollywoodreporter.com/lists/the-ruby-experience-jennie-best-moments/jennie-shows-her-range-by-playing-all-of-ruby/ |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 18, 2025 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref><ref name="Variety-TRE" /> == Kritikal na pagtanggap == Karaniwang nakatanggap ang ''Ruby'' ng mga positibong pagsusuri mula sa mga kritiko. Ayon sa ''[[Forbes]]'', ang ''Ruby'' ang isa sa pinakahinahangaang K-pop na album noong 2025.<ref>{{Cite news |last=Benjamin |first=Jeff |title=Most Acclaimed K-Pop Of 2025: Demon Hunters, BLACKPINK, NMIXX, J-Hope |language=en |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/31/the-most-acclaimed-k-pop-of-2025-demon-hunters-blackpink-nmixx--more/ |access-date=2026-02-22}}</ref> Ayon sa tagapangimpok-pahayag na Metacritic, ang ''Ruby'' ay nakatanggap ng "pangkahalatang kasiya-siyang mga review" ayon sa nakatimbang na katanapang iskor na 74 ng 100 mula sa mga anim na kritikong iskor.<ref>{{Citation |title=Ruby by JENNIE |url=https://www.metacritic.com/music/ruby/jennie |language=en |access-date=2025-04-23}}</ref> Ang ''Wonderland'', noong Hulyo 2025, ay naghatol dito bilang pinakamahusay na solo album na galing sa kasapi ng Blackpink.<ref>{{Cite web |last=Tibbits |first=Ben |date=2025-07-31 |title=Bad Bunny, Addison Rae & More: Best Albums Of 2025 So Far |url=https://www.wonderlandmagazine.com/2025/07/31/best-albums-of-2025-so-far/ |access-date=2026-02-22 |website=Wonderland |language=en-GB}}</ref> Nakatanggap ang album ng apat sa limang bituin na pag-aantas mula kay Crystal Bell ng ''NME'', na pinuri ang ''Ruby'' para sa pagpapakita nito ng karisma ni Jennie, "nakatitiyak sa sarili" na artistikong layunin, at hanay ng kabosesan.<ref name=":0">{{Cite web |last=Bell |first=Crystal |date=2025-03-07 |title=Jennie – 'Ruby' review: a bold, self-assured debut that redefines her narrative |url=https://www.nme.com/reviews/album/jennie-blackpink-ruby-review-3844348 |access-date=2025-04-23 |website=NME |language=en-GB}}</ref> Nilagyan ng tatak ni Maria Leticia Gomes ng ''Clash'' ang album bilang "isang kapana-panabik na pakikinig" na nagpalawak ng kasiningan ni Jennie.<ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-03-07 |title=Jennie - Ruby {{!}} Reviews |url=https://www.clashmusic.com/reviews/jennie-ruby/ |access-date=2025-04-23 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref> Gayundin, pinuri ni Maria Sherman ng ''Associated Press'' ang rekord para sa "ambisyoso at makintab" na pagsisikap sa paggalugad ng iba't ibang aspeto ng personalidad ni Jennie, na ang ''Ruby'' ay "isang kaleidoscope ng iba't ibang tunog [..] na puno ng kabagay, pinakintab na kasiyahan."<ref name="Associated Press 1">{{Cite news |last=Sherman |first=Maria |date=March 7, 2025 |title=Music Review: Blackpink's Jennie steps out on her own with debut solo album, ''Ruby'' |language=en |agency=[[Associated Press]] |location=United States |url=https://apnews.com/article/blackpink-jennie-ruby-solo-album-music-review-a0b5dc56312d91b15ed92be9b19182c0 |access-date=March 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250309171808/https://apnews.com/article/blackpink-jennie-ruby-solo-album-music-review-a0b5dc56312d91b15ed92be9b19182c0 |archive-date=March 9, 2025}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=NME |date=2025-06-26 |title=The best albums of 2025… so far! |url=https://www.nme.com/features/music-features/best-albums-of-2025-so-far-3872624 |access-date=2026-07-16 |website=NME |language=en-GB}}</ref> Sa isang pagsusuri para sa ''Rolling Stone'', si Maura Johnston ay iniantas sa tatlo at kalahating bituin, na nagbubuod dito bilang isang "mabilis na paggalaw ng magandang oras" kasama ang "kahanga-hangang kakayahang tumupad" sa dyanra ng R&B-pop.<ref name="RS4" /> Magkatulad ding pinuri ng ''Elle'' ang album bilang "maingay, magalugad, at higit sa lahat, kasiya-siya", na may "kumpiyansang mga awit" at "nakatutuwang mga collab", habang kay Callie Alghrim ng ''Business Insider'' ay inangkin na ang mang-aawit ay "madali niyang mautusan ang spotlight".<ref>{{Cite web |date=2025-12-22 |title=The Best Albums of 2025 Might Prove Your Spotify Listening Age Wrong |url=https://www.elle.com/culture/music/a69839009/best-albums-of-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=ELLE |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ahlgrim |first=Callie |title=The best albums of 2025 |url=https://www.businessinsider.com/best-albums-2025 |access-date=2026-02-22 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref> Ayon naman sa ''IZM'', ang album ay pinanganak sa kumikislap at maagap na tala ng pop na nagsasala sa kaisipang pangkomersiyal ang K-pop.<ref>{{Cite web |title=Neo Music Communication IZM |url=https://www.izm.co.kr/posts?id=33244 |access-date=2026-07-16 |website=www.izm.co.kr}}</ref> Ang ''Ruby'' ay ika-29 na puwesto sa unang-100 listahan ng mga pinakamahusay na album ng 2025 ng ''Rolling Stone'', at ika-56 sa parehong listahan ng ''Clash''.<ref>{{Cite web |last=Stone |first=Rolling |date=2025-12-03 |title=The 100 Best Albums of 2025 |url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-2025-1235466292/ |access-date=2026-02-22 |website=Rolling Stone |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-12-15 |title=Albums Of The Year 2025 {{!}} Features |url=https://www.clashmusic.com/features/albums-of-the-year-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref> Para sa ''Billboard'', nilagay ang album ito sa ikatlong-pinakamahusay na K-pop album ng 2025.<ref>{{Cite web |last=Webster |first=Amina Ayoud,Jeff Benjamin,Billboard Korea,Abby |date=2025-12-18 |title=The 25 Best K-Pop Albums of 2025: Staff Picks |url=https://www.billboard.com/lists/best-kpop-albums-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> Nag-aalok ng mas halo-halong pagsusuri, pinuri ni Jon Caramanica ng ''The New York Times'' ang ''Ruby'' para sa paggalugad nito gamit ang tinig at tunog ngunit pinuna ang mga kolaborasyon sa album dahil sa kanilang kakulangan ng kabuluhan.<ref>{{Cite news |last=Caramanica |first=Jon |date=2025-03-12 |title=Blackpink’s Members Wrestle With the Mega-Group’s Long Shadow |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2025/03/12/arts/music/blackpink-solo-albums.html |access-date=2025-04-23 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-05 |title=The Best Albums Of 2025 (So Far) |url=https://www.complex.com/music/a/dimassanfiorenzo/best-albums-2025-right-now |access-date=2026-02-22 |website=Complex |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-09-02 |title=The 60 Best Albums Of 2025 (So Far...) {{!}} Features |url=https://www.clashmusic.com/features/the-60-best-albums-of-2025-so-far/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-03-07 |title=Jennie - Ruby {{!}} Reviews |url=https://www.clashmusic.com/reviews/jennie-ruby/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref><ref name=":0" /> Ang ilang tagapalagay kagaya ni Irene Kim ng ''Vogue'' ay nagtalo na ang pagsisikap ng mang-aawit bilang solo ay nagbigay-daan sa kanya upang maipakita ang mga katangiang naiiba sa kanyang karakter bilang it girl ng Blackpink at sa mga pinipilit ng gaawanang K-pop na isuot ng mga idolo nito.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Hess |first=Liam |date=2025-12-17 |title=The 45 Best Albums of 2025 |url=https://www.vogue.com/article/best-albums-of-2025 |access-date=2026-07-16 |website=Vogue |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Neo Music Communication IZM |url=https://www.izm.co.kr/posts?id=33746 |access-date=2026-07-16 |website=www.izm.co.kr}}</ref> Palagay mula sa ''Billboard'' at sa opisyal na pooksapot ng gawad Grammy ay nagsabing ang pag-iisa ng iba-ibang estilo ang nagbigay-kulay sa kaniyang pag-usbong bilang "pangmundong isig" at "bagong-salinlahing mutyang pop", na "nagtatangging itago sa mga inaasahan, dyanra, wika o pamamaraan."<ref>{{Cite web |last=Benjamin |first=Jeff |date=2025-03-10 |title=Every Song From JENNIE’s Solo Album ‘Ruby,’ Ranked |url=https://www.billboard.com/lists/jennie-ruby-songs-ranked/ |access-date=2026-07-16 |website=Billboard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=15 Must-Hear Albums Arriving In March 2025: Lady Gaga, Selena Gomez, JENNIE, Lucy Dacus & More |url=https://www.grammy.com/news/must-hear-albums-march-2025-lady-gaga-jennie-lucy-dacus/ |access-date=2026-07-16 |website=Grammy |language=en-US}}</ref> ==Parangal== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+{{sronly|Awards and nominations}} |- align="center" ! scope="col" | Taon ! scope="col" | Kasapian ! scope="col" | Gawad ! scope="col" | Kinalabasan ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference}} |- | align="center" rowspan="7" | 2025 | rowspan="4" | [[Asian Pop Music Awards]] | Punong 20 Album ng Taon | {{won}} | style="text-align:center" rowspan="2" | <ref>{{cite magazine|last=McIntyre|first=Hugh|title=Asian Pop Music Awards 2025 Winners: Jennie, G-Dragon, Lay Zhang Reign|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/31/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-lead-winners/|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=December 31, 2025|access-date=December 31, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101154419/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/31/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-lead-winners/|archive-date=January 1, 2026|url-status=live}}</ref> |- | Gawad sa Paghirang ng Madla | {{won|place=9|9th place}} |- | Pinakamahusay na Album ng Taon | {{nom}} | style="text-align:center" rowspan="2" | <ref>{{cite magazine|last=McIntyre|first=Hugh|title=Asian Pop Music Awards 2025: Jennie, G-Dragon, Lay Zhang, Jackson Wang Lead Nominees|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/02/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-jackson-wang-lead-nominees/|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=December 2, 2025|access-date=December 2, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251204003025/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/02/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-jackson-wang-lead-nominees/|archive-date=December 4, 2025|url-status=live}}</ref> |- | Pinakamahusay na Tagagawa{{efn|Mga tagagawa: Jennie (kasama ang pangkat paggawa)}} | {{nom}} |- | [[2025 Korea Grand Music Awards|Korea Grand Music Awards]] | Pinakamahusay na Tugtuging 10 | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|script-title=ko:2025 KGMA 본 투표 1차 종료…부문별 1위 누구? 투표 열기 고조|trans-title=2025 KGMA Main Voting 1st Round... Who is number one in each category? Vote openness is high|url=https://isplus.com/article/view/isp202509300155|via=[[Naver]]|publisher=[[Ilgan Sports]]|last=Park|first=Se-yeon|date=September 30, 2025|access-date=October 11, 2025|archive-date=February 15, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260215195443/https://isplus.com/article/view/isp202509300155|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | [[2025 Melon Music Awards|Melon Music Awards]] | Mga Angaw Punong 10 | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|script-title=ko:지드래곤, ‘MMA’ 7관왕 등극…제니→올데프 수상|trans-title=G-Dragon wins 7 'MMA' crowns... Jennie → AllDay Project Award|url=https://enews.imbc.com/News/RetrieveNewsInfo/488021|via=[[Naver]]|publisher=[[iMBC]]|language=ko|last=Kim|first=Hye-young|date=December 21, 2025|access-date=December 21, 2025|archive-date=December 23, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223001834/https://enews.imbc.com/News/RetrieveNewsInfo/488021|url-status=live}}</ref> |- | Album ng Taon | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Benjamin|first=Jeff|title=Korean Music Awards 2026: Effie, NMIXX, Jennie & Lee Chanhyuk Lead Nominations|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=February 5, 2026|access-date=February 5, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260205112422/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations/|archive-date=February 5, 2026|url-status=live}}</ref> |- | align="center" rowspan="5" | 2026 | [[40th Golden Disc Awards|Golden Disc Awards]] | Pinakamahusay na Album (Bonsang) | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|last=Lim|first=Jeong-won|title=Golden Disc nominees announced for event's 40th edition on Jan. 10 in Taipei|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-11-25/entertainment/kpop/Golden-Disc-nominees-announced-for-events-40th-edition-on-Jan-10-in-Taipei/2462791|access-date=November 25, 2025|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=November 25, 2025|archive-date=November 28, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251128104145/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-11-25/entertainment/kpop/Golden-Disc-nominees-announced-for-events-40th-edition-on-Jan-10-in-Taipei/2462791|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | [[2026 iHeartRadio Music Awards|iHeartRadio Music Awards]] | K-pop Album ng Taon | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Atkinson|first=Katie|url=https://www.billboard.com/lists/2026-iheartradio-music-awards-winners-list/|title=Here Are the 2026 iHeartRadio Music Awards Winners: Full List|date=March 26, 2026|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=March 26, 2026|archive-date=March 27, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260327033531/https://www.billboard.com/lists/2026-iheartradio-music-awards-winners-list/|url-status=live}}</ref> |- | Pinakapaboritong Pamulaang Album | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Millman|first=Ethan|url=https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/iheartradio-music-award-nominations-taylor-swift-leads-1236467699/|title=iHeartRadio Music Award Nominations: Taylor Swift Leads With Nine|date=January 8, 2026|magazine=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=January 8, 2026|archive-date=January 8, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260108230851/https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/iheartradio-music-award-nominations-taylor-swift-leads-1236467699/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | [[23rd Korean Music Awards|Korean Music Awards]] | Pinakamahusay na K-pop Album | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|title=AKMU's Lee Chan-hyuk, Jennie sweep major prizes at Korean Music Awards|url=https://www.koreatimes.co.kr/entertainment/k-pop/20260227/akmus-lee-chan-hyuk-jennie-sweep-major-prizes-at-korean-music-awards|newspaper=[[The Korea Times]]|date=February 27, 2026|access-date=February 27, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260227002356/https://www.koreatimes.co.kr/entertainment/k-pop/20260227/akmus-lee-chan-hyuk-jennie-sweep-major-prizes-at-korean-music-awards|archive-date=February 27, 2026|url-status=live}}</ref> |- | Album ng Taon | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Benjamin|first=Jeff|title=Korean Music Awards 2026: Effie, NMIXX, Jennie & Lee Chanhyuk Lead Nominations|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=February 5, 2026|access-date=February 5, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260205112422/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations/|archive-date=February 5, 2026|url-status=live}}</ref> |} == Komersyal na pagganap == Noong Marso 4, 2025, iniulat na nakaipon ang ''Ruby'' ng 450,000 mga pre-order sa buong mundo.<ref name="The Hollywood Reporter 1">{{Cite magazine |last=Fell |first=Nicole |date=March 5, 2025 |title=Jennie's Debut Solo Album Racks Up 450K Pre-Orders |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennies-ruby-debut-solo-album-450k-pre-orders-1236155036/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305231044/https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennies-ruby-debut-solo-album-450k-pre-orders-1236155036/ |archive-date=March 5, 2025 |access-date=March 5, 2025 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |publisher=[[Eldridge Industries]] |location=United States |issn=0018-3660 |oclc=44653726}}</ref> Nakabenta ang album ng higit pa sa isang angaw na kopya sa unang linggo ng paglabas nito at nakapasok sa punong sampu sa 19 na bansa kabilang ang Timog Korea, Awstralya, at Estados Unidos.<ref>{{Cite magazine |last=Fell |first=Nicole |date=March 18, 2025 |title=Jennie Hits 1M Global Sales in First Week for Debut Album 'Ruby' |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennie-hits-1m-global-sales-first-week-debut-album-ruby-1236165638/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319004550/https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennie-hits-1m-global-sales-first-week-debut-album-ruby-1236165638/ |archive-date=March 19, 2025 |access-date=March 18, 2025 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |publisher=[[Eldridge Industries]] |location=United States |issn=0018-3660 |oclc=44653726}}</ref> Sa Timog Korea, ang album ay nakabenta ng higit sa 660,000 kopya sa unang linggo ayon sa tala mula sa Hanteo Chart, kumakatawan sa pinakamataas na benta sa unang linggo ng paglabas ng album para sa isang babaeng K-pop solo artist sa 2025.<ref>{{Cite news |date=March 14, 2025 |title=Jennie sets first-week sales record for K-pop female soloist this year |work=[[Yonhap News Agency]] |url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20250314004200315 |url-status=live |access-date=March 14, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314023855/https://en.yna.co.kr/view/AEN20250314004200315 |archive-date=March 14, 2025}}</ref> Namulaan din nito ang pangalawang ranggo sa Circle Album Chart, na nagtala ng 595,900 kopyang nabenta sa loob ng dalawang araw pagkatapos ang paglabas.<ref name=circleweekly/> Sa Awstralya, namulaan ng album ang pangalawang ranggo sa ARIA Albums Chart, na pinangunahan ng ''Mayhem'' ni [[Lady Gaga]] (2025). Sa pamulaang ito, pumatas ang ''Ruby'' sa ''Rosie'' ni [[Rosé]] (2024) bilang ang pinakamataas na chart ng album ng isang babaeng K-pop soloist sa nabanggit na chart. Ang pagpupuwesto ay ang ikatlong pangalawang ranggong album ni Jennie sa Awstralya pagkatapos ng mga album ng Blackpink na ''The Album'' (2020) at ''Born Pink'' (2022).<ref>{{Cite web |date=March 14, 2025 |title=A monstrous debut for Lady Gaga |url=https://www.aria.com.au/charts/news/a-monstrous-debut-for-lady-gaga |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314091411/https://www.aria.com.au/charts/news/a-monstrous-debut-for-lady-gaga |archive-date=March 14, 2025 |access-date=March 14, 2025 |publisher=[[Australian Recording Industry Association]]}}</ref> Sa Reyno Unido, namulaan ng ''Ruby'' ang pangatlong ranggo sa UK Albums Chart, na nagpalampas sa album ni Rosé na ''Rosie'' bilang ang pinakamataas na chart ng album ng isang babaeng K-pop soloist sa nasabing chart. Napatasan din niya ang ''Golden'' (2023) ni [[Jungkook|Jung Kook]] para sa pinakamataas na chart ng album ng sinumang K-pop solo artist. Nauna nang pumasok si Jennie sa pangalawang ranggo kasama ang mga album ng Blackpink na ''The Album'' at ''Born Pink.''<ref>{{Cite web |last=Lee |first=Jae-hoon |date=March 15, 2025 |script-title=ko:제니, 뭐니! 음방도 삼켰다 |trans-title=Jennie's 'Ruby', Highest Ranking K-Pop Solo on UK Album Chart, Tied for 3rd Place... G-Dragon's 'Übermensch' at 93rd Place |url=https://www.newsis.com/view/NISX20250315_0003099858 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250321134646/https://www.newsis.com/view/NISX20250315_0003099858 |archive-date=March 21, 2025 |access-date=March 15, 2025 |website=[[Newsis]] |language=ko}}</ref> Sa Estados Unidos, namulaan ng ''Ruby'' ang pampitong ranggo sa [[Billboard 200]] na may nabentang 56,000 album-equivalent units sa unang linggo nito. Sa kabuuang iyon, 26,500 ay galing sa mga benta ng album, na nagbunga sa pamulaan ng album sa pangalawang ranggo sa chart ng ''Billboard'' Top Album Sales. Nakamit din nito ang 29,000 streaming equivalent albums (mula sa 39.93 milyong on-demand na opisyal na stream), na humantong sa pang-13 na pamulaan sa ''Billboard'' Top Streaming Albums chart, at 500 track equivalent albums. Sa pamulaang ito, si Jennie ay naging ikatlong kasapi ng Blackpink na nagkamit ng isang nangungunang sampung album sa US, pagkatapos ng ''Rosie'' ni Rosé at ''[[Alter Ego (album ni Lisa)|Alter Ego]]'' ni Lisa (2025).<ref>{{Cite magazine |last=Caulfield |first=Keith |date=March 16, 2025 |title=Lady Gaga's ''Mayhem'' Debuts at No. 1 on ''Billboard'' 200 Chart |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-mayhem-debuts-number-one-billboard-200-chart-1235923158/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250316191025/https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-mayhem-debuts-number-one-billboard-200-chart-1235923158/ |archive-date=March 16, 2025 |access-date=March 16, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Mula sa paglabas ng album, tatlo sa mga kanta nito ay humantong sa ''Billboard'' Hot 100 nang sabay-sabay, na'ng "Handlebars" at "Like Jennie" na namulaan ang bilang 80 at 83 nang nakahanay at "ExtraL" na balik-pasok sa bilang 99. Dahil dito, si Jennie ang unang babaeng K-pop soloist na may tatlong kantang humantong sa kasabayang linggo.<ref>{{Cite web |last=You-mee |first=Hwang |date=2025-03-19 |title=Blackpink’s Jennie places 3 songs on Billboard’s Hot 100 |url=https://www.koreaherald.com/article/10444924 |access-date=2026-07-16 |website=The Korea Herald |language=en}}</ref> == Listahan ng mga track == {{Track listing | headline = Paglilista sa mga track ng ''Ruby'' | extra_column = Producer(s) | total_length = 41:30 | title_width = 25% | writing_width = 52.5% | extra_width = 22.5% | title1 = Intro: Jane | note1 = with [[French Kiwi Juice|FKJ]] | writer1 = {{hlist|[[Jennie (singer)|Jennie]]|[[French Kiwi Juice|Vincent Fenton]]}} | extra1 = FKJ | length1 = 1:38 | title2 = [[Like Jennie]] | writer2 = {{hlist|Jennie|[[Tayla Parx]]|Amanda "Kiddo A.I." Ibanez|[[Zico (rapper)|Zico]]|[[Diplo|Thomas Pentz]]|Jorge Alfonso Sr.}} | extra2 = {{hlist|[[Diplo]]|Leclair|Jorge}} | length2 = 2:03 | title3 = Start a War | writer3 = {{hlist|[[Jonas Jeberg]]|Ramus Søegren|Jelli Dorman|[[Kuk Harrell]]}} | extra3 = {{hlist|Jeberg|Søegren|Sam Homaee|Dorman{{ref|a|[a]}}}} | length3 = 2:45 | title4 = [[Handlebars (Jennie song)|Handlebars]] | note4 = featuring [[Dua Lipa]] | writer4 = {{hlist|Lipa|[[Rob Bisel]]|[[Amy Allen (songwriter)|Amy Allen]]|[[Delacey|Brittany Amaradio]]|James Ghaleb}} | extra4 = {{hlist|Bisel|[[Ido Zmishlany]]}} | length4 = 3:04 | title5 = With the IE (Way Up) | writer5 = {{hlist|Jennie|[[Dem Jointz|Dwayne Abernathy Jr.]]|Dorman|[[Fernando Arbex|Jose Fernando Arbex Miro]]}} | extra5 = [[Dem Jointz]] | length5 = 2:43 | title6 = [[ExtraL]] | note6 = featuring [[Doechii]] | writer6 = {{hlist|Jennie|[[Doechii|Jaylah Hickmon]]|Abernathy|Alexis Andrea Boyd|[[Sorana (singer)|Sorana Pacurar]]}} | extra6 = Dem Jointz | length6 = 2:47 | title7 = [[Mantra (Jennie song)|Mantra]] | writer7 = {{hlist|Jennie|Billy Walsh|Jumpa|[[Claudia Valentina]]|Elle Campbell|Dorman|Serban Cazan|[[Zikai (singer)|Zikai]]}} | extra7 = {{hlist|[[El Guincho]]|Cazan|Dorman|Jumpa}} | length7 = 2:16 | title8 = [[Love Hangover (Jennie song)|Love Hangover]] | note8 = featuring [[Dominic Fike]] | writer8 = {{hlist|Fike|Carly Gibert|Zmishlany|Blaise Railey|[[Bülow (singer)|Megan Bülow]]|Devin Workman}} | extra8 = {{hlist|Jennie|Zmishlany}} | length8 = 3:00 | title9 = [[Zen (Jennie song)|Zen]] | writer9 = {{hlist|Jennie|Dorman|[[Asheton Hogan]]|[[Bibi Bourelly]]|Kirsten Spencer}} | extra9 = [[Asheton Hogan|Pluss]] | length9 = 3:21 | title10 = Damn Right | note10 = featuring [[Childish Gambino]] and [[Kali Uchis]] | writer10 = {{hlist|Jennie|[[Childish Gambino|Donald Glover]]|[[Kali Uchis|Karly-Marina Loaiza]]|Jean Day Jr.|[[30 Roc|Samuel Gloade]]|[[Mike Will Made It|Michael Williams II]]|Bourelly|[[Ari PenSmith|Ariowa Irosogie]]}} | extra10 = {{hlist|Trubeatzz|[[30 Roc]]|[[Mike Will Made It]]}} | length10 = 3:50 | title11 = F.T.S. | writer11 = {{hlist|Jennie|Hogan|Bourelly|Gibert|Christopher Newlin}} | extra11 = {{hlist|Pluss|Gage}} | length11 = 2:32 | title12 = Filter | writer12 = {{hlist|Boyd|Pacurar|Abernathy|Carmen Reese}} | extra12 = Dem Jointz | length12 = 2:31 | title13 = Seoul City | writer13 = {{hlist|Jennie|Myles Harris|Braylin Bowman|Xeryus Gittens|Williams|Bourelly|Gibert}} | extra13 = {{hlist|MoneyGoForMyles|Resource|Xeryus|Mike Will Made It}} | length13 = 2:44 | title14 = Starlight | writer14 = {{hlist|Jennie|Hogan|Armel Potter|Williams|Bourelly|Irosogie}} | extra14 = {{hlist|Pluss|Melz|Mike Will Made It}} | length14 = 2:48 | title15 = Twin | writer15 = {{hlist|Jennie|Bourelly|Newlin|Williams}} | extra15 = {{hlist|Gage|Mike Will Made It}} | length15 = 3:28 }} {{Track listing | headline = ''Ang Buong Edisiyon'' paglilista ng mga track | extra_column = (mga) Tagagawa | total_length = 57:19 | title_width = 25% | writing_width = 52.5% | extra_width = 22.5% | title1 = Like Jennie | note1 = pinahabang remix; kasama si Diplo at D00mscrvll | writer1 = {{hlist|Jennie|Parx|Ibanez|Zico|Pentz|Alfonso}} | extra1 = {{hlist|Diplo|Leclair|Jorge|Akira Akira|William Bowerman|O'Ryan{{ref|a|[a]}}}} | length1 = 3:00 | title2 = Like Jennie | note2 = EDM remix; kasama si Natural | writer2 = {{hlist|Jennie|Parx|Ibanez|Zico|Pentz|Alfonso}} | extra2 = {{hlist|Diplo|Leclair|Jorge|O'Ryan{{ref|a|[a]}}}} | length2 = 2:39 | title3 = Handlebars | note3 = Jennie Lang | writer3 = {{hlist|Bisel|Allen|Amaradio|Ghaleb}} | extra3 = {{hlist|Bisel|Delacey{{ref|a|[a]}}|Dorman{{ref|a|[a]}}|Harrell{{ref|a|[a]}}|O'Ryan{{ref|a|[a]}}}} | length3 = 2:14 | title4 = ExtraL | note4 = Jennie Lang | writer4 = {{hlist|Jennie|Boyd|Pacurar|Abernathy}} | extra4 = Dem Jointz | length4 = 2:34 | title5 = Love Hangover | note5 = Jennie Lang | writer5 = {{hlist|Zmishlany|Bülow|Railey|Gibert}} | extra5 = {{hlist|Jennie|Zmishlany|Dorman{{ref|a|[a]}}|Harrell{{ref|a|[a]}}}} | length5 = 2:48 | title6 = Damn Right | note6 = Jennie Lang | writer6 = {{hlist|Jennie|Day|Gloade|Williams|Bourelly|Irosogie}} | extra6 = {{hlist|Truebeatzz|30 Roc|Mike Will Made-It|Dorman{{ref|a|[a]}}}} | length6 = 2:23 }} '''Mga Paunawa''' * {{sup|{{note|a|[a]}}}} nagsisignipika bilang katagapaggawa * Ang mga pisikal na bersyon ng album ay may kahaliling pagkakasunud-sunod ng pagkakalista, pati na rin ang mga bersyong solo ng "Handlebars", "ExtraL", "Love Hangover", at "Damn Right".<ref name="Stereogum 1">{{Cite web |last=Chelosky |first=Danielle |date=January 21, 2025 |title=BLACKPINK's JENNIE Announces Debut Solo Album feat. Dua Lipa, Doechii, Childish Gambino, & More |url=https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250122025734/https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |archive-date=January 22, 2025 |access-date=January 21, 2025 |website=[[Stereogum]] |location=United States}}</ref> * Sa di-tandis na bersyon ng album, ang "F.T.S." ay hindi kasama sa tracklist. * Ang "With the IE (Way Up)" ay naglalaman ng sample ng "Hi-Jack" na isinulat ni Jose Fernando Arbex Miro at iginanap ni Barrabás.<ref>{{Citation |title=Jennie (singer) |date=2026-07-13 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jennie_(singer)&oldid=1363973589 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-07-17}}</ref> * Inilalagay ng ''Ang Buong Edisiyon'' ang mga orihinal na track kasunod ng anim na labis na track. == Mga tauhan == Mga ambag ay hinango mula sa Tidal<ref name="Tidal 1">{{Cite web |last=Jennie |author-link=Jennie (singer) |date=February 21, 2025 |title=''Ruby'' / Jennie / Credits |url=https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250310174717/https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 10, 2025 |publisher=[[Tidal (service)|Tidal]]}}</ref> === Mga musikero === {{div col}} * [[Jennie (mang-aawit)|Jennie]] – boses (lahat ng mga track) * [[French Kiwi Juice|FKJ]] – pag-po-program, taga-synthesize (track 1) * Amanda "Kiddo A.I." Ibanez – mga background na boses (track 2) * [[Chris O'Ryan]] – mga background na boses (track 2) * [[Tayla Parx]] – mga background na boses (track 2) * [[Jonas Jeberg]] – pag-po-program, lahat ng mga instrumento (track 3) * Ramus Søegren – pag-po-program, lahat ng mga instrumento (track 3) * Sam Homaee – pag-po-program, lahat ng mga instrumento (track 3) * Jelli Dorman – mga background na boses (mga track 3, 7, 9, 10), pag-po-program (track 8) * [[Dua Lipa]] – mga boses (track 4) * [[Rob Bisel]] – pag-po-program, bass, glockenspiel, piano, taga-synthesize, mga background na boses (track 4) * Aaron Sterling – mga tambol, mga malatambol na instrumento (track 4) * Shelby Epstine – glockenspiel (track 4) * James Alan – piano (track 4) * [[Amy Allen (songwriter)|Amy Allen]] – mga background na boses (track 4) * [[Delacey]] – mga background na boses (track 4) * [[Doechii]] – mga boses (track 6) * [[El Guincho]] – pag-po-program, pagpalakpak, tambol, mga keyboard, mga malatambol na instrumento, synth bass, taga-synthesize (track 7) * [[Dominic Fike]] – mga boses (track 8) * [[Ido Zmishlany]] – pag-po-program, bass, [[clavichord]], mga tambol, mga keyboard, organ, mga background na boses (track 8) * Will Lamoureux – violin, viola (track 8) * Blaise Railey – mga background na boses (track 8) * Carly Gibert – mga background na boses (track 8) * [[Bülow|Megan Bülow]] – mga background na boses (track 8) * [[Childish Gambino]] – mga boses (track 10) * [[Kali Uchis]] – mga boses (track 10) {{div col end}} === Teknikal === {{div col}} * FKJ – [[Audio mixing (recorded music)|paghahalo ng mga tunog]] (track 1) * [[Serban Ghenea]] – paghahalo ng mga tunog (tracks 2–4, 6–8) * Bryce Bordone – pagtulong sa paghahalo ng mga tunog (tracks 2–4, 6–8) * [[Manny Marroquin]] – paghahalo ng mga tunog (mga track 5, 9, 12, 14) * Jaycen Joshua – paghahalo ng mga tunog (mga track 10, 11, 13, 15) * Mike Seaberg – paghahalo ng mga tunog (mga track 10, 11, 13, 15) * Will Quennell – [[Audio mastering|pag-ma-master]] (tracks 1–5, 7–15) * [[Chris Gehringer]] – pag-ma-master (track 6) * Eunkyung Jung – pag-re-record (tracks 2, 14, 15) * Jonas Jeberg – pag-re-record (track 3) * Ramus Søegren – pag-re-record (track 3) * Cameron Poole – pag-re-record, pamboses na paggawa (track 4) * Delacey – pag-re-record, pamboses na paggawa (track 4) * Chris O'Ryan – pamboses na paggawa (mga track 2, 4, 6), pamboses na pag-iinhinyero (6) * [[Kuk Harrell]] – pag-re-record, pamboses na pag-iinhinyero, pamboses na paggawa (mga track 3, 4, 7–10) * Jelli Dorman – [[Audio engineering|pag-iinhinyero]] (mga track 3, 4, 10, 11); pamboses na pag-iinhinyero, pamboses na paggawa (mga track 3, 4, 7–10) * [[Dem Jointz]] – pag-re-record (tracks 5, 6, 12), pamboses na paggawa (tracks 5, 12) * Jayda Love – pag-re-record (track 6) * Devin Workman – pag-re-record, pamboses na pag-iinhinyero, pamboses na paggawa (track 8) * Gage – pag-re-record (tracks 11, 12, 14) * Aaron Sterling – pag-iinhinyero (track 4) * Jackson Card – pag-iinhinyero (track 4) * Rob Bisel – pag-iinhinyero, pag-re-record (track 4) * Jennifer Ortiz – pag-iinhinyero (track 6) * Noah Gottdenker – pag-iinhinyero (track 8) * Donald Glover – pag-iinhinyero (track 10) * Morgan Jones – pagtulong sa pag-re-record (track 4) * Ramiro Fernandez-Seoane – pagtulong sa pag-re-record (track 14) * Anthony Vilchis – pagtulong sa pag-iinhinyero (track 5) * Trey Station – pagtulong sa pag-iinhinyero (mga track 5, 14) * Chris Bhikoo – pagtulong sa pag-iinhinyero (track 13) * Jacob Richards – pagtulong sa pag-iinhinyero (track 13) {{div col end}} == Mga taltaguhit == {{col-begin}} {{col-2}} ===Mga panlingguhang taltaguhit=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ Pagganap ng ''Ruby'' para sa mga panlingguhang taltaguhit ! scope="col"| Chart (2025) ! scope="col"| Tuktok na<br />puwesto |- ! scope="row"| Mga Awstralyanong Album ([[ARIA Charts|ARIA]])<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/albums-chart/2025-03-17|title=ARIA Top 50 Albums Chart|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=March 17, 2025|access-date=March 14, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Awstriyanong Album ([[Ö3 Austria]])<ref>{{Cite web |last=Hung |first=Steffen |title=Jennie [KR] - Ruby |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Jennie+%5BKR%5D&titel=Ruby&cat=a |access-date=2025-04-24 |website=austriancharts.at}}</ref> | 3 |- ! scope="row"| Mga Belhikanong Album ([[Ultratop]] Flanders)<ref>{{Cite web |title=Jennie [KR] - Ruby - ultratop.be |url=https://www.ultratop.be/nl///album/85f0b/Jennie-%5BKR%5D-Ruby |access-date=2025-04-24 |website=www.ultratop.be}}</ref> | 3 |- ! scope="row"| Mga Belhikanong Album ([[Ultratop]] Valonia)<ref>{{Cite web |title=Jennie [KR] - Ruby - ultratop.be |url=https://www.ultratop.be/fr///album/85f0b/Jennie-%5BKR%5D-Ruby |access-date=2025-04-24 |website=www.ultratop.be}}</ref> | 4 |- ! scope="row"| Mga Kanadiyanong Album (''[[Billboard]]'')<ref name="Billboard10">{{Cite web |title=JENNIE {{!}} Biography, Music & News |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/cna/ |access-date=2025-04-24 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> | 6 |- ! scope=row"| Mga Kroasyanong Pansabansaang Album (''[[HBU]]'')<ref>{{Cite web |date=2025-10-20 |title=Lista prodaje 41. tjedan 2025. (06.10.2025. – 12.10.2025.) |url=https://www.top-lista.hr/www/lista-prodaje-strano-41-tjedan-2025/ |access-date=2026-07-17 |website=Top Lista |language=hr}}</ref> | 18 |- ! scope="row"| Mga Tsekong Album ([[ČPN IFPI]])<ref>{{Cite web |title=ČNS IFPI |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |access-date=2025-04-24 |website=ifpicr.cz |quote=Note: Sa pahina ng chart, piliin ang 12.Týden 2025 sa field katabi ng mga katagang "CZ – ALBUMS – TOP 100" para makita at makuha ang tamang chart.}}</ref> | 31 |- ! scope="row"| Mga Dinamarkang Album ([[Hitlisten]])<ref>{{Cite web |title=Hitlisten.NU |url=http://hitlisten.nu/default.asp?w=10&y=2025&list=a40 |access-date=2025-04-24 |website=Hitlisten.NU}}</ref> | 36 |- ! scope="row" | Mga Olandesang Chart ([[Album Top 100]])<ref>{{Cite web |last=Hung |first=Steffen |title=Jennie [KR] - Ruby |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Jennie+%5BKR%5D&titel=Ruby&cat=a |access-date=2025-04-24 |website=hitparade.ch}}</ref> | 5 |- ! scope="row" | Mga Pinlandiyanong Album ([[Suomen virallinen lista]])<ref>{{Cite web |title=Listat |url=https://ifpi.fi/lista/artistit/Jennie/Ruby/ |access-date=2025-04-25 |website=Musiikkituottajat |language=fi}}</ref> | 16 |- ! scope="row" | Mga Pranses na Album ([[SNEP]])<ref>{{Cite web |title=Top Albums |url=https://snepmusique.com/les-tops/le-top-de-la-semaine/top-albums/?semaine=11&annee=2025 |access-date=2025-04-25 |website=SNEP |language=fr-FR}}</ref> | 4 |- ! scope="row" | Mga Alemanong Album ([[Offizielle Top 100]])<ref>{{Cite web |title=Offizielle Deutsche Charts |url=https://www.offiziellecharts.de/charts/album-details-548619 |access-date=2025-04-25 |website=www.offiziellecharts.de}}</ref> | 6 |- ! scope="row" | Mga Unggariyanong Album ([[MAHASZ]])<ref>{{Cite web |last=lightmedia.hu |title=Hivatalos magyar slágerlisták |url=https://slagerlistak.hu/album-top-40-slagerlista/2025/11 |access-date=2025-04-25 |website=slagerlistak.hu}}</ref> | 18 |- ! scope="row" | Mga Irlandes na Album ([[OCC]])<ref>{{Cite web |title=Official Irish Albums Chart on 14/3/2025 |url=https://www.officialcharts.com/charts/irish-albums-chart/20250314/ie7502/ |access-date=2025-04-25 |website=Official Charts |language=en}}</ref> | 16 |- ! scope="row"| Mga Italyanong Album ([[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]])<ref>{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/classifiche.kl#/charts/1/2025/11|title=Album & Compilation – Classifica settimanale WK 11 (dal 07.03.2025 al 13.03.2025)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|language=it|access-date=March 15, 2025}}</ref> | 33 |- ! scope="row"| Mga Haponesang Album ([[Oricon]])<ref>{{Cite web |title=2025年03月03日～2025年03月09日 オリコン週間 アルバムランキング 21～30位 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2025-03-17/p/3/ |access-date=2025-04-25 |website=ORICON NEWS |language=ja}}</ref> | 21 |- ! scope="row"| Mga Ipinagsamang Haponesang Album ([[Oricon]])<ref>{{cite web |title=Oricon Top 50 Combined Albums: 2025-03-24 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/coa/w/2025-03-24/p/2/ |publisher=[[Oricon]] |access-date=March 20, 2025 |language=ja |archive-url=https://archive.today/20250320041848/https://www.oricon.co.jp/rank/coa/w/2025-03-24/p/2/ |archive-date=March 20, 2025}}</ref> | 17 |- ! scope="row"| Mga Haponesang Hot na Album (''[[Billboard Japan]]'')<ref>{{cite web|url=http://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2025&month=04&day=14|title=Billboard Japan Hot Albums – Week of April 9, 2025|website=[[Billboard Japan]]|language=ja|access-date=April 10, 2025}}</ref> | 9 |- ! scope="row"| Mga Litwaniyanong Album ([[AGATA (organization)|AGATA]])<ref>{{cite web|url=https://www.agata.lt/lt/naujienos/s11-4/|title=2025 11-os savaitės klausomiausi (Top 100)|language=lt|publisher=[[AGATA (organization)|AGATA]]|date=March 14, 2025|access-date=March 14, 2025}}</ref> | 8 |- ! scope="row"| Mga Nuweba Selandyanong Album ([[Recorded Music NZ|RMNZ]])<ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/albums/2025-03-14|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=March 14, 2025|access-date=March 14, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Niheryanong Album ([[TurnTable Top 50|''TurnTable'']])<ref>{{cite magazine|url=https://www.turntablecharts.com/charts/2|title=Official Top 100 Albums: March 7th, 2025 - March 13th, 2025|magazine=[[TurnTable charts|TurnTable]]|access-date=March 21, 2025|archive-date=March 21, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321173633/https://www.turntablecharts.com/charts/2|url-status=dead}}</ref> | 49 |- ! scope="row"| Mga Noruwegong Album ([[VG-lista]])<ref>{{cite web|url=https://topplista.no/charts/albums/2025-w11/|title=Album 2025 uke 11|publisher=[[VG-lista]]|access-date=March 15, 2025}}</ref> | 12 |- ! scope="row"| Mga Polandes na Album ([[ZPAV]])<ref>{{Cite web |title=OLiS - oficjalna lista sprzedaży |url=https://www.olis.pl/charts/oficjalna-lista-sprzedazy/albumy |access-date=2025-04-25 |website=www.olis.pl |language=pl}}</ref> | 4 |- ! scope="row"| Mga Portugesang Album ([[Associação Fonográfica Portuguesa|AFP]])<ref>{{cite web|url=https://audiogest.pt/uploads/files/file_2025-03-20-12-35-18.pdf|title=Top 200 Álbuns Semana 11 de 2025|publisher=[[Associação Fonográfica Portuguesa]]|date=March 20, 2025|access-date=March 20, 2025|archive-date=March 20, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250320133120/https://audiogest.pt/uploads/files/file_2025-03-20-12-35-18.pdf|url-status=live}}</ref> | 3 |- ! scope="row"| Mga Eskosyanong Album ([[OCC]])<ref>{{Cite web |title=Official Scottish Albums Chart on 14/3/2025 |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/20250314/40/ |access-date=2025-04-25 |website=Official Charts |language=en}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Eslobakong Album ([[International Federation of the Phonographic Industry|ČNS IFPI]])<ref>{{cite web|url=https://ifpicr.cz/hitparada/36?weekId=2958|title=Top 100 Slovak Albums|publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]|access-date=April 7, 2025}}</ref> | 20 |- ! scope="row"| Mga Espanyolang Album ([[Productores de Música de España|PROMUSICAE]])<ref name="spanishpeak">{{cite web|url=https://elportaldemusica.es/lists/top-100-albums/2025/11|title=Top 100 Albums – Week 11|website=El Portal de Música|publisher=[[Productores de Música de España]]|access-date=March 17, 2025}}</ref> | 5 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album ([[Circle Chart|Circle]])<ref>{{Cite web |title=CIRCLE CHART - 써클차트 |url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=42&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3|title=Circle Album Chart – Week 42 of 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=October 23, 2025}}</ref><br />{{small|''LP version''}} | 10 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album ([[Circle Chart|Circle]])<ref name=circleweekly>{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=10&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3|title=Circle Album Chart – Week 10 of 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=March 13, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Suwesiyanong Album ([[Sverigetopplistan]])<ref>{{cite web|url=https://www.sverigetopplistan.se/chart/54?dspy=2025&dspp=11|title=Veckolista Album, vecka 11, 2025|publisher=[[Sverigetopplistan]]|access-date=March 15, 2025}}</ref> | 14 |- ! scope="row" | Mga Suwisanong Album ([[Schweizer Hitparade]])<ref>{{Citation |title=Jennie [KR] - Ruby |url=http://swisscharts.com/album/Jennie-%5BKR%5D/Ruby-548619 |access-date=2025-04-25}}</ref> | 9 |- ! scope="row" | Mga Reyno Unidong Album ([[OCC]])<ref>{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Official Albums Chart Top 100 on 14/3/2025 |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20250314/7502/ |access-date=2025-04-25 |website=Official Charts |language=en}}</ref> | 3 |- ! scope="row" | Estados Unidos ([[Billboard 200]])<ref name="Billboard10" /> | 7 |} {{col-2}} ===Mga pambuwanang taltaguhit=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ {{sronly|Pagganap ng ''Ruby'' para sa pambuwanang taltaguhit}} ! scope="col"| Taltaguhit (2025) ! scope="col"| Tuktok na </br >puwesto |- ! scope="row"| Mga Haponesang Album (Oricon)<ref>{{cite web |title=Oricon Top 50 Albums: 2025-03 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2025-03/p/5/ |publisher=[[Oricon]] |access-date=April 9, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250409045338/https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2025-03/p/5/ |archive-date=April 9, 2025 |language=ja}}</ref> | 43 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album (Circle)<ref>{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=03&hitYear=2025&termGbn=month&yearTime=3|title=Circle Album Chart – March 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=April 10, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album (Circle)<ref>{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=10&hitYear=2025&termGbn=month&yearTime=3|title=Circle Album Chart – October 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=November 7, 2025}}</ref><br />{{small|''LP version''}} | 44 |} ===Mga taltaguhit sa pagtatapos ng taon=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ {{sronly|Pagganap ng ''Ruby'' para sa mga taltaguhit sa pagtatapos ng taon}} ! scope="col"| Taltaguhit (2025) ! scope="col"| Puwesto |- ! scope="row"| Mga Awstralyanong Album (ARIA)<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/2025/albums-chart|title=ARIA Top 100 Albums Chart for 2025|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 12, 2026}}</ref> | 60 |- ! scope="row"| Mga Belhikanong Albbum (Ultratop Flanders)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2025&cat=a|title=Jaaroverzichten 2025|publisher=[[Ultratop]]|language=nl|access-date=January 9, 2026}}</ref> | 167 |- ! scope="row"| Mga Bellhikanong Album (Ultratop Wallonia)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2025&cat=a|title=Rapports annuels 2025|publisher=[[Ultratop]]|language=fr|access-date=January 9, 2026}}</ref> | 121 |- ! scope="row"| Mga Pranses na Album (SNEP)<ref>{{cite web|url=https://snepmusique.com/wp-content/uploads/2025/12/202552-200-Albums-YTD-SNEP.xlsx-Top-200-Albums.pdf|title=200 Albums Cumul YTD (27/12/2024 – 25/12/2025)|publisher=[[Syndicat National de l'Édition Phonographique]]|language=fr|access-date=December 30, 2025}}</ref> | 85 |- ! scope="row"| Mga Haponesang Hot na Album (''Billboard Japan'')<ref>{{cite web|url=https://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums_year&year=2025|title=Billboard Japan Hot Albums – 2025 Year-End|website=[[Billboard Japan]]|language=ja|access-date=December 5, 2025}}</ref> | 36 |- ! scope="row"| Mga Nuweba Selandyang Album (RMNZ)<ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/annual-albums/2025-12-18|title=End of Year Top 50 Albums – 2025|publisher=[[Recorded Music NZ]]|access-date=December 22, 2025}}</ref> | 41 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album (Circle)<ref>{{cite web|title=2025 Album Chart|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?serviceGbn=&termGbn=year&yearTime=3&targetTime=2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260109033434/https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?serviceGbn=&termGbn=year&yearTime=3&targetTime=2025|archive-date=January 9, 2026|access-date=January 9, 2026|website=[[Circle Chart]]|publisher=Korea Music Content Association}}</ref> | 27 |- ! scope="row" | Mga RU Kaseteng Album (OCC)<ref>{{cite web|last=White|first=Jack|title=The Official best-selling cassette singles and albums of 2025|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/best-selling-cassettes-singles-albums-2025/|website=[[Official Charts Company]]|date=January 7, 2026|access-date=January 7, 2026}}</ref> | 9 |} {{col-end}} ==Mga talababa== {{notelist}} ==Mga sanggunian== [[Kategorya:Mga album noong 2025]] [[Kategorya:Mga album ni Jennie]] [[Kategorya:Mga album ng Columbia Records]] 51vd61g38293kpzxo0qateose3s95qq 2216283 2216282 2026-07-17T06:12:14Z ~2026-39867-28 164146 /* Mga taltaguhit */ 2216283 wikitext text/x-wiki {{Infobox album|Name=Ruby|Type=studio album|Artist=[[Jennie (mang-aawit)|Jennie]]|Cover=Jennie Ruby.png|Alt=|Caption=Logo ng album|Released={{Start date|2025|03|07}}|Recorded=2024–2025|Language={{Flatlist| * Ingles * Koreano }}|Genre=* [[Pop music|Pop]] * [[hip-hop]] * [[Contemporary R&B|R&B]]<ref name="RS4">{{Cite web |last=Johnston |first=Maura |date=2025-03-07 |title=Jennie's 'Ruby' Is a Fast-Moving Good Time |url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/jennie-ruby-review-1235291125/ |access-date=2025-04-23 |website=Rolling Stone |language=en-US}}</ref>|Length=41:30|Label=* [[Odd Atelier]] * [[Columbia Records|Columbia]]|Producer=* [[30 Roc]] * [[Rob Bisel]] * Serban Cazan * [[Dem Jointz]] * [[Diplo]] * Jelli Dorman * [[El Guincho]] * [[French Kiwi Juice|FKJ]] * Gage * Sam Homaee * [[Jonas Jeberg]] * Jennie * Jorge * Jumpa * Leclair * Melz * [[Mike Will Made It]] * MoneyGoForMyles * [[Asheton Hogan|Pluss]] * Resource * Ramus Søegren * Truebeatzz * Xeryus * [[Ido Zmishlany]]|Misc={{Singles | name = Ruby | type = studio | single1 = [[Mantra (kanta ni Jennie)|Mantra]] | single1date = Oktubre 11, 2024 | single2 = [[Love Hangover (kanta ni Jennie)|Love Hangover]] | single2date = Enero 31, 2025 | single3 = [[ExtraL]] | single3date = Pebrero 21, 2025 | single4 = [[Like Jennie]] | single4date = Marso 7, 2025 | single5 = [[Handlebars (kanta ni Jennie)|Handlebars]] | single5date = Marso 11, 2025 }}}} Ang '''''Ruby''''' ay ang pamulaang solo studio album ng Timog Koreanang mang-aawit at rapper na si [[Jennie (mang-aawit)|Jennie]]. Inilabas noong Marso 7, 2025 ng [[Jennie (mang-aawit)|Odd Atelier]] at Columbia Records, ang album ay nagtanda bilang unang solong paglabas ni Jennie pagkatapos niyang umalis sa [[YG Entertainment]] noong 2023. Si Jennie ang nagsulat at isa sa katagagawa ng ''Ruby'' kasama ang isang hanay ng mga katuwang kabilang sina El Guincho, Diplo, at Mike Will Made It. Binubuo ng labinlimang track, ang album ay nagtatampok ng mga kolaborasyon kina Childish Gambino, Doechii, Dominic Fike, FKJ, Dua Lipa at Kali Uchis. Gumagalugad ng mga dyanra gaya ng [[Musikang pop|pop]], [[Musikang hip hop|hip-hop]] at R&B, ang paksa ng album ay nakabatay sa mga relasyon, impluwensya, at tagumpay ni Jennie. Nakatanggap ang ''Ruby'' ng pangkalahatang kanais-nais na mga palagay mula sa mga kritiko, na may papuri na napupunta sa masaklaw na kagalingan, paggawa, at kakayahang umunlad ni Jennie bilang isang solo artist, pati na rin ang pagkakaisa at pang-eksperimentong katangian ng album. Sa paglabas, ang album ay nakabenta ng mahigit na isang milyong kopya sa buong mundo at nag-debut sa punong sampu sa higit na 19 bansa, kabilang ang Awstralya, Pransiya, Alemanya, Olanda, Nuweba Selandya, Hilagang Korea at Estados Unidos. Nabenta ang ''Ruby'' sa mahigit 660,000 kopya sa unang linggo nito sa Hilagang Korea, ang pinakamataas na benta ng album sa unang linggo para sa isang babaeng K-pop solo artist sa taong 2025. Namulaan din nito ang pangatlong ranggo sa UK Albums Chart, pinakamataas na ranggo ng album ng isang babaeng K-pop soloist at pumatas bilang pinakamataas na ranggo ng isang album na gawa ng isang K-pop solo artist. Ang album ay napatunayan ng triple platinum ng Korean Music Content Association (KMCA) sa pagbenta ng 750,000 kopya pati bilang ginto ng Recorded Music NZ (RMNZ) at SNEP at pilak ng British Phonographic Industry (BPI). Ang album ay naglalaman ng limang mga single: "Mantra", "Love Hangover", "ExtraL", "Like Jennie", at "Handlebars". Naabot ng "Mantra" at "Like Jennie" ang punong limang ranggo ng ''Billboard'' Global 200 at Circle Digital Chart ng Timog Korea at tumalbos sa mga taltaguhit sa ilang bansa, habang ang lahat ng mga single ng album ay umabot sa punong 30 ng Global 200 at nakapasok sa US ''Billboard'' Hot 100. Para sa pagpapakilala ng record, sinimulan ni Jennie ang ''Ruby Experience'', isang apat-na-lungsod na pagtatanghal ng limang kilalang-kilalang mga show simula Marso 6, at gumanap sa Coachella Valley Music and Arts Festival noong 2025. Ang album ay nakatanggap ng maraming parangal, kabilang ang Pinakamahusay na K-pop Album sa ika-23 Korean Music Awards. == Sanligan == Noong Disyembre 2023, inihayag ni Jennie ang pagtatag ng kaniyang sariling record label, Odd Atelier, kasunod ng kanyang pag-alis sa [[YG Entertainment]] para sa mga solong aktibidad.<ref name="Billboard 1">{{Cite magazine |last=Peters |first=Mitchell |date=December 24, 2023 |title=BLACKPINK's Jennie Begins 'Solo Journey' with New Label and Company OA |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-label-company-oa-odd-atelier-1235564939/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101133631/https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-label-company-oa-odd-atelier-1235564939/ |archive-date=January 1, 2024 |access-date=January 1, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Sa kaniyang pagpapakita sa ''The Seasons: Lee Hyo-ri's Red Carpet'' noong Enero 2024 bilang isang panauhin, inihayag ni Jennie na ang layunin niya ay maglabas ng buong-habang album sa taong iyon.<ref name="Sports Kyunghyang 1">{{Cite news |last=Lee |first=Yu-min |date=January 5, 2024 |title='YG 떠난' 제니 "올해 정규앨범 발매 목표" (이효리의 레드카펫) |language=ko |trans-title=Jennie, who 'left YG', "My goal is to release a full album this year" (Lee Hyori's Red Carpet) |work=[[Sports Kyunghyang]] |location=South Korea |url=https://sports.khan.co.kr/article/202401051138003 |access-date=January 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226225714/https://sports.khan.co.kr/article/202401051138003 |archive-date=December 26, 2024}}</ref> Iniulat ng mga news outlet sa Timog Korea noong Marso ng parehong taon na maglalabas siya ng bagong album sa Hunyo.<ref name="The Korea Times 1">{{Cite news |last=Dong |first=Sun-hwa |date=March 31, 2024 |title=BLACKPINK's Jennie to drop new album in June |work=[[The Korea Times]] |location=South Korea |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2024/12/398_371759.html |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226230942/https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2024/12/398_371759.html |archive-date=December 26, 2024}}</ref> Itinanggi ng Odd Atelier ang mga sabi-sabi, na sinasabing si Jennie ay kasalukuyan pang gumagawa ng album na walang nakatakdang petsa ng paglabas.<ref name="Star News 1">{{Cite news |last=Ahn |first=Yoon-ji |date=March 31, 2024 |script-title=ko:블랙핑크 제니, 6월 컴백할까 "확정된 바 없다"[공식] |language=ko |trans-title=Blackpink Jennie, Will She Make a Comeback in June? "Nothing's Confirmed" [Official] |work=[[Star News (South Korea)|Star News]] |location=South Korea |url=https://www.starnewskorea.com/stview.php?no=2024033115094349062 |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226230633/https://www.starnewskorea.com/stview.php?no=2024033115094349062 |archive-date=December 26, 2024}}</ref> Kasunod ng kolaborasyon nila ni Zico noong Abril 2024 na "Spot!", isiniwalat ng Timog Koreanong rapper na si Zico sa ''[[Wikipedia:Balangkas/Billboard|Billboard]]'' na mayroon siyang "pagkakataong sumilip sa mga ipapalabas na solo track demo ni Jennie" at na mayroong "napakaraming magaganda."<ref name="Billboard 2">{{Cite magazine |last=Benjamin |first=Jeff |date=May 13, 2024 |title=ZICO Reacts to Earning His First Billboard No. 1 With 'Spot!' featuring BLACKPINK's Jennie |url=https://www.billboard.com/music/pop/zico-spot-jennie-number-1-billboard-chart-reaction-1235680507/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240513212220/https://www.billboard.com/music/pop/zico-spot-jennie-number-1-billboard-chart-reaction-1235680507/ |archive-date=May 13, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Noong Mayo 2024, habang dumadalo sa ''Sleeping Beauties: Reawakening Fashion'' ng Met Gala, nakipag-usap siya sa ''Vogue'' at tinudyuan ang kaniyang paparating na album, na sabi: "Marami pa akong darating sa aking album, wink, wink."<ref name="Vogue 1">{{Cite magazine |date=May 8, 2024 |title=Last Looks: Jennie |url=https://www.vogue.com/video/watch/last-looks-jennie-kim |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512012626/https://www.vogue.com/video/watch/last-looks-jennie-kim |archive-date=May 12, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Vogue (magazine)|Vogue]] |publisher=[[Condé Nast]] |location=United States |issn=0042-8000}}</ref> Noong Hunyo 20 ng parehong taon, isang bidyong patalastas na pinagbibidahan ni Jennie para sa Beats Solo Buds ay inilabas, na nagtatampok ng solo track niya, na inakalang nasa kaniyang paparating na album. Sa kanta, nag-rap siya sa isang trap beat tungkol sa pagbawi ng kanyang salaysay at pagtindig para sa sarili.<ref name="Teen Vogue">{{Cite magazine |last=Delgado |first=Sara |date=June 21, 2024 |title=Is Jennie Shading Her Former Company in This New Song Snippet? |url=https://www.teenvogue.com/story/blackpink-jennie-beats-solo-buds-spot-unreleased-song |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622030316/https://www.teenvogue.com/story/blackpink-jennie-beats-solo-buds-spot-unreleased-song |archive-date=June 22, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Teen Vogue]] |publisher=[[Condé Nast]] |location=United States |issn=1540-2215 |oclc=60618341}}</ref> Noong Setyembre 2024, inihayag na lumagda si Jennie ng isang kontrata sa pag-rerecord sa Columbia Records, sa pakikipagtulungan sa Odd Atelier.<ref name="Variety 1">{{Cite magazine |last=Aswad |first=Jem |date=September 8, 2024 |title=Blackpink's Jennie Signs Solo Deal with Columbia Records |url=https://variety.com/2024/music/news/blackpink-jennie-signs-with-columbia-records-1236137445/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240908224918/https://variety.com/2024/music/news/blackpink-jennie-signs-with-columbia-records-1236137445/ |archive-date=September 8, 2024 |access-date=September 8, 2024 |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0042-2738 |oclc=60626328}}</ref> Sa isang tampok ng pabalat salaysay noong Oktubre 2024 para sa ''Harper's Bazaar'', tinalakay niya ang kaniyang karanasan sa paggawa sa album, ibinahaging siya ay nasa studio na nagsusuri ng mga liriko at "paggupit, gupit, gupit" sa mga boses mula "umaga hanggang gabi."<ref name="Harper's Bazaar 1">{{Cite magazine |last=Patel |first=Puja |date=September 19, 2024 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919053636/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |archive-date=September 19, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Harper's Bazaar]] |publisher=[[Hearst Communications]] |location=United States |issn=0017-7873}}</ref> Nang sumunod na buwan, inihayag niya na ang album ay ilalabas sa 2025, sa pamamagitan ng isang post sa Weverse.<ref name="Pinkvilla 1">{{Cite web |last=Das |first=Hrishita |date=November 26, 2024 |title=BLACKPINK's Jennie announces her debut solo album will be released in 2025 |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/blackpinks-jennie-announces-her-debut-solo-album-will-be-released-in-2025-1359927 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126095405/https://www.pinkvilla.com/entertainment/blackpinks-jennie-announces-her-debut-solo-album-will-be-released-in-2025-1359927 |archive-date=November 26, 2024 |access-date=January 21, 2025 |website=[[Pinkvilla]] |location=India |language=en}}</ref> Tinudyuan ni Jennie ang paglabas ng album noong 2025 sa isang holiday greeting video noong Araw ng Pasko 2024, sinasaad na may "kasiya-siyang kinalabasan sa 11 buwang pagtatrabaho" at "ito ay magiging kaunting bagay para sa lahat. Para itong bupey para sa inyo."<ref name="The Korea Times 2">{{Cite news |date=December 26, 2024 |title=Jennie announces plan for solo album next year |work=[[The Korea Times]] |location=South Korea |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/01/398_389170.html |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250122024456/https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/01/398_389170.html |archive-date=January 22, 2025}}</ref><ref name="NME 1">{{Cite magazine |last=Yeo |first=Gladys |date=December 26, 2024 |title=BLACKPINK's Jennie teases debut solo album in new holiday greeting video |url=https://www.nme.com/news/music/blackpink-jennie-tease-debut-solo-album-holiday-video-3824820 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226084102/https://www.nme.com/news/music/blackpink-jennie-tease-debut-solo-album-holiday-video-3824820 |archive-date=December 26, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[NME]] |location=United Kingdom}}</ref> Noong Enero 2025, itinampok si Jennie sa isang cover story para sa ''Billboard'', kung saan tinalakay niya ang kaniyang paghahanda sa album, na nagsasabi na siya ay "halos malapit na" sa paglabas nito.<ref name="Billboard 3">{{Cite magazine |last=Havens |first=Lyndsey |date=January 9, 2025 |title='It's a Fight Between Me, Myself and I': Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111044124/https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |archive-date=January 11, 2025 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> == Komposisyon == Binubuo ang ''Ruby'' ng labinlimang track at paglitaw ng mga feature ni Childish Gambino, Doechii, Dominic Fike, FKJ, Dua Lipa at Kali Uchis.<ref name="Korea JoongAng Daily 1">{{Cite news |last=Yoon |first=So-yeon |date=January 22, 2025 |title=Jennie to release solo album ''Ruby'' on March 7, featuring Childish Gambino and Dua Lipa |work=[[Korea JoongAng Daily]] |publisher=[[JoongAng Ilbo]] |location=South Korea |url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-01-22/entertainment/kpop/Jennie-to-release-solo-album-Ruby-on-March-7-featuring-Childish-Gambino-and-Dua-Lipa/2227764 |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250122014442/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-01-22/entertainment/kpop/Jennie-to-release-solo-album-Ruby-on-March-7-featuring-Childish-Gambino-and-Dua-Lipa/2227764 |archive-date=January 22, 2025}}</ref> Nai-record ni Jennie ang album sa pangunahing wikang Ingles at inilarawan ito bilang isang paraan ng "pagdadala sa aking sarili sa mundo sa unang pagkakataon".<ref name="Harper's Bazaar 1">{{Cite magazine |last=Patel |first=Puja |date=September 19, 2024 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919053636/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |archive-date=September 19, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Harper's Bazaar]] |publisher=[[Hearst Communications]] |location=United States |issn=0017-7873}}</ref> Ang kanyang tangkain ay buoin ang kaniyang sarili sa rekord bilang "Jennie Ruby Jane, para iyon ay maging isang buong tao", na tumutukoy sa pangalan ng alter ego na naimbento niya noong siya ay nanirahan sa Nuweba Selandya bilang isang bata.<ref name="Billboard 3">{{Cite magazine |last=Havens |first=Lyndsey |date=January 9, 2025 |title='It's a Fight Between Me, Myself and I': Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111044124/https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |archive-date=January 11, 2025 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Ang album ay inspirasyon ng dula ni [[William Shakespeare]] na ''As You Like It'' (1599), kasama ang pitong yugto ng buhay, at may mga tema ng "kapanganakan, pag-ibig, pananampalataya, at karurukan," "kamusmusan at pag-ibig sa kapangyarihan, hunos-dili at pamana".<ref name="Korea JoongAng Daily 2">{{Cite news |last=Yoon |first=Seung-Jin |date=March 4, 2025 |title=Jennie took hands-on approach to production on album ''Ruby'', agency says |work=[[Korea JoongAng Daily]] |publisher=[[JoongAng Ilbo]] |location=South Korea |url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-03-04/entertainment/kpop/Jennie-took-handson-approach-to-production-on-album-Ruby-agency-says/2254122 |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304060955/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-03-04/entertainment/kpop/Jennie-took-handson-approach-to-production-on-album-Ruby-agency-says/2254122 |archive-date=March 4, 2025}}</ref> Dahil sa inspirasyon ng aspeto ng dula, inilalarawan ng cover si Jennie na nagbubukas ng kurtina ng tanghalan, na sumisimbolo sa simula ng isang bagong kabanata sa kanyang karera sa musika.<ref name="The Korea Times 3">{{Cite news |date=March 7, 2025 |title=Blackpink's Jennie drops 1st LP ''Ruby'' |work=[[The Korea Times]] |publisher=Dongwha Group |location=South Korea |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/03/398_393629.html |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250310034421/https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/03/398_393629.html |archive-date=March 10, 2025}}</ref> Inaasahan niyang magbigay-inspirasyon sa iba pang mga kabataang babae sa album, na ang isa sa mga pangunahing mensahe nito ay "para maunawaan at manatili kung sino ka".<ref name="Harper's Bazaar 1" /> == Paggawa at musika == Kasunod ng pagtatapos ng Born Pink World Tour ng [[Blackpink]] noong Setyembre 2023, itinatag ni Jennie ang kanyang sariling malayang label na Odd Atelier noong Nobyembre at nagsimulang gumawa ng album sa simula ng 2024. Naitala niya ang "99%" ng proyekto sa [[Los Angeles]] at kinailangang gumugol ng oras sa unang pagbuo ng bagong malikhaing network at pakikipagpulong sa mga tagapaggawa at manunulat. Inamin ng artista na tumagal ng ilang buwan ng "pinagtuunan ko talaga sa sarili ko roon, paglalakad sa mga silid na puno ng mga bagong tao" hanggang sa makatagpo siya ng isang "magandang pangkat ng mga tao na nakaugnayan ko, pantinig at bilang mga kaibigan". Nahanap niya ang kanyang tunog at napunta sa kantang "Mantra", na naging pangakay na single ng album.<ref name="Billboard 3">{{Cite magazine |last=Havens |first=Lyndsey |date=January 9, 2025 |title='It's a Fight Between Me, Myself and I': Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111044124/https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |archive-date=January 11, 2025 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Ang album ay inilarawan ni Jennie na sumasaklaw sa "hanay ng mga dyanra".<ref name="Harper's Bazaar 1">{{Cite magazine |last=Patel |first=Puja |date=September 19, 2024 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919053636/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |archive-date=September 19, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Harper's Bazaar]] |publisher=[[Hearst Communications]] |location=United States |issn=0017-7873}}</ref> Ginamit niya ang paghahalo ng mga iba-ibang istilong pamboses sa rekord, na nagsasabi: "Nagpapatugtog ako sa mga iba-ibang dyanra at elemento — nag-rarap ako rito, kumakanta rito, nag-haharmonize dito, nakikipag-usap dito..."<ref name="Billboard 3" /> Kumuha si Jennie ng pagkakataong mamatnugot sa paggawa ng album upang "mas epektibong maisiwalat ang kaniyang pagkatao at walang-hangganang potensyal sa musika."<ref name="Korea JoongAng Daily 2" /> == Promosyon at paglabas == Noong Enero 21, 2025, opisyal na inanunsyo ni Jennie ang kanyang pamulaang studio album na ''Ruby'' na ilalabas sa Marso 7.<ref>{{Cite web |title=GLOBAL SUPERSTAR JENNIE ANNOUNCES FIRST STUDIO ALBUM “RUBY” IS SET TO RELEASE MARCH 7, 2025 – Sony Music Canada |url=https://www.sonymusic.ca/press_release/global-superstar-jennie-announces-first-studio-album-ruby-is-set-to-release-march-7-2025 |access-date=2026-02-22 |website=www.sonymusic.ca}}</ref> Ang anunsyo ay sinamahan ng opisyal na pabalat sining para sa album pati na rin ang isang 33-segundong bidyong pagsilay, na nagsiwalat ng listahan ng mga itinampok na artista.<ref name="ABS-CBN">{{Cite news |last=Bernardo |first=Jaehwa |date=January 22, 2025 |title=Blackpink's Jennie to drop album ''Ruby'' on March 7 |work=[[ABS-CBN]] |publisher=[[ABS-CBN Corporation]] |location=Philippines |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/music/2025/1/22/blackpink-s-jennie-to-drop-album-ruby-on-march-7-0957 |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250122025617/https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/music/2025/1/22/blackpink-s-jennie-to-drop-album-ruby-on-march-7-0957 |archive-date=January 22, 2025}}</ref> Ang isang bersyon ng album na kilala bilang "Dinig Jennie Langyag din nang wala ang mga itinampok na artista.<ref name="Stereogum 1">{{Cite web |last=Chelosky |first=Danielle |date=January 21, 2025 |title=BLACKPINK's JENNIE Announces Debut Solo Album feat. Dua Lipa, Doechii, Childish Gambino, & More |url=https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250122025734/https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |archive-date=January 22, 2025 |access-date=January 21, 2025 |website=[[Stereogum]] |location=United States}}</ref> Inihayag ni Jennie ang tracklist listahannng track oong Pebrero 18.<ref name="Hypebeast 1">{{Cite web |last=Ki |first=Adelle |date=February 19, 2025 |title=Jennie Reveals ''Ruby'' Album Tracklist |url=https://hypebeast.com/2025/2/jennie-ruby-album-tracklist-release-info |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220143535/https://hypebeast.com/2025/2/jennie-ruby-album-tracklist-release-info |archive-date=February 20, 2025 |access-date=February 20, 2025 |website=[[Hypebeast (company)|Hypebeast]] |location=Hong Kong}}</ref> Naglabas siya ng bidyo ng album sampler noong Pebrero 27 na nagtatampok sa mang-aawit sa iba't ibang tanawing konsepto sa mga pasilip ng mga kanta mula sa album.<ref name="Billboard 5">{{Cite magazine |last=Dailey |first=Hannah |date=February 27, 2025 |title=Jennie of Blackpink Unveils Snippets of Unreleased Songs in ''Ruby'' Album Sampler: Listen |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-ruby-album-sampler-1235911346/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250310163824/https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-ruby-album-sampler-1235911346/ |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 10, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Sa promosyon ng album, si Jennie ay lumitaw sa mga online talk shows katulad ng ''The Zane Lowe Show'' ng Apple Music 1,<ref>{{Cite web |last=Chin |first=Carmen |date=2025-03-06 |title=Jennie on BLACKPINK's legacy: "We really believe we're making a cultural move" |url=https://www.nme.com/news/music/jennie-blackpink-legacy-we-really-believe-were-making-a-cultural-move-3843966 |access-date=2026-02-22 |website=NME |language=en-GB}}</ref> ''Very British Birthday Party'' ng Capital Breakfast,<ref>{{Cite web |title=Jennie on her new album 'Ruby', preparing for Coachella 2025 and more |url=https://www.capitalfm.com/news/music/blackpink-jennie-album-ruby-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=Capital |language=en}}</ref> ''Chicken Shop Date'',<ref>{{Cite web |last=Dailey |first=Hannah |date=2025-03-07 |title=JENNIE of BLACKPINK Says She ‘Can’t Even Talk About’ Rihanna Because She Gets Too Starstruck |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-rihanna-chicken-shop-date-1235917765/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> at ''The Jennifer Hudson Show''.<ref>{{Cite web |last=Dailey |first=Hannah |date=2025-03-10 |title=Watch JENNIE Praise Doechii & Refuse BLACKPINK Tour Spoilers on ‘The Jennifer Hudson Show’ |url=https://www.billboard.com/music/music-news/jennie-praises-doechii-blackpink-tour-1235918799/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> Siya rin ay pinagpanayam para sa mga kuwentong cover na may mga lathala katulad ng ''Complex'',<ref>{{Cite web |date=2025-03-25 |title=Jennie Is Finally Centering Herself: Jennie Cover Story |url=https://www.complex.com/music/a/yj-lee/thirst-trap-jennie-cover-story |access-date=2026-02-22 |website=Complex |language=en}}</ref> ''Harper's Bazaar'',<ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |access-date=2026-02-22 |website=Harper's BAZAAR |language=en-US}}</ref> ''Billboard'',<ref>{{Cite web |last=Havens |first=Lyndsey |date=2025-01-09 |title=‘It’s a Fight Between Me, Myself and I’: Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> at ''Clash''.<ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=Hussain |first2=Shahzaib |date=2025-04-08 |title=In The Dark, I Grew: JENNIE Interviewed {{!}} Features |url=https://www.clashmusic.com/features/in-the-dark-i-grew-jennie-interviewed/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref> Noong Marso 6, 2026, inilathala ni Jennie ang ''Ruby (The Complete Collection)'' para sa santaóng kaarawan ng album. Ang paglabas ay nagdagdag ng anim na mga track mula sa panaunang listahan ng track, katulad ng "Jennie Lang" na mga bersiyon at bagong mga remix. Inilabas ito na may updated na pabalat na nagtatampok sa "Complete Collection" na pangalan upang maiba ito mula sa karaniwang edisiyon ng 2025. Isa pa, isang pop-up na tindahang nagngangalang "Santaon sa Ruby" ay napalakad noong Marso 5–11, sa The Hyundai Seoul sa Yeouido.<ref>{{Cite web |last=Kaufman |first=Gil |date=2026-03-06 |title=BLACKPINK’s JENNIE Celebrates One-Year Anniversary of Debut Solo LP With Expanded ‘Ruby (The Complete Collection)’ |url=https://www.billboard.com/music/pop/blackpink-jennie-debut-album-expanded-ruby-complete-collection-1236193986/ |access-date=2026-07-16 |website=Billboard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=BLACKPINK's Jennie celebrates 'Ruby' anniversary with Seoul pop-up - The Korea Times |url=https://www.koreatimes.co.kr/entertainment/k-pop/20260308/blackpinks-jennie-celebrates-ruby-anniversary-with-seoul-pop-up |access-date=2026-07-16 |website=www.koreatimes.co.kr |language=en}}</ref> === Mga single === Ang "Mantra" ay inilabas bilang pangakay na single ng album noong Oktubre 11, 2024.<ref name="Rolling Stone 2">{{Cite magazine |last=Mier |first=Tomás |date=October 1, 2024 |title=Jennie Announces Solo Single 'Mantra' with Flirty Teaser: 'Girls Just Gotta Have Fun' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-solo-single-mantra-teaser-1235120166/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001113507/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-solo-single-mantra-teaser-1235120166/ |archive-date=October 1, 2024 |access-date=October 1, 2024 |magazine=[[Rolling Stone]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0035-791X |oclc=969027590}}</ref> Naging matagumpay sa kalakalan ang kanta, umabot sa unang ranggo sa Hong Kong<ref name="HK">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Hong Kong Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i45/ |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at Taywan,<ref>{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Taiwan Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i44/ |access-date=October 22, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at ikalawa at tatlong ranggo, nang nakahanay, sa ''[[Wikipedia:Balangkas/Billboard|Billboard]]'s'' Global Excl.US at Global 200.<ref name="Billboard 6">{{Cite magazine |last=Trust |first=Gary |date=October 21, 2024 |title=Lady Gaga & Bruno Mars' 'Die With a Smile' Tops Global 200 for Eighth Week, the Most of 2024 |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-200-number-one-eighth-week-1235807210/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20241028191427/https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-200-number-one-eighth-week-1235807210/ |archive-date=October 28, 2024 |access-date=October 21, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Natuktok din ng kanta ang ikatlong ranggo sa Circle Digital Chart ng Timog Korea,<ref>{{Cite web |title=Digital Chart – Week 43 of 2024 |url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=43&hitYear=2024&termGbn=week&yearTime=3 |access-date=October 31, 2024 |website=[[Circle Chart]] |language=ko, en}}</ref> at sa loob ng punong sampu sa Indonesya,<ref>{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Indonesia Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i43/ |access-date=October 29, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Malaysia,<ref>{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Malaysia Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i34/ |access-date=October 22, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Pilipinas,<ref>{{Cite magazine |date= |title=Philippines Hot 100: Week of October 26, 2024 |url=https://billboardphilippines.com/chart/philippines-hot-100/10-26-2024/ |access-date=October 23, 2024 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> Singapura,<ref>{{Cite web |title=RIAS Top Charts Week 42 (11 - 17 Oct 2024) |url=https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/ |archive-url=https://archive.today/20241022070145/https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/ |archive-date=October 22, 2024 |access-date=October 22, 2024 |publisher=[[Recording Industry Association Singapore|RIAS]]}}</ref> at Gitnang Silangan.<ref>{{Cite web |title=The Official Mena Chart - This Week's Official MENA Chart Top 20 from 18/10/2024 to 24/10/2024 |url=https://www.theofficialmenachart.com/weeklychart |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20241029222103/https://www.theofficialmenachart.com/weeklychart |archive-date=October 29, 2024 |access-date=October 29, 2024 |publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]}}</ref> Noong Enero 25, 2025, ang bidyong pangmusika para sa "Zen* ay inilathala sa [[YouTube]].<ref>{{Cite web |last=Peters |first=Michell |date=January 25, 2025 |title=Jennie Drops Visually Striking 'Zen' Video After <i>Ruby</i> Album Announcement: Watch |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-zen-music-video-ruby-album-1235883561/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125172104/https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-zen-music-video-ruby-album-1235883561/ |archive-date=January 25, 2025 |access-date=February 22, 2026 |website=Billboard}}</ref> Ang pangalawang single na pinamagatang "Love Hangover" na pinagtatampukan ni Fike ay inilabas noong Enero 31, 2025,<ref name="Rolling Stone 3">{{Cite magazine |last=Zemler |first=Emily |date=January 31, 2025 |title=Jennie Taps Dominic Fike for Confessional Single 'Love Hangover' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-dominic-fike-love-hangover-single-1235252224/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131074721/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-dominic-fike-love-hangover-single-1235252224/ |archive-date=January 31, 2025 |access-date=January 31, 2025 |magazine=[[Rolling Stone]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0035-791X |oclc=969027590}}</ref> na tumuktok sa ika-29 na ranggo sa ''Billboard'' Global 200<ref name="WW">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Global 200) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/glo/ |url-status=live |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at ika-35 ranggo sa Circle Digital Chart.<ref>{{Cite web |date=February 2–8, 2025 |title=2025 Week 06 Digital Chart |url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=06&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213021816/https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=06&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |archive-date=February 13, 2025 |access-date=February 13, 2025 |publisher=[[Circle Chart]] |language=ko}}</ref> Ang ikatlong single ng album, "ExtraL" na pinagtatampukan ni Doechii, ay inilabas noong Pebrero 21,<ref name="NME 2">{{Cite magazine |last=Chin |first=Carmen |date=February 14, 2025 |title=Blackpink's Jennie teases new single 'Extral', featuring Doechii |url=https://www.nme.com/news/music/blackpinks-jennie-teases-new-single-extral-featuring-doechii-3837935 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214155041/https://www.nme.com/news/music/blackpinks-jennie-teases-new-single-extral-featuring-doechii-3837935 |archive-date=February 14, 2025 |access-date=February 14, 2025 |magazine=[[NME]] |location=United Kingdom |issn=0028-6362}}</ref> na tumutuktok sa ika-18 ranggo sa ''Billboard'' Global 200<ref name="WW" /> at ika-42 ranggo sa Circle Digital Chart.<ref name="Circle 2025 Wk 11">{{Cite web |date=March 9–15, 2025 |title=2025 Week 11 Digital Chart |url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=20&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250321010556/https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=11&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |archive-date=March 21, 2025 |access-date=March 20, 2025 |publisher=[[Circle Chart]] |language=ko}}</ref> Ang "Like Jennie" ay inilabas bilang ikaapat na single kasabay ang paglabas ng album noong Marso 7, 2025.<ref name="Vulture 1">{{Cite web |last=Gularte |first=Alejandra |date=March 7, 2025 |title=She Knows You Dream of Jennie |url=https://www.vulture.com/article/jennie-like-jennie-music-video.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307150102/https://www.vulture.com/article/jennie-like-jennie-music-video.html |archive-date=March 7, 2025 |access-date=March 7, 2025 |website=[[Vulture (website)|Vulture]] |publisher=[[Vox Media]] |location=United States}}</ref> Ito ay isang kalakalang tagumpay na tumuktok sa unang ranggo sa Timog Korea,<ref>{{Cite web |title=CIRCLE CHART - 써클차트 |url=https://circlechart.kr/ |access-date=2026-02-22 |website=circlechart.kr |language=en}}</ref> Hong Kong<ref name="HK">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Hong Kong Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i45/ |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at Malaysia,<ref>{{Cite web |title=The Official Southeast Asia Charts – This Week's Official Malaysia Chart Top 20 from 03/07/2025 to 03/13/2025 |url=https://www.officialseacharts.com/weeklychart |access-date=March 18, 2025 |publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]}}</ref> ikatlo't ikalimang ranggo sa ''Billboard'' Global Excl. US at Global 200 nang nakahanay.<ref>{{Cite magazine |last=Trust |first=Gary |date=March 17, 2025 |title=Lady Gaga & Bruno Mars' 'Die With a Smile' Dominates Both Billboard Global Charts |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-charts-march-22-1235923698/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317183457/https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-charts-march-22-1235923698/ |archive-date=March 17, 2025 |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Ang "Handlebars" ay ipinadala sa tingwirin ng US contemporary hit bilang ikalimang single ng album noong Marso 11,<ref name="Hits 1">{{Cite magazine |last=Pop Mart |date=March 11, 2025 |title=Your Radio Add Recaps |url=https://www.hitsdailydouble.com/news/radio/pop-radio-recaps-2025-03-11 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313021134/https://www.hitsdailydouble.com/news/radio/pop-radio-recaps-2025-03-11 |archive-date=March 13, 2025 |access-date=March 13, 2025 |magazine=[[Hits (magazine)|Hits]] |location=United States |oclc=15994494}}</ref> at inilabas sa tingwiring Italyano ng Sony Music Italy makalipas ang tatlong araw.<ref>{{Cite web |date=2025-03-07 |title=Handlebars - JENNIE, Dua Lipa |url=https://earone.com/post/85eefdcf7b28 |access-date=2026-02-22 |website=EarOne |language=it-IT}}</ref> Ang bidyong pangmusika nito ay inilabas noong Marso 10.<ref name="Elle 2">{{Cite magazine |last=Gonzales |first=Erica Gonzales |date=March 10, 2025 |title=Jennie and Dua Lipa Star in a Trippy New Music Video for Their Song 'Handlebars' |url=https://www.elle.com/culture/music/a64078289/jennie-dua-lipa-handlebars-lyrics-meaning/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250310174110/https://www.elle.com/culture/music/a64078289/jennie-dua-lipa-handlebars-lyrics-meaning/ |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 10, 2025 |magazine=[[Elle (magazine)|Elle]] |publisher=[[Louis Hachette Group]] |location=France}}</ref> Ang kanta ay umabot sa ika-21 ranggo sa ''Billboard'' Global 200<ref name="WW">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Global 200) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/glo/ |url-status=live |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at ika-68 ranggo sa Circle Digital Chart.<ref name="Circle 2025 Wk 11" /> Noong Abril 26, nilabas ni Jennie ang bidyong pangmusika para sa "Seoul City", na nagdala ng kabuuang bilang ng mga bidyong pangmusika mula sa album ng pito.<ref>{{Cite news |last=Jae-heun |first=Kim |date=2025-04-27 |title=Jennie of Blackpink redefines K-pop album promotion with seven 'Ruby' music videos |language=en |work=The Korea Herald |url=https://www.koreaherald.com/article/10474810 |access-date=2025-05-30}}</ref> === Pakikipagtambalan sa mga brand === Kasunod ng paglabas ng ''Ruby'', si Jennie ay nakisangkot sa mga pakikipagtambalang may inspirasyon sa kanyang unang studio album. Noong Setyembre 2025, nakipagtambal siya sa Beats by Dre para ilabas ang espesiyal na edisiyong Jennie Ruby Red Beats Solo 4 wireless na pang-ulong hatinig.<ref>{{Cite web |last=Regis |first=Ralph |date=2025-09-03 |title=JENNIE And Beats Team Up For New Special Edition Headphones |url=https://billboardphilippines.com/culture/jennie-and-beats-team-up-for-new-special-edition-headphones/ |access-date=2026-02-22 |website=billboardphilippines.com |language=en-US}}</ref> Sa parehong buwan, nakipagtambal din siya sa Amerikanong drinkware brand na Stanley 1913 para ilabas ang limitadong edisyong Stanley 1913 x JENNIE koleksyon sa Midnight Ruby.<ref>{{Cite news |last=Sirikul |first=Laura |title=Stanley 1913 Enters The K-Pop Scene Collaborating With JENNIE |language=en |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/laurasirikul/2025/09/12/stanley-1913-enters-the-k-pop-scene-collaborating-with-jennie/ |access-date=2026-02-22}}</ref> Noong Nobyembre, nakipagtambal naman si Jennie sa Alemang confectionary brand na Haribo para ilabas ang limitadong edisyong Ruby Hearts na gummies, na makikita lang sa Target.<ref>{{Cite web |date=2025-11-24 |title=HARIBO and JENNIE Launch ‘Ruby Hearts’ Gummies for Fans |url=https://www.haribo.com/en-us/news/jennie-x-ruby-hearts |access-date=2026-02-22 |website=HARIBO |language=en-US}}</ref> == Mga live na pagtatanghal == Ipin-romote ni Jennie ang album sa iba-ibang pagtatanghal, simula sa mga nakatakdang pagpapakita sa American late night talk show na ''Jimmy Kimmel Live!'',<ref>{{Cite magazine |last=Zemler |first=Emily |date=October 16, 2024 |title=Jennie Hits the Mark With 'Mantra' Performance on 'Kimmel' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-mantra-performance-kimmel-1235134909/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125022417/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-mantra-performance-kimmel-1235134909/ |archive-date=November 25, 2024 |access-date=October 16, 2024 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> ang mga Timog Koreanong pangmusikang programang ''M Countdown'' at ''Show!Music Core'',<ref name="M Countdown">{{Cite web |last=Lee |first=Ye-jin |date=October 17, 2024 |script-title=ko:제니, 8년만 '엠카' 컴백…레전드 미모, 카리나 꺾고 첫 음방 1위 [엑's 이슈] |trans-title=Jennie is back on "M Countdown" for the first time in 8 years...Legendary beauty beat Karina to win first place on a music show. [Ex's issue] |url=https://news.nate.com/view/20241017n39262 |access-date=October 17, 2024 |publisher=Xsports News |language=ko |via=[[Nate (web portal)|Nate]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kim |first=Tae-hyung |date=October 19, 2024 |script-title=ko:'쇼! 음악중심' 에스파 카리나 'UP' 1위…씨엔블루·제니·세븐틴 등 출격 [TV캡처] |trans-title='Show! Music Core' Aespa's Karina 'UP' 1st Place... CNBLUE, Jennie, Seventeen, etc. Appear [TV Capture] |url=https://www.stoo.com/article.php?aid=96787699911 |access-date=October 19, 2024 |website=Sports Today |language=ko}}</ref> at ang 2024 Superpop Japan music festival kasunod ng paglabas ng pangakay na single ng album na "Mantra".<ref>{{Cite web |last=Jeong |first=Ji-won |date=November 13, 2024 |script-title=ko:'슈퍼팝 재팬' 제니, 글로벌 스타 출격에 日 열광 "보고싶었다" |trans-title='Superpop Japan' Jennie, Japan's enthusiasm for global star debut "I missed you" |url=https://www.joynews24.com/view/1781483 |access-date=November 13, 2024 |website=Joy News |language=ko}}</ref> Nalimbag ang isang live na pagtatanghal na bidyo ng susunod na single sa ''Ruby'' na "Love Hangover" sa opisyal na hudyatan ni Jennie sa YouTube.<ref>{{Cite magazine |last=Saulog |first=Gabriel |date=February 12, 2025 |title=JENNIE Showcases Her Rap Prowess On Live Performance Video of "Love Hangover" – Watch |url=https://billboardphilippines.com/music/news/jennie-showcases-her-rap-prowess-on-live-performance-video-of-love-hangover-watch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314162329/https://billboardphilippines.com/music/news/jennie-showcases-her-rap-prowess-on-live-performance-video-of-love-hangover-watch/ |archive-date=March 14, 2025 |access-date=February 12, 2025 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> Kasunod ng paglabas ng album, nagrekord si Jennie ng mga live na pagtatanghal ng "Like Jennie" at "Handlebars" para sa ''Iconic Stage'' ng ''Billboard'' bilang una nitong itinatampok na tao.<ref>{{Cite web |last=Ahn |first=Byeong-gil |date=March 13, 2025 |script-title=ko:제니, 빌보드 출연 첫 주인공···독점 인터뷰+퍼포먼스 |trans-title=Jennie, Billboard's first appearance as the main character···Exclusive interview + performance |url=https://sports.khan.co.kr/article/202503130828003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313022916/https://sports.khan.co.kr/article/202503130828003 |archive-date=March 13, 2025 |access-date=March 5, 2025 |website=[[Kyunghyang Shinmun|Sports Kyunghyang]] |language=ko}}</ref> Nagtanghal siya sa Coachella Valley Music and Arts Festival noong Abril 13 at 20, 2025.<ref name="The Korea Herald 1">{{Cite news |last=Hwang |first=You-mee |date=November 21, 2024 |title=Blackpink's Jennie, Lisa invited to Coachella as solo acts |work=[[The Korea Herald]] |publisher=[[Herald Corporation]] |agency=[[Asia News Network]] |location=South Korea |url=https://www.koreaherald.com/article/10011400 |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250310165100/https://www.koreaherald.com/article/10011400 |archive-date=March 10, 2025}}</ref> === ''The Ruby Experience'' === Ang The Ruby Experience ay ang unang concert tour ni Jennie. Bilang suporta sa album na ''Ruby'', nagsagawa si Jennie ng apat-na-lungsod na pagtatanghal ng limang kilalang-kilalang palabas sa pagitan ng Marso 6 at 21, 2025.<ref name="Rolling Stone 1">{{Cite magazine |last=Mier |first=Tomás |date=January 25, 2025 |title=Jennie Will Celebrate Debut Solo Album with 'Intimate' Ruby Experience Shows |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-will-celebrate-debut-solo-album-ruby-experience-shows-1235246329/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125011305/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-will-celebrate-debut-solo-album-ruby-experience-shows-1235246329/ |archive-date=January 25, 2025 |access-date=January 28, 2025 |magazine=[[Rolling Stone]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0035-791X |oclc=969027590}}</ref> Orihinal na inihayag bilang isang serye ng tatlong palabas, ang mini-tour ay nagtakda ng mga karagdagang palabas sa Los Angeles at Paris.<ref name="Variety-TRE">{{Cite magazine |last=Garcia |first=Thania |date=March 7, 2025 |title=Jennie Brings 'The Ruby Experience' to Los Angeles for a Sweet and Sultry Intro to Her Solo Era: Concert Review |url=https://variety.com/2025/music/news/jennie-ruby-experience-concert-review-1236330927/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250308105237/https://variety.com/2025/music/news/jennie-ruby-experience-concert-review-1236330927/ |archive-date=March 8, 2025 |access-date=March 19, 2025 |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref><ref name="Vogue France">{{Cite magazine |last=Mang |first=Lolita |date=March 11, 2025 |title=Jennie (de BLACKPINK) sera en concert en France pour une date unique |url=https://www.vogue.fr/article/jennie-blackpink-concert-france-paris-date |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311162542/https://www.vogue.fr/article/jennie-blackpink-concert-france-paris-date |archive-date=March 11, 2025 |access-date=March 11, 2025 |magazine=[[Vogue France]] |language=fr}}</ref> Ito ay pinuri ng mga kritiko para sa kaniyang eksperimental at pangsinehan na paggawa.<ref>{{Cite magazine |last=Fell |first=Nicole |date=March 7, 2025 |title=The Ruby Experience Gives L.A. Crowd a Chance to Rock With Jennie |url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/the-ruby-experience-jennie-best-moments/jennie-shows-her-range-by-playing-all-of-ruby/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250310151232/https://www.hollywoodreporter.com/lists/the-ruby-experience-jennie-best-moments/jennie-shows-her-range-by-playing-all-of-ruby/ |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 18, 2025 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref><ref name="Variety-TRE" /> == Kritikal na pagtanggap == Karaniwang nakatanggap ang ''Ruby'' ng mga positibong pagsusuri mula sa mga kritiko. Ayon sa ''[[Forbes]]'', ang ''Ruby'' ang isa sa pinakahinahangaang K-pop na album noong 2025.<ref>{{Cite news |last=Benjamin |first=Jeff |title=Most Acclaimed K-Pop Of 2025: Demon Hunters, BLACKPINK, NMIXX, J-Hope |language=en |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/31/the-most-acclaimed-k-pop-of-2025-demon-hunters-blackpink-nmixx--more/ |access-date=2026-02-22}}</ref> Ayon sa tagapangimpok-pahayag na Metacritic, ang ''Ruby'' ay nakatanggap ng "pangkahalatang kasiya-siyang mga review" ayon sa nakatimbang na katanapang iskor na 74 ng 100 mula sa mga anim na kritikong iskor.<ref>{{Citation |title=Ruby by JENNIE |url=https://www.metacritic.com/music/ruby/jennie |language=en |access-date=2025-04-23}}</ref> Ang ''Wonderland'', noong Hulyo 2025, ay naghatol dito bilang pinakamahusay na solo album na galing sa kasapi ng Blackpink.<ref>{{Cite web |last=Tibbits |first=Ben |date=2025-07-31 |title=Bad Bunny, Addison Rae & More: Best Albums Of 2025 So Far |url=https://www.wonderlandmagazine.com/2025/07/31/best-albums-of-2025-so-far/ |access-date=2026-02-22 |website=Wonderland |language=en-GB}}</ref> Nakatanggap ang album ng apat sa limang bituin na pag-aantas mula kay Crystal Bell ng ''NME'', na pinuri ang ''Ruby'' para sa pagpapakita nito ng karisma ni Jennie, "nakatitiyak sa sarili" na artistikong layunin, at hanay ng kabosesan.<ref name=":0">{{Cite web |last=Bell |first=Crystal |date=2025-03-07 |title=Jennie – 'Ruby' review: a bold, self-assured debut that redefines her narrative |url=https://www.nme.com/reviews/album/jennie-blackpink-ruby-review-3844348 |access-date=2025-04-23 |website=NME |language=en-GB}}</ref> Nilagyan ng tatak ni Maria Leticia Gomes ng ''Clash'' ang album bilang "isang kapana-panabik na pakikinig" na nagpalawak ng kasiningan ni Jennie.<ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-03-07 |title=Jennie - Ruby {{!}} Reviews |url=https://www.clashmusic.com/reviews/jennie-ruby/ |access-date=2025-04-23 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref> Gayundin, pinuri ni Maria Sherman ng ''Associated Press'' ang rekord para sa "ambisyoso at makintab" na pagsisikap sa paggalugad ng iba't ibang aspeto ng personalidad ni Jennie, na ang ''Ruby'' ay "isang kaleidoscope ng iba't ibang tunog [..] na puno ng kabagay, pinakintab na kasiyahan."<ref name="Associated Press 1">{{Cite news |last=Sherman |first=Maria |date=March 7, 2025 |title=Music Review: Blackpink's Jennie steps out on her own with debut solo album, ''Ruby'' |language=en |agency=[[Associated Press]] |location=United States |url=https://apnews.com/article/blackpink-jennie-ruby-solo-album-music-review-a0b5dc56312d91b15ed92be9b19182c0 |access-date=March 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250309171808/https://apnews.com/article/blackpink-jennie-ruby-solo-album-music-review-a0b5dc56312d91b15ed92be9b19182c0 |archive-date=March 9, 2025}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=NME |date=2025-06-26 |title=The best albums of 2025… so far! |url=https://www.nme.com/features/music-features/best-albums-of-2025-so-far-3872624 |access-date=2026-07-16 |website=NME |language=en-GB}}</ref> Sa isang pagsusuri para sa ''Rolling Stone'', si Maura Johnston ay iniantas sa tatlo at kalahating bituin, na nagbubuod dito bilang isang "mabilis na paggalaw ng magandang oras" kasama ang "kahanga-hangang kakayahang tumupad" sa dyanra ng R&B-pop.<ref name="RS4" /> Magkatulad ding pinuri ng ''Elle'' ang album bilang "maingay, magalugad, at higit sa lahat, kasiya-siya", na may "kumpiyansang mga awit" at "nakatutuwang mga collab", habang kay Callie Alghrim ng ''Business Insider'' ay inangkin na ang mang-aawit ay "madali niyang mautusan ang spotlight".<ref>{{Cite web |date=2025-12-22 |title=The Best Albums of 2025 Might Prove Your Spotify Listening Age Wrong |url=https://www.elle.com/culture/music/a69839009/best-albums-of-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=ELLE |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ahlgrim |first=Callie |title=The best albums of 2025 |url=https://www.businessinsider.com/best-albums-2025 |access-date=2026-02-22 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref> Ayon naman sa ''IZM'', ang album ay pinanganak sa kumikislap at maagap na tala ng pop na nagsasala sa kaisipang pangkomersiyal ang K-pop.<ref>{{Cite web |title=Neo Music Communication IZM |url=https://www.izm.co.kr/posts?id=33244 |access-date=2026-07-16 |website=www.izm.co.kr}}</ref> Ang ''Ruby'' ay ika-29 na puwesto sa unang-100 listahan ng mga pinakamahusay na album ng 2025 ng ''Rolling Stone'', at ika-56 sa parehong listahan ng ''Clash''.<ref>{{Cite web |last=Stone |first=Rolling |date=2025-12-03 |title=The 100 Best Albums of 2025 |url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-2025-1235466292/ |access-date=2026-02-22 |website=Rolling Stone |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-12-15 |title=Albums Of The Year 2025 {{!}} Features |url=https://www.clashmusic.com/features/albums-of-the-year-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref> Para sa ''Billboard'', nilagay ang album ito sa ikatlong-pinakamahusay na K-pop album ng 2025.<ref>{{Cite web |last=Webster |first=Amina Ayoud,Jeff Benjamin,Billboard Korea,Abby |date=2025-12-18 |title=The 25 Best K-Pop Albums of 2025: Staff Picks |url=https://www.billboard.com/lists/best-kpop-albums-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> Nag-aalok ng mas halo-halong pagsusuri, pinuri ni Jon Caramanica ng ''The New York Times'' ang ''Ruby'' para sa paggalugad nito gamit ang tinig at tunog ngunit pinuna ang mga kolaborasyon sa album dahil sa kanilang kakulangan ng kabuluhan.<ref>{{Cite news |last=Caramanica |first=Jon |date=2025-03-12 |title=Blackpink’s Members Wrestle With the Mega-Group’s Long Shadow |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2025/03/12/arts/music/blackpink-solo-albums.html |access-date=2025-04-23 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-05 |title=The Best Albums Of 2025 (So Far) |url=https://www.complex.com/music/a/dimassanfiorenzo/best-albums-2025-right-now |access-date=2026-02-22 |website=Complex |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-09-02 |title=The 60 Best Albums Of 2025 (So Far...) {{!}} Features |url=https://www.clashmusic.com/features/the-60-best-albums-of-2025-so-far/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-03-07 |title=Jennie - Ruby {{!}} Reviews |url=https://www.clashmusic.com/reviews/jennie-ruby/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref><ref name=":0" /> Ang ilang tagapalagay kagaya ni Irene Kim ng ''Vogue'' ay nagtalo na ang pagsisikap ng mang-aawit bilang solo ay nagbigay-daan sa kanya upang maipakita ang mga katangiang naiiba sa kanyang karakter bilang it girl ng Blackpink at sa mga pinipilit ng gaawanang K-pop na isuot ng mga idolo nito.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Hess |first=Liam |date=2025-12-17 |title=The 45 Best Albums of 2025 |url=https://www.vogue.com/article/best-albums-of-2025 |access-date=2026-07-16 |website=Vogue |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Neo Music Communication IZM |url=https://www.izm.co.kr/posts?id=33746 |access-date=2026-07-16 |website=www.izm.co.kr}}</ref> Palagay mula sa ''Billboard'' at sa opisyal na pooksapot ng gawad Grammy ay nagsabing ang pag-iisa ng iba-ibang estilo ang nagbigay-kulay sa kaniyang pag-usbong bilang "pangmundong isig" at "bagong-salinlahing mutyang pop", na "nagtatangging itago sa mga inaasahan, dyanra, wika o pamamaraan."<ref>{{Cite web |last=Benjamin |first=Jeff |date=2025-03-10 |title=Every Song From JENNIE’s Solo Album ‘Ruby,’ Ranked |url=https://www.billboard.com/lists/jennie-ruby-songs-ranked/ |access-date=2026-07-16 |website=Billboard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=15 Must-Hear Albums Arriving In March 2025: Lady Gaga, Selena Gomez, JENNIE, Lucy Dacus & More |url=https://www.grammy.com/news/must-hear-albums-march-2025-lady-gaga-jennie-lucy-dacus/ |access-date=2026-07-16 |website=Grammy |language=en-US}}</ref> ==Parangal== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+{{sronly|Awards and nominations}} |- align="center" ! scope="col" | Taon ! scope="col" | Kasapian ! scope="col" | Gawad ! scope="col" | Kinalabasan ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference}} |- | align="center" rowspan="7" | 2025 | rowspan="4" | [[Asian Pop Music Awards]] | Punong 20 Album ng Taon | {{won}} | style="text-align:center" rowspan="2" | <ref>{{cite magazine|last=McIntyre|first=Hugh|title=Asian Pop Music Awards 2025 Winners: Jennie, G-Dragon, Lay Zhang Reign|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/31/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-lead-winners/|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=December 31, 2025|access-date=December 31, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101154419/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/31/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-lead-winners/|archive-date=January 1, 2026|url-status=live}}</ref> |- | Gawad sa Paghirang ng Madla | {{won|place=9|9th place}} |- | Pinakamahusay na Album ng Taon | {{nom}} | style="text-align:center" rowspan="2" | <ref>{{cite magazine|last=McIntyre|first=Hugh|title=Asian Pop Music Awards 2025: Jennie, G-Dragon, Lay Zhang, Jackson Wang Lead Nominees|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/02/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-jackson-wang-lead-nominees/|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=December 2, 2025|access-date=December 2, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251204003025/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/02/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-jackson-wang-lead-nominees/|archive-date=December 4, 2025|url-status=live}}</ref> |- | Pinakamahusay na Tagagawa{{efn|Mga tagagawa: Jennie (kasama ang pangkat paggawa)}} | {{nom}} |- | [[2025 Korea Grand Music Awards|Korea Grand Music Awards]] | Pinakamahusay na Tugtuging 10 | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|script-title=ko:2025 KGMA 본 투표 1차 종료…부문별 1위 누구? 투표 열기 고조|trans-title=2025 KGMA Main Voting 1st Round... Who is number one in each category? Vote openness is high|url=https://isplus.com/article/view/isp202509300155|via=[[Naver]]|publisher=[[Ilgan Sports]]|last=Park|first=Se-yeon|date=September 30, 2025|access-date=October 11, 2025|archive-date=February 15, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260215195443/https://isplus.com/article/view/isp202509300155|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | [[2025 Melon Music Awards|Melon Music Awards]] | Mga Angaw Punong 10 | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|script-title=ko:지드래곤, ‘MMA’ 7관왕 등극…제니→올데프 수상|trans-title=G-Dragon wins 7 'MMA' crowns... Jennie → AllDay Project Award|url=https://enews.imbc.com/News/RetrieveNewsInfo/488021|via=[[Naver]]|publisher=[[iMBC]]|language=ko|last=Kim|first=Hye-young|date=December 21, 2025|access-date=December 21, 2025|archive-date=December 23, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223001834/https://enews.imbc.com/News/RetrieveNewsInfo/488021|url-status=live}}</ref> |- | Album ng Taon | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Benjamin|first=Jeff|title=Korean Music Awards 2026: Effie, NMIXX, Jennie & Lee Chanhyuk Lead Nominations|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=February 5, 2026|access-date=February 5, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260205112422/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations/|archive-date=February 5, 2026|url-status=live}}</ref> |- | align="center" rowspan="5" | 2026 | [[40th Golden Disc Awards|Golden Disc Awards]] | Pinakamahusay na Album (Bonsang) | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|last=Lim|first=Jeong-won|title=Golden Disc nominees announced for event's 40th edition on Jan. 10 in Taipei|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-11-25/entertainment/kpop/Golden-Disc-nominees-announced-for-events-40th-edition-on-Jan-10-in-Taipei/2462791|access-date=November 25, 2025|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=November 25, 2025|archive-date=November 28, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251128104145/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-11-25/entertainment/kpop/Golden-Disc-nominees-announced-for-events-40th-edition-on-Jan-10-in-Taipei/2462791|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | [[2026 iHeartRadio Music Awards|iHeartRadio Music Awards]] | K-pop Album ng Taon | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Atkinson|first=Katie|url=https://www.billboard.com/lists/2026-iheartradio-music-awards-winners-list/|title=Here Are the 2026 iHeartRadio Music Awards Winners: Full List|date=March 26, 2026|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=March 26, 2026|archive-date=March 27, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260327033531/https://www.billboard.com/lists/2026-iheartradio-music-awards-winners-list/|url-status=live}}</ref> |- | Pinakapaboritong Pamulaang Album | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Millman|first=Ethan|url=https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/iheartradio-music-award-nominations-taylor-swift-leads-1236467699/|title=iHeartRadio Music Award Nominations: Taylor Swift Leads With Nine|date=January 8, 2026|magazine=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=January 8, 2026|archive-date=January 8, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260108230851/https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/iheartradio-music-award-nominations-taylor-swift-leads-1236467699/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | [[23rd Korean Music Awards|Korean Music Awards]] | Pinakamahusay na K-pop Album | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|title=AKMU's Lee Chan-hyuk, Jennie sweep major prizes at Korean Music Awards|url=https://www.koreatimes.co.kr/entertainment/k-pop/20260227/akmus-lee-chan-hyuk-jennie-sweep-major-prizes-at-korean-music-awards|newspaper=[[The Korea Times]]|date=February 27, 2026|access-date=February 27, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260227002356/https://www.koreatimes.co.kr/entertainment/k-pop/20260227/akmus-lee-chan-hyuk-jennie-sweep-major-prizes-at-korean-music-awards|archive-date=February 27, 2026|url-status=live}}</ref> |- | Album ng Taon | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Benjamin|first=Jeff|title=Korean Music Awards 2026: Effie, NMIXX, Jennie & Lee Chanhyuk Lead Nominations|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=February 5, 2026|access-date=February 5, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260205112422/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations/|archive-date=February 5, 2026|url-status=live}}</ref> |} == Komersyal na pagganap == Noong Marso 4, 2025, iniulat na nakaipon ang ''Ruby'' ng 450,000 mga pre-order sa buong mundo.<ref name="The Hollywood Reporter 1">{{Cite magazine |last=Fell |first=Nicole |date=March 5, 2025 |title=Jennie's Debut Solo Album Racks Up 450K Pre-Orders |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennies-ruby-debut-solo-album-450k-pre-orders-1236155036/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305231044/https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennies-ruby-debut-solo-album-450k-pre-orders-1236155036/ |archive-date=March 5, 2025 |access-date=March 5, 2025 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |publisher=[[Eldridge Industries]] |location=United States |issn=0018-3660 |oclc=44653726}}</ref> Nakabenta ang album ng higit pa sa isang angaw na kopya sa unang linggo ng paglabas nito at nakapasok sa punong sampu sa 19 na bansa kabilang ang Timog Korea, Awstralya, at Estados Unidos.<ref>{{Cite magazine |last=Fell |first=Nicole |date=March 18, 2025 |title=Jennie Hits 1M Global Sales in First Week for Debut Album 'Ruby' |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennie-hits-1m-global-sales-first-week-debut-album-ruby-1236165638/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319004550/https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennie-hits-1m-global-sales-first-week-debut-album-ruby-1236165638/ |archive-date=March 19, 2025 |access-date=March 18, 2025 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |publisher=[[Eldridge Industries]] |location=United States |issn=0018-3660 |oclc=44653726}}</ref> Sa Timog Korea, ang album ay nakabenta ng higit sa 660,000 kopya sa unang linggo ayon sa tala mula sa Hanteo Chart, kumakatawan sa pinakamataas na benta sa unang linggo ng paglabas ng album para sa isang babaeng K-pop solo artist sa 2025.<ref>{{Cite news |date=March 14, 2025 |title=Jennie sets first-week sales record for K-pop female soloist this year |work=[[Yonhap News Agency]] |url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20250314004200315 |url-status=live |access-date=March 14, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314023855/https://en.yna.co.kr/view/AEN20250314004200315 |archive-date=March 14, 2025}}</ref> Namulaan din nito ang pangalawang ranggo sa Circle Album Chart, na nagtala ng 595,900 kopyang nabenta sa loob ng dalawang araw pagkatapos ang paglabas.<ref name=circleweekly/> Sa Awstralya, namulaan ng album ang pangalawang ranggo sa ARIA Albums Chart, na pinangunahan ng ''Mayhem'' ni [[Lady Gaga]] (2025). Sa pamulaang ito, pumatas ang ''Ruby'' sa ''Rosie'' ni [[Rosé]] (2024) bilang ang pinakamataas na chart ng album ng isang babaeng K-pop soloist sa nabanggit na chart. Ang pagpupuwesto ay ang ikatlong pangalawang ranggong album ni Jennie sa Awstralya pagkatapos ng mga album ng Blackpink na ''The Album'' (2020) at ''Born Pink'' (2022).<ref>{{Cite web |date=March 14, 2025 |title=A monstrous debut for Lady Gaga |url=https://www.aria.com.au/charts/news/a-monstrous-debut-for-lady-gaga |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314091411/https://www.aria.com.au/charts/news/a-monstrous-debut-for-lady-gaga |archive-date=March 14, 2025 |access-date=March 14, 2025 |publisher=[[Australian Recording Industry Association]]}}</ref> Sa Reyno Unido, namulaan ng ''Ruby'' ang pangatlong ranggo sa UK Albums Chart, na nagpalampas sa album ni Rosé na ''Rosie'' bilang ang pinakamataas na chart ng album ng isang babaeng K-pop soloist sa nasabing chart. Napatasan din niya ang ''Golden'' (2023) ni [[Jungkook|Jung Kook]] para sa pinakamataas na chart ng album ng sinumang K-pop solo artist. Nauna nang pumasok si Jennie sa pangalawang ranggo kasama ang mga album ng Blackpink na ''The Album'' at ''Born Pink.''<ref>{{Cite web |last=Lee |first=Jae-hoon |date=March 15, 2025 |script-title=ko:제니, 뭐니! 음방도 삼켰다 |trans-title=Jennie's 'Ruby', Highest Ranking K-Pop Solo on UK Album Chart, Tied for 3rd Place... G-Dragon's 'Übermensch' at 93rd Place |url=https://www.newsis.com/view/NISX20250315_0003099858 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250321134646/https://www.newsis.com/view/NISX20250315_0003099858 |archive-date=March 21, 2025 |access-date=March 15, 2025 |website=[[Newsis]] |language=ko}}</ref> Sa Estados Unidos, namulaan ng ''Ruby'' ang pampitong ranggo sa [[Billboard 200]] na may nabentang 56,000 album-equivalent units sa unang linggo nito. Sa kabuuang iyon, 26,500 ay galing sa mga benta ng album, na nagbunga sa pamulaan ng album sa pangalawang ranggo sa chart ng ''Billboard'' Top Album Sales. Nakamit din nito ang 29,000 streaming equivalent albums (mula sa 39.93 milyong on-demand na opisyal na stream), na humantong sa pang-13 na pamulaan sa ''Billboard'' Top Streaming Albums chart, at 500 track equivalent albums. Sa pamulaang ito, si Jennie ay naging ikatlong kasapi ng Blackpink na nagkamit ng isang nangungunang sampung album sa US, pagkatapos ng ''Rosie'' ni Rosé at ''[[Alter Ego (album ni Lisa)|Alter Ego]]'' ni Lisa (2025).<ref>{{Cite magazine |last=Caulfield |first=Keith |date=March 16, 2025 |title=Lady Gaga's ''Mayhem'' Debuts at No. 1 on ''Billboard'' 200 Chart |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-mayhem-debuts-number-one-billboard-200-chart-1235923158/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250316191025/https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-mayhem-debuts-number-one-billboard-200-chart-1235923158/ |archive-date=March 16, 2025 |access-date=March 16, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Mula sa paglabas ng album, tatlo sa mga kanta nito ay humantong sa ''Billboard'' Hot 100 nang sabay-sabay, na'ng "Handlebars" at "Like Jennie" na namulaan ang bilang 80 at 83 nang nakahanay at "ExtraL" na balik-pasok sa bilang 99. Dahil dito, si Jennie ang unang babaeng K-pop soloist na may tatlong kantang humantong sa kasabayang linggo.<ref>{{Cite web |last=You-mee |first=Hwang |date=2025-03-19 |title=Blackpink’s Jennie places 3 songs on Billboard’s Hot 100 |url=https://www.koreaherald.com/article/10444924 |access-date=2026-07-16 |website=The Korea Herald |language=en}}</ref> == Listahan ng mga track == {{Track listing | headline = Paglilista sa mga track ng ''Ruby'' | extra_column = Producer(s) | total_length = 41:30 | title_width = 25% | writing_width = 52.5% | extra_width = 22.5% | title1 = Intro: Jane | note1 = with [[French Kiwi Juice|FKJ]] | writer1 = {{hlist|[[Jennie (singer)|Jennie]]|[[French Kiwi Juice|Vincent Fenton]]}} | extra1 = FKJ | length1 = 1:38 | title2 = [[Like Jennie]] | writer2 = {{hlist|Jennie|[[Tayla Parx]]|Amanda "Kiddo A.I." Ibanez|[[Zico (rapper)|Zico]]|[[Diplo|Thomas Pentz]]|Jorge Alfonso Sr.}} | extra2 = {{hlist|[[Diplo]]|Leclair|Jorge}} | length2 = 2:03 | title3 = Start a War | writer3 = {{hlist|[[Jonas Jeberg]]|Ramus Søegren|Jelli Dorman|[[Kuk Harrell]]}} | extra3 = {{hlist|Jeberg|Søegren|Sam Homaee|Dorman{{ref|a|[a]}}}} | length3 = 2:45 | title4 = [[Handlebars (Jennie song)|Handlebars]] | note4 = featuring [[Dua Lipa]] | writer4 = {{hlist|Lipa|[[Rob Bisel]]|[[Amy Allen (songwriter)|Amy Allen]]|[[Delacey|Brittany Amaradio]]|James Ghaleb}} | extra4 = {{hlist|Bisel|[[Ido Zmishlany]]}} | length4 = 3:04 | title5 = With the IE (Way Up) | writer5 = {{hlist|Jennie|[[Dem Jointz|Dwayne Abernathy Jr.]]|Dorman|[[Fernando Arbex|Jose Fernando Arbex Miro]]}} | extra5 = [[Dem Jointz]] | length5 = 2:43 | title6 = [[ExtraL]] | note6 = featuring [[Doechii]] | writer6 = {{hlist|Jennie|[[Doechii|Jaylah Hickmon]]|Abernathy|Alexis Andrea Boyd|[[Sorana (singer)|Sorana Pacurar]]}} | extra6 = Dem Jointz | length6 = 2:47 | title7 = [[Mantra (Jennie song)|Mantra]] | writer7 = {{hlist|Jennie|Billy Walsh|Jumpa|[[Claudia Valentina]]|Elle Campbell|Dorman|Serban Cazan|[[Zikai (singer)|Zikai]]}} | extra7 = {{hlist|[[El Guincho]]|Cazan|Dorman|Jumpa}} | length7 = 2:16 | title8 = [[Love Hangover (Jennie song)|Love Hangover]] | note8 = featuring [[Dominic Fike]] | writer8 = {{hlist|Fike|Carly Gibert|Zmishlany|Blaise Railey|[[Bülow (singer)|Megan Bülow]]|Devin Workman}} | extra8 = {{hlist|Jennie|Zmishlany}} | length8 = 3:00 | title9 = [[Zen (Jennie song)|Zen]] | writer9 = {{hlist|Jennie|Dorman|[[Asheton Hogan]]|[[Bibi Bourelly]]|Kirsten Spencer}} | extra9 = [[Asheton Hogan|Pluss]] | length9 = 3:21 | title10 = Damn Right | note10 = featuring [[Childish Gambino]] and [[Kali Uchis]] | writer10 = {{hlist|Jennie|[[Childish Gambino|Donald Glover]]|[[Kali Uchis|Karly-Marina Loaiza]]|Jean Day Jr.|[[30 Roc|Samuel Gloade]]|[[Mike Will Made It|Michael Williams II]]|Bourelly|[[Ari PenSmith|Ariowa Irosogie]]}} | extra10 = {{hlist|Trubeatzz|[[30 Roc]]|[[Mike Will Made It]]}} | length10 = 3:50 | title11 = F.T.S. | writer11 = {{hlist|Jennie|Hogan|Bourelly|Gibert|Christopher Newlin}} | extra11 = {{hlist|Pluss|Gage}} | length11 = 2:32 | title12 = Filter | writer12 = {{hlist|Boyd|Pacurar|Abernathy|Carmen Reese}} | extra12 = Dem Jointz | length12 = 2:31 | title13 = Seoul City | writer13 = {{hlist|Jennie|Myles Harris|Braylin Bowman|Xeryus Gittens|Williams|Bourelly|Gibert}} | extra13 = {{hlist|MoneyGoForMyles|Resource|Xeryus|Mike Will Made It}} | length13 = 2:44 | title14 = Starlight | writer14 = {{hlist|Jennie|Hogan|Armel Potter|Williams|Bourelly|Irosogie}} | extra14 = {{hlist|Pluss|Melz|Mike Will Made It}} | length14 = 2:48 | title15 = Twin | writer15 = {{hlist|Jennie|Bourelly|Newlin|Williams}} | extra15 = {{hlist|Gage|Mike Will Made It}} | length15 = 3:28 }} {{Track listing | headline = ''Ang Buong Edisiyon'' paglilista ng mga track | extra_column = (mga) Tagagawa | total_length = 57:19 | title_width = 25% | writing_width = 52.5% | extra_width = 22.5% | title1 = Like Jennie | note1 = pinahabang remix; kasama si Diplo at D00mscrvll | writer1 = {{hlist|Jennie|Parx|Ibanez|Zico|Pentz|Alfonso}} | extra1 = {{hlist|Diplo|Leclair|Jorge|Akira Akira|William Bowerman|O'Ryan{{ref|a|[a]}}}} | length1 = 3:00 | title2 = Like Jennie | note2 = EDM remix; kasama si Natural | writer2 = {{hlist|Jennie|Parx|Ibanez|Zico|Pentz|Alfonso}} | extra2 = {{hlist|Diplo|Leclair|Jorge|O'Ryan{{ref|a|[a]}}}} | length2 = 2:39 | title3 = Handlebars | note3 = Jennie Lang | writer3 = {{hlist|Bisel|Allen|Amaradio|Ghaleb}} | extra3 = {{hlist|Bisel|Delacey{{ref|a|[a]}}|Dorman{{ref|a|[a]}}|Harrell{{ref|a|[a]}}|O'Ryan{{ref|a|[a]}}}} | length3 = 2:14 | title4 = ExtraL | note4 = Jennie Lang | writer4 = {{hlist|Jennie|Boyd|Pacurar|Abernathy}} | extra4 = Dem Jointz | length4 = 2:34 | title5 = Love Hangover | note5 = Jennie Lang | writer5 = {{hlist|Zmishlany|Bülow|Railey|Gibert}} | extra5 = {{hlist|Jennie|Zmishlany|Dorman{{ref|a|[a]}}|Harrell{{ref|a|[a]}}}} | length5 = 2:48 | title6 = Damn Right | note6 = Jennie Lang | writer6 = {{hlist|Jennie|Day|Gloade|Williams|Bourelly|Irosogie}} | extra6 = {{hlist|Truebeatzz|30 Roc|Mike Will Made-It|Dorman{{ref|a|[a]}}}} | length6 = 2:23 }} '''Mga Paunawa''' * {{sup|{{note|a|[a]}}}} nagsisignipika bilang katagapaggawa * Ang mga pisikal na bersyon ng album ay may kahaliling pagkakasunud-sunod ng pagkakalista, pati na rin ang mga bersyong solo ng "Handlebars", "ExtraL", "Love Hangover", at "Damn Right".<ref name="Stereogum 1">{{Cite web |last=Chelosky |first=Danielle |date=January 21, 2025 |title=BLACKPINK's JENNIE Announces Debut Solo Album feat. Dua Lipa, Doechii, Childish Gambino, & More |url=https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250122025734/https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |archive-date=January 22, 2025 |access-date=January 21, 2025 |website=[[Stereogum]] |location=United States}}</ref> * Sa di-tandis na bersyon ng album, ang "F.T.S." ay hindi kasama sa tracklist. * Ang "With the IE (Way Up)" ay naglalaman ng sample ng "Hi-Jack" na isinulat ni Jose Fernando Arbex Miro at iginanap ni Barrabás.<ref>{{Citation |title=Jennie (singer) |date=2026-07-13 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jennie_(singer)&oldid=1363973589 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-07-17}}</ref> * Inilalagay ng ''Ang Buong Edisiyon'' ang mga orihinal na track kasunod ng anim na labis na track. == Mga tauhan == Mga ambag ay hinango mula sa Tidal<ref name="Tidal 1">{{Cite web |last=Jennie |author-link=Jennie (singer) |date=February 21, 2025 |title=''Ruby'' / Jennie / Credits |url=https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250310174717/https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 10, 2025 |publisher=[[Tidal (service)|Tidal]]}}</ref> === Mga musikero === {{div col}} * [[Jennie (mang-aawit)|Jennie]] – boses (lahat ng mga track) * [[French Kiwi Juice|FKJ]] – pag-po-program, taga-synthesize (track 1) * Amanda "Kiddo A.I." Ibanez – mga background na boses (track 2) * [[Chris O'Ryan]] – mga background na boses (track 2) * [[Tayla Parx]] – mga background na boses (track 2) * [[Jonas Jeberg]] – pag-po-program, lahat ng mga instrumento (track 3) * Ramus Søegren – pag-po-program, lahat ng mga instrumento (track 3) * Sam Homaee – pag-po-program, lahat ng mga instrumento (track 3) * Jelli Dorman – mga background na boses (mga track 3, 7, 9, 10), pag-po-program (track 8) * [[Dua Lipa]] – mga boses (track 4) * [[Rob Bisel]] – pag-po-program, bass, glockenspiel, piano, taga-synthesize, mga background na boses (track 4) * Aaron Sterling – mga tambol, mga malatambol na instrumento (track 4) * Shelby Epstine – glockenspiel (track 4) * James Alan – piano (track 4) * [[Amy Allen (songwriter)|Amy Allen]] – mga background na boses (track 4) * [[Delacey]] – mga background na boses (track 4) * [[Doechii]] – mga boses (track 6) * [[El Guincho]] – pag-po-program, pagpalakpak, tambol, mga keyboard, mga malatambol na instrumento, synth bass, taga-synthesize (track 7) * [[Dominic Fike]] – mga boses (track 8) * [[Ido Zmishlany]] – pag-po-program, bass, [[clavichord]], mga tambol, mga keyboard, organ, mga background na boses (track 8) * Will Lamoureux – violin, viola (track 8) * Blaise Railey – mga background na boses (track 8) * Carly Gibert – mga background na boses (track 8) * [[Bülow|Megan Bülow]] – mga background na boses (track 8) * [[Childish Gambino]] – mga boses (track 10) * [[Kali Uchis]] – mga boses (track 10) {{div col end}} === Teknikal === {{div col}} * FKJ – [[Audio mixing (recorded music)|paghahalo ng mga tunog]] (track 1) * [[Serban Ghenea]] – paghahalo ng mga tunog (tracks 2–4, 6–8) * Bryce Bordone – pagtulong sa paghahalo ng mga tunog (tracks 2–4, 6–8) * [[Manny Marroquin]] – paghahalo ng mga tunog (mga track 5, 9, 12, 14) * Jaycen Joshua – paghahalo ng mga tunog (mga track 10, 11, 13, 15) * Mike Seaberg – paghahalo ng mga tunog (mga track 10, 11, 13, 15) * Will Quennell – [[Audio mastering|pag-ma-master]] (tracks 1–5, 7–15) * [[Chris Gehringer]] – pag-ma-master (track 6) * Eunkyung Jung – pag-re-record (tracks 2, 14, 15) * Jonas Jeberg – pag-re-record (track 3) * Ramus Søegren – pag-re-record (track 3) * Cameron Poole – pag-re-record, pamboses na paggawa (track 4) * Delacey – pag-re-record, pamboses na paggawa (track 4) * Chris O'Ryan – pamboses na paggawa (mga track 2, 4, 6), pamboses na pag-iinhinyero (6) * [[Kuk Harrell]] – pag-re-record, pamboses na pag-iinhinyero, pamboses na paggawa (mga track 3, 4, 7–10) * Jelli Dorman – [[Audio engineering|pag-iinhinyero]] (mga track 3, 4, 10, 11); pamboses na pag-iinhinyero, pamboses na paggawa (mga track 3, 4, 7–10) * [[Dem Jointz]] – pag-re-record (tracks 5, 6, 12), pamboses na paggawa (tracks 5, 12) * Jayda Love – pag-re-record (track 6) * Devin Workman – pag-re-record, pamboses na pag-iinhinyero, pamboses na paggawa (track 8) * Gage – pag-re-record (tracks 11, 12, 14) * Aaron Sterling – pag-iinhinyero (track 4) * Jackson Card – pag-iinhinyero (track 4) * Rob Bisel – pag-iinhinyero, pag-re-record (track 4) * Jennifer Ortiz – pag-iinhinyero (track 6) * Noah Gottdenker – pag-iinhinyero (track 8) * Donald Glover – pag-iinhinyero (track 10) * Morgan Jones – pagtulong sa pag-re-record (track 4) * Ramiro Fernandez-Seoane – pagtulong sa pag-re-record (track 14) * Anthony Vilchis – pagtulong sa pag-iinhinyero (track 5) * Trey Station – pagtulong sa pag-iinhinyero (mga track 5, 14) * Chris Bhikoo – pagtulong sa pag-iinhinyero (track 13) * Jacob Richards – pagtulong sa pag-iinhinyero (track 13) {{div col end}} == Mga taltaguhit == {{col-begin}} {{col-2}} ===Mga panlingguhang taltaguhit=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ Pagganap ng ''Ruby'' para sa mga panlingguhang taltaguhit ! scope="col"| Chart (2025) ! scope="col"| Tuktok na<br />puwesto |- ! scope="row"| Mga Awstralyanong Album ([[ARIA Charts|ARIA]])<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/albums-chart/2025-03-17|title=ARIA Top 50 Albums Chart|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=March 17, 2025|access-date=March 14, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Awstriyanong Album ([[Ö3 Austria]])<ref>{{Cite web |last=Hung |first=Steffen |title=Jennie [KR] - Ruby |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Jennie+%5BKR%5D&titel=Ruby&cat=a |access-date=2025-04-24 |website=austriancharts.at}}</ref> | 3 |- ! scope="row"| Mga Belhikanong Album ([[Ultratop]] Flanders)<ref>{{Cite web |title=Jennie [KR] - Ruby - ultratop.be |url=https://www.ultratop.be/nl///album/85f0b/Jennie-%5BKR%5D-Ruby |access-date=2025-04-24 |website=www.ultratop.be}}</ref> | 3 |- ! scope="row"| Mga Belhikanong Album ([[Ultratop]] Valonia)<ref>{{Cite web |title=Jennie [KR] - Ruby - ultratop.be |url=https://www.ultratop.be/fr///album/85f0b/Jennie-%5BKR%5D-Ruby |access-date=2025-04-24 |website=www.ultratop.be}}</ref> | 4 |- ! scope="row"| Mga Kanadiyanong Album (''[[Billboard]]'')<ref name="Billboard10">{{Cite web |title=JENNIE {{!}} Biography, Music & News |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/cna/ |access-date=2025-04-24 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> | 6 |- ! scope=row"| Mga Kroasyanong Pansabansaang Album (''[[HBU]]'')<ref>{{Cite web |date=2025-10-20 |title=Lista prodaje 41. tjedan 2025. (06.10.2025. – 12.10.2025.) |url=https://www.top-lista.hr/www/lista-prodaje-strano-41-tjedan-2025/ |access-date=2026-07-17 |website=Top Lista |language=hr}}</ref> | 18 |- ! scope="row"| Mga Tsekong Album ([[ČPN IFPI]])<ref>{{Cite web |title=ČNS IFPI |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |access-date=2025-04-24 |website=ifpicr.cz |quote=Note: Sa pahina ng chart, piliin ang 12.Týden 2025 sa field katabi ng mga katagang "CZ – ALBUMS – TOP 100" para makita at makuha ang tamang chart.}}</ref> | 31 |- ! scope="row"| Mga Dinamarkang Album ([[Hitlisten]])<ref>{{Cite web |title=Hitlisten.NU |url=http://hitlisten.nu/default.asp?w=10&y=2025&list=a40 |access-date=2025-04-24 |website=Hitlisten.NU}}</ref> | 36 |- ! scope="row" | Mga Olandesang Chart ([[Album Top 100]])<ref>{{Cite web |last=Hung |first=Steffen |title=Jennie [KR] - Ruby |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Jennie+%5BKR%5D&titel=Ruby&cat=a |access-date=2025-04-24 |website=hitparade.ch}}</ref> | 5 |- ! scope="row" | Mga Pinlandiyanong Album ([[Suomen virallinen lista]])<ref>{{Cite web |title=Listat |url=https://ifpi.fi/lista/artistit/Jennie/Ruby/ |access-date=2025-04-25 |website=Musiikkituottajat |language=fi}}</ref> | 16 |- ! scope="row" | Mga Pranses na Album ([[SNEP]])<ref>{{Cite web |title=Top Albums |url=https://snepmusique.com/les-tops/le-top-de-la-semaine/top-albums/?semaine=11&annee=2025 |access-date=2025-04-25 |website=SNEP |language=fr-FR}}</ref> | 4 |- ! scope="row" | Mga Alemanong Album ([[Offizielle Top 100]])<ref>{{Cite web |title=Offizielle Deutsche Charts |url=https://www.offiziellecharts.de/charts/album-details-548619 |access-date=2025-04-25 |website=www.offiziellecharts.de}}</ref> | 6 |- ! scope="row" | Mga Unggariyanong Album ([[MAHASZ]])<ref>{{Cite web |last=lightmedia.hu |title=Hivatalos magyar slágerlisták |url=https://slagerlistak.hu/album-top-40-slagerlista/2025/11 |access-date=2025-04-25 |website=slagerlistak.hu}}</ref> | 18 |- ! scope="row" | Mga Irlandes na Album ([[OCC]])<ref>{{Cite web |title=Official Irish Albums Chart on 14/3/2025 |url=https://www.officialcharts.com/charts/irish-albums-chart/20250314/ie7502/ |access-date=2025-04-25 |website=Official Charts |language=en}}</ref> | 16 |- ! scope="row"| Mga Italyanong Album ([[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]])<ref>{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/classifiche.kl#/charts/1/2025/11|title=Album & Compilation – Classifica settimanale WK 11 (dal 07.03.2025 al 13.03.2025)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|language=it|access-date=March 15, 2025}}</ref> | 33 |- ! scope="row"| Mga Haponesang Album ([[Oricon]])<ref>{{Cite web |title=2025年03月03日～2025年03月09日 オリコン週間 アルバムランキング 21～30位 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2025-03-17/p/3/ |access-date=2025-04-25 |website=ORICON NEWS |language=ja}}</ref> | 21 |- ! scope="row"| Mga Ipinagsamang Haponesang Album ([[Oricon]])<ref>{{cite web |title=Oricon Top 50 Combined Albums: 2025-03-24 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/coa/w/2025-03-24/p/2/ |publisher=[[Oricon]] |access-date=March 20, 2025 |language=ja |archive-url=https://archive.today/20250320041848/https://www.oricon.co.jp/rank/coa/w/2025-03-24/p/2/ |archive-date=March 20, 2025}}</ref> | 17 |- ! scope="row"| Mga Haponesang Hot na Album (''[[Billboard Japan]]'')<ref>{{cite web|url=http://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2025&month=04&day=14|title=Billboard Japan Hot Albums – Week of April 9, 2025|website=[[Billboard Japan]]|language=ja|access-date=April 10, 2025}}</ref> | 9 |- ! scope="row"| Mga Litwaniyanong Album ([[AGATA (organization)|AGATA]])<ref>{{cite web|url=https://www.agata.lt/lt/naujienos/s11-4/|title=2025 11-os savaitės klausomiausi (Top 100)|language=lt|publisher=[[AGATA (organization)|AGATA]]|date=March 14, 2025|access-date=March 14, 2025}}</ref> | 8 |- ! scope="row"| Mga Nuweba Selandyanong Album ([[Recorded Music NZ|RMNZ]])<ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/albums/2025-03-14|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=March 14, 2025|access-date=March 14, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Niheryanong Album ([[TurnTable Top 50|''TurnTable'']])<ref>{{cite magazine|url=https://www.turntablecharts.com/charts/2|title=Official Top 100 Albums: March 7th, 2025 - March 13th, 2025|magazine=[[TurnTable charts|TurnTable]]|access-date=March 21, 2025|archive-date=March 21, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321173633/https://www.turntablecharts.com/charts/2|url-status=dead}}</ref> | 49 |- ! scope="row"| Mga Noruwegong Album ([[VG-lista]])<ref>{{cite web|url=https://topplista.no/charts/albums/2025-w11/|title=Album 2025 uke 11|publisher=[[VG-lista]]|access-date=March 15, 2025}}</ref> | 12 |- ! scope="row"| Mga Polandes na Album ([[ZPAV]])<ref>{{Cite web |title=OLiS - oficjalna lista sprzedaży |url=https://www.olis.pl/charts/oficjalna-lista-sprzedazy/albumy |access-date=2025-04-25 |website=www.olis.pl |language=pl}}</ref> | 4 |- ! scope="row"| Mga Portugesang Album ([[Associação Fonográfica Portuguesa|AFP]])<ref>{{cite web|url=https://audiogest.pt/uploads/files/file_2025-03-20-12-35-18.pdf|title=Top 200 Álbuns Semana 11 de 2025|publisher=[[Associação Fonográfica Portuguesa]]|date=March 20, 2025|access-date=March 20, 2025|archive-date=March 20, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250320133120/https://audiogest.pt/uploads/files/file_2025-03-20-12-35-18.pdf|url-status=live}}</ref> | 3 |- ! scope="row"| Mga Eskosyanong Album ([[OCC]])<ref>{{Cite web |title=Official Scottish Albums Chart on 14/3/2025 |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/20250314/40/ |access-date=2025-04-25 |website=Official Charts |language=en}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Eslobakong Album ([[International Federation of the Phonographic Industry|ČNS IFPI]])<ref>{{cite web|url=https://ifpicr.cz/hitparada/36?weekId=2958|title=Top 100 Slovak Albums|publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]|access-date=April 7, 2025}}</ref> | 20 |- ! scope="row"| Mga Espanyolang Album ([[Productores de Música de España|PROMUSICAE]])<ref name="spanishpeak">{{cite web|url=https://elportaldemusica.es/lists/top-100-albums/2025/11|title=Top 100 Albums – Week 11|website=El Portal de Música|publisher=[[Productores de Música de España]]|access-date=March 17, 2025}}</ref> | 5 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album ([[Circle Chart|Circle]])<ref>{{Cite web |title=CIRCLE CHART - 써클차트 |url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=42&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3|title=Circle Album Chart – Week 42 of 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=October 23, 2025}}</ref><br />{{small|''LP version''}} | 10 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album ([[Circle Chart|Circle]])<ref name=circleweekly>{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=10&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3|title=Circle Album Chart – Week 10 of 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=March 13, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Suwesiyanong Album ([[Sverigetopplistan]])<ref>{{cite web|url=https://www.sverigetopplistan.se/chart/54?dspy=2025&dspp=11|title=Veckolista Album, vecka 11, 2025|publisher=[[Sverigetopplistan]]|access-date=March 15, 2025}}</ref> | 14 |- ! scope="row" | Mga Suwisanong Album ([[Schweizer Hitparade]])<ref>{{Citation |title=Jennie [KR] - Ruby |url=http://swisscharts.com/album/Jennie-%5BKR%5D/Ruby-548619 |access-date=2025-04-25}}</ref> | 9 |- ! scope="row" | Mga Reyno Unidong Album ([[OCC]])<ref>{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Official Albums Chart Top 100 on 14/3/2025 |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20250314/7502/ |access-date=2025-04-25 |website=Official Charts |language=en}}</ref> | 3 |- ! scope="row" | Estados Unidos ([[Billboard 200]])<ref name="Billboard10" /> | 7 |} {{col-2}} ===Mga pambuwanang taltaguhit=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ {{sronly|Pagganap ng ''Ruby'' para sa pambuwanang taltaguhit}} ! scope="col"| Taltaguhit (2025) ! scope="col"| Tuktok na </br >puwesto |- ! scope="row"| Mga Haponesang Album (Oricon)<ref>{{cite web |title=Oricon Top 50 Albums: 2025-03 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2025-03/p/5/ |publisher=[[Oricon]] |access-date=April 9, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250409045338/https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2025-03/p/5/ |archive-date=April 9, 2025 |language=ja}}</ref> | 43 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album (Circle)<ref>{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=03&hitYear=2025&termGbn=month&yearTime=3|title=Circle Album Chart – March 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=April 10, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album (Circle)<ref>{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=10&hitYear=2025&termGbn=month&yearTime=3|title=Circle Album Chart – October 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=November 7, 2025}}</ref><br />{{small|''LP version''}} | 44 |} ===Mga taltaguhit sa pagtatapos ng taon=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ {{sronly|Pagganap ng ''Ruby'' para sa mga taltaguhit sa pagtatapos ng taon}} ! scope="col"| Taltaguhit (2025) ! scope="col"| Puwesto |- ! scope="row"| Mga Awstralyanong Album (ARIA)<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/2025/albums-chart|title=ARIA Top 100 Albums Chart for 2025|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 12, 2026}}</ref> | 60 |- ! scope="row"| Mga Belhikanong Albbum (Ultratop Flanders)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2025&cat=a|title=Jaaroverzichten 2025|publisher=[[Ultratop]]|language=nl|access-date=January 9, 2026}}</ref> | 167 |- ! scope="row"| Mga Bellhikanong Album (Ultratop Wallonia)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2025&cat=a|title=Rapports annuels 2025|publisher=[[Ultratop]]|language=fr|access-date=January 9, 2026}}</ref> | 121 |- ! scope="row"| Mga Pranses na Album (SNEP)<ref>{{cite web|url=https://snepmusique.com/wp-content/uploads/2025/12/202552-200-Albums-YTD-SNEP.xlsx-Top-200-Albums.pdf|title=200 Albums Cumul YTD (27/12/2024 – 25/12/2025)|publisher=[[Syndicat National de l'Édition Phonographique]]|language=fr|access-date=December 30, 2025}}</ref> | 85 |- ! scope="row"| Mga Haponesang Hot na Album (''Billboard Japan'')<ref>{{cite web|url=https://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums_year&year=2025|title=Billboard Japan Hot Albums – 2025 Year-End|website=[[Billboard Japan]]|language=ja|access-date=December 5, 2025}}</ref> | 36 |- ! scope="row"| Mga Nuweba Selandyang Album (RMNZ)<ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/annual-albums/2025-12-18|title=End of Year Top 50 Albums – 2025|publisher=[[Recorded Music NZ]]|access-date=December 22, 2025}}</ref> | 41 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album (Circle)<ref>{{cite web|title=2025 Album Chart|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?serviceGbn=&termGbn=year&yearTime=3&targetTime=2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260109033434/https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?serviceGbn=&termGbn=year&yearTime=3&targetTime=2025|archive-date=January 9, 2026|access-date=January 9, 2026|website=[[Circle Chart]]|publisher=Korea Music Content Association}}</ref> | 27 |- ! scope="row" | Mga RU Kaseteng Album (OCC)<ref>{{cite web|last=White|first=Jack|title=The Official best-selling cassette singles and albums of 2025|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/best-selling-cassettes-singles-albums-2025/|website=[[Official Charts Company]]|date=January 7, 2026|access-date=January 7, 2026}}</ref> | 9 |} {{col-end}} ==Kasaysayan ng Paglabas== {| class="wikitable plainrowheaders" |+ {{sronly|Kasaysayan ng Paglabas}} ! scope="col"| Lalawigan ! scope="col"| Petsa ! scope="col"| Mga Pormat ! scope="col"| Label ! scope="col"| {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" rowspan="2" | Sari-sari <!-- Inclusive of South Korea --> | Marso 7, 2025 | {{hlist|CD|kasete|pandihital na pag-dadownload|pag-iistream}} | rowspan="2" | {{hlist|[[Odd Atelier]]|[[Columbia Records|Columbia]]}} | style="text-align:center"| <ref name="Official Store 1">''Ruby'' release formats: * {{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' CD Digipack – Jennie Only Audio |url=https://shop.jenn.ie/products/jennie-ruby-cd-digipack |website=Official Website |publisher=[[Columbia Records]] |access-date=January 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122150715/https://shop.jenn.ie/products/jennie-ruby-cd-digipack |archive-date=January 22, 2025 |url-status=dead}} * {{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' Store Exclusive Cassette - Jennie Only Audio |url=https://shopeu.jenn.ie/products/ruby-store-exclusive-cassette |website=Official Website |publisher=[[Columbia Records]] |access-date=January 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122180655/https://shopeu.jenn.ie/products/ruby-store-exclusive-cassette |archive-date=January 22, 2025 |url-status=dead}} * {{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' Digital Download |url=https://shop.jenn.ie/products/ruby-digital-download |website=Official Website |publisher=[[Columbia Records]] |access-date=February 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250225022542/https://shop.jenn.ie/products/ruby-digital-download |archive-date=February 25, 2025 |url-status=dead}} * {{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' / Jennie / Credits |url=https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |publisher=[[Tidal (service)|Tidal]] |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250310174717/https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |archive-date=March 10, 2025 |date=February 21, 2025 |url-status=live}} </ref> |- | Agosto 22, 2025 | [[LP record|LP]] | style="text-align:center"| <ref name="Official Store 2">{{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' Vinyl |url=https://shop.jenn.ie/products/ruby-vinyl |website=Official Website |publisher=[[Columbia Records]] |access-date=May 2, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502023841/https://shop.jenn.ie/products/ruby-vinyl |archive-date=May 2, 2025 |url-status=dead}}</ref> |} ==Mga talababa== {{notelist}} ==Mga sanggunian== [[Kategorya:Mga album noong 2025]] [[Kategorya:Mga album ni Jennie]] [[Kategorya:Mga album ng Columbia Records]] b1pxsdynsltbtjkf9a5oup3e03s2jac 2216285 2216283 2026-07-17T08:42:19Z ~2026-39867-28 164146 /* Listahan ng mga track */ 2216285 wikitext text/x-wiki {{Infobox album|Name=Ruby|Type=studio album|Artist=[[Jennie (mang-aawit)|Jennie]]|Cover=Jennie Ruby.png|Alt=|Caption=Logo ng album|Released={{Start date|2025|03|07}}|Recorded=2024–2025|Language={{Flatlist| * Ingles * Koreano }}|Genre=* [[Pop music|Pop]] * [[hip-hop]] * [[Contemporary R&B|R&B]]<ref name="RS4">{{Cite web |last=Johnston |first=Maura |date=2025-03-07 |title=Jennie's 'Ruby' Is a Fast-Moving Good Time |url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/jennie-ruby-review-1235291125/ |access-date=2025-04-23 |website=Rolling Stone |language=en-US}}</ref>|Length=41:30|Label=* [[Odd Atelier]] * [[Columbia Records|Columbia]]|Producer=* [[30 Roc]] * [[Rob Bisel]] * Serban Cazan * [[Dem Jointz]] * [[Diplo]] * Jelli Dorman * [[El Guincho]] * [[French Kiwi Juice|FKJ]] * Gage * Sam Homaee * [[Jonas Jeberg]] * Jennie * Jorge * Jumpa * Leclair * Melz * [[Mike Will Made It]] * MoneyGoForMyles * [[Asheton Hogan|Pluss]] * Resource * Ramus Søegren * Truebeatzz * Xeryus * [[Ido Zmishlany]]|Misc={{Singles | name = Ruby | type = studio | single1 = [[Mantra (kanta ni Jennie)|Mantra]] | single1date = Oktubre 11, 2024 | single2 = [[Love Hangover (kanta ni Jennie)|Love Hangover]] | single2date = Enero 31, 2025 | single3 = [[ExtraL]] | single3date = Pebrero 21, 2025 | single4 = [[Like Jennie]] | single4date = Marso 7, 2025 | single5 = [[Handlebars (kanta ni Jennie)|Handlebars]] | single5date = Marso 11, 2025 }}}} Ang '''''Ruby''''' ay ang pamulaang solo studio album ng Timog Koreanang mang-aawit at rapper na si [[Jennie (mang-aawit)|Jennie]]. Inilabas noong Marso 7, 2025 ng [[Jennie (mang-aawit)|Odd Atelier]] at Columbia Records, ang album ay nagtanda bilang unang solong paglabas ni Jennie pagkatapos niyang umalis sa [[YG Entertainment]] noong 2023. Si Jennie ang nagsulat at isa sa katagagawa ng ''Ruby'' kasama ang isang hanay ng mga katuwang kabilang sina El Guincho, Diplo, at Mike Will Made It. Binubuo ng labinlimang track, ang album ay nagtatampok ng mga kolaborasyon kina Childish Gambino, Doechii, Dominic Fike, FKJ, Dua Lipa at Kali Uchis. Gumagalugad ng mga dyanra gaya ng [[Musikang pop|pop]], [[Musikang hip hop|hip-hop]] at R&B, ang paksa ng album ay nakabatay sa mga relasyon, impluwensya, at tagumpay ni Jennie. Nakatanggap ang ''Ruby'' ng pangkalahatang kanais-nais na mga palagay mula sa mga kritiko, na may papuri na napupunta sa masaklaw na kagalingan, paggawa, at kakayahang umunlad ni Jennie bilang isang solo artist, pati na rin ang pagkakaisa at pang-eksperimentong katangian ng album. Sa paglabas, ang album ay nakabenta ng mahigit na isang milyong kopya sa buong mundo at nag-debut sa punong sampu sa higit na 19 bansa, kabilang ang Awstralya, Pransiya, Alemanya, Olanda, Nuweba Selandya, Hilagang Korea at Estados Unidos. Nabenta ang ''Ruby'' sa mahigit 660,000 kopya sa unang linggo nito sa Hilagang Korea, ang pinakamataas na benta ng album sa unang linggo para sa isang babaeng K-pop solo artist sa taong 2025. Namulaan din nito ang pangatlong ranggo sa UK Albums Chart, pinakamataas na ranggo ng album ng isang babaeng K-pop soloist at pumatas bilang pinakamataas na ranggo ng isang album na gawa ng isang K-pop solo artist. Ang album ay napatunayan ng triple platinum ng Korean Music Content Association (KMCA) sa pagbenta ng 750,000 kopya pati bilang ginto ng Recorded Music NZ (RMNZ) at SNEP at pilak ng British Phonographic Industry (BPI). Ang album ay naglalaman ng limang mga single: "Mantra", "Love Hangover", "ExtraL", "Like Jennie", at "Handlebars". Naabot ng "Mantra" at "Like Jennie" ang punong limang ranggo ng ''Billboard'' Global 200 at Circle Digital Chart ng Timog Korea at tumalbos sa mga taltaguhit sa ilang bansa, habang ang lahat ng mga single ng album ay umabot sa punong 30 ng Global 200 at nakapasok sa US ''Billboard'' Hot 100. Para sa pagpapakilala ng record, sinimulan ni Jennie ang ''Ruby Experience'', isang apat-na-lungsod na pagtatanghal ng limang kilalang-kilalang mga show simula Marso 6, at gumanap sa Coachella Valley Music and Arts Festival noong 2025. Ang album ay nakatanggap ng maraming parangal, kabilang ang Pinakamahusay na K-pop Album sa ika-23 Korean Music Awards. == Sanligan == Noong Disyembre 2023, inihayag ni Jennie ang pagtatag ng kaniyang sariling record label, Odd Atelier, kasunod ng kanyang pag-alis sa [[YG Entertainment]] para sa mga solong aktibidad.<ref name="Billboard 1">{{Cite magazine |last=Peters |first=Mitchell |date=December 24, 2023 |title=BLACKPINK's Jennie Begins 'Solo Journey' with New Label and Company OA |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-label-company-oa-odd-atelier-1235564939/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101133631/https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-label-company-oa-odd-atelier-1235564939/ |archive-date=January 1, 2024 |access-date=January 1, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Sa kaniyang pagpapakita sa ''The Seasons: Lee Hyo-ri's Red Carpet'' noong Enero 2024 bilang isang panauhin, inihayag ni Jennie na ang layunin niya ay maglabas ng buong-habang album sa taong iyon.<ref name="Sports Kyunghyang 1">{{Cite news |last=Lee |first=Yu-min |date=January 5, 2024 |title='YG 떠난' 제니 "올해 정규앨범 발매 목표" (이효리의 레드카펫) |language=ko |trans-title=Jennie, who 'left YG', "My goal is to release a full album this year" (Lee Hyori's Red Carpet) |work=[[Sports Kyunghyang]] |location=South Korea |url=https://sports.khan.co.kr/article/202401051138003 |access-date=January 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226225714/https://sports.khan.co.kr/article/202401051138003 |archive-date=December 26, 2024}}</ref> Iniulat ng mga news outlet sa Timog Korea noong Marso ng parehong taon na maglalabas siya ng bagong album sa Hunyo.<ref name="The Korea Times 1">{{Cite news |last=Dong |first=Sun-hwa |date=March 31, 2024 |title=BLACKPINK's Jennie to drop new album in June |work=[[The Korea Times]] |location=South Korea |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2024/12/398_371759.html |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226230942/https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2024/12/398_371759.html |archive-date=December 26, 2024}}</ref> Itinanggi ng Odd Atelier ang mga sabi-sabi, na sinasabing si Jennie ay kasalukuyan pang gumagawa ng album na walang nakatakdang petsa ng paglabas.<ref name="Star News 1">{{Cite news |last=Ahn |first=Yoon-ji |date=March 31, 2024 |script-title=ko:블랙핑크 제니, 6월 컴백할까 "확정된 바 없다"[공식] |language=ko |trans-title=Blackpink Jennie, Will She Make a Comeback in June? "Nothing's Confirmed" [Official] |work=[[Star News (South Korea)|Star News]] |location=South Korea |url=https://www.starnewskorea.com/stview.php?no=2024033115094349062 |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226230633/https://www.starnewskorea.com/stview.php?no=2024033115094349062 |archive-date=December 26, 2024}}</ref> Kasunod ng kolaborasyon nila ni Zico noong Abril 2024 na "Spot!", isiniwalat ng Timog Koreanong rapper na si Zico sa ''[[Wikipedia:Balangkas/Billboard|Billboard]]'' na mayroon siyang "pagkakataong sumilip sa mga ipapalabas na solo track demo ni Jennie" at na mayroong "napakaraming magaganda."<ref name="Billboard 2">{{Cite magazine |last=Benjamin |first=Jeff |date=May 13, 2024 |title=ZICO Reacts to Earning His First Billboard No. 1 With 'Spot!' featuring BLACKPINK's Jennie |url=https://www.billboard.com/music/pop/zico-spot-jennie-number-1-billboard-chart-reaction-1235680507/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240513212220/https://www.billboard.com/music/pop/zico-spot-jennie-number-1-billboard-chart-reaction-1235680507/ |archive-date=May 13, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Noong Mayo 2024, habang dumadalo sa ''Sleeping Beauties: Reawakening Fashion'' ng Met Gala, nakipag-usap siya sa ''Vogue'' at tinudyuan ang kaniyang paparating na album, na sabi: "Marami pa akong darating sa aking album, wink, wink."<ref name="Vogue 1">{{Cite magazine |date=May 8, 2024 |title=Last Looks: Jennie |url=https://www.vogue.com/video/watch/last-looks-jennie-kim |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512012626/https://www.vogue.com/video/watch/last-looks-jennie-kim |archive-date=May 12, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Vogue (magazine)|Vogue]] |publisher=[[Condé Nast]] |location=United States |issn=0042-8000}}</ref> Noong Hunyo 20 ng parehong taon, isang bidyong patalastas na pinagbibidahan ni Jennie para sa Beats Solo Buds ay inilabas, na nagtatampok ng solo track niya, na inakalang nasa kaniyang paparating na album. Sa kanta, nag-rap siya sa isang trap beat tungkol sa pagbawi ng kanyang salaysay at pagtindig para sa sarili.<ref name="Teen Vogue">{{Cite magazine |last=Delgado |first=Sara |date=June 21, 2024 |title=Is Jennie Shading Her Former Company in This New Song Snippet? |url=https://www.teenvogue.com/story/blackpink-jennie-beats-solo-buds-spot-unreleased-song |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622030316/https://www.teenvogue.com/story/blackpink-jennie-beats-solo-buds-spot-unreleased-song |archive-date=June 22, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Teen Vogue]] |publisher=[[Condé Nast]] |location=United States |issn=1540-2215 |oclc=60618341}}</ref> Noong Setyembre 2024, inihayag na lumagda si Jennie ng isang kontrata sa pag-rerecord sa Columbia Records, sa pakikipagtulungan sa Odd Atelier.<ref name="Variety 1">{{Cite magazine |last=Aswad |first=Jem |date=September 8, 2024 |title=Blackpink's Jennie Signs Solo Deal with Columbia Records |url=https://variety.com/2024/music/news/blackpink-jennie-signs-with-columbia-records-1236137445/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240908224918/https://variety.com/2024/music/news/blackpink-jennie-signs-with-columbia-records-1236137445/ |archive-date=September 8, 2024 |access-date=September 8, 2024 |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0042-2738 |oclc=60626328}}</ref> Sa isang tampok ng pabalat salaysay noong Oktubre 2024 para sa ''Harper's Bazaar'', tinalakay niya ang kaniyang karanasan sa paggawa sa album, ibinahaging siya ay nasa studio na nagsusuri ng mga liriko at "paggupit, gupit, gupit" sa mga boses mula "umaga hanggang gabi."<ref name="Harper's Bazaar 1">{{Cite magazine |last=Patel |first=Puja |date=September 19, 2024 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919053636/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |archive-date=September 19, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Harper's Bazaar]] |publisher=[[Hearst Communications]] |location=United States |issn=0017-7873}}</ref> Nang sumunod na buwan, inihayag niya na ang album ay ilalabas sa 2025, sa pamamagitan ng isang post sa Weverse.<ref name="Pinkvilla 1">{{Cite web |last=Das |first=Hrishita |date=November 26, 2024 |title=BLACKPINK's Jennie announces her debut solo album will be released in 2025 |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/blackpinks-jennie-announces-her-debut-solo-album-will-be-released-in-2025-1359927 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126095405/https://www.pinkvilla.com/entertainment/blackpinks-jennie-announces-her-debut-solo-album-will-be-released-in-2025-1359927 |archive-date=November 26, 2024 |access-date=January 21, 2025 |website=[[Pinkvilla]] |location=India |language=en}}</ref> Tinudyuan ni Jennie ang paglabas ng album noong 2025 sa isang holiday greeting video noong Araw ng Pasko 2024, sinasaad na may "kasiya-siyang kinalabasan sa 11 buwang pagtatrabaho" at "ito ay magiging kaunting bagay para sa lahat. Para itong bupey para sa inyo."<ref name="The Korea Times 2">{{Cite news |date=December 26, 2024 |title=Jennie announces plan for solo album next year |work=[[The Korea Times]] |location=South Korea |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/01/398_389170.html |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250122024456/https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/01/398_389170.html |archive-date=January 22, 2025}}</ref><ref name="NME 1">{{Cite magazine |last=Yeo |first=Gladys |date=December 26, 2024 |title=BLACKPINK's Jennie teases debut solo album in new holiday greeting video |url=https://www.nme.com/news/music/blackpink-jennie-tease-debut-solo-album-holiday-video-3824820 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226084102/https://www.nme.com/news/music/blackpink-jennie-tease-debut-solo-album-holiday-video-3824820 |archive-date=December 26, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[NME]] |location=United Kingdom}}</ref> Noong Enero 2025, itinampok si Jennie sa isang cover story para sa ''Billboard'', kung saan tinalakay niya ang kaniyang paghahanda sa album, na nagsasabi na siya ay "halos malapit na" sa paglabas nito.<ref name="Billboard 3">{{Cite magazine |last=Havens |first=Lyndsey |date=January 9, 2025 |title='It's a Fight Between Me, Myself and I': Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111044124/https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |archive-date=January 11, 2025 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> == Komposisyon == Binubuo ang ''Ruby'' ng labinlimang track at paglitaw ng mga feature ni Childish Gambino, Doechii, Dominic Fike, FKJ, Dua Lipa at Kali Uchis.<ref name="Korea JoongAng Daily 1">{{Cite news |last=Yoon |first=So-yeon |date=January 22, 2025 |title=Jennie to release solo album ''Ruby'' on March 7, featuring Childish Gambino and Dua Lipa |work=[[Korea JoongAng Daily]] |publisher=[[JoongAng Ilbo]] |location=South Korea |url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-01-22/entertainment/kpop/Jennie-to-release-solo-album-Ruby-on-March-7-featuring-Childish-Gambino-and-Dua-Lipa/2227764 |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250122014442/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-01-22/entertainment/kpop/Jennie-to-release-solo-album-Ruby-on-March-7-featuring-Childish-Gambino-and-Dua-Lipa/2227764 |archive-date=January 22, 2025}}</ref> Nai-record ni Jennie ang album sa pangunahing wikang Ingles at inilarawan ito bilang isang paraan ng "pagdadala sa aking sarili sa mundo sa unang pagkakataon".<ref name="Harper's Bazaar 1">{{Cite magazine |last=Patel |first=Puja |date=September 19, 2024 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919053636/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |archive-date=September 19, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Harper's Bazaar]] |publisher=[[Hearst Communications]] |location=United States |issn=0017-7873}}</ref> Ang kanyang tangkain ay buoin ang kaniyang sarili sa rekord bilang "Jennie Ruby Jane, para iyon ay maging isang buong tao", na tumutukoy sa pangalan ng alter ego na naimbento niya noong siya ay nanirahan sa Nuweba Selandya bilang isang bata.<ref name="Billboard 3">{{Cite magazine |last=Havens |first=Lyndsey |date=January 9, 2025 |title='It's a Fight Between Me, Myself and I': Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111044124/https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |archive-date=January 11, 2025 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Ang album ay inspirasyon ng dula ni [[William Shakespeare]] na ''As You Like It'' (1599), kasama ang pitong yugto ng buhay, at may mga tema ng "kapanganakan, pag-ibig, pananampalataya, at karurukan," "kamusmusan at pag-ibig sa kapangyarihan, hunos-dili at pamana".<ref name="Korea JoongAng Daily 2">{{Cite news |last=Yoon |first=Seung-Jin |date=March 4, 2025 |title=Jennie took hands-on approach to production on album ''Ruby'', agency says |work=[[Korea JoongAng Daily]] |publisher=[[JoongAng Ilbo]] |location=South Korea |url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-03-04/entertainment/kpop/Jennie-took-handson-approach-to-production-on-album-Ruby-agency-says/2254122 |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304060955/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-03-04/entertainment/kpop/Jennie-took-handson-approach-to-production-on-album-Ruby-agency-says/2254122 |archive-date=March 4, 2025}}</ref> Dahil sa inspirasyon ng aspeto ng dula, inilalarawan ng cover si Jennie na nagbubukas ng kurtina ng tanghalan, na sumisimbolo sa simula ng isang bagong kabanata sa kanyang karera sa musika.<ref name="The Korea Times 3">{{Cite news |date=March 7, 2025 |title=Blackpink's Jennie drops 1st LP ''Ruby'' |work=[[The Korea Times]] |publisher=Dongwha Group |location=South Korea |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/03/398_393629.html |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250310034421/https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/03/398_393629.html |archive-date=March 10, 2025}}</ref> Inaasahan niyang magbigay-inspirasyon sa iba pang mga kabataang babae sa album, na ang isa sa mga pangunahing mensahe nito ay "para maunawaan at manatili kung sino ka".<ref name="Harper's Bazaar 1" /> == Paggawa at musika == Kasunod ng pagtatapos ng Born Pink World Tour ng [[Blackpink]] noong Setyembre 2023, itinatag ni Jennie ang kanyang sariling malayang label na Odd Atelier noong Nobyembre at nagsimulang gumawa ng album sa simula ng 2024. Naitala niya ang "99%" ng proyekto sa [[Los Angeles]] at kinailangang gumugol ng oras sa unang pagbuo ng bagong malikhaing network at pakikipagpulong sa mga tagapaggawa at manunulat. Inamin ng artista na tumagal ng ilang buwan ng "pinagtuunan ko talaga sa sarili ko roon, paglalakad sa mga silid na puno ng mga bagong tao" hanggang sa makatagpo siya ng isang "magandang pangkat ng mga tao na nakaugnayan ko, pantinig at bilang mga kaibigan". Nahanap niya ang kanyang tunog at napunta sa kantang "Mantra", na naging pangakay na single ng album.<ref name="Billboard 3">{{Cite magazine |last=Havens |first=Lyndsey |date=January 9, 2025 |title='It's a Fight Between Me, Myself and I': Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111044124/https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |archive-date=January 11, 2025 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Ang album ay inilarawan ni Jennie na sumasaklaw sa "hanay ng mga dyanra".<ref name="Harper's Bazaar 1">{{Cite magazine |last=Patel |first=Puja |date=September 19, 2024 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919053636/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |archive-date=September 19, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Harper's Bazaar]] |publisher=[[Hearst Communications]] |location=United States |issn=0017-7873}}</ref> Ginamit niya ang paghahalo ng mga iba-ibang istilong pamboses sa rekord, na nagsasabi: "Nagpapatugtog ako sa mga iba-ibang dyanra at elemento — nag-rarap ako rito, kumakanta rito, nag-haharmonize dito, nakikipag-usap dito..."<ref name="Billboard 3" /> Kumuha si Jennie ng pagkakataong mamatnugot sa paggawa ng album upang "mas epektibong maisiwalat ang kaniyang pagkatao at walang-hangganang potensyal sa musika."<ref name="Korea JoongAng Daily 2" /> == Promosyon at paglabas == Noong Enero 21, 2025, opisyal na inanunsyo ni Jennie ang kanyang pamulaang studio album na ''Ruby'' na ilalabas sa Marso 7.<ref>{{Cite web |title=GLOBAL SUPERSTAR JENNIE ANNOUNCES FIRST STUDIO ALBUM “RUBY” IS SET TO RELEASE MARCH 7, 2025 – Sony Music Canada |url=https://www.sonymusic.ca/press_release/global-superstar-jennie-announces-first-studio-album-ruby-is-set-to-release-march-7-2025 |access-date=2026-02-22 |website=www.sonymusic.ca}}</ref> Ang anunsyo ay sinamahan ng opisyal na pabalat sining para sa album pati na rin ang isang 33-segundong bidyong pagsilay, na nagsiwalat ng listahan ng mga itinampok na artista.<ref name="ABS-CBN">{{Cite news |last=Bernardo |first=Jaehwa |date=January 22, 2025 |title=Blackpink's Jennie to drop album ''Ruby'' on March 7 |work=[[ABS-CBN]] |publisher=[[ABS-CBN Corporation]] |location=Philippines |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/music/2025/1/22/blackpink-s-jennie-to-drop-album-ruby-on-march-7-0957 |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250122025617/https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/music/2025/1/22/blackpink-s-jennie-to-drop-album-ruby-on-march-7-0957 |archive-date=January 22, 2025}}</ref> Ang isang bersyon ng album na kilala bilang "Dinig Jennie Langyag din nang wala ang mga itinampok na artista.<ref name="Stereogum 1">{{Cite web |last=Chelosky |first=Danielle |date=January 21, 2025 |title=BLACKPINK's JENNIE Announces Debut Solo Album feat. Dua Lipa, Doechii, Childish Gambino, & More |url=https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250122025734/https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |archive-date=January 22, 2025 |access-date=January 21, 2025 |website=[[Stereogum]] |location=United States}}</ref> Inihayag ni Jennie ang tracklist listahannng track oong Pebrero 18.<ref name="Hypebeast 1">{{Cite web |last=Ki |first=Adelle |date=February 19, 2025 |title=Jennie Reveals ''Ruby'' Album Tracklist |url=https://hypebeast.com/2025/2/jennie-ruby-album-tracklist-release-info |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220143535/https://hypebeast.com/2025/2/jennie-ruby-album-tracklist-release-info |archive-date=February 20, 2025 |access-date=February 20, 2025 |website=[[Hypebeast (company)|Hypebeast]] |location=Hong Kong}}</ref> Naglabas siya ng bidyo ng album sampler noong Pebrero 27 na nagtatampok sa mang-aawit sa iba't ibang tanawing konsepto sa mga pasilip ng mga kanta mula sa album.<ref name="Billboard 5">{{Cite magazine |last=Dailey |first=Hannah |date=February 27, 2025 |title=Jennie of Blackpink Unveils Snippets of Unreleased Songs in ''Ruby'' Album Sampler: Listen |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-ruby-album-sampler-1235911346/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250310163824/https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-ruby-album-sampler-1235911346/ |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 10, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Sa promosyon ng album, si Jennie ay lumitaw sa mga online talk shows katulad ng ''The Zane Lowe Show'' ng Apple Music 1,<ref>{{Cite web |last=Chin |first=Carmen |date=2025-03-06 |title=Jennie on BLACKPINK's legacy: "We really believe we're making a cultural move" |url=https://www.nme.com/news/music/jennie-blackpink-legacy-we-really-believe-were-making-a-cultural-move-3843966 |access-date=2026-02-22 |website=NME |language=en-GB}}</ref> ''Very British Birthday Party'' ng Capital Breakfast,<ref>{{Cite web |title=Jennie on her new album 'Ruby', preparing for Coachella 2025 and more |url=https://www.capitalfm.com/news/music/blackpink-jennie-album-ruby-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=Capital |language=en}}</ref> ''Chicken Shop Date'',<ref>{{Cite web |last=Dailey |first=Hannah |date=2025-03-07 |title=JENNIE of BLACKPINK Says She ‘Can’t Even Talk About’ Rihanna Because She Gets Too Starstruck |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-rihanna-chicken-shop-date-1235917765/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> at ''The Jennifer Hudson Show''.<ref>{{Cite web |last=Dailey |first=Hannah |date=2025-03-10 |title=Watch JENNIE Praise Doechii & Refuse BLACKPINK Tour Spoilers on ‘The Jennifer Hudson Show’ |url=https://www.billboard.com/music/music-news/jennie-praises-doechii-blackpink-tour-1235918799/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> Siya rin ay pinagpanayam para sa mga kuwentong cover na may mga lathala katulad ng ''Complex'',<ref>{{Cite web |date=2025-03-25 |title=Jennie Is Finally Centering Herself: Jennie Cover Story |url=https://www.complex.com/music/a/yj-lee/thirst-trap-jennie-cover-story |access-date=2026-02-22 |website=Complex |language=en}}</ref> ''Harper's Bazaar'',<ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |access-date=2026-02-22 |website=Harper's BAZAAR |language=en-US}}</ref> ''Billboard'',<ref>{{Cite web |last=Havens |first=Lyndsey |date=2025-01-09 |title=‘It’s a Fight Between Me, Myself and I’: Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> at ''Clash''.<ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=Hussain |first2=Shahzaib |date=2025-04-08 |title=In The Dark, I Grew: JENNIE Interviewed {{!}} Features |url=https://www.clashmusic.com/features/in-the-dark-i-grew-jennie-interviewed/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref> Noong Marso 6, 2026, inilathala ni Jennie ang ''Ruby (The Complete Collection)'' para sa santaóng kaarawan ng album. Ang paglabas ay nagdagdag ng anim na mga track mula sa panaunang listahan ng track, katulad ng "Jennie Lang" na mga bersiyon at bagong mga remix. Inilabas ito na may updated na pabalat na nagtatampok sa "Complete Collection" na pangalan upang maiba ito mula sa karaniwang edisiyon ng 2025. Isa pa, isang pop-up na tindahang nagngangalang "Santaon sa Ruby" ay napalakad noong Marso 5–11, sa The Hyundai Seoul sa Yeouido.<ref>{{Cite web |last=Kaufman |first=Gil |date=2026-03-06 |title=BLACKPINK’s JENNIE Celebrates One-Year Anniversary of Debut Solo LP With Expanded ‘Ruby (The Complete Collection)’ |url=https://www.billboard.com/music/pop/blackpink-jennie-debut-album-expanded-ruby-complete-collection-1236193986/ |access-date=2026-07-16 |website=Billboard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=BLACKPINK's Jennie celebrates 'Ruby' anniversary with Seoul pop-up - The Korea Times |url=https://www.koreatimes.co.kr/entertainment/k-pop/20260308/blackpinks-jennie-celebrates-ruby-anniversary-with-seoul-pop-up |access-date=2026-07-16 |website=www.koreatimes.co.kr |language=en}}</ref> === Mga single === Ang "Mantra" ay inilabas bilang pangakay na single ng album noong Oktubre 11, 2024.<ref name="Rolling Stone 2">{{Cite magazine |last=Mier |first=Tomás |date=October 1, 2024 |title=Jennie Announces Solo Single 'Mantra' with Flirty Teaser: 'Girls Just Gotta Have Fun' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-solo-single-mantra-teaser-1235120166/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001113507/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-solo-single-mantra-teaser-1235120166/ |archive-date=October 1, 2024 |access-date=October 1, 2024 |magazine=[[Rolling Stone]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0035-791X |oclc=969027590}}</ref> Naging matagumpay sa kalakalan ang kanta, umabot sa unang ranggo sa Hong Kong<ref name="HK">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Hong Kong Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i45/ |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at Taywan,<ref>{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Taiwan Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i44/ |access-date=October 22, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at ikalawa at tatlong ranggo, nang nakahanay, sa ''[[Wikipedia:Balangkas/Billboard|Billboard]]'s'' Global Excl.US at Global 200.<ref name="Billboard 6">{{Cite magazine |last=Trust |first=Gary |date=October 21, 2024 |title=Lady Gaga & Bruno Mars' 'Die With a Smile' Tops Global 200 for Eighth Week, the Most of 2024 |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-200-number-one-eighth-week-1235807210/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20241028191427/https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-200-number-one-eighth-week-1235807210/ |archive-date=October 28, 2024 |access-date=October 21, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Natuktok din ng kanta ang ikatlong ranggo sa Circle Digital Chart ng Timog Korea,<ref>{{Cite web |title=Digital Chart – Week 43 of 2024 |url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=43&hitYear=2024&termGbn=week&yearTime=3 |access-date=October 31, 2024 |website=[[Circle Chart]] |language=ko, en}}</ref> at sa loob ng punong sampu sa Indonesya,<ref>{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Indonesia Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i43/ |access-date=October 29, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Malaysia,<ref>{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Malaysia Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i34/ |access-date=October 22, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Pilipinas,<ref>{{Cite magazine |date= |title=Philippines Hot 100: Week of October 26, 2024 |url=https://billboardphilippines.com/chart/philippines-hot-100/10-26-2024/ |access-date=October 23, 2024 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> Singapura,<ref>{{Cite web |title=RIAS Top Charts Week 42 (11 - 17 Oct 2024) |url=https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/ |archive-url=https://archive.today/20241022070145/https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/ |archive-date=October 22, 2024 |access-date=October 22, 2024 |publisher=[[Recording Industry Association Singapore|RIAS]]}}</ref> at Gitnang Silangan.<ref>{{Cite web |title=The Official Mena Chart - This Week's Official MENA Chart Top 20 from 18/10/2024 to 24/10/2024 |url=https://www.theofficialmenachart.com/weeklychart |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20241029222103/https://www.theofficialmenachart.com/weeklychart |archive-date=October 29, 2024 |access-date=October 29, 2024 |publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]}}</ref> Noong Enero 25, 2025, ang bidyong pangmusika para sa "Zen* ay inilathala sa [[YouTube]].<ref>{{Cite web |last=Peters |first=Michell |date=January 25, 2025 |title=Jennie Drops Visually Striking 'Zen' Video After <i>Ruby</i> Album Announcement: Watch |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-zen-music-video-ruby-album-1235883561/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125172104/https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-zen-music-video-ruby-album-1235883561/ |archive-date=January 25, 2025 |access-date=February 22, 2026 |website=Billboard}}</ref> Ang pangalawang single na pinamagatang "Love Hangover" na pinagtatampukan ni Fike ay inilabas noong Enero 31, 2025,<ref name="Rolling Stone 3">{{Cite magazine |last=Zemler |first=Emily |date=January 31, 2025 |title=Jennie Taps Dominic Fike for Confessional Single 'Love Hangover' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-dominic-fike-love-hangover-single-1235252224/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131074721/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-dominic-fike-love-hangover-single-1235252224/ |archive-date=January 31, 2025 |access-date=January 31, 2025 |magazine=[[Rolling Stone]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0035-791X |oclc=969027590}}</ref> na tumuktok sa ika-29 na ranggo sa ''Billboard'' Global 200<ref name="WW">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Global 200) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/glo/ |url-status=live |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at ika-35 ranggo sa Circle Digital Chart.<ref>{{Cite web |date=February 2–8, 2025 |title=2025 Week 06 Digital Chart |url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=06&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213021816/https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=06&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |archive-date=February 13, 2025 |access-date=February 13, 2025 |publisher=[[Circle Chart]] |language=ko}}</ref> Ang ikatlong single ng album, "ExtraL" na pinagtatampukan ni Doechii, ay inilabas noong Pebrero 21,<ref name="NME 2">{{Cite magazine |last=Chin |first=Carmen |date=February 14, 2025 |title=Blackpink's Jennie teases new single 'Extral', featuring Doechii |url=https://www.nme.com/news/music/blackpinks-jennie-teases-new-single-extral-featuring-doechii-3837935 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214155041/https://www.nme.com/news/music/blackpinks-jennie-teases-new-single-extral-featuring-doechii-3837935 |archive-date=February 14, 2025 |access-date=February 14, 2025 |magazine=[[NME]] |location=United Kingdom |issn=0028-6362}}</ref> na tumutuktok sa ika-18 ranggo sa ''Billboard'' Global 200<ref name="WW" /> at ika-42 ranggo sa Circle Digital Chart.<ref name="Circle 2025 Wk 11">{{Cite web |date=March 9–15, 2025 |title=2025 Week 11 Digital Chart |url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=20&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250321010556/https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=11&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |archive-date=March 21, 2025 |access-date=March 20, 2025 |publisher=[[Circle Chart]] |language=ko}}</ref> Ang "Like Jennie" ay inilabas bilang ikaapat na single kasabay ang paglabas ng album noong Marso 7, 2025.<ref name="Vulture 1">{{Cite web |last=Gularte |first=Alejandra |date=March 7, 2025 |title=She Knows You Dream of Jennie |url=https://www.vulture.com/article/jennie-like-jennie-music-video.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307150102/https://www.vulture.com/article/jennie-like-jennie-music-video.html |archive-date=March 7, 2025 |access-date=March 7, 2025 |website=[[Vulture (website)|Vulture]] |publisher=[[Vox Media]] |location=United States}}</ref> Ito ay isang kalakalang tagumpay na tumuktok sa unang ranggo sa Timog Korea,<ref>{{Cite web |title=CIRCLE CHART - 써클차트 |url=https://circlechart.kr/ |access-date=2026-02-22 |website=circlechart.kr |language=en}}</ref> Hong Kong<ref name="HK">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Hong Kong Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i45/ |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at Malaysia,<ref>{{Cite web |title=The Official Southeast Asia Charts – This Week's Official Malaysia Chart Top 20 from 03/07/2025 to 03/13/2025 |url=https://www.officialseacharts.com/weeklychart |access-date=March 18, 2025 |publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]}}</ref> ikatlo't ikalimang ranggo sa ''Billboard'' Global Excl. US at Global 200 nang nakahanay.<ref>{{Cite magazine |last=Trust |first=Gary |date=March 17, 2025 |title=Lady Gaga & Bruno Mars' 'Die With a Smile' Dominates Both Billboard Global Charts |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-charts-march-22-1235923698/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317183457/https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-charts-march-22-1235923698/ |archive-date=March 17, 2025 |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Ang "Handlebars" ay ipinadala sa tingwirin ng US contemporary hit bilang ikalimang single ng album noong Marso 11,<ref name="Hits 1">{{Cite magazine |last=Pop Mart |date=March 11, 2025 |title=Your Radio Add Recaps |url=https://www.hitsdailydouble.com/news/radio/pop-radio-recaps-2025-03-11 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313021134/https://www.hitsdailydouble.com/news/radio/pop-radio-recaps-2025-03-11 |archive-date=March 13, 2025 |access-date=March 13, 2025 |magazine=[[Hits (magazine)|Hits]] |location=United States |oclc=15994494}}</ref> at inilabas sa tingwiring Italyano ng Sony Music Italy makalipas ang tatlong araw.<ref>{{Cite web |date=2025-03-07 |title=Handlebars - JENNIE, Dua Lipa |url=https://earone.com/post/85eefdcf7b28 |access-date=2026-02-22 |website=EarOne |language=it-IT}}</ref> Ang bidyong pangmusika nito ay inilabas noong Marso 10.<ref name="Elle 2">{{Cite magazine |last=Gonzales |first=Erica Gonzales |date=March 10, 2025 |title=Jennie and Dua Lipa Star in a Trippy New Music Video for Their Song 'Handlebars' |url=https://www.elle.com/culture/music/a64078289/jennie-dua-lipa-handlebars-lyrics-meaning/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250310174110/https://www.elle.com/culture/music/a64078289/jennie-dua-lipa-handlebars-lyrics-meaning/ |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 10, 2025 |magazine=[[Elle (magazine)|Elle]] |publisher=[[Louis Hachette Group]] |location=France}}</ref> Ang kanta ay umabot sa ika-21 ranggo sa ''Billboard'' Global 200<ref name="WW">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Global 200) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/glo/ |url-status=live |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at ika-68 ranggo sa Circle Digital Chart.<ref name="Circle 2025 Wk 11" /> Noong Abril 26, nilabas ni Jennie ang bidyong pangmusika para sa "Seoul City", na nagdala ng kabuuang bilang ng mga bidyong pangmusika mula sa album ng pito.<ref>{{Cite news |last=Jae-heun |first=Kim |date=2025-04-27 |title=Jennie of Blackpink redefines K-pop album promotion with seven 'Ruby' music videos |language=en |work=The Korea Herald |url=https://www.koreaherald.com/article/10474810 |access-date=2025-05-30}}</ref> === Pakikipagtambalan sa mga brand === Kasunod ng paglabas ng ''Ruby'', si Jennie ay nakisangkot sa mga pakikipagtambalang may inspirasyon sa kanyang unang studio album. Noong Setyembre 2025, nakipagtambal siya sa Beats by Dre para ilabas ang espesiyal na edisiyong Jennie Ruby Red Beats Solo 4 wireless na pang-ulong hatinig.<ref>{{Cite web |last=Regis |first=Ralph |date=2025-09-03 |title=JENNIE And Beats Team Up For New Special Edition Headphones |url=https://billboardphilippines.com/culture/jennie-and-beats-team-up-for-new-special-edition-headphones/ |access-date=2026-02-22 |website=billboardphilippines.com |language=en-US}}</ref> Sa parehong buwan, nakipagtambal din siya sa Amerikanong drinkware brand na Stanley 1913 para ilabas ang limitadong edisyong Stanley 1913 x JENNIE koleksyon sa Midnight Ruby.<ref>{{Cite news |last=Sirikul |first=Laura |title=Stanley 1913 Enters The K-Pop Scene Collaborating With JENNIE |language=en |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/laurasirikul/2025/09/12/stanley-1913-enters-the-k-pop-scene-collaborating-with-jennie/ |access-date=2026-02-22}}</ref> Noong Nobyembre, nakipagtambal naman si Jennie sa Alemang confectionary brand na Haribo para ilabas ang limitadong edisyong Ruby Hearts na gummies, na makikita lang sa Target.<ref>{{Cite web |date=2025-11-24 |title=HARIBO and JENNIE Launch ‘Ruby Hearts’ Gummies for Fans |url=https://www.haribo.com/en-us/news/jennie-x-ruby-hearts |access-date=2026-02-22 |website=HARIBO |language=en-US}}</ref> == Mga live na pagtatanghal == Ipin-romote ni Jennie ang album sa iba-ibang pagtatanghal, simula sa mga nakatakdang pagpapakita sa American late night talk show na ''Jimmy Kimmel Live!'',<ref>{{Cite magazine |last=Zemler |first=Emily |date=October 16, 2024 |title=Jennie Hits the Mark With 'Mantra' Performance on 'Kimmel' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-mantra-performance-kimmel-1235134909/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125022417/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-mantra-performance-kimmel-1235134909/ |archive-date=November 25, 2024 |access-date=October 16, 2024 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> ang mga Timog Koreanong pangmusikang programang ''M Countdown'' at ''Show!Music Core'',<ref name="M Countdown">{{Cite web |last=Lee |first=Ye-jin |date=October 17, 2024 |script-title=ko:제니, 8년만 '엠카' 컴백…레전드 미모, 카리나 꺾고 첫 음방 1위 [엑's 이슈] |trans-title=Jennie is back on "M Countdown" for the first time in 8 years...Legendary beauty beat Karina to win first place on a music show. [Ex's issue] |url=https://news.nate.com/view/20241017n39262 |access-date=October 17, 2024 |publisher=Xsports News |language=ko |via=[[Nate (web portal)|Nate]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kim |first=Tae-hyung |date=October 19, 2024 |script-title=ko:'쇼! 음악중심' 에스파 카리나 'UP' 1위…씨엔블루·제니·세븐틴 등 출격 [TV캡처] |trans-title='Show! Music Core' Aespa's Karina 'UP' 1st Place... CNBLUE, Jennie, Seventeen, etc. Appear [TV Capture] |url=https://www.stoo.com/article.php?aid=96787699911 |access-date=October 19, 2024 |website=Sports Today |language=ko}}</ref> at ang 2024 Superpop Japan music festival kasunod ng paglabas ng pangakay na single ng album na "Mantra".<ref>{{Cite web |last=Jeong |first=Ji-won |date=November 13, 2024 |script-title=ko:'슈퍼팝 재팬' 제니, 글로벌 스타 출격에 日 열광 "보고싶었다" |trans-title='Superpop Japan' Jennie, Japan's enthusiasm for global star debut "I missed you" |url=https://www.joynews24.com/view/1781483 |access-date=November 13, 2024 |website=Joy News |language=ko}}</ref> Nalimbag ang isang live na pagtatanghal na bidyo ng susunod na single sa ''Ruby'' na "Love Hangover" sa opisyal na hudyatan ni Jennie sa YouTube.<ref>{{Cite magazine |last=Saulog |first=Gabriel |date=February 12, 2025 |title=JENNIE Showcases Her Rap Prowess On Live Performance Video of "Love Hangover" – Watch |url=https://billboardphilippines.com/music/news/jennie-showcases-her-rap-prowess-on-live-performance-video-of-love-hangover-watch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314162329/https://billboardphilippines.com/music/news/jennie-showcases-her-rap-prowess-on-live-performance-video-of-love-hangover-watch/ |archive-date=March 14, 2025 |access-date=February 12, 2025 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> Kasunod ng paglabas ng album, nagrekord si Jennie ng mga live na pagtatanghal ng "Like Jennie" at "Handlebars" para sa ''Iconic Stage'' ng ''Billboard'' bilang una nitong itinatampok na tao.<ref>{{Cite web |last=Ahn |first=Byeong-gil |date=March 13, 2025 |script-title=ko:제니, 빌보드 출연 첫 주인공···독점 인터뷰+퍼포먼스 |trans-title=Jennie, Billboard's first appearance as the main character···Exclusive interview + performance |url=https://sports.khan.co.kr/article/202503130828003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313022916/https://sports.khan.co.kr/article/202503130828003 |archive-date=March 13, 2025 |access-date=March 5, 2025 |website=[[Kyunghyang Shinmun|Sports Kyunghyang]] |language=ko}}</ref> Nagtanghal siya sa Coachella Valley Music and Arts Festival noong Abril 13 at 20, 2025.<ref name="The Korea Herald 1">{{Cite news |last=Hwang |first=You-mee |date=November 21, 2024 |title=Blackpink's Jennie, Lisa invited to Coachella as solo acts |work=[[The Korea Herald]] |publisher=[[Herald Corporation]] |agency=[[Asia News Network]] |location=South Korea |url=https://www.koreaherald.com/article/10011400 |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250310165100/https://www.koreaherald.com/article/10011400 |archive-date=March 10, 2025}}</ref> === ''The Ruby Experience'' === Ang The Ruby Experience ay ang unang concert tour ni Jennie. Bilang suporta sa album na ''Ruby'', nagsagawa si Jennie ng apat-na-lungsod na pagtatanghal ng limang kilalang-kilalang palabas sa pagitan ng Marso 6 at 21, 2025.<ref name="Rolling Stone 1">{{Cite magazine |last=Mier |first=Tomás |date=January 25, 2025 |title=Jennie Will Celebrate Debut Solo Album with 'Intimate' Ruby Experience Shows |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-will-celebrate-debut-solo-album-ruby-experience-shows-1235246329/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125011305/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-will-celebrate-debut-solo-album-ruby-experience-shows-1235246329/ |archive-date=January 25, 2025 |access-date=January 28, 2025 |magazine=[[Rolling Stone]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0035-791X |oclc=969027590}}</ref> Orihinal na inihayag bilang isang serye ng tatlong palabas, ang mini-tour ay nagtakda ng mga karagdagang palabas sa Los Angeles at Paris.<ref name="Variety-TRE">{{Cite magazine |last=Garcia |first=Thania |date=March 7, 2025 |title=Jennie Brings 'The Ruby Experience' to Los Angeles for a Sweet and Sultry Intro to Her Solo Era: Concert Review |url=https://variety.com/2025/music/news/jennie-ruby-experience-concert-review-1236330927/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250308105237/https://variety.com/2025/music/news/jennie-ruby-experience-concert-review-1236330927/ |archive-date=March 8, 2025 |access-date=March 19, 2025 |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref><ref name="Vogue France">{{Cite magazine |last=Mang |first=Lolita |date=March 11, 2025 |title=Jennie (de BLACKPINK) sera en concert en France pour une date unique |url=https://www.vogue.fr/article/jennie-blackpink-concert-france-paris-date |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311162542/https://www.vogue.fr/article/jennie-blackpink-concert-france-paris-date |archive-date=March 11, 2025 |access-date=March 11, 2025 |magazine=[[Vogue France]] |language=fr}}</ref> Ito ay pinuri ng mga kritiko para sa kaniyang eksperimental at pangsinehan na paggawa.<ref>{{Cite magazine |last=Fell |first=Nicole |date=March 7, 2025 |title=The Ruby Experience Gives L.A. Crowd a Chance to Rock With Jennie |url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/the-ruby-experience-jennie-best-moments/jennie-shows-her-range-by-playing-all-of-ruby/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250310151232/https://www.hollywoodreporter.com/lists/the-ruby-experience-jennie-best-moments/jennie-shows-her-range-by-playing-all-of-ruby/ |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 18, 2025 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref><ref name="Variety-TRE" /> == Kritikal na pagtanggap == Karaniwang nakatanggap ang ''Ruby'' ng mga positibong pagsusuri mula sa mga kritiko. Ayon sa ''[[Forbes]]'', ang ''Ruby'' ang isa sa pinakahinahangaang K-pop na album noong 2025.<ref>{{Cite news |last=Benjamin |first=Jeff |title=Most Acclaimed K-Pop Of 2025: Demon Hunters, BLACKPINK, NMIXX, J-Hope |language=en |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/31/the-most-acclaimed-k-pop-of-2025-demon-hunters-blackpink-nmixx--more/ |access-date=2026-02-22}}</ref> Ayon sa tagapangimpok-pahayag na Metacritic, ang ''Ruby'' ay nakatanggap ng "pangkahalatang kasiya-siyang mga review" ayon sa nakatimbang na katanapang iskor na 74 ng 100 mula sa mga anim na kritikong iskor.<ref>{{Citation |title=Ruby by JENNIE |url=https://www.metacritic.com/music/ruby/jennie |language=en |access-date=2025-04-23}}</ref> Ang ''Wonderland'', noong Hulyo 2025, ay naghatol dito bilang pinakamahusay na solo album na galing sa kasapi ng Blackpink.<ref>{{Cite web |last=Tibbits |first=Ben |date=2025-07-31 |title=Bad Bunny, Addison Rae & More: Best Albums Of 2025 So Far |url=https://www.wonderlandmagazine.com/2025/07/31/best-albums-of-2025-so-far/ |access-date=2026-02-22 |website=Wonderland |language=en-GB}}</ref> Nakatanggap ang album ng apat sa limang bituin na pag-aantas mula kay Crystal Bell ng ''NME'', na pinuri ang ''Ruby'' para sa pagpapakita nito ng karisma ni Jennie, "nakatitiyak sa sarili" na artistikong layunin, at hanay ng kabosesan.<ref name=":0">{{Cite web |last=Bell |first=Crystal |date=2025-03-07 |title=Jennie – 'Ruby' review: a bold, self-assured debut that redefines her narrative |url=https://www.nme.com/reviews/album/jennie-blackpink-ruby-review-3844348 |access-date=2025-04-23 |website=NME |language=en-GB}}</ref> Nilagyan ng tatak ni Maria Leticia Gomes ng ''Clash'' ang album bilang "isang kapana-panabik na pakikinig" na nagpalawak ng kasiningan ni Jennie.<ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-03-07 |title=Jennie - Ruby {{!}} Reviews |url=https://www.clashmusic.com/reviews/jennie-ruby/ |access-date=2025-04-23 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref> Gayundin, pinuri ni Maria Sherman ng ''Associated Press'' ang rekord para sa "ambisyoso at makintab" na pagsisikap sa paggalugad ng iba't ibang aspeto ng personalidad ni Jennie, na ang ''Ruby'' ay "isang kaleidoscope ng iba't ibang tunog [..] na puno ng kabagay, pinakintab na kasiyahan."<ref name="Associated Press 1">{{Cite news |last=Sherman |first=Maria |date=March 7, 2025 |title=Music Review: Blackpink's Jennie steps out on her own with debut solo album, ''Ruby'' |language=en |agency=[[Associated Press]] |location=United States |url=https://apnews.com/article/blackpink-jennie-ruby-solo-album-music-review-a0b5dc56312d91b15ed92be9b19182c0 |access-date=March 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250309171808/https://apnews.com/article/blackpink-jennie-ruby-solo-album-music-review-a0b5dc56312d91b15ed92be9b19182c0 |archive-date=March 9, 2025}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=NME |date=2025-06-26 |title=The best albums of 2025… so far! |url=https://www.nme.com/features/music-features/best-albums-of-2025-so-far-3872624 |access-date=2026-07-16 |website=NME |language=en-GB}}</ref> Sa isang pagsusuri para sa ''Rolling Stone'', si Maura Johnston ay iniantas sa tatlo at kalahating bituin, na nagbubuod dito bilang isang "mabilis na paggalaw ng magandang oras" kasama ang "kahanga-hangang kakayahang tumupad" sa dyanra ng R&B-pop.<ref name="RS4" /> Magkatulad ding pinuri ng ''Elle'' ang album bilang "maingay, magalugad, at higit sa lahat, kasiya-siya", na may "kumpiyansang mga awit" at "nakatutuwang mga collab", habang kay Callie Alghrim ng ''Business Insider'' ay inangkin na ang mang-aawit ay "madali niyang mautusan ang spotlight".<ref>{{Cite web |date=2025-12-22 |title=The Best Albums of 2025 Might Prove Your Spotify Listening Age Wrong |url=https://www.elle.com/culture/music/a69839009/best-albums-of-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=ELLE |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ahlgrim |first=Callie |title=The best albums of 2025 |url=https://www.businessinsider.com/best-albums-2025 |access-date=2026-02-22 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref> Ayon naman sa ''IZM'', ang album ay pinanganak sa kumikislap at maagap na tala ng pop na nagsasala sa kaisipang pangkomersiyal ang K-pop.<ref>{{Cite web |title=Neo Music Communication IZM |url=https://www.izm.co.kr/posts?id=33244 |access-date=2026-07-16 |website=www.izm.co.kr}}</ref> Ang ''Ruby'' ay ika-29 na puwesto sa unang-100 listahan ng mga pinakamahusay na album ng 2025 ng ''Rolling Stone'', at ika-56 sa parehong listahan ng ''Clash''.<ref>{{Cite web |last=Stone |first=Rolling |date=2025-12-03 |title=The 100 Best Albums of 2025 |url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-2025-1235466292/ |access-date=2026-02-22 |website=Rolling Stone |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-12-15 |title=Albums Of The Year 2025 {{!}} Features |url=https://www.clashmusic.com/features/albums-of-the-year-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref> Para sa ''Billboard'', nilagay ang album ito sa ikatlong-pinakamahusay na K-pop album ng 2025.<ref>{{Cite web |last=Webster |first=Amina Ayoud,Jeff Benjamin,Billboard Korea,Abby |date=2025-12-18 |title=The 25 Best K-Pop Albums of 2025: Staff Picks |url=https://www.billboard.com/lists/best-kpop-albums-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> Nag-aalok ng mas halo-halong pagsusuri, pinuri ni Jon Caramanica ng ''The New York Times'' ang ''Ruby'' para sa paggalugad nito gamit ang tinig at tunog ngunit pinuna ang mga kolaborasyon sa album dahil sa kanilang kakulangan ng kabuluhan.<ref>{{Cite news |last=Caramanica |first=Jon |date=2025-03-12 |title=Blackpink’s Members Wrestle With the Mega-Group’s Long Shadow |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2025/03/12/arts/music/blackpink-solo-albums.html |access-date=2025-04-23 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-05 |title=The Best Albums Of 2025 (So Far) |url=https://www.complex.com/music/a/dimassanfiorenzo/best-albums-2025-right-now |access-date=2026-02-22 |website=Complex |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-09-02 |title=The 60 Best Albums Of 2025 (So Far...) {{!}} Features |url=https://www.clashmusic.com/features/the-60-best-albums-of-2025-so-far/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-03-07 |title=Jennie - Ruby {{!}} Reviews |url=https://www.clashmusic.com/reviews/jennie-ruby/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref><ref name=":0" /> Ang ilang tagapalagay kagaya ni Irene Kim ng ''Vogue'' ay nagtalo na ang pagsisikap ng mang-aawit bilang solo ay nagbigay-daan sa kanya upang maipakita ang mga katangiang naiiba sa kanyang karakter bilang it girl ng Blackpink at sa mga pinipilit ng gaawanang K-pop na isuot ng mga idolo nito.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Hess |first=Liam |date=2025-12-17 |title=The 45 Best Albums of 2025 |url=https://www.vogue.com/article/best-albums-of-2025 |access-date=2026-07-16 |website=Vogue |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Neo Music Communication IZM |url=https://www.izm.co.kr/posts?id=33746 |access-date=2026-07-16 |website=www.izm.co.kr}}</ref> Palagay mula sa ''Billboard'' at sa opisyal na pooksapot ng gawad Grammy ay nagsabing ang pag-iisa ng iba-ibang estilo ang nagbigay-kulay sa kaniyang pag-usbong bilang "pangmundong isig" at "bagong-salinlahing mutyang pop", na "nagtatangging itago sa mga inaasahan, dyanra, wika o pamamaraan."<ref>{{Cite web |last=Benjamin |first=Jeff |date=2025-03-10 |title=Every Song From JENNIE’s Solo Album ‘Ruby,’ Ranked |url=https://www.billboard.com/lists/jennie-ruby-songs-ranked/ |access-date=2026-07-16 |website=Billboard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=15 Must-Hear Albums Arriving In March 2025: Lady Gaga, Selena Gomez, JENNIE, Lucy Dacus & More |url=https://www.grammy.com/news/must-hear-albums-march-2025-lady-gaga-jennie-lucy-dacus/ |access-date=2026-07-16 |website=Grammy |language=en-US}}</ref> ==Parangal== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+{{sronly|Awards and nominations}} |- align="center" ! scope="col" | Taon ! scope="col" | Kasapian ! scope="col" | Gawad ! scope="col" | Kinalabasan ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference}} |- | align="center" rowspan="7" | 2025 | rowspan="4" | [[Asian Pop Music Awards]] | Punong 20 Album ng Taon | {{won}} | style="text-align:center" rowspan="2" | <ref>{{cite magazine|last=McIntyre|first=Hugh|title=Asian Pop Music Awards 2025 Winners: Jennie, G-Dragon, Lay Zhang Reign|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/31/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-lead-winners/|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=December 31, 2025|access-date=December 31, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101154419/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/31/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-lead-winners/|archive-date=January 1, 2026|url-status=live}}</ref> |- | Gawad sa Paghirang ng Madla | {{won|place=9|9th place}} |- | Pinakamahusay na Album ng Taon | {{nom}} | style="text-align:center" rowspan="2" | <ref>{{cite magazine|last=McIntyre|first=Hugh|title=Asian Pop Music Awards 2025: Jennie, G-Dragon, Lay Zhang, Jackson Wang Lead Nominees|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/02/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-jackson-wang-lead-nominees/|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=December 2, 2025|access-date=December 2, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251204003025/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/02/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-jackson-wang-lead-nominees/|archive-date=December 4, 2025|url-status=live}}</ref> |- | Pinakamahusay na Tagagawa{{efn|Mga tagagawa: Jennie (kasama ang pangkat paggawa)}} | {{nom}} |- | [[2025 Korea Grand Music Awards|Korea Grand Music Awards]] | Pinakamahusay na Tugtuging 10 | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|script-title=ko:2025 KGMA 본 투표 1차 종료…부문별 1위 누구? 투표 열기 고조|trans-title=2025 KGMA Main Voting 1st Round... Who is number one in each category? Vote openness is high|url=https://isplus.com/article/view/isp202509300155|via=[[Naver]]|publisher=[[Ilgan Sports]]|last=Park|first=Se-yeon|date=September 30, 2025|access-date=October 11, 2025|archive-date=February 15, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260215195443/https://isplus.com/article/view/isp202509300155|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | [[2025 Melon Music Awards|Melon Music Awards]] | Mga Angaw Punong 10 | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|script-title=ko:지드래곤, ‘MMA’ 7관왕 등극…제니→올데프 수상|trans-title=G-Dragon wins 7 'MMA' crowns... Jennie → AllDay Project Award|url=https://enews.imbc.com/News/RetrieveNewsInfo/488021|via=[[Naver]]|publisher=[[iMBC]]|language=ko|last=Kim|first=Hye-young|date=December 21, 2025|access-date=December 21, 2025|archive-date=December 23, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223001834/https://enews.imbc.com/News/RetrieveNewsInfo/488021|url-status=live}}</ref> |- | Album ng Taon | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Benjamin|first=Jeff|title=Korean Music Awards 2026: Effie, NMIXX, Jennie & Lee Chanhyuk Lead Nominations|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=February 5, 2026|access-date=February 5, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260205112422/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations/|archive-date=February 5, 2026|url-status=live}}</ref> |- | align="center" rowspan="5" | 2026 | [[40th Golden Disc Awards|Golden Disc Awards]] | Pinakamahusay na Album (Bonsang) | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|last=Lim|first=Jeong-won|title=Golden Disc nominees announced for event's 40th edition on Jan. 10 in Taipei|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-11-25/entertainment/kpop/Golden-Disc-nominees-announced-for-events-40th-edition-on-Jan-10-in-Taipei/2462791|access-date=November 25, 2025|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=November 25, 2025|archive-date=November 28, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251128104145/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-11-25/entertainment/kpop/Golden-Disc-nominees-announced-for-events-40th-edition-on-Jan-10-in-Taipei/2462791|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | [[2026 iHeartRadio Music Awards|iHeartRadio Music Awards]] | K-pop Album ng Taon | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Atkinson|first=Katie|url=https://www.billboard.com/lists/2026-iheartradio-music-awards-winners-list/|title=Here Are the 2026 iHeartRadio Music Awards Winners: Full List|date=March 26, 2026|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=March 26, 2026|archive-date=March 27, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260327033531/https://www.billboard.com/lists/2026-iheartradio-music-awards-winners-list/|url-status=live}}</ref> |- | Pinakapaboritong Pamulaang Album | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Millman|first=Ethan|url=https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/iheartradio-music-award-nominations-taylor-swift-leads-1236467699/|title=iHeartRadio Music Award Nominations: Taylor Swift Leads With Nine|date=January 8, 2026|magazine=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=January 8, 2026|archive-date=January 8, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260108230851/https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/iheartradio-music-award-nominations-taylor-swift-leads-1236467699/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | [[23rd Korean Music Awards|Korean Music Awards]] | Pinakamahusay na K-pop Album | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|title=AKMU's Lee Chan-hyuk, Jennie sweep major prizes at Korean Music Awards|url=https://www.koreatimes.co.kr/entertainment/k-pop/20260227/akmus-lee-chan-hyuk-jennie-sweep-major-prizes-at-korean-music-awards|newspaper=[[The Korea Times]]|date=February 27, 2026|access-date=February 27, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260227002356/https://www.koreatimes.co.kr/entertainment/k-pop/20260227/akmus-lee-chan-hyuk-jennie-sweep-major-prizes-at-korean-music-awards|archive-date=February 27, 2026|url-status=live}}</ref> |- | Album ng Taon | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Benjamin|first=Jeff|title=Korean Music Awards 2026: Effie, NMIXX, Jennie & Lee Chanhyuk Lead Nominations|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=February 5, 2026|access-date=February 5, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260205112422/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations/|archive-date=February 5, 2026|url-status=live}}</ref> |} == Komersyal na pagganap == Noong Marso 4, 2025, iniulat na nakaipon ang ''Ruby'' ng 450,000 mga pre-order sa buong mundo.<ref name="The Hollywood Reporter 1">{{Cite magazine |last=Fell |first=Nicole |date=March 5, 2025 |title=Jennie's Debut Solo Album Racks Up 450K Pre-Orders |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennies-ruby-debut-solo-album-450k-pre-orders-1236155036/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305231044/https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennies-ruby-debut-solo-album-450k-pre-orders-1236155036/ |archive-date=March 5, 2025 |access-date=March 5, 2025 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |publisher=[[Eldridge Industries]] |location=United States |issn=0018-3660 |oclc=44653726}}</ref> Nakabenta ang album ng higit pa sa isang angaw na kopya sa unang linggo ng paglabas nito at nakapasok sa punong sampu sa 19 na bansa kabilang ang Timog Korea, Awstralya, at Estados Unidos.<ref>{{Cite magazine |last=Fell |first=Nicole |date=March 18, 2025 |title=Jennie Hits 1M Global Sales in First Week for Debut Album 'Ruby' |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennie-hits-1m-global-sales-first-week-debut-album-ruby-1236165638/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319004550/https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennie-hits-1m-global-sales-first-week-debut-album-ruby-1236165638/ |archive-date=March 19, 2025 |access-date=March 18, 2025 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |publisher=[[Eldridge Industries]] |location=United States |issn=0018-3660 |oclc=44653726}}</ref> Sa Timog Korea, ang album ay nakabenta ng higit sa 660,000 kopya sa unang linggo ayon sa tala mula sa Hanteo Chart, kumakatawan sa pinakamataas na benta sa unang linggo ng paglabas ng album para sa isang babaeng K-pop solo artist sa 2025.<ref>{{Cite news |date=March 14, 2025 |title=Jennie sets first-week sales record for K-pop female soloist this year |work=[[Yonhap News Agency]] |url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20250314004200315 |url-status=live |access-date=March 14, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314023855/https://en.yna.co.kr/view/AEN20250314004200315 |archive-date=March 14, 2025}}</ref> Namulaan din nito ang pangalawang ranggo sa Circle Album Chart, na nagtala ng 595,900 kopyang nabenta sa loob ng dalawang araw pagkatapos ang paglabas.<ref name=circleweekly/> Sa Awstralya, namulaan ng album ang pangalawang ranggo sa ARIA Albums Chart, na pinangunahan ng ''Mayhem'' ni [[Lady Gaga]] (2025). Sa pamulaang ito, pumatas ang ''Ruby'' sa ''Rosie'' ni [[Rosé]] (2024) bilang ang pinakamataas na chart ng album ng isang babaeng K-pop soloist sa nabanggit na chart. Ang pagpupuwesto ay ang ikatlong pangalawang ranggong album ni Jennie sa Awstralya pagkatapos ng mga album ng Blackpink na ''The Album'' (2020) at ''Born Pink'' (2022).<ref>{{Cite web |date=March 14, 2025 |title=A monstrous debut for Lady Gaga |url=https://www.aria.com.au/charts/news/a-monstrous-debut-for-lady-gaga |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314091411/https://www.aria.com.au/charts/news/a-monstrous-debut-for-lady-gaga |archive-date=March 14, 2025 |access-date=March 14, 2025 |publisher=[[Australian Recording Industry Association]]}}</ref> Sa Reyno Unido, namulaan ng ''Ruby'' ang pangatlong ranggo sa UK Albums Chart, na nagpalampas sa album ni Rosé na ''Rosie'' bilang ang pinakamataas na chart ng album ng isang babaeng K-pop soloist sa nasabing chart. Napatasan din niya ang ''Golden'' (2023) ni [[Jungkook|Jung Kook]] para sa pinakamataas na chart ng album ng sinumang K-pop solo artist. Nauna nang pumasok si Jennie sa pangalawang ranggo kasama ang mga album ng Blackpink na ''The Album'' at ''Born Pink.''<ref>{{Cite web |last=Lee |first=Jae-hoon |date=March 15, 2025 |script-title=ko:제니, 뭐니! 음방도 삼켰다 |trans-title=Jennie's 'Ruby', Highest Ranking K-Pop Solo on UK Album Chart, Tied for 3rd Place... G-Dragon's 'Übermensch' at 93rd Place |url=https://www.newsis.com/view/NISX20250315_0003099858 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250321134646/https://www.newsis.com/view/NISX20250315_0003099858 |archive-date=March 21, 2025 |access-date=March 15, 2025 |website=[[Newsis]] |language=ko}}</ref> Sa Estados Unidos, namulaan ng ''Ruby'' ang pampitong ranggo sa [[Billboard 200]] na may nabentang 56,000 album-equivalent units sa unang linggo nito. Sa kabuuang iyon, 26,500 ay galing sa mga benta ng album, na nagbunga sa pamulaan ng album sa pangalawang ranggo sa chart ng ''Billboard'' Top Album Sales. Nakamit din nito ang 29,000 streaming equivalent albums (mula sa 39.93 milyong on-demand na opisyal na stream), na humantong sa pang-13 na pamulaan sa ''Billboard'' Top Streaming Albums chart, at 500 track equivalent albums. Sa pamulaang ito, si Jennie ay naging ikatlong kasapi ng Blackpink na nagkamit ng isang nangungunang sampung album sa US, pagkatapos ng ''Rosie'' ni Rosé at ''[[Alter Ego (album ni Lisa)|Alter Ego]]'' ni Lisa (2025).<ref>{{Cite magazine |last=Caulfield |first=Keith |date=March 16, 2025 |title=Lady Gaga's ''Mayhem'' Debuts at No. 1 on ''Billboard'' 200 Chart |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-mayhem-debuts-number-one-billboard-200-chart-1235923158/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250316191025/https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-mayhem-debuts-number-one-billboard-200-chart-1235923158/ |archive-date=March 16, 2025 |access-date=March 16, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Mula sa paglabas ng album, tatlo sa mga kanta nito ay humantong sa ''Billboard'' Hot 100 nang sabay-sabay, na'ng "Handlebars" at "Like Jennie" na namulaan ang bilang 80 at 83 nang nakahanay at "ExtraL" na balik-pasok sa bilang 99. Dahil dito, si Jennie ang unang babaeng K-pop soloist na may tatlong kantang humantong sa kasabayang linggo.<ref>{{Cite web |last=You-mee |first=Hwang |date=2025-03-19 |title=Blackpink’s Jennie places 3 songs on Billboard’s Hot 100 |url=https://www.koreaherald.com/article/10444924 |access-date=2026-07-16 |website=The Korea Herald |language=en}}</ref> == Listahan ng mga track == {{Track listing | headline = Paglilista sa mga track ng ''Ruby'' | extra_column = (mga) Tagagawa | total_length = 41:30 | title_width = 25% | writing_width = 52.5% | extra_width = 22.5% | title1 = Intro: Jane | note1 = with [[French Kiwi Juice|FKJ]] | writer1 = {{hlist|[[Jennie (singer)|Jennie]]|[[French Kiwi Juice|Vincent Fenton]]}} | extra1 = FKJ | length1 = 1:38 | title2 = [[Like Jennie]] | writer2 = {{hlist|Jennie|[[Tayla Parx]]|Amanda "Kiddo A.I." Ibanez|[[Zico (rapper)|Zico]]|[[Diplo|Thomas Pentz]]|Jorge Alfonso Sr.}} | extra2 = {{hlist|[[Diplo]]|Leclair|Jorge}} | length2 = 2:03 | title3 = Start a War | writer3 = {{hlist|[[Jonas Jeberg]]|Ramus Søegren|Jelli Dorman|[[Kuk Harrell]]}} | extra3 = {{hlist|Jeberg|Søegren|Sam Homaee|Dorman{{ref|a|[a]}}}} | length3 = 2:45 | title4 = [[Handlebars (Jennie song)|Handlebars]] | note4 = featuring [[Dua Lipa]] | writer4 = {{hlist|Lipa|[[Rob Bisel]]|[[Amy Allen (songwriter)|Amy Allen]]|[[Delacey|Brittany Amaradio]]|James Ghaleb}} | extra4 = {{hlist|Bisel|[[Ido Zmishlany]]}} | length4 = 3:04 | title5 = With the IE (Way Up) | writer5 = {{hlist|Jennie|[[Dem Jointz|Dwayne Abernathy Jr.]]|Dorman|[[Fernando Arbex|Jose Fernando Arbex Miro]]}} | extra5 = [[Dem Jointz]] | length5 = 2:43 | title6 = [[ExtraL]] | note6 = featuring [[Doechii]] | writer6 = {{hlist|Jennie|[[Doechii|Jaylah Hickmon]]|Abernathy|Alexis Andrea Boyd|[[Sorana (singer)|Sorana Pacurar]]}} | extra6 = Dem Jointz | length6 = 2:47 | title7 = [[Mantra (Jennie song)|Mantra]] | writer7 = {{hlist|Jennie|Billy Walsh|Jumpa|[[Claudia Valentina]]|Elle Campbell|Dorman|Serban Cazan|[[Zikai (singer)|Zikai]]}} | extra7 = {{hlist|[[El Guincho]]|Cazan|Dorman|Jumpa}} | length7 = 2:16 | title8 = [[Love Hangover (Jennie song)|Love Hangover]] | note8 = featuring [[Dominic Fike]] | writer8 = {{hlist|Fike|Carly Gibert|Zmishlany|Blaise Railey|[[Bülow (singer)|Megan Bülow]]|Devin Workman}} | extra8 = {{hlist|Jennie|Zmishlany}} | length8 = 3:00 | title9 = [[Zen (Jennie song)|Zen]] | writer9 = {{hlist|Jennie|Dorman|[[Asheton Hogan]]|[[Bibi Bourelly]]|Kirsten Spencer}} | extra9 = [[Asheton Hogan|Pluss]] | length9 = 3:21 | title10 = Damn Right | note10 = featuring [[Childish Gambino]] and [[Kali Uchis]] | writer10 = {{hlist|Jennie|[[Childish Gambino|Donald Glover]]|[[Kali Uchis|Karly-Marina Loaiza]]|Jean Day Jr.|[[30 Roc|Samuel Gloade]]|[[Mike Will Made It|Michael Williams II]]|Bourelly|[[Ari PenSmith|Ariowa Irosogie]]}} | extra10 = {{hlist|Trubeatzz|[[30 Roc]]|[[Mike Will Made It]]}} | length10 = 3:50 | title11 = F.T.S. | writer11 = {{hlist|Jennie|Hogan|Bourelly|Gibert|Christopher Newlin}} | extra11 = {{hlist|Pluss|Gage}} | length11 = 2:32 | title12 = Filter | writer12 = {{hlist|Boyd|Pacurar|Abernathy|Carmen Reese}} | extra12 = Dem Jointz | length12 = 2:31 | title13 = Seoul City | writer13 = {{hlist|Jennie|Myles Harris|Braylin Bowman|Xeryus Gittens|Williams|Bourelly|Gibert}} | extra13 = {{hlist|MoneyGoForMyles|Resource|Xeryus|Mike Will Made It}} | length13 = 2:44 | title14 = Starlight | writer14 = {{hlist|Jennie|Hogan|Armel Potter|Williams|Bourelly|Irosogie}} | extra14 = {{hlist|Pluss|Melz|Mike Will Made It}} | length14 = 2:48 | title15 = Twin | writer15 = {{hlist|Jennie|Bourelly|Newlin|Williams}} | extra15 = {{hlist|Gage|Mike Will Made It}} | length15 = 3:28 }} {{Track listing | headline = ''Ang Buong Edisiyon'' paglilista ng mga track | extra_column = (mga) Tagagawa | total_length = 57:19 | title_width = 25% | writing_width = 52.5% | extra_width = 22.5% | title1 = Like Jennie | note1 = pinahabang remix; kasama si Diplo at D00mscrvll | writer1 = {{hlist|Jennie|Parx|Ibanez|Zico|Pentz|Alfonso}} | extra1 = {{hlist|Diplo|Leclair|Jorge|Akira Akira|William Bowerman|O'Ryan{{ref|a|[a]}}}} | length1 = 3:00 | title2 = Like Jennie | note2 = EDM remix; kasama si Natural | writer2 = {{hlist|Jennie|Parx|Ibanez|Zico|Pentz|Alfonso}} | extra2 = {{hlist|Diplo|Leclair|Jorge|O'Ryan{{ref|a|[a]}}}} | length2 = 2:39 | title3 = Handlebars | note3 = Jennie Lang | writer3 = {{hlist|Bisel|Allen|Amaradio|Ghaleb}} | extra3 = {{hlist|Bisel|Delacey{{ref|a|[a]}}|Dorman{{ref|a|[a]}}|Harrell{{ref|a|[a]}}|O'Ryan{{ref|a|[a]}}}} | length3 = 2:14 | title4 = ExtraL | note4 = Jennie Lang | writer4 = {{hlist|Jennie|Boyd|Pacurar|Abernathy}} | extra4 = Dem Jointz | length4 = 2:34 | title5 = Love Hangover | note5 = Jennie Lang | writer5 = {{hlist|Zmishlany|Bülow|Railey|Gibert}} | extra5 = {{hlist|Jennie|Zmishlany|Dorman{{ref|a|[a]}}|Harrell{{ref|a|[a]}}}} | length5 = 2:48 | title6 = Damn Right | note6 = Jennie Lang | writer6 = {{hlist|Jennie|Day|Gloade|Williams|Bourelly|Irosogie}} | extra6 = {{hlist|Truebeatzz|30 Roc|Mike Will Made-It|Dorman{{ref|a|[a]}}}} | length6 = 2:23 }} '''Mga Paunawa''' * {{sup|{{note|a|[a]}}}} nagsisignipika bilang katagapaggawa * Ang mga pisikal na bersyon ng album ay may kahaliling pagkakasunud-sunod ng pagkakalista, pati na rin ang mga bersyong solo ng "Handlebars", "ExtraL", "Love Hangover", at "Damn Right".<ref name="Stereogum 1">{{Cite web |last=Chelosky |first=Danielle |date=January 21, 2025 |title=BLACKPINK's JENNIE Announces Debut Solo Album feat. Dua Lipa, Doechii, Childish Gambino, & More |url=https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250122025734/https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |archive-date=January 22, 2025 |access-date=January 21, 2025 |website=[[Stereogum]] |location=United States}}</ref> * Sa di-tandis na bersyon ng album, ang "F.T.S." ay hindi kasama sa tracklist. * Ang "With the IE (Way Up)" ay naglalaman ng sample ng "Hi-Jack" na isinulat ni Jose Fernando Arbex Miro at iginanap ni Barrabás.<ref>{{Citation |title=Jennie (singer) |date=2026-07-13 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jennie_(singer)&oldid=1363973589 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-07-17}}</ref> * Inilalagay ng ''Ang Buong Edisiyon'' ang mga orihinal na track kasunod ng anim na labis na track. == Mga tauhan == Mga ambag ay hinango mula sa Tidal<ref name="Tidal 1">{{Cite web |last=Jennie |author-link=Jennie (singer) |date=February 21, 2025 |title=''Ruby'' / Jennie / Credits |url=https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250310174717/https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 10, 2025 |publisher=[[Tidal (service)|Tidal]]}}</ref> === Mga musikero === {{div col}} * [[Jennie (mang-aawit)|Jennie]] – boses (lahat ng mga track) * [[French Kiwi Juice|FKJ]] – pag-po-program, taga-synthesize (track 1) * Amanda "Kiddo A.I." Ibanez – mga background na boses (track 2) * [[Chris O'Ryan]] – mga background na boses (track 2) * [[Tayla Parx]] – mga background na boses (track 2) * [[Jonas Jeberg]] – pag-po-program, lahat ng mga instrumento (track 3) * Ramus Søegren – pag-po-program, lahat ng mga instrumento (track 3) * Sam Homaee – pag-po-program, lahat ng mga instrumento (track 3) * Jelli Dorman – mga background na boses (mga track 3, 7, 9, 10), pag-po-program (track 8) * [[Dua Lipa]] – mga boses (track 4) * [[Rob Bisel]] – pag-po-program, bass, glockenspiel, piano, taga-synthesize, mga background na boses (track 4) * Aaron Sterling – mga tambol, mga malatambol na instrumento (track 4) * Shelby Epstine – glockenspiel (track 4) * James Alan – piano (track 4) * [[Amy Allen (songwriter)|Amy Allen]] – mga background na boses (track 4) * [[Delacey]] – mga background na boses (track 4) * [[Doechii]] – mga boses (track 6) * [[El Guincho]] – pag-po-program, pagpalakpak, tambol, mga keyboard, mga malatambol na instrumento, synth bass, taga-synthesize (track 7) * [[Dominic Fike]] – mga boses (track 8) * [[Ido Zmishlany]] – pag-po-program, bass, [[clavichord]], mga tambol, mga keyboard, organ, mga background na boses (track 8) * Will Lamoureux – violin, viola (track 8) * Blaise Railey – mga background na boses (track 8) * Carly Gibert – mga background na boses (track 8) * [[Bülow|Megan Bülow]] – mga background na boses (track 8) * [[Childish Gambino]] – mga boses (track 10) * [[Kali Uchis]] – mga boses (track 10) {{div col end}} === Teknikal === {{div col}} * FKJ – [[Audio mixing (recorded music)|paghahalo ng mga tunog]] (track 1) * [[Serban Ghenea]] – paghahalo ng mga tunog (tracks 2–4, 6–8) * Bryce Bordone – pagtulong sa paghahalo ng mga tunog (tracks 2–4, 6–8) * [[Manny Marroquin]] – paghahalo ng mga tunog (mga track 5, 9, 12, 14) * Jaycen Joshua – paghahalo ng mga tunog (mga track 10, 11, 13, 15) * Mike Seaberg – paghahalo ng mga tunog (mga track 10, 11, 13, 15) * Will Quennell – [[Audio mastering|pag-ma-master]] (tracks 1–5, 7–15) * [[Chris Gehringer]] – pag-ma-master (track 6) * Eunkyung Jung – pag-re-record (tracks 2, 14, 15) * Jonas Jeberg – pag-re-record (track 3) * Ramus Søegren – pag-re-record (track 3) * Cameron Poole – pag-re-record, pamboses na paggawa (track 4) * Delacey – pag-re-record, pamboses na paggawa (track 4) * Chris O'Ryan – pamboses na paggawa (mga track 2, 4, 6), pamboses na pag-iinhinyero (6) * [[Kuk Harrell]] – pag-re-record, pamboses na pag-iinhinyero, pamboses na paggawa (mga track 3, 4, 7–10) * Jelli Dorman – [[Audio engineering|pag-iinhinyero]] (mga track 3, 4, 10, 11); pamboses na pag-iinhinyero, pamboses na paggawa (mga track 3, 4, 7–10) * [[Dem Jointz]] – pag-re-record (tracks 5, 6, 12), pamboses na paggawa (tracks 5, 12) * Jayda Love – pag-re-record (track 6) * Devin Workman – pag-re-record, pamboses na pag-iinhinyero, pamboses na paggawa (track 8) * Gage – pag-re-record (tracks 11, 12, 14) * Aaron Sterling – pag-iinhinyero (track 4) * Jackson Card – pag-iinhinyero (track 4) * Rob Bisel – pag-iinhinyero, pag-re-record (track 4) * Jennifer Ortiz – pag-iinhinyero (track 6) * Noah Gottdenker – pag-iinhinyero (track 8) * Donald Glover – pag-iinhinyero (track 10) * Morgan Jones – pagtulong sa pag-re-record (track 4) * Ramiro Fernandez-Seoane – pagtulong sa pag-re-record (track 14) * Anthony Vilchis – pagtulong sa pag-iinhinyero (track 5) * Trey Station – pagtulong sa pag-iinhinyero (mga track 5, 14) * Chris Bhikoo – pagtulong sa pag-iinhinyero (track 13) * Jacob Richards – pagtulong sa pag-iinhinyero (track 13) {{div col end}} == Mga taltaguhit == {{col-begin}} {{col-2}} ===Mga panlingguhang taltaguhit=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ Pagganap ng ''Ruby'' para sa mga panlingguhang taltaguhit ! scope="col"| Chart (2025) ! scope="col"| Tuktok na<br />puwesto |- ! scope="row"| Mga Awstralyanong Album ([[ARIA Charts|ARIA]])<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/albums-chart/2025-03-17|title=ARIA Top 50 Albums Chart|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=March 17, 2025|access-date=March 14, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Awstriyanong Album ([[Ö3 Austria]])<ref>{{Cite web |last=Hung |first=Steffen |title=Jennie [KR] - Ruby |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Jennie+%5BKR%5D&titel=Ruby&cat=a |access-date=2025-04-24 |website=austriancharts.at}}</ref> | 3 |- ! scope="row"| Mga Belhikanong Album ([[Ultratop]] Flanders)<ref>{{Cite web |title=Jennie [KR] - Ruby - ultratop.be |url=https://www.ultratop.be/nl///album/85f0b/Jennie-%5BKR%5D-Ruby |access-date=2025-04-24 |website=www.ultratop.be}}</ref> | 3 |- ! scope="row"| Mga Belhikanong Album ([[Ultratop]] Valonia)<ref>{{Cite web |title=Jennie [KR] - Ruby - ultratop.be |url=https://www.ultratop.be/fr///album/85f0b/Jennie-%5BKR%5D-Ruby |access-date=2025-04-24 |website=www.ultratop.be}}</ref> | 4 |- ! scope="row"| Mga Kanadiyanong Album (''[[Billboard]]'')<ref name="Billboard10">{{Cite web |title=JENNIE {{!}} Biography, Music & News |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/cna/ |access-date=2025-04-24 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> | 6 |- ! scope=row"| Mga Kroasyanong Pansabansaang Album (''[[HBU]]'')<ref>{{Cite web |date=2025-10-20 |title=Lista prodaje 41. tjedan 2025. (06.10.2025. – 12.10.2025.) |url=https://www.top-lista.hr/www/lista-prodaje-strano-41-tjedan-2025/ |access-date=2026-07-17 |website=Top Lista |language=hr}}</ref> | 18 |- ! scope="row"| Mga Tsekong Album ([[ČPN IFPI]])<ref>{{Cite web |title=ČNS IFPI |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |access-date=2025-04-24 |website=ifpicr.cz |quote=Note: Sa pahina ng chart, piliin ang 12.Týden 2025 sa field katabi ng mga katagang "CZ – ALBUMS – TOP 100" para makita at makuha ang tamang chart.}}</ref> | 31 |- ! scope="row"| Mga Dinamarkang Album ([[Hitlisten]])<ref>{{Cite web |title=Hitlisten.NU |url=http://hitlisten.nu/default.asp?w=10&y=2025&list=a40 |access-date=2025-04-24 |website=Hitlisten.NU}}</ref> | 36 |- ! scope="row" | Mga Olandesang Chart ([[Album Top 100]])<ref>{{Cite web |last=Hung |first=Steffen |title=Jennie [KR] - Ruby |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Jennie+%5BKR%5D&titel=Ruby&cat=a |access-date=2025-04-24 |website=hitparade.ch}}</ref> | 5 |- ! scope="row" | Mga Pinlandiyanong Album ([[Suomen virallinen lista]])<ref>{{Cite web |title=Listat |url=https://ifpi.fi/lista/artistit/Jennie/Ruby/ |access-date=2025-04-25 |website=Musiikkituottajat |language=fi}}</ref> | 16 |- ! scope="row" | Mga Pranses na Album ([[SNEP]])<ref>{{Cite web |title=Top Albums |url=https://snepmusique.com/les-tops/le-top-de-la-semaine/top-albums/?semaine=11&annee=2025 |access-date=2025-04-25 |website=SNEP |language=fr-FR}}</ref> | 4 |- ! scope="row" | Mga Alemanong Album ([[Offizielle Top 100]])<ref>{{Cite web |title=Offizielle Deutsche Charts |url=https://www.offiziellecharts.de/charts/album-details-548619 |access-date=2025-04-25 |website=www.offiziellecharts.de}}</ref> | 6 |- ! scope="row" | Mga Unggariyanong Album ([[MAHASZ]])<ref>{{Cite web |last=lightmedia.hu |title=Hivatalos magyar slágerlisták |url=https://slagerlistak.hu/album-top-40-slagerlista/2025/11 |access-date=2025-04-25 |website=slagerlistak.hu}}</ref> | 18 |- ! scope="row" | Mga Irlandes na Album ([[OCC]])<ref>{{Cite web |title=Official Irish Albums Chart on 14/3/2025 |url=https://www.officialcharts.com/charts/irish-albums-chart/20250314/ie7502/ |access-date=2025-04-25 |website=Official Charts |language=en}}</ref> | 16 |- ! scope="row"| Mga Italyanong Album ([[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]])<ref>{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/classifiche.kl#/charts/1/2025/11|title=Album & Compilation – Classifica settimanale WK 11 (dal 07.03.2025 al 13.03.2025)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|language=it|access-date=March 15, 2025}}</ref> | 33 |- ! scope="row"| Mga Haponesang Album ([[Oricon]])<ref>{{Cite web |title=2025年03月03日～2025年03月09日 オリコン週間 アルバムランキング 21～30位 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2025-03-17/p/3/ |access-date=2025-04-25 |website=ORICON NEWS |language=ja}}</ref> | 21 |- ! scope="row"| Mga Ipinagsamang Haponesang Album ([[Oricon]])<ref>{{cite web |title=Oricon Top 50 Combined Albums: 2025-03-24 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/coa/w/2025-03-24/p/2/ |publisher=[[Oricon]] |access-date=March 20, 2025 |language=ja |archive-url=https://archive.today/20250320041848/https://www.oricon.co.jp/rank/coa/w/2025-03-24/p/2/ |archive-date=March 20, 2025}}</ref> | 17 |- ! scope="row"| Mga Haponesang Hot na Album (''[[Billboard Japan]]'')<ref>{{cite web|url=http://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2025&month=04&day=14|title=Billboard Japan Hot Albums – Week of April 9, 2025|website=[[Billboard Japan]]|language=ja|access-date=April 10, 2025}}</ref> | 9 |- ! scope="row"| Mga Litwaniyanong Album ([[AGATA (organization)|AGATA]])<ref>{{cite web|url=https://www.agata.lt/lt/naujienos/s11-4/|title=2025 11-os savaitės klausomiausi (Top 100)|language=lt|publisher=[[AGATA (organization)|AGATA]]|date=March 14, 2025|access-date=March 14, 2025}}</ref> | 8 |- ! scope="row"| Mga Nuweba Selandyanong Album ([[Recorded Music NZ|RMNZ]])<ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/albums/2025-03-14|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=March 14, 2025|access-date=March 14, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Niheryanong Album ([[TurnTable Top 50|''TurnTable'']])<ref>{{cite magazine|url=https://www.turntablecharts.com/charts/2|title=Official Top 100 Albums: March 7th, 2025 - March 13th, 2025|magazine=[[TurnTable charts|TurnTable]]|access-date=March 21, 2025|archive-date=March 21, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321173633/https://www.turntablecharts.com/charts/2|url-status=dead}}</ref> | 49 |- ! scope="row"| Mga Noruwegong Album ([[VG-lista]])<ref>{{cite web|url=https://topplista.no/charts/albums/2025-w11/|title=Album 2025 uke 11|publisher=[[VG-lista]]|access-date=March 15, 2025}}</ref> | 12 |- ! scope="row"| Mga Polandes na Album ([[ZPAV]])<ref>{{Cite web |title=OLiS - oficjalna lista sprzedaży |url=https://www.olis.pl/charts/oficjalna-lista-sprzedazy/albumy |access-date=2025-04-25 |website=www.olis.pl |language=pl}}</ref> | 4 |- ! scope="row"| Mga Portugesang Album ([[Associação Fonográfica Portuguesa|AFP]])<ref>{{cite web|url=https://audiogest.pt/uploads/files/file_2025-03-20-12-35-18.pdf|title=Top 200 Álbuns Semana 11 de 2025|publisher=[[Associação Fonográfica Portuguesa]]|date=March 20, 2025|access-date=March 20, 2025|archive-date=March 20, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250320133120/https://audiogest.pt/uploads/files/file_2025-03-20-12-35-18.pdf|url-status=live}}</ref> | 3 |- ! scope="row"| Mga Eskosyanong Album ([[OCC]])<ref>{{Cite web |title=Official Scottish Albums Chart on 14/3/2025 |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/20250314/40/ |access-date=2025-04-25 |website=Official Charts |language=en}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Eslobakong Album ([[International Federation of the Phonographic Industry|ČNS IFPI]])<ref>{{cite web|url=https://ifpicr.cz/hitparada/36?weekId=2958|title=Top 100 Slovak Albums|publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]|access-date=April 7, 2025}}</ref> | 20 |- ! scope="row"| Mga Espanyolang Album ([[Productores de Música de España|PROMUSICAE]])<ref name="spanishpeak">{{cite web|url=https://elportaldemusica.es/lists/top-100-albums/2025/11|title=Top 100 Albums – Week 11|website=El Portal de Música|publisher=[[Productores de Música de España]]|access-date=March 17, 2025}}</ref> | 5 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album ([[Circle Chart|Circle]])<ref>{{Cite web |title=CIRCLE CHART - 써클차트 |url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=42&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3|title=Circle Album Chart – Week 42 of 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=October 23, 2025}}</ref><br />{{small|''LP version''}} | 10 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album ([[Circle Chart|Circle]])<ref name=circleweekly>{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=10&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3|title=Circle Album Chart – Week 10 of 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=March 13, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Suwesiyanong Album ([[Sverigetopplistan]])<ref>{{cite web|url=https://www.sverigetopplistan.se/chart/54?dspy=2025&dspp=11|title=Veckolista Album, vecka 11, 2025|publisher=[[Sverigetopplistan]]|access-date=March 15, 2025}}</ref> | 14 |- ! scope="row" | Mga Suwisanong Album ([[Schweizer Hitparade]])<ref>{{Citation |title=Jennie [KR] - Ruby |url=http://swisscharts.com/album/Jennie-%5BKR%5D/Ruby-548619 |access-date=2025-04-25}}</ref> | 9 |- ! scope="row" | Mga Reyno Unidong Album ([[OCC]])<ref>{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Official Albums Chart Top 100 on 14/3/2025 |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20250314/7502/ |access-date=2025-04-25 |website=Official Charts |language=en}}</ref> | 3 |- ! scope="row" | Estados Unidos ([[Billboard 200]])<ref name="Billboard10" /> | 7 |} {{col-2}} ===Mga pambuwanang taltaguhit=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ {{sronly|Pagganap ng ''Ruby'' para sa pambuwanang taltaguhit}} ! scope="col"| Taltaguhit (2025) ! scope="col"| Tuktok na </br >puwesto |- ! scope="row"| Mga Haponesang Album (Oricon)<ref>{{cite web |title=Oricon Top 50 Albums: 2025-03 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2025-03/p/5/ |publisher=[[Oricon]] |access-date=April 9, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250409045338/https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2025-03/p/5/ |archive-date=April 9, 2025 |language=ja}}</ref> | 43 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album (Circle)<ref>{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=03&hitYear=2025&termGbn=month&yearTime=3|title=Circle Album Chart – March 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=April 10, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album (Circle)<ref>{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=10&hitYear=2025&termGbn=month&yearTime=3|title=Circle Album Chart – October 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=November 7, 2025}}</ref><br />{{small|''LP version''}} | 44 |} ===Mga taltaguhit sa pagtatapos ng taon=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ {{sronly|Pagganap ng ''Ruby'' para sa mga taltaguhit sa pagtatapos ng taon}} ! scope="col"| Taltaguhit (2025) ! scope="col"| Puwesto |- ! scope="row"| Mga Awstralyanong Album (ARIA)<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/2025/albums-chart|title=ARIA Top 100 Albums Chart for 2025|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 12, 2026}}</ref> | 60 |- ! scope="row"| Mga Belhikanong Albbum (Ultratop Flanders)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2025&cat=a|title=Jaaroverzichten 2025|publisher=[[Ultratop]]|language=nl|access-date=January 9, 2026}}</ref> | 167 |- ! scope="row"| Mga Bellhikanong Album (Ultratop Wallonia)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2025&cat=a|title=Rapports annuels 2025|publisher=[[Ultratop]]|language=fr|access-date=January 9, 2026}}</ref> | 121 |- ! scope="row"| Mga Pranses na Album (SNEP)<ref>{{cite web|url=https://snepmusique.com/wp-content/uploads/2025/12/202552-200-Albums-YTD-SNEP.xlsx-Top-200-Albums.pdf|title=200 Albums Cumul YTD (27/12/2024 – 25/12/2025)|publisher=[[Syndicat National de l'Édition Phonographique]]|language=fr|access-date=December 30, 2025}}</ref> | 85 |- ! scope="row"| Mga Haponesang Hot na Album (''Billboard Japan'')<ref>{{cite web|url=https://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums_year&year=2025|title=Billboard Japan Hot Albums – 2025 Year-End|website=[[Billboard Japan]]|language=ja|access-date=December 5, 2025}}</ref> | 36 |- ! scope="row"| Mga Nuweba Selandyang Album (RMNZ)<ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/annual-albums/2025-12-18|title=End of Year Top 50 Albums – 2025|publisher=[[Recorded Music NZ]]|access-date=December 22, 2025}}</ref> | 41 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album (Circle)<ref>{{cite web|title=2025 Album Chart|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?serviceGbn=&termGbn=year&yearTime=3&targetTime=2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260109033434/https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?serviceGbn=&termGbn=year&yearTime=3&targetTime=2025|archive-date=January 9, 2026|access-date=January 9, 2026|website=[[Circle Chart]]|publisher=Korea Music Content Association}}</ref> | 27 |- ! scope="row" | Mga RU Kaseteng Album (OCC)<ref>{{cite web|last=White|first=Jack|title=The Official best-selling cassette singles and albums of 2025|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/best-selling-cassettes-singles-albums-2025/|website=[[Official Charts Company]]|date=January 7, 2026|access-date=January 7, 2026}}</ref> | 9 |} {{col-end}} ==Kasaysayan ng Paglabas== {| class="wikitable plainrowheaders" |+ {{sronly|Kasaysayan ng Paglabas}} ! scope="col"| Lalawigan ! scope="col"| Petsa ! scope="col"| Mga Pormat ! scope="col"| Label ! scope="col"| {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" rowspan="2" | Sari-sari <!-- Inclusive of South Korea --> | Marso 7, 2025 | {{hlist|CD|kasete|pandihital na pag-dadownload|pag-iistream}} | rowspan="2" | {{hlist|[[Odd Atelier]]|[[Columbia Records|Columbia]]}} | style="text-align:center"| <ref name="Official Store 1">''Ruby'' release formats: * {{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' CD Digipack – Jennie Only Audio |url=https://shop.jenn.ie/products/jennie-ruby-cd-digipack |website=Official Website |publisher=[[Columbia Records]] |access-date=January 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122150715/https://shop.jenn.ie/products/jennie-ruby-cd-digipack |archive-date=January 22, 2025 |url-status=dead}} * {{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' Store Exclusive Cassette - Jennie Only Audio |url=https://shopeu.jenn.ie/products/ruby-store-exclusive-cassette |website=Official Website |publisher=[[Columbia Records]] |access-date=January 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122180655/https://shopeu.jenn.ie/products/ruby-store-exclusive-cassette |archive-date=January 22, 2025 |url-status=dead}} * {{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' Digital Download |url=https://shop.jenn.ie/products/ruby-digital-download |website=Official Website |publisher=[[Columbia Records]] |access-date=February 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250225022542/https://shop.jenn.ie/products/ruby-digital-download |archive-date=February 25, 2025 |url-status=dead}} * {{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' / Jennie / Credits |url=https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |publisher=[[Tidal (service)|Tidal]] |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250310174717/https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |archive-date=March 10, 2025 |date=February 21, 2025 |url-status=live}} </ref> |- | Agosto 22, 2025 | [[LP record|LP]] | style="text-align:center"| <ref name="Official Store 2">{{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' Vinyl |url=https://shop.jenn.ie/products/ruby-vinyl |website=Official Website |publisher=[[Columbia Records]] |access-date=May 2, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502023841/https://shop.jenn.ie/products/ruby-vinyl |archive-date=May 2, 2025 |url-status=dead}}</ref> |} ==Mga talababa== {{notelist}} ==Mga sanggunian== [[Kategorya:Mga album noong 2025]] [[Kategorya:Mga album ni Jennie]] [[Kategorya:Mga album ng Columbia Records]] 5vm1pb2q1bogkbutobgr88qmhtrj7q5 0 335023 2216248 2216235 2026-07-16T13:36:28Z Allyriana000 119761 2216248 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|name=Miss World 2026|image=|caption=|venue=|date=2026|broadcaster=|presenters=|entrants=|placements=|debuts=|withdrawals=|returns={{hlist|Kapuluang Cook|Kosta Rika|Kosobo|Noruwega}}|before=[[Miss World 2025|2025]]|next=}} Ang '''Miss World 2026''' ang magiging ika-73 edisyon ng [[Miss World]] pageant. Kokoronahan ni [[Suchata Chuangsri]] ng Taylandiya ang kaniyang kahalili sa pagtatapos ng kompetisyon. == Mga kandidata == Ang mga sumusunod ay mga kumpirmadong kalahok:<ref>{{Cite web |last=Dhakal |first=Rishika |date=3 Agosto 2024 |title=Ashma Kumari KC crowned Miss Nepal 2024 |url=https://kathmandupost.com/national/2024/08/03/ashma-kumari-crowned-miss-nepal-2024 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Kathmandu Post |language=en}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="font-size:95%" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] |{{sortname|Fatima|Koné|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=29 Hunyo 2025 |title=Beauté: Koné Fatima élue Miss Côte d’Ivoire 2025 |trans-title=Beauty: Koné Fatima elected Miss Côte d’Ivoire 2025 |url=https://www.linfodrome.com/culture/110869-beaute-kone-fatima-elue-miss-cote-d-ivoire-2025 |access-date=29 Hunyo 2025 |website=Linfodrome |language=fr}}</ref> |23 |Azaguié |- |{{flagicon|BIZ}} [[Belize|Belis]] |{{sortname|Faith|Edgar|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Keme-Palacio |first=Benita |date=17 Hunyo 2025 |title=Faith Edgar Crowned Miss World Belize 2025 |url=https://www.greaterbelize.com/faith-edgar-crowned-miss-world-belize-2025/ |access-date=9 Hulyo 2025 |website=Greater Belize Media |language=en-US}}</ref> |24 |San Pedro |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{sortname|Mística|Núñez|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Primicia |first=Redacción |date=12 Nobyembre 2025 |title=Miss Falcón gana el Miss World Venezuela 2025 |url=https://primicia.com.ve/placeres/miss-falcon-gana-el-miss-world-venezuela-2025/|access-date=13 Nobyembre 2025 |website=Primicia|language=es}}</ref> |24 |Punto Fijo |- |{{flagdeco|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{sortname|Bảo Ngọc|Nguyễn|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=8 Agosto 2025 |title=Hoa hậu Bảo Ngọc thi Miss World |language=vi |trans-title=Miss Bảo Ngọc competes in Miss World |website=VnExpress |url=https://vnexpress.net/hoa-hau-bao-ngoc-thi-miss-world-4924166.html |access-date=10 Setyembre 2025}}</ref> |24 |Cần Thơ |- |{{flagicon|BOT}} [[Botswana]] |{{sortname|Ruth|Thomas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kgamanyane |first=Nnasaretha |date=25 March 2025 |title=Thomas prophecy on winning Miss Botswana comes to pass |url=https://www.mmegi.bw/lifestyle/thomas-prophecy-on-winning-miss-botswana-comes-to-pass/news |access-date=9 May 2025 |website=Mmegi Online |language=en}}</ref> |24 |Masunga |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |{{sortname|Vanessa|Kraljevic|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Ruiz |first=Melvy |date=28 Hunyo 2025 |title=La cruceña Vanessa Kraljevic es la nueva Miss Bolivia Mundo 2025 |trans-title=Vanessa Kraljevic from Santa Cruz is the new Miss Bolivia World 2025 |url=https://eju.tv/2025/06/la-crucena-vanessa-kraljevic-es-la-nueva-miss-bolivia-mundo-2025/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Eju.tv |language=es}}</ref> |23 |[[Santa Cruz de la Sierra]] |- |{{flagdeco|ESA}} [[:en:Miss_El_Salvador|El Salvador]] |{{sortname|Andrea|Rivas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Palacios |first=Marcella |date=1 Oktubre 2025 |title=Adriana Rivas, Miss Usulután, es la nueva Miss World El Salvador 2025/26 |trans-title=Adriana Rivas, Miss Usulután, is the new Miss World El Salvador 2025/26 |url=https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/miss-mundo-2025-usulutan/1244878/2025/ |access-date=16 Oktubre 2025 |website=El Diario de Hoy}}</ref> |23 |[[:en:Usulután|Usulután]] |- |{{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]] |{{sortname|Amadea|Zupan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Enero 2025 |title=Nova Miss Slovenije je postala Amadea Zupan iz Sežane |trans-title=Amadea Zupan from Sežana became the new Miss Slovenia |url=https://svet24.si/novice/kultura/miss-slovenije-2025-zmagovalka-1393630 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Novice Svet24 |language=sl}}</ref> |26 |Sežana |- |{{flagdeco|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Mari-Ann|Rõuk|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Külm |first=Ülo |date=17 Agosto 2025 |title=FOTOD: tema ongi uus Miss World Estonia 2025! |language=Estonian |trans-title=PHOTOS: She is the new Miss World Estonia 2025! |website=Nelli Teataja |url=https://www.nelli.ee/fotod-tema-ongi-uus-miss-world-estonia-2025 |url-status=live |access-date=10 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250817173439/https://www.nelli.ee/fotod-tema-ongi-uus-miss-world-estonia-2025 |archive-date=17 Agosto 2025}}</ref> |19 |[[Tallin]] |- |{{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] |{{sortname|Helena|Hawke|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Owens |first=David |date=5 Mayo 2025 |title=Student nurse is crowned Miss Wales 2025 |url=https://nation.cymru/culture/student-nurse-is-crowned-miss-wales-2025/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Nation Cymru |language=en-GB}}</ref> |20 |Caerleon |- |{{flagdeco|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |{{sortname|María de los Ángeles|Ndong|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Nkene |first=Gabriel Ebang Oyono |date=9 Setyembre 2025 |title=Conozca a todas las ganadoras del certamen Miss Guinea Ecuatorial 2024 |language=es |trans-title=Meet all the winners of the Miss Equatorial Guinea 2024 pageant |website=Ahora Equatorial Guinea |url=https://ahoraeg.com/cultura/2024/09/09/conozca-a-todas-las-ganadoras-del-certamen-miss-guinea-ecuatorial-2024/ |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250804214509/https://ahoraeg.com/cultura/2024/09/09/conozca-a-todas-las-ganadoras-del-certamen-miss-guinea-ecuatorial-2024/ |archive-date=4 Agosto 2025}}</ref> |— |[[Malabo]] |- |{{flagicon|GLP|local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] |{{sortname|Océane|Millitie|nolink=1}} |27 |Petit-Bourg |- |{{flagicon|GUA}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{sortname|Jennifer Andrea|Ortíz|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Guzmán |first=María Alejandra |date=1 Hunyo 2025 |title=Miss Guatemala Contest 2025: ¿Quiénes son las seis ganadoras que representarán a Guatemala en certámenes internacionales? |trans-title=Miss Guatemala Contest 2025: Who are the six winners who will represent Guatemala in international pageants? |url=https://www.prensalibre.com/vida/escenario/miss-guatemala-contest-2025-quienes-son-las-seis-ganadoras-que-representaran-a-guatemala-en-certamenes-internacionales/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Prensa Libre |language=es-GT}}</ref> |20 |Chiquimula |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Yui|Kawana|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=22 Oktubre 2025 |title=『ミス・ワールド』日本代表に川名祐衣さん、憧れの存在は上戸彩 「刑事ものに出たい」 |trans-title=Yui Kawana is Japan's representative for Miss World, and her idol is Aya Ueto: "I want to be in a detective show" |url=https://www.sankei.com/article/20251022-BFZZXZT6E5LADJ5QA3UQNURWXQ/ |access-date=14 Nobyembre 2025 |website=Sankei Shimbun |language=ja }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |24 |[[Tokyo]] |- |{{flagdeco|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |{{sortname|Julia|Horne|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Agosto 2025 |title=New Miss Gibraltar looks ahead to a busy year |url=https://www.gbc.gi/news/julia-horne-wins-miss-gibraltar-2025 |access-date=10 Setyembre 2025 |website=Gibraltar Broadcasting Corporation |language=en}}</ref> |26 |[[Gibraltar|Hibraltar]] |- |{{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] |{{sortname|Carly|Wilson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=McLaughlin |first=Sophie |date=3 Hunyo 2025 |title=Carly Wilson crowned as Miss Northern Ireland 2025 |url=https://www.belfastlive.co.uk/whats-on/be/gallery/miss-northern-ireland-2025-named-31771078 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Belfast Live |language=en}}</ref> |24 |Rathfriland |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Nikita|Porwal|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Jose |first=Jinta |date=4 Setyembre 2024 |title=Who is Femina Miss India Madhya Pradesh 2024, Nikita Porwal? Learn now! |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-india/who-is-femina-miss-india-madhya-pradesh-2024-nikita-porwal-learn-now/articleshow/113066234.cms |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Femina |language=en}}</ref> |24 |Ujjain |- |{{flagicon|INA}} [[Indonesia|Indonesya]] |{{sortname|Audrey Bianca|Callista|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sukardi |first=Muhammad |date=9 Hulyo 2025 |title=Profil Audrey Bianca, Pemenang Miss Indonesia 2025 |trans-title=Profile of Audrey Bianca, Winner of Miss Indonesia 2025 |url=https://www.inews.id/lifestyle/seleb/profil-audrey-bianca-pemenang-miss-indonesia-2025 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=iNews |language=id}}</ref> |22 |[[Jakarta]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |{{sortname|Caoimhe|Kenny|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Barr |first=Caoimhinn |date=16 Hunyo 2025 |title=Former Inishowen schoolgirl crowned Miss Ireland 2025 |language=en |website=Donegal Live |url=https://www.donegallive.ie/news/home/1826756/former-inishowen-schoolgirl-crowned-miss-ireland-2025.html |url-status=live |access-date=10 Hulyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250616160846/https://www.donegallive.ie/news/home/1826756/former-inishowen-schoolgirl-crowned-miss-ireland-2025.html |archive-date=16 Hunyo 2025}}</ref> |25 |[[Dublin]] |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Lucrezia|Mangilli|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Hunyo 2024 |title=Chi è Lucrezia Mangilli, la nuova Miss Mondo Italia 2024 |trans-title=Who is Lucrezia Mangilli, the new Miss World Italy 2024 |url=https://www.ilgiornale.it/news/personaggi/chi-lucrezia-mangilli-nuova-miss-mondo-italia-2024-2335831.html |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Il Giornale |language=it}}</ref> |26 |[[Udine]] |- |{{flagdeco|CMR}} [[Cameroon|Kamerun]] |{{sortname|Noura|Njikam|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Mbassi |first=Jean |date=28 Hunyo 2024 |title=Miss Cameroun 2024 : Noura Raïssa Njikam remporte la couronne |trans-title=Miss Cameroon 2024: Noura Raïssa Njikam wins the crown |url=https://www.lebledparle.com/miss-cameroun-2024-noura-raissa-njikam-sur-le-toit-du-cameroun/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108231921/https://www.lebledparle.com/miss-cameroun-2024-noura-raissa-njikam-sur-le-toit-du-cameroun/ |archive-date=8 Nobyembre 2024 |access-date=29 Hunyo 2024 |website=Le Bled Parle |language=fr-FR}}</ref> |25 |[[Yaoundé]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Angelina|Fan|nolink=1}} | 24 | Toronto |- |{{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{sortname|Bagim|Baltabaeva|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Disyembre 2024 |title="Қазақстан аруы - 2024" байқауының жеңімпазы анықталды (фото) |trans-title=The winner of the "Miss Kazakhstan - 2024" contest has been announced |url=https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207013424/https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |archive-date=7 Disyembre 2024 |access-date=14 Pebrero 2025 |website=Nur.kz |language=kk}}</ref> |23 |Oskemen |- |{{flagdeco|KOS}} [[Kosovo|Kosobo]] |{{sortname|Marigona|Musshabani|nolink=1}} |22 |Gjakova |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Andrea|Romero|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Morales |first=Carolina |date=6 Agosto 2024 |title=Quién es Andrea Romero, la nueva Miss Mundo Colombia 2024: tiene una anécdota con Iván Duque |trans-title=Who is Andrea Romero, the new Miss World Colombia 2024? She has an anecdote with Iván Duque |url=https://colombia.as.com/actualidad/quien-es-andrea-romero-la-nueva-miss-mundo-colombia-2024-tiene-una-anecdota-con-ivan-duque-n/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Diario AS |language=es-co}}</ref> |19 |[[Atlántico (Colombia)|Atlántico]] |- |{{flagdeco|LBN}} [[Lebanon|Libano]] |{{sortname|Perla|Harb|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Oktubre 2025 |title=Perla Harb wins Miss Lebanon 2025 crown in star-studded ceremony |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/882325/perla-harb-wins-miss-lebanon-2025-crown-in-star-studded-ceremony/en |access-date=21 Oktubre 2025 |website=Lebanese Broadcasting Corporation International |language=en}}|</ref> |22 |[[:en:Al-Maamriyah|Al-Maamriyah]] |- |{{flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Taanusiya|Chetty|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sokial |first=Sandra |date=4 Disyembre 2024 |title=Taanusiya Chetty wins Miss World Malaysia 2024 |url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2024/12/04/taanusiya-chetty-wins-miss-world-malaysia-2024#goog_rewarded |access-date=10 Hulyo 2025 |website=The Star |language=en}}</ref> |24 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagdeco|MLT}} [[Malta]] |{{sortname|Nicole|Spiteri|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=4 Hulyo 2024 |title=Nicole Spiteri wins Miss World Malta contest |url=https://tvmnews.mt/en/news/nicole-spiteri-wins-miss-world-malta-contest/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=TVM News |language=en-GB}}</ref> |23 |[[:en:Marsa,_Malta|Marsa]] |- |{{flagicon|MGL}} [[Mongolya]] |{{sortname|Enkhtuul|Bayarsaikhan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=24 Setyembre 2025 |title=“Miss World Mongolia-2026” фестивалийн үндэсний ялагчаар Б.Энхтуул шалгарлаа |url=https://ikon.mn/n/3i1p |access-date=25 Setyembre 2025 |website=Ikon.mn |language=mn}}</ref> |— |[[Ulan Bator]] |- |{{NPL}} |{{sortname|Luna|Luitel|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Sanskriti Pokharel |date=31 Agosto 2025 |title=Luna Luitel crowned Miss Nepal World 2025 |language=en |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/31/luna-luitel-crowned-miss-nepal-world-2025 |url-status=live |access-date=21 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902041014/https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/31/luna-luitel-crowned-miss-nepal-world-2025 |archive-date=2 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Katmandu]] |- |{{flagicon|NED}} [[Holland|Olanda]] |{{sortname|Charlotte|Boonstra|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Reitsma |first=Martin |date=7 Oktubre 2025 |title=Miss World Nederland, Beauty with A Purpose op Kasteel de Wittenburg |language=nl |website=Delft op Zondag |url=https://www.delftopzondag.nl/nieuws/algemeen/108121/miss-world-nederland-beauty-with-a-purpose-op-kasteel-de-witt |url-status=live |access-date=16 Oktubre 2025}}</ref> |26 |[[Ang Haya]] |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Maja|Todd|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hunyo 2025 |title=Maja Todd została Miss Polonia 2025! Co wiemy o laureatce? |trans-title=Maja Todd is Miss Polonia 2025! What do we know about the winner? |url=https://wloclawek.naszemiasto.pl/maja-todd-zostala-miss-polonia-2025-co-wiemy-o-laureatce/ar/c6p2-27711799 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Włocławek Nasze Miasto |language=pl-PL}}</ref> |21 |Katowice |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Joheirry|Mola|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Albuez |first=Maholi |date=12 Oktubre 2025 |title=Joheirry Mola es coronada Miss Mundo Dominicana 2025 |trans-title=Joheirry Mola is crowned Miss Mundo Dominicana 2025 |url=https://elnacional.com.do/joheirry-mola-es-coronada-miss-mundo-dominicana/ |access-date=16 Oktubre 2025 |website=El Nacional |language=es}}</ref> |24 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{sortname|Linda|Górecká|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Soukup |first=Jaroslav |date=3 Mayo 2025 |title=Vítězkou Miss Czech Republic se stala Linda Górecká |trans-title=Linda Górecká was crowned Miss Czech Republic |url=https://www.novinky.cz/clanek/koktejl-vitezkou-miss-czech-republic-2025-se-stala-linda-gorecka-40519702 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Novinky |language=cs}}</ref> |22 |[[Praga]] |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] |{{sortname|Rongfei|Gan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=30 Disyembre 2024 |title=第73届世界小姐中国区总冠军诞生 中国地质大学研究生：网友称美的有气质！ |trans-title=The champion of the 73rd Miss World China was born. A graduate student from China University of Geosciences: Netizens said she is beautiful and has great temperament! |url=https://finance.sina.com.cn/tech/roll/2024-12-30/doc-ineceyfc1498477.shtml |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Sina}}</ref> |23 |[[Zibo]] |- |{{flagicon|UGA}} [[Uganda]] |{{sortname|Elle|Muhoza|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Setyembre 2025 |title=Who is Miss Uganda 2025, Elle Trivia Muhoza? |url=https://www.newtimes.co.rw/article/29907/entertainment/who-is-miss-uganda-2025-elle-trivia-muhoza |access-date=25 Setyembre 2025 |website=The New Times |language=en}}</ref> |22 |Bukomansimbi |- |{{flagicon|HUN}} [[Unggriya]] |{{sortname|Janka|Végvári|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hunyo 2025 |title=Végvári Janka lett a Miss World Hungary győztese |trans-title=Here is the beautiful winner! Janka Végvári became the winner of Miss World Hungary |url=https://www.blikk.hu/galeria/miss-world-hungary-gyoztes/w2pggc7 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Blikk |language=hu}}</ref> |18 |Mosonmagyaróvár |} == Mga paparating na pambansang pageant == {| class="sortable wikitable" style="font-size:95%" !Bansa/Teritoryo ! Petsa |- |{{Flagicon|CRO}} [[Croatia|Kroasya]] |29 Oktubre 2025 |- |{{flagdeco|COK}} [[Kapuluang Cook]] |31 Oktubre 2025<ref>{{Cite web |last=Lacanivalu |first=Losirene |date=29 May 2025 |title=Miss Cook Islands 2025 set for Sept |url=https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/miss-cook-islands-2025-set-for-sept/ |access-date=11 June 2025 |website=Cook Islands News |language=en}}</ref> |- |{{flagicon|SUR}} [[Surinam|Suriname]] |2 Nobyembre 2025 |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] |4 Nobyembre 2025 |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |9 Nobyembre 2025 |- |{{flagicon|TRI}} [[Trinidad at Tobago]] |16 Nobyembre 2025 |- |{{flagicon|AUS}} [[Australya]] |20 Nobyembre 2025 |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |21 Nobyembre 2025 |- |{{flagdeco|MEX}} [[Mehiko]] |30 Nobyembre 2025<ref>{{cite instagram|postid=DNo-hr4s23_|title=MISS MÉXICO 2025 👑🇲🇽|user=missmexicoorg|date=August 22, 2019|access-date=22 August 2025}}</ref> |- |{{Flagicon|HON}} [[Honduras]] |Nobyembre 2025<ref>{{Cite web |last=Jové |first=Andreína Barreto |date=8 July 2025 |title=Maite Delgado y José Andrés Padrón repiten como animadores del Miss Universe Venezuela |trans-title=Maite Delgado and José Andrés Padrón will host Miss Universe Venezuela again |url=https://eldiario.com/2025/07/08/maite-delgado-jose-andres-padron-animadores-miss-universe-venezuela/ |access-date=27 August 2025 |website=El Diario |language=es}}</ref> |- |{{flagicon|PHI}} [[Miss World Philippines|Pilipinas]] |8 Enero 2026 |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{Official website|https://www.missworld.com/}} {{Miss World}} [[Kategorya:Miss World]] rov4kkbltt2f2js2wjde0pcv7pb1vy2 2216249 2216248 2026-07-16T13:45:39Z Allyriana000 119761 Kinansela ang pagbabagong 2216248 ni [[Special:Contributions/Allyriana000|Allyriana000]] ([[User talk:Allyriana000|Usapan]]) 2216249 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|name=Miss World 2026|image=|caption=|venue=[[Nha Trang]], Biyetnam|date=5 Setyembre 2026|broadcaster=|presenters=|entrants=|placements=|debuts={{Hlist|Butan|Eritreya|French Guiana|Mosambik|Pakistan}}|withdrawals={{Hlist|Rumanya}}|returns={{hlist|Aruba|Bahamas|Guinea-Bissau|Kapuluang Cook|Kapuluang Turks at Caicos|Kosobo|Kosta Rika|Laos|Malawi|Maruekos|Noruwega|Pidyi|Santa Lucia|Tansaniya|Timog Korea}}|before=[[Miss World 2025|2025]]|next=}} Ang '''Miss World 2026''' ang magiging ika-73 edisyon ng [[Miss World]] pageant, na gaganapin sa [[Nha Trang]], Biyetnam sa 5 Setyembre 2026.<ref name=":0">{{cite news |date=26 Marso 2026 |title=Vietnam to host Miss World 2026 for the first time |language=en |website=Voice of Vietnam |url=https://english.vov.vn/en/culture/vietnam-to-host-miss-world-2026-for-the-first-time-post1278752.vov |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260326224111/https://english.vov.vn/en/culture/vietnam-to-host-miss-world-2026-for-the-first-time-post1278752.vov |archive-date=26 Marso 2026}}</ref> Kokoronahan ni [[Suchata Chuangsri]] ng Taylandiya ang kaniyang kahalili sa pagtatapos ng kompetisyon. == Kasaysayan == === Lokasyon at petsa ng kompetisyon === Noong 25 Marso 2026, inihayag ng Miss World Organization sa kanilang ''account'' sa ''[[Instagram]]'' na magaganap ang edisyong ito sa Biyetnam.<ref name=":0" /><ref>{{cite news |date=26 Marso 2026 |title=Miss World 2026 pageant to be held in Vietnam |language=en |website=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2026/3/26/miss-world-2026-pageant-to-be-held-in-vietnam-1205 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260326222537/https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2026/3/26/miss-world-2026-pageant-to-be-held-in-vietnam-1205 |archive-date=26 Marso 2026}}</ref> Kinumpirma rin ni Hoàng Nhật Nam, direktor ng Miss World Vietnam, na mangunguna ang Biyetnam sa edisyong ito.<ref>{{cite news |last=Tieu |first=Tan |date=26 Marso 2026 |title=Vietnam to host Miss World pageant for the first time |language=en |website=Sài Gòn Giải Phóng |url=https://en.sggp.org.vn/vietnam-to-host-miss-world-pageant-for-the-first-time-post124913.html |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260326225920/https://en.sggp.org.vn/vietnam-to-host-miss-world-pageant-for-the-first-time-post124913.html |archive-date=26 Marso 2026}}</ref> === Pagpili ng mga kalahok === ==== Mga pagpalit ==== Iniluklok ang ''first runner-up'' ng Miss World Estonia 2025 na si Henel Vare upang kumatawan sa kaniyang bansa matapos bumitiw ang orihinal na nagwagi na si Mari-Ann Rõuk upang pagtuunan-pansin ang kaniyang pag-aaral.<ref>{{Cite news |author=Külm |first=Ülo |date=17 Agosto 2025 |title=FOTOD: tema ongi uus Miss World Estonia 2025! |language=Estonian |trans-title=PHOTOS: She is the new Miss World Estonia 2025! |website=Nelli Teataja |url=https://www.nelli.ee/fotod-tema-ongi-uus-miss-world-estonia-2025 |url-status=live |access-date=10 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250817173439/https://www.nelli.ee/fotod-tema-ongi-uus-miss-world-estonia-2025 |archive-date=17 Agosto 2025}}</ref><ref>{{cite web |date=16 Pebrero 2026 |title=Henel Vare Confirmed as Miss World Estonia 2025 |url=https://www.missworld.com/news/henel-vare-confirmed-as-miss-world-estonia-2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301193803/https://www.missworld.com/news/henel-vare-confirmed-as-miss-world-estonia-2025 |archive-date=1 Marso 2026 |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Miss World |language=en}}</ref> Pinalitan ni Yifei Dong si Rongfei Gan bilang kinatawan ng Tsina dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |last= |date=30 Disyembre 2024 |title=第73届世界小姐中国区总冠军诞生 中国地质大学研究生：网友称美的有气质！ |trans-title=The champion of the 73rd Miss World China was born. A graduate student from China University of Geosciences: Netizens said she is beautiful and has great temperament! |url=https://finance.sina.com.cn/tech/roll/2024-12-30/doc-ineceyfc1498477.shtml |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Sina}}</ref> == Mga kandidata == Ang mga sumusunod ay mga kumpirmadong kalahok:<ref>{{Cite web |last=Dhakal |first=Rishika |date=3 Agosto 2024 |title=Ashma Kumari KC crowned Miss Nepal 2024 |url=https://kathmandupost.com/national/2024/08/03/ashma-kumari-crowned-miss-nepal-2024 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Kathmandu Post |language=en}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="font-size:95%" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |{{sortname|Alba|Tirtja|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Lam |first=Duy |date=8 Hunyo 2026 |title=Lộ diện nhiều đối thủ của Bảo Ngọc ở Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=Many of Bảo Ngọc's rivals at Miss World have emerged |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/lo-dien-nhieu-doi-thu-cua-bao-ngoc-o-hoa-hau-the-gioi-post1849660.tpo |url-status=live |access-date=28 Hunyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608082221/https://tienphong.vn/vu-tau-hoa-dam-xe-tai-o-ha-noi-cuc-csgt-de-nghi-xem-xet-trach-nhiem-cua-tai-xe-o-to-post1849670.tpo |archive-date=8 Hunyo 2026}}</ref> |25 |[[Tirana]] |- |{{flagicon|GER}} [[Alemanya]] |{{sortname|Julia |Kuehnle|nolink=1}} |26 |[[Berlin]] |- |{{Flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |{{sortname|Alina|Akselrad|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=27 Disyembre 2025 |title=Alina Akselrad representará a Argentina en la competencia de Miss Mundo 2026 |language=es |trans-title=Alina Akselrad will represent Argentina in the Miss World 2026 competition |website=Córdoba Interior Informa |url=https://cordobainteriorinforma.com/2025/12/27/alina-akselrad-representara-a-argentina-en-la-competencia-de-miss-mundo-2026/ |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260513041450/https://cordobainteriorinforma.com/2025/12/27/alina-akselrad-representara-a-argentina-en-la-competencia-de-miss-mundo-2026/ |archive-date=13 May 2026}}</ref> |27 |Córdoba |- |{{flagicon|ARM}} [[Armenya]] |{{sortname|Monika|Harutjunjan|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=9 Pebrero 2026 |title=Չեխահայ Մոնիկա Հարությունյանը «Հայաստանի գեղեցկուհի» 2026 ազգային մրցույթի հաղթող |language=hy |trans-title=Czech-Armenian Monika Harutjunjanova is the winner of the "Miss Armenia 2026" national contest |website=Orer |url=https://orer.eu/hy/2026/02/09/monika-harutuinian-2026-miss-armenia/ |url-status=live |access-date=6 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209183755/https://orer.eu/hy/2026/02/09/monika-harutuinian-2026-miss-armenia/ |archive-date=9 Pebrero 2026 |accessdate=}}</ref> |28 |[[Praga]] |- |{{flagicon|AUS}} [[Australya]] |{{sortname|Olivija|Spanovskis|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Rifai |date=12 Enero 2026 |title=7 Potret Miss World Australia 2026 Olivija Spanovskis, Curi Atensi! |language=id |trans-title=7 Portraits of Miss World Australia 2026 Olivija Spanovskis, Stealing Attention! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-world-australia-2026-olivija-spanovskis-curi-atensi-c1c2-01-9mwsv-xsplqs |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260206192814/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-world-australia-2026-olivija-spanovskis-curi-atensi-c1c2-01-9mwsv-xsplqs |archive-date=6 Pebrero 2026 |accessdate=}}</ref> |25 |[[Adelaide]] |- |{{flagicon|BAH}} [[Bahamas]] |{{sortname|Marechan|Burrows|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Marso 2025 |title=Miss World The Bahamas introduced |language=en |website=The Nassau Guardian |url=https://www.thenassauguardian.com/multimedia/video_gallery/miss-world-the-bahamas-introduced/video_5913ce5c-ff42-54b4-94f1-7784588cc06d.html |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328023048/https://www.thenassauguardian.com/multimedia/video_gallery/miss-world-the-bahamas-introduced/video_5913ce5c-ff42-54b4-94f1-7784588cc06d.html |archive-date=28 Marso 2026 |accessdate=}}</ref> |27 |[[Nassau]] |- |{{flagicon|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |{{sortname|Samanzar|Sayeed|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=|date=11 Hulyo 2026|title=কে হলেন এবারের মিস ওয়ার্ল্ড বাংলাদেশ|trans-title=Who is this year's Miss World Bangladesh?|url=https://www.channel24bd.tv/entertainment/article/336770/%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%B9%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%8F%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%B8-%E0%A6%93%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%A1-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6|access-date=12 Hulyo 2026|website=Channel 24|language=en}}</ref> |26 |[[Dhaka]] |- |{{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] |{{sortname|Fatima|Koné|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=29 Hunyo 2025 |title=Beauté: Koné Fatima élue Miss Côte d’Ivoire 2025 |trans-title=Beauty: Koné Fatima elected Miss Côte d’Ivoire 2025 |url=https://www.linfodrome.com/culture/110869-beaute-kone-fatima-elue-miss-cote-d-ivoire-2025 |access-date=29 Hunyo 2025 |website=Linfodrome |language=fr}}</ref> |23 |Azaguié |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |{{sortname|Olga|Lombardo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Clapson |first=Colin |date=23 Pebrero 2026 |title=22-year-old student Olga Lombardo is new Miss Belgium |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2026/02/23/22-year-old-student-olga-lombardo-is-new-miss-belgium/ |access-date=5 Hulyo 2026 |website=VRT NWS |language=en}}</ref> |22 |Leuven |- |{{flagicon|BIZ}} [[Belize|Belis]] |{{sortname|Faith|Edgar|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Keme-Palacio |first=Benita |date=17 Hunyo 2025 |title=Faith Edgar Crowned Miss World Belize 2025 |url=https://www.greaterbelize.com/faith-edgar-crowned-miss-world-belize-2025/ |access-date=9 Hulyo 2025 |website=Greater Belize Media |language=en-US}}</ref> |24 |San Pedro |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{sortname|Mística|Núñez|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Primicia |first=Redacción |date=12 Nobyembre 2025 |title=Miss Falcón gana el Miss World Venezuela 2025 |url=https://primicia.com.ve/placeres/miss-falcon-gana-el-miss-world-venezuela-2025/|access-date=13 Nobyembre 2025 |website=Primicia|language=es}}</ref> |24 |Punto Fijo |- |{{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{sortname|Bảo Ngọc|Nguyễn|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=8 Agosto 2025 |title=Hoa hậu Bảo Ngọc thi Miss World |language=vi |trans-title=Miss Bảo Ngọc competes in Miss World |website=VnExpress |url=https://vnexpress.net/hoa-hau-bao-ngoc-thi-miss-world-4924166.html |access-date=10 Setyembre 2025}}</ref> |24 |Cần Thơ |- |{{flagicon|BIH}} [[Bosniya at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] |{{sortname|Lana|Jahić|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=27 Hunyo 2026 |title=Tuzlanka Lana Jahić je nova Miss Bosne i Hercegovine |trans-title=Lana Jahić from Tuzla is the new Miss Bosnia and Herzegovina |url=https://radiosarajevo.ba/magazin/showbiz/tuzlanka-lana-jahic-nova-miss-bosne-i-hercegovine/642737 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628051312/https://radiosarajevo.ba/magazin/showbiz/tuzlanka-lana-jahic-nova-miss-bosne-i-hercegovine/642737 |archive-date=28 Hunyo 2026 |access-date=5 Hulyo 2026 |website=Radio Sarajavo |language=bs}}</ref> |18 |Tuzla |- |{{flagicon|BOT}} [[Botswana]] |{{sortname|Ruth|Thomas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kgamanyane |first=Nnasaretha |date=25 March 2025 |title=Thomas prophecy on winning Miss Botswana comes to pass |url=https://www.mmegi.bw/lifestyle/thomas-prophecy-on-winning-miss-botswana-comes-to-pass/news |access-date=9 May 2025 |website=Mmegi Online |language=en}}</ref> |24 |Masunga |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Gabriela|Botelho|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Nicolau |first=André |date=1 Pebrero 2026 |title=Gabriela Botelho, representante de Sergipe, é eleita Miss Brasil Mundo 2026 |language=pt-BR |trans-title=Gabriela Botelho, representing Sergipe, is elected Miss Brazil World 2026 |website=CNN Brasil |url=https://www.cnnbrasil.com.br/lifestyle/gabriela-botelho-representante-de-sergipe-e-eleita-miss-brasil-mundo-2026/ |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260202040947/https://www.cnnbrasil.com.br/lifestyle/gabriela-botelho-representante-de-sergipe-e-eleita-miss-brasil-mundo-2026/ |archive-date=2 Pebrero 2026}}</ref> |25 |Belo Horizonte |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |{{sortname|Vanessa|Kraljevic|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Ruiz |first=Melvy |date=28 Hunyo 2025 |title=La cruceña Vanessa Kraljevic es la nueva Miss Bolivia Mundo 2025 |trans-title=Vanessa Kraljevic from Santa Cruz is the new Miss Bolivia World 2025 |url=https://eju.tv/2025/06/la-crucena-vanessa-kraljevic-es-la-nueva-miss-bolivia-mundo-2025/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Eju.tv |language=es}}</ref> |23 |[[Santa Cruz de la Sierra]] |- |{{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] |{{sortname|Lishantely|Jennie|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=16 Disyembre 2025 |title=Lishantely Jennie koroná komo Miss World Curaçao |language=pap |trans-title=Lishantely Jennie was crowned as Miss World Curaçao |website=extra.cw |url=https://extra.cw/lishantely-jennie-korona-komo-miss-world-curacao/ |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125094420/https://extra.cw/lishantely-jennie-korona-komo-miss-world-curacao/ |archive-date=25 Enero 2026}}</ref> |18 |Willemstad |- |{{flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] |{{sortname|Josephine|Bøttger|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Lam |first=Duy |date=26 Abril 2026 |title=Lộ diện thêm nhiều người đẹp đến Việt Nam thi Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=More beauties revealed to be coming to Vietnam to compete in Miss World |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/lo-dien-them-nhieu-nguoi-dep-den-viet-nam-thi-hoa-hau-the-gioi-post1838810.tpo |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427012148/https://tienphong.vn/lo-dien-them-nhieu-nguoi-dep-den-viet-nam-thi-hoa-hau-the-gioi-post1838810.tpo |archive-date=27 Abril 2026}}</ref> |24 |Hillerød |- |{{flagdeco|ESA}} [[:en:Miss_El_Salvador|El Salvador]] |{{sortname|Andrea|Rivas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Palacios |first=Marcella |date=1 Oktubre 2025 |title=Adriana Rivas, Miss Usulután, es la nueva Miss World El Salvador 2025/26 |trans-title=Adriana Rivas, Miss Usulután, is the new Miss World El Salvador 2025/26 |url=https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/miss-mundo-2025-usulutan/1244878/2025/ |access-date=16 Oktubre 2025 |website=El Diario de Hoy}}</ref> |23 |[[:en:Usulután|Usulután]] |- |{{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |{{sortname|Eilidh|MacDonald|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Peddi |first=Sarah |date=24 Nobyembre 2025 |title=Miss Scotland 2025 winner revealed as stunning Glasgow beauty takes crown just before age cut-off |language=en |website=The Scottish Sun |url=https://www.thescottishsun.co.uk/tvandshowbiz/15606953/miss-scotland-winner-eilidh-macdonald-glasgow-crown/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |27 |[[Glasgow]] |- |{{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]] |{{sortname|Amadea|Zupan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Enero 2025 |title=Nova Miss Slovenije je postala Amadea Zupan iz Sežane |trans-title=Amadea Zupan from Sežana became the new Miss Slovenia |url=https://svet24.si/novice/kultura/miss-slovenije-2025-zmagovalka-1393630 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Novice Svet24 |language=sl}}</ref> |26 |Sežana |- |{{flagicon|SPA}} [[Espanya]] |{{sortname|Elisabeth|Reynés|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=19 Abril 2026 |title=Elisabeth Reynés, proclamada Miss World Spain 2026, será la representante de España en Miss Mundo |language=es |trans-title=Elisabeth Reynés, proclaimed Miss World Spain 2026, will be Spain's representative at Miss World |website=El Mundo |url=https://www.elmundo.es/loc/famosos/2026/04/19/69e4ca01e9cf4a6f358b4579.html |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |22 |[[Mallorca]] |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |{{sortname|Jade Lin |Glab|nolink=1}} |26 | |- |{{flagdeco|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Henel|Vare|nolink=1}} |28 |[[Tallin]] |- |{{Flagicon|Ethiopia}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |{{sortname|Ruth|Yirgalem|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=23 Abril 2026 |title=The Enduring Legacy of Miss World from London to Vietnam |language=en |website=Pulse of Africa |url=https://pulseofafrica.info/entertainment/216?lang=en |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628062603/https://pulseofafrica.info/entertainment/216?lang=en |archive-date=28 Hunyo 2026}}</ref> |21 |[[Adis Abeba]] |- |{{Flagicon image|Flag of French Guiana.svg}} [[French Guiana]] |{{sortname|Audrey|Ho-Wen-Tsaï|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=10 Hunyo 2026 |title=Audrey Ho Wen Tsai représentera la Guyane au concours Miss World, une « première historique » pour le territoire |language=fr |trans-title=Audrey Ho Wen Tsai will represent French Guiana at the Miss World competition, a "historic first" for the territory |work=Outremers360 |url=https://outremers360.com/bassin-atlantique-appli/audrey-ho-wen-tsai-representera-la-guyane-au-concours-miss-world-une-premiere-historique-pour-le-territoire |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |20 |[[:en:Kourou|Kourou]] |- |{{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] |{{sortname|Helena|Hawke|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Owens |first=David |date=5 Mayo 2025 |title=Student nurse is crowned Miss Wales 2025 |url=https://nation.cymru/culture/student-nurse-is-crowned-miss-wales-2025/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Nation Cymru |language=en-GB}}</ref> |20 |Caerleon |- |{{flagdeco|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |{{sortname|María de los Ángeles|Ndong|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Nkene |first=Gabriel Ebang Oyono |date=9 Setyembre 2025 |title=Conozca a todas las ganadoras del certamen Miss Guinea Ecuatorial 2024 |language=es |trans-title=Meet all the winners of the Miss Equatorial Guinea 2024 pageant |website=Ahora Equatorial Guinea |url=https://ahoraeg.com/cultura/2024/09/09/conozca-a-todas-las-ganadoras-del-certamen-miss-guinea-ecuatorial-2024/ |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250804214509/https://ahoraeg.com/cultura/2024/09/09/conozca-a-todas-las-ganadoras-del-certamen-miss-guinea-ecuatorial-2024/ |archive-date=4 Agosto 2025}}</ref> |25 |[[Malabo]] |- |{{Flagicon|GRC}} [[Gresya]] |{{sortname|Mikaela|Kasari|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=27 Disyembre 2025 |title=73ος Διαγωνισμός Ομορφιάς: Star Hellas 2025 η Μικαέλα Κάσαρι – Λάμψη στο Fantasia Live |language=el |trans-title=73rd Beauty Contest: Star Hellas 2025 Mikaela Kasari – Shine at Fantasia Live |website=Showbiz TV |url=https://showbiz-tv.gr/lifestyle/81884/73os-diagonismos-omorfias-star-hellas-2025-i/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |19 |[[Atenas]] |- |{{flagicon|GLP|local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] |{{sortname|Annaëlle|Ibo|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=28 Mayo 2026 |title=Annaelle Ibo représentera la Guadeloupe à Miss Monde 2026 |language=fr |trans-title=Annaelle Ibo will represent Guadeloupe at Miss World 2026 |website=France-Antilles |url=https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/actualite/culture/annaelle-ibo-representera-la-guadeloupe-a-miss-monde-2026-1080445.php |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260529111751/https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/actualite/culture/annaelle-ibo-representera-la-guadeloupe-a-miss-monde-2026-1080445.php |archive-date=29 Mayo 2026}}</ref> |24 |Metz |- |{{flagicon|GUA}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{sortname|Andrea|Ortíz|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Guzmán |first=María Alejandra |date=1 Hunyo 2025 |title=Miss Guatemala Contest 2025: ¿Quiénes son las seis ganadoras que representarán a Guatemala en certámenes internacionales? |trans-title=Miss Guatemala Contest 2025: Who are the six winners who will represent Guatemala in international pageants? |url=https://www.prensalibre.com/vida/escenario/miss-guatemala-contest-2025-quienes-son-las-seis-ganadoras-que-representaran-a-guatemala-en-certamenes-internacionales/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Prensa Libre |language=es-GT}}</ref> |20 |Chiquimula |- |{{Flagicon|Guyana}} [[Guyana]] |{{sortname|Kelcia|Nelson|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Mayo 2026 |title=Kelcia Nelson crowned Miss World Guyana 2026 |language=en |website=Newsroom Guyana |url=https://newsroom.gy/2026/05/26/kelcia-nelson-crowned-miss-world-guyana-2026/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |27 |Linden |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{sortname|Nevaeh|Allen|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Enero 2026 |title=Nevaeh Allen is the new Miss Jamaica World |language=en |website=The Gleaner |url=https://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20260126/nevaeh-allen-new-miss-jamaica-world |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |19 |Linstead |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Yui|Kawana|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=22 Oktubre 2025 |title=『ミス・ワールド』日本代表に川名祐衣さん、憧れの存在は上戸彩 「刑事ものに出たい」 |trans-title=Yui Kawana is Japan's representative for Miss World, and her idol is Aya Ueto: "I want to be in a detective show" |url=https://www.sankei.com/article/20251022-BFZZXZT6E5LADJ5QA3UQNURWXQ/ |access-date=14 Nobyembre 2025 |website=Sankei Shimbun |language=ja }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |24 |[[Tokyo]] |- |{{flagicon|HAI}} [[Haiti|Hayti]] |{{sortname|Marie Kemlyne|Félix|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Cerisier |first=Angella Laurancya |date=9 Hunyo 2026 |title=« ZOOMONS » sur Miss World Haïti 2026 : « Beauty with a Purpose »… ou « j’ai pas de connexion en fait » ! |trans-title="ZOOMONS" on Miss World Haiti 2026: "Beauty with a Purpose"... or "I don't actually have a connection!" |url=https://belidemag.net/culture/zoomons-sur-miss-world-haiti-2026-beauty-with-a-purpose-ou-jai-pas-de-connexion-en-fait/ |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Belinde Magzaine |language=fr}}</ref> |25 |Jérémie |- |{{flagdeco|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |{{sortname|Julia|Horne|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Agosto 2025 |title=New Miss Gibraltar looks ahead to a busy year |url=https://www.gbc.gi/news/julia-horne-wins-miss-gibraltar-2025 |access-date=10 Setyembre 2025 |website=Gibraltar Broadcasting Corporation |language=en}}</ref> |26 |[[Gibraltar|Hibraltar]] |- |{{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] |{{sortname|Carly|Wilson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=McLaughlin |first=Sophie |date=3 Hunyo 2025 |title=Carly Wilson crowned as Miss Northern Ireland 2025 |url=https://www.belfastlive.co.uk/whats-on/be/gallery/miss-northern-ireland-2025-named-31771078 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Belfast Live |language=en}}</ref> |24 |Rathfriland |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Nikita|Porwal|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Jose |first=Jinta |date=4 Setyembre 2024 |title=Who is Femina Miss India Madhya Pradesh 2024, Nikita Porwal? Learn now! |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-india/who-is-femina-miss-india-madhya-pradesh-2024-nikita-porwal-learn-now/articleshow/113066234.cms |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Femina |language=en}}</ref> |24 |Ujjain |- |{{flagicon|INA}} [[Indonesia|Indonesya]] |{{sortname|Audrey Bianca|Callista|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sukardi |first=Muhammad |date=9 Hulyo 2025 |title=Profil Audrey Bianca, Pemenang Miss Indonesia 2025 |trans-title=Profile of Audrey Bianca, Winner of Miss Indonesia 2025 |url=https://www.inews.id/lifestyle/seleb/profil-audrey-bianca-pemenang-miss-indonesia-2025 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=iNews |language=id}}</ref> |22 |[[Jakarta]] |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |{{sortname|Grace|Richardson|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Billson |first=Chantelle |date=24 Nobyembre 2025 |title='Powerful and proud' student makes history as first out gay Miss England |language=en |website=PinkNews |url=https://www.thepinknews.com/2025/11/24/powerful-and-proud-student-makes-history-as-first-out-gay-miss-england/ |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251124113009/https://www.thepinknews.com/2025/11/24/powerful-and-proud-student-makes-history-as-first-out-gay-miss-england/ |archive-date=24 Nobyembre 2025}}</ref> |19 |[[Leicester]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |{{sortname|Caoimhe|Kenny|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Barr |first=Caoimhinn |date=16 Hunyo 2025 |title=Former Inishowen schoolgirl crowned Miss Ireland 2025 |language=en |website=Donegal Live |url=https://www.donegallive.ie/news/home/1826756/former-inishowen-schoolgirl-crowned-miss-ireland-2025.html |url-status=live |access-date=10 Hulyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250616160846/https://www.donegallive.ie/news/home/1826756/former-inishowen-schoolgirl-crowned-miss-ireland-2025.html |archive-date=16 Hunyo 2025}}</ref> |25 |[[Dublin]] |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Lucrezia|Mangilli|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Hunyo 2024 |title=Chi è Lucrezia Mangilli, la nuova Miss Mondo Italia 2024 |trans-title=Who is Lucrezia Mangilli, the new Miss World Italy 2024 |url=https://www.ilgiornale.it/news/personaggi/chi-lucrezia-mangilli-nuova-miss-mondo-italia-2024-2335831.html |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Il Giornale |language=it}}</ref> |26 |[[Udine]] |- |{{flagicon|CAM}} [[Kambodya]] |{{sortname|Leakena|In|nolink=1}} |24 |[[Nom Pen]] |- |{{flagdeco|CMR}} [[Cameroon|Kamerun]] |{{sortname|Noura|Njikam|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Mbassi |first=Jean |date=28 Hunyo 2024 |title=Miss Cameroun 2024 : Noura Raïssa Njikam remporte la couronne |trans-title=Miss Cameroon 2024: Noura Raïssa Njikam wins the crown |url=https://www.lebledparle.com/miss-cameroun-2024-noura-raissa-njikam-sur-le-toit-du-cameroun/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108231921/https://www.lebledparle.com/miss-cameroun-2024-noura-raissa-njikam-sur-le-toit-du-cameroun/ |archive-date=8 Nobyembre 2024 |access-date=29 Hunyo 2024 |website=Le Bled Parle |language=fr-FR}}</ref> |25 |[[Yaoundé]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Angelina|Fan|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Agosto 2024 |title=2024年第三届加拿大中国高校校友网球公开赛成功举办 |language=zh-Hans |trans-title=The 3rd Canada Chinese University Alumni Tennis Open 2024 was successfully held |website=Easyca.ca |url=https://easyca.ca/archives/409461 |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807031614/https://easyca.ca/archives/409461 |archive-date=7 Agosto 2025}}</ref> | 24 | [[Toronto]] |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Kristianna|Gordon|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Khôi |first=Minh |date=28 Marso 2026 |title=Điều đặc biệt của mỹ nhân Cayman thi Miss World 2026 |language=vi |trans-title=The Special Features of the Cayman Beauty Queen Competing in Miss World 2026 |website=Saostar |url=https://www.saostar.vn/nguoi-mau-hoa-hau/dieu-dac-biet-cua-my-nhan-cayman-thi-miss-world-2026-202603281126245696.html |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260329091136/https://www.saostar.vn/nguoi-mau-hoa-hau/dieu-dac-biet-cua-my-nhan-cayman-thi-miss-world-2026-202603281126245696.html |archive-date=29 Marso 2026}}</ref> |21 |West Bay |- |{{flagdeco|COK}} [[Kapuluang Cook]] |{{sortname|Tiarē|Henry-Anguna|nolink=1}}<ref name="HACMCI">{{cite news |last=Etches |first=Melina |date=4 Nobyembre 2025 |title=Henry-Anguna crowned Miss Cook Islands 2025 |website=Radio New Zealand |url=https://www.rnz.co.nz/news/pacific/577773/henry-anguna-crowned-miss-cook-islands-2025 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219065209/https://www.rnz.co.nz/news/pacific/577773/henry-anguna-crowned-miss-cook-islands-2025 |archive-date=19 Disyembre 2025 |accessdate=}}</ref> |23 |Titikaveka |- |{{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{sortname|Bagym|Baltabaeva|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Disyembre 2024 |title="Қазақстан аруы - 2024" байқауының жеңімпазы анықталды (фото) |trans-title=The winner of the "Miss Kazakhstan - 2024" contest has been announced |url=https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207013424/https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |archive-date=7 Disyembre 2024 |access-date=14 Pebrero 2025 |website=Nur.kz |language=kk}}</ref> |23 |Oskemen |- |{{Flagicon|KEN}} [[Kenya]] |{{sortname|Trizah Muhenje|Akala|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Wangu |first=Mariam |date=20 Disyembre 2025 |title=Ivy Trizah Muhenje crowned Miss World Kenya 2026: A new Queen, A new era |language=en |website=TV47 Digital |url=https://www.tv47.digital/ivy-trizah-muhenje-crowned-miss-world-kenya-2026-a-new-queen-a-new-era-130331/ |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260118163138/https://www.tv47.digital/ivy-trizah-muhenje-crowned-miss-world-kenya-2026-a-new-queen-a-new-era-130331/ |archive-date=18 Enero 2026}}</ref> |24 |[[Nairobi]] |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Andrea|Romero|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Morales |first=Carolina |date=6 Agosto 2024 |title=Quién es Andrea Romero, la nueva Miss Mundo Colombia 2024: tiene una anécdota con Iván Duque |trans-title=Who is Andrea Romero, the new Miss World Colombia 2024? She has an anecdote with Iván Duque |url=https://colombia.as.com/actualidad/quien-es-andrea-romero-la-nueva-miss-mundo-colombia-2024-tiene-una-anecdota-con-ivan-duque-n/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Diario AS |language=es-co}}</ref> |19 |[[Atlántico (Colombia)|Atlántico]] |- |{{flagdeco|KOS}} [[Kosovo|Kosobo]] |{{sortname|Marigona|Musshabani|nolink=1}} |22 |Gjakova |- |{{Flagicon|Croatia}} [[Croatia|Kroasya]] |{{sortname|Ema Helena|Vičar|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=29 Oktubre 2025 |title=Ema Helena (23) je nova Miss Hrvatske |language=hr |trans-title=Ema Helena (23) is the new Miss Croatia |website=Index.hr |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2725361 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251029205303/https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2725361 |archive-date=29 Oktubre 2025}}</ref> |23 |[[Zagreb]] |- |{{Flagicon|Laos}} [[Laos]] |{{sortname|Mongkoutphet|Harnsana|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=3 Hulyo 2026 |title=Miss World Laos Is Preserving Traditional Weaving Through Her Beauty With a Purpose Project |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-laos-is-preserving-traditional-weaving-through-her-beauty-with-a-purpose-project/articleshow/154913211.cms |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> |24 |Salavan |- |{{Flagicon|Lebanon}} [[Lebanon|Libano]] |{{sortname|Perla|Harb|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Oktubre 2025 |title=Perla Harb wins Miss Lebanon 2025 crown in star-studded ceremony |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/882325/perla-harb-wins-miss-lebanon-2025-crown-in-star-studded-ceremony/en |access-date=21 Oktubre 2025 |website=Lebanese Broadcasting Corporation International |language=en}}|</ref> |22 |Al-Maamriyah |- |{{flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Taanusiya|Chetty|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sokial |first=Sandra |date=4 Disyembre 2024 |title=Taanusiya Chetty wins Miss World Malaysia 2024 |url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2024/12/04/taanusiya-chetty-wins-miss-world-malaysia-2024#goog_rewarded |access-date=10 Hulyo 2025 |website=The Star |language=en}}</ref> |24 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagdeco|MLT}} [[Malta]] |{{sortname|Nicole|Spiteri|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=4 Hulyo 2024 |title=Nicole Spiteri wins Miss World Malta contest |url=https://tvmnews.mt/en/news/nicole-spiteri-wins-miss-world-malta-contest/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=TVM News |language=en-GB}}</ref> |23 |Marsa |- |{{Flagicon image|Flag-of-Martinique.svg}} [[Martinika]] |{{sortname|Laurence|Fibleuil|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Pinel-Fereol |first=Peggy |date=14 Hunyo 2026 |title=Miss Martinique 2026 : Maureen-Alycia Lucea-Merlin représentera la Martinique à Miss France 2027 |language=fr |trans-title=Miss Martinique 2026: Maureen-Alycia Lucea-Merlin will represent Martinique at Miss France 2027 |website=Outre-mer La 1ère |url=https://la1ere.franceinfo.fr/martinique/miss-martinique-2026-maureen-alycia-lucea-merlin-representera-la-martinique-a-miss-france-2027-1710355.html |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614055134/https://la1ere.franceinfo.fr/martinique/miss-martinique-2026-maureen-alycia-lucea-merlin-representera-la-martinique-a-miss-france-2027-1710355.html |archive-date=14 Hunyo 2026}}</ref> |24 |Le Robert |- |{{flagicon|MAR}} [[Maruekos]] |{{sortname|Chirihan|Chergui|nolink=1}} |– |[[Casablanca]] |- |{{flagicon|MRI}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |{{sortname|Shreeya|Bokhoree|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Mungur |first=Nathalie Marion |date=25 Abril 2025 |title=Shreeya Bokhoree élue Miss World Mauritius 2026 |language=fr |trans-title=Shreeya Bokhoree elected Miss World Mauritius 2026 |website=Le Défi Media Group |url=https://defimedia.info/shreeya-bokhoree-elue-miss-world-mauritius-2026 |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |23 |Grand Port |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |{{sortname|Cassandra|García|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Naranjo López |first=Itzel |date=30 Nobyembre 2025 |title=¿Quién es Cassandra García Olea, Miss México 2025? Competirá en Miss Mundo 2026 |language=es |trans-title=Who is Cassandra García Olea, Miss Mexico 2025? She will compete in Miss World 2026 |website=SDP Noticias |url=https://www.sdpnoticias.com/espectaculos/famosos/quien-es-cassandra-garcia-olea-miss-mexico-2025-competira-en-miss-mundo-2026/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |23 |Emiliano Zapata |- |{{flagicon|MGL}} [[Mongolya]] |{{sortname|Enkhtuul|Bayarsaikhan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=24 Setyembre 2025 |title=“Miss World Mongolia-2026” фестивалийн үндэсний ялагчаар Б.Энхтуул шалгарлаа |url=https://ikon.mn/n/3i1p |access-date=25 Setyembre 2025 |website=Ikon.mn |language=mn}}</ref> |26 |[[Ulan Bator]] |- |{{flagicon|Montenegro}} [[Montenegro]] |{{sortname|Maša|Vukićević|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=29 Abril 2026 |title=Maša Vukićević sa Cetinja predstavlja Crnu Goru na Izboru za miss svijeta |language=bs |trans-title=Maša Vukićević from Cetinje represents Montenegro at the Miss World Pageant |website=Cafe del Montenegro |url=https://www.cdm.me/zabava/showbiz/masa-vukicevic-sa-cetinja-predstavlja-crnu-goru-na-izboru-za-miss-svijeta/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |21 |Cetinje |- |{{flagicon|MYA}} [[Myanmar]] |{{sortname|Han Theint Theint |Aung|nolink=1}} |20 |[[Yangon]] |- |{{flagicon|Namibia}} [[Namibia|Namibya]] |{{sortname|Elly|Aron|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Nghifindaka |first=Lucia |date=2 Pebrero 2026 |title=Elly Aron crowned Miss NGO Namibia 2026 |language=en |website=Namibian Broadcasting Corporation |url=https://nbcnews.na/node/114863 |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |20 |Ohangwena |- |{{NPL}} |{{sortname|Luna|Luitel|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Sanskriti Pokharel |date=31 Agosto 2025 |title=Luna Luitel crowned Miss Nepal World 2025 |language=en |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/31/luna-luitel-crowned-miss-nepal-world-2025 |url-status=live |access-date=21 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902041014/https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/31/luna-luitel-crowned-miss-nepal-world-2025 |archive-date=2 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Katmandu]] |- |{{flagicon|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Tamunosoye|Karibi-George|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=6 Hunyo 2026 |title=Miss Bayelsa Crowned Miss World Nigeria 2026 |language=en |website=Silverbird Group |url=https://silverbirdtv.com/miss-bayelsa-crowned-miss-world-nigeria-2026/ |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607061949/https://silverbirdtv.com/miss-bayelsa-crowned-miss-world-nigeria-2026/ |archive-date=7 Hunyo 2026}}</ref> |26 |Port Harcourt |- |{{Flagicon|Nicaragua}} [[Nikaragwa]] |{{sortname|Belén|Cáceres|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=25 Hunyo 2026 |title=Miss World Nicaragua Belen Cáceres Launches Her Beauty With A Purpose Project, One Smile at a Time |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-nicaragua-belen-cceres-launches-her-beauty-with-a-purpose-project-one-smile-at-a-time/articleshow/154759256.cms |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> |26 |Matagalpa |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |{{sortname|Chloe|Robinson|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=8 Hunyo 2026 |title=Lộ diện nhiều đối thủ của Bảo Ngọc ở Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=Many of Bao Ngoc's rivals at Miss World have emerged |website=24h |url=https://www.24h.com.vn/dep/lo-dien-nhieu-doi-thu-cua-bao-ngoc-o-hoa-hau-the-gioi-c78a1768414.html |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608191438/https://www.24h.com.vn/dep/lo-dien-nhieu-doi-thu-cua-bao-ngoc-o-hoa-hau-the-gioi-c78a1768414.html |archive-date=8 Hunyo 2026}}</ref> |19 |[[Auckland]] |- |{{flagicon|NED}} [[Holland|Olanda]] |{{sortname|Charlotte|Boonstra|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Reitsma |first=Martin |date=7 Oktubre 2025 |title=Miss World Nederland, Beauty with A Purpose op Kasteel de Wittenburg |language=nl |website=Delft op Zondag |url=https://www.delftopzondag.nl/nieuws/algemeen/108121/miss-world-nederland-beauty-with-a-purpose-op-kasteel-de-witt |url-status=live |access-date=16 Oktubre 2025}}</ref> |26 |[[Ang Haya]] |- |{{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] |{{sortname|Aneeqa Jamal|Iqbal|nolink=1}} |24 | |- |{{flagicon|PAN}} [[Panama]] |{{sortname|Madeline|Miller|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Fernández |first=Diana |date=16 Hunyo 2026 |title=La modelo Madeline Elena Miller Vergara es la nueva Miss Mundo Panamá 2026 |language=es |trans-title=Model Madeline Elena Miller Vergara is the new Miss World Panama 2026 |website=Ellas |url=https://www.ellas.pa/belleza/la-modelo-madeline-elena-miller-vergara-es-la-nueva-miss-mundo-panama-2026/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |23 |[[Lungsod ng Panama]] |- |{{flagicon|PER}} [[Peru]] |{{sortname|Josiane|Sciotti|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Singh |first=Shruthi |date=1 Hulyo 2026 |title=Josiane Sciotti Wins Miss World Peru 2026 |language=en |website=Fermina |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/josiane-sciotti-wins-miss-world-peru-2026/articleshow/154823736.cms |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702061836/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/josiane-sciotti-wins-miss-world-peru-2026/articleshow/154823736.cms |archive-date=2 Hulyo 2026}}</ref> |20 |[[Lungsod ng Lima|Lima]] |- |{{flagicon|PHI}} [[Miss World Philippines|Pilipinas]] |{{Sortname|Asia Rose|Simpson}}<ref>{{Cite news |last=Adina |first=Armin P. |date=4 Pebrero 2026 |title=Asia Rose Simpson of Quezon City crowned Miss World Philippines 2026 |language=en |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/651535/asia-rose-simpson-of-quezon-city-crowned-miss-world-philippines-2026 |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |18 |[[Lungsod Quezon]] |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Kiia|Huutoniemi|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=25 Nobyembre 2025 |title=Huutoniemi Miss World Finland voittoon |language=fi |trans-title=Huutoniemi wins Miss World Finland |website=Ähtärijärven Uutisnuotta |url=https://www.ahtarinjarvenuutisnuotta.net/teemat/huutoniemi-miss-world-finland-voittoon-6.177.47503.6e114f7653 |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260101071417/https://www.ahtarinjarvenuutisnuotta.net/teemat/huutoniemi-miss-world-finland-voittoon-6.177.47503.6e114f7653 |archive-date=1 Enero 2026}}</ref> |21 |Jyväskylä |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Maja|Todd|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hunyo 2025 |title=Maja Todd została Miss Polonia 2025! Co wiemy o laureatce? |trans-title=Maja Todd is Miss Polonia 2025! What do we know about the winner? |url=https://wloclawek.naszemiasto.pl/maja-todd-zostala-miss-polonia-2025-co-wiemy-o-laureatce/ar/c6p2-27711799 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Włocławek Nasze Miasto |language=pl-PL}}</ref> |21 |Katowice |- |{{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |{{sortname|Suil Anyelina|Pagán|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Sepúlveda Núñez |first=Bárbara |date=30 Hunyo 2026 |title=Conoce a la nueva Miss Mundo de Puerto Rico 2026: Así comienza el camino de Suil Anyelina Pagán |language=es |trans-title=Meet the new Miss World Puerto Rico 2026: This is how Suil Anyelina Pagán's journey begins |website=El Nuevo Día |url=https://www.elnuevodia.com/magacin/inspiracion-liderazgo/fotogalerias/conoce-a-la-nueva-miss-mundo-de-puerto-rico-2026-asi-comienza-el-camino-de-suil-anyelina-pagan/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |21 |San Juan |- |{{flagicon|POR}} [[Portugal]] |{{sortname|Vitória|Babinetchi|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Antunes |first=Sandra Catarina |date=30 Hunyo 2026 |title=Jovem de Guimarães é a nova Miss World Portugal e vai representar o país no Vietname |language=pt |trans-title=A young woman from Guimarães is the new Miss World Portugal and will represent the country in Vietnam |website=Braga TV |url=https://bragatv.pt/jovem-de-guimaraes-e-a-nova-miss-world-portugal-e-vai-representar-o-pais-no-vietname/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |22 |Guimarães |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] |{{sortname|Indira|Ampiot|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Litaud |first=Emmanuelle |date=18 Mayo 2026 |title=«Déterminée à porter haut les couleurs de notre pays» : Indira Ampiot représentera la France à Miss Monde |language=fr |trans-title="Determined to proudly represent our country": Indira Ampiot will represent France at Miss World |website=TV Magazine |url=https://tvmag.lefigaro.fr/programme-tv/miss-france/determinee-a-porter-haut-les-couleurs-de-notre-pays-indira-ampiot-representera-la-france-a-miss-monde-20260518 |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518100201/https://tvmag.lefigaro.fr/programme-tv/miss-france/determinee-a-porter-haut-les-couleurs-de-notre-pays-indira-ampiot-representera-la-france-a-miss-monde-20260518 |archive-date=18 Mayo 2026}}</ref> |21 |Basse-Terre |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Joheirry|Mola|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Albuez |first=Maholi |date=12 Oktubre 2025 |title=Joheirry Mola es coronada Miss Mundo Dominicana 2025 |trans-title=Joheirry Mola is crowned Miss Mundo Dominicana 2025 |url=https://elnacional.com.do/joheirry-mola-es-coronada-miss-mundo-dominicana/ |access-date=16 Oktubre 2025 |website=El Nacional |language=es}}</ref> |24 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{sortname|Linda|Górecká|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Soukup |first=Jaroslav |date=3 Mayo 2025 |title=Vítězkou Miss Czech Republic se stala Linda Górecká |trans-title=Linda Górecká was crowned Miss Czech Republic |url=https://www.novinky.cz/clanek/koktejl-vitezkou-miss-czech-republic-2025-se-stala-linda-gorecka-40519702 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Novinky |language=cs}}</ref> |22 |[[Praga]] |- |{{flagicon|ZAM}} [[Zambia|Sambia]] |{{sortname|Adah|Mushibi|nolink=1}} |26 |[[Lusaka]] |- |{{flagicon|SEN}} [[Senegal]] |{{sortname|Fatima |Diop|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=8 Hulyo 2026 |title=Fatoumata Diop portera les couleurs du Sénégal |language=fr |trans-title=Fatoumata Diop will represent Senegal |website=Le Soleil |url=https://lesoleil.sn/actualites/arts-et-culture/fatoumata-diop-portera-les-couleurs-du-senegal/ |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260708134715/https://lesoleil.sn/actualites/arts-et-culture/fatoumata-diop-portera-les-couleurs-du-senegal/ |archive-date=8 Hulyo 2026}}</ref> |26 |[[Dakar]] |- |{{flagicon|SRB}} [[Serbia|Serbiya]] |{{sortname|Simona|Manojlović|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=8 Pebrero 2026 |title=One je ponela titulu najlepše! Simona Manojlović je nova mis Srbije! |language=bs |trans-title=She took home the title of most beautiful! Simona Manojlović is the new Miss Serbia! |website=Republika |url=https://www.republika.rs/zabava/estrada/729287/mis-srbije-2026 |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |21 |Novi Sad |- |{{Flagicon|Zimbabwe}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Brunette|Makanyiso|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=1 Hulyo 2026 |title=Miss World Zimbabwe 2026 Brunette Makanyiso Champions Youth Empowerment at Teen Rescue Mission |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-zimbabwe-2026-brunette-makanyiso-champions-youth-empowerment-at-teen-rescue-mission/articleshow/154823908.cms |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> |26 |Chitungwiza |- |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Aishwarya Nicole|Tan|nolink=1}} |22 |[[Singapura]] |- |{{flagicon|SOM}} [[Somalia|Somalya]] |{{sortname|Foziya Abdullahi|Garad|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=29 Hunyo 2026 |title=Foziya Abdullahi Garad Wins Miss World Somalia 2026 |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/foziya-abdullahi-garad-wins-miss-world-somalia-2026/articleshow/154797612.cms |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> |21 |[[Mogadishu]] |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] |{{sortname|Prathibha|Liyanarachchi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=21 Hunyo 2026 |title=In conversation with Miss World Sri Lanka 2026 Prathibha Liyanaarachchi |url=https://themorning.lk//articles/51TZkbRARIpVJTf9YxNj |access-date=9 Hulyo 2026 |website=The Morning |language=en}}</ref> |27 |[[Colombo]] |- |{{flagicon|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] |{{sortname|Bianca|Lindström|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Singh |first=Shruthi |date=25 Hunyo 2026 |title=Maria Berit Bianca Santos Lindström Wins Miss World Sweden 2026 Crown |language=en |website=Fermina |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/maria-berit-bianca-santos-lindstrm-wins-miss-world-sweden-2026-crown/articleshow/154759399.cms |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628064744/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/maria-berit-bianca-santos-lindstrm-wins-miss-world-sweden-2026-crown/articleshow/154759399.cms |archive-date=28 Hunyo 2026}}</ref> |22 |[[Estokolmo]] |- |{{flagicon|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{sortname|Latricia Ian|Sawe|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Maricha |first=Julius |date=1 Mayo 2026 |title=Latricia Sawe: The girl who dreamt of flying, then ruled the runway |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/latricia-sawe-the-girl-who-dreamt-of-flying-then-ruled-the-runway-5442892 |access-date=9 Hulyo 2026 |website=The Citizen |language=en}}</ref> |24 |[[Dar es Salaam]] |- |{{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] |{{sortname|Kanteera|Techaphattanakul|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=10 Mayo 2026 |title=งดงามทรงพลัง น้ำผึ้ง กานต์ธีรา คว้ามงมิสเวิลด์-ไทยแลนด์ 2026 พร้อมชิงมงฟ้าที่เวียดนาม ก.ย. นี้ |language=th |trans-title=Beautiful and powerful, Namphueng Kanteera wins the Miss World-Thailand 2026 crown and will compete for the Miss World title in Vietnam this September |website=Thairath |url=https://www.thairath.co.th/entertain/beauty-pageant/2931854 |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260510185219/https://www.thairath.co.th/entertain/beauty-pageant/2931854#goog_rewarded |archive-date=10 Mayo 2026}}</ref> |25 |Mae Yao |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Min-seo|Cha|nolink=1}} |20 |[[Seoul]] |- |{{flagicon|South Sudan}} [[Timog Sudan]] |{{sortname|Nyandeng Kerubino|Kuanyin|nolink=1}} |– |[[Juba]] |- |{{flagicon|TOG}} [[Togo]] |{{sortname|Nadiratou|Afolabi|nolink=1}} |23 |Sokodé |- |{{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] |{{sortname|Georgia-Lee|Gill|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=9 Disyembre 2025 |title=Georgia-Lee is Miss World T&T |language=en |website=Trinidad Express Newspapers |url=https://trinidadexpress.com/news/local/georgia-lee-is-miss-world-t-t/article_6dc15b78-2e2c-452d-88d9-27c8121a4d3f.html |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |24 |Arima |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Ignacia|Fernández|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Valdez |first=Cynthia |date=10 Nobyembre 2025 |title=Ignacia Fernández, la nueva Miss Mundo Chile que ganó la corona a ritmo de death metal |language=es |trans-title=Ignacia Fernández, the new Miss World Chile who won the crown to the rhythm of death metal |website=¡Hola! |url=https://www.hola.com/us-es/celebrities/20251110866743/miss-mundo-chile-ganadora-corona-heavy-metal |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112193727/https://www.hola.com/us-es/celebrities/20251110866743/miss-mundo-chile-ganadora-corona-heavy-metal/ |archive-date=12 Nobyembre 2025}}</ref> |27 |Las Condes |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] |{{sortname|Yifei|Dong|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Singh |first=Shruthi |date=1 Hulyo 2026 |title=Dong Yifei Set to Represent China at the 75th Anniversary edition of Miss World |language=en |website=Fermina India |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/dong-yifei-set-to-represent-china-at-the-75th-anniversary-edition-of-miss-world/amp_articleshow/154823989.cms |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702061123/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/dong-yifei-set-to-represent-china-at-the-75th-anniversary-edition-of-miss-world/amp_articleshow/154823989.cms |archive-date=2 Hulyo 2026}}</ref> |26 |[[Qiqihar]] |- |{{flagicon|TUR}} [[Turkiya]] |{{sortname|Sıla|Saraydemir|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=20 Disyembre 2025 |title=New Azra Akın! Who is Sıla Saraydemir, the 2025 Miss Turkey? |language=en |website=Haberler |url=https://en.haberler.com/new-azra-akin-who-is-sila-saraydemir-the-2025-miss-19374446/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |22 |[[Istanbul]] |- |{{flagicon|UGA}} [[Uganda]] |{{sortname|Elle|Muhoza|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Setyembre 2025 |title=Who is Miss Uganda 2025, Elle Trivia Muhoza? |url=https://www.newtimes.co.rw/article/29907/entertainment/who-is-miss-uganda-2025-elle-trivia-muhoza |access-date=25 Setyembre 2025 |website=The New Times |language=en}}</ref> |22 |Bukomansimbi |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] |{{sortname|Valeriia|Lisovska|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Zelenetska |first=Vita |date=14 Disyembre 2025 |title=18-year-old Odesa resident Valeriia Lisovska received the crown of "Miss Ukraine - 2025" |language=en |website=Ukrainian National News |url=https://unn.ua/en/news/18-year-old-odesa-resident-valeriia-lisovska-received-the-crown-of-miss-ukraine-2025 |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251214143950/https://unn.ua/en/news/18-year-old-odesa-resident-valeriia-lisovska-received-the-crown-of-miss-ukraine-2025 |archive-date=14 Disyembre 2025}}</ref> |18 |[[Odessa]] |- |{{flagicon|HUN}} [[Unggriya]] |{{sortname|Janka|Végvári|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hunyo 2025 |title=Végvári Janka lett a Miss World Hungary győztese |trans-title=Here is the beautiful winner! Janka Végvári became the winner of Miss World Hungary |url=https://www.blikk.hu/galeria/miss-world-hungary-gyoztes/w2pggc7 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Blikk |language=hu}}</ref> |18 |Mosonmagyaróvár |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{Official website|https://www.missworld.com/}} {{Miss World}} [[Kategorya:Miss World]] jus8uyxbapnrt9ofauy66828rwlgr86 0 336328 2216246 2215104 2026-07-16T12:44:27Z Ivan P. Clarin 84769 2216246 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane season | Track = 2026 Pacific typhoon season summary.png | Basin = WPac | Year = 2026 | First storm formed = Enero 13, 2026 | Last storm dissipated = Nagaganap | Strongest storm name = Sinlaku | Strongest storm winds = 115 | Strongest storm pressure = 905 | Average wind speed = 10 | Total depressions = 8 | Total storms = 6 | Total hurricanes = 1 | Total super = 1 total | Fatalities = 31 total | Damages = 483 | five seasons = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]], [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|2025]], '''2026''', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]]'', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2028|2028]]'' | Atlantic season = Panahon ng bagyo sa Atlantiko ng 2026 | East Pacific season = Panahon ng bagyo sa Silangang Pasipiko ng 2026 | North Indian season = Panahon ng bagyo sa Hilagang India ng 2026 }} Ang '''Panahon ng bagyo sa pasipiko ng 2026''' ay isang paparating na kaganapan taunang siklo ng bagyong pagbubuo sa kanlurang Karagatang Pasipiko. Ang yugto ay tatakbo sa buong 2026, kahit na ang karamihan sa mga tropikal na bagyo ay karaniwang nagkakaroon sa pagitan ng Mayo at Oktubre. Ang saklaw ng akdang ito ay may-hanggan sa Karagatang Pasipiko sa hilaga ng ekwador sa pagitan ng 100°E at ika-180 meridian. Sa loob ng hilagang-kanlurang Karagatang Pasipiko, mayroong dalawang magkahiwalay na ahensya na nagtatalaga ng mga pangalan sa mga tropikal na bagyo na kadalasang maaring humantong sa isang bagyo na may dalawang pangalan. Pangalanan ng Japan Meteorological Agency (JMA) ang isang bagyo kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko o sa Ingles pa ay Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas , kilala rin sa Ingles bilang Philippine Area of Responsibility (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA ==Pangalan sa mga bagyo== Pangalanan ng Japan Meteorological Agency (JMA) ang isang bagyo kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko o sa Ingles pa ay Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas , kilala rin sa Ingles bilang Philippine Area of Responsibility (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA. Ang mga tropikal na depresyon na sinusubaybayan ng United States' Joint Typhoon Warning Center (JTWC) ay binibigyan ng numerong may "W" na suffix; W ibig sabihin kanluran, isang sanggunian sa kanlurang rehiyon ng Pasipiko. ==Mga sistema== ===Nasa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ====1. Bagyong Ada (''Nokaen'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Enero 13 | Dissipated = Enero 22 | image = Nokaen 2026-01-17 0635Z.jpg | track = Nokaen 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 50 | Pressure = 996 }} {{clear}} ====2. Bagyong Basyang (''Penha'')==== {{See also|Bagyong Basyang (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Pebrero 3 | Dissipated = Pebrero 7 | image = Penha 2026-02-05 0441Z.jpg | track = Penha 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 40 | Pressure = 1000 }} {{clear}} ====5. Bagyong Caloy (''Hagupit'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Mayo 5 | Dissipated = Mayo 15 | image = Hagupit 2026-05-08 0015Z.jpg | track = Hagupit 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 40 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====6. Bagyong Domeng (''Jangmi'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Mayo 26 | Dissipated = Hunyo 3 | image = JMA TD 08 2026-05-26 0428Z.jpg | track = Jangmi 2026 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 70 | Pressure = 975 }} {{clear}} ====7. Tropikal Depresyon Ester==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 3 | Dissipated = Hunyo 6 | image = JMA TD 09 06-03-2026.jpg | track = Ester 2026 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====8. Bagyong Francisco (''Mekkhala'')==== {{See also|Bagyong Francisco (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 18 | Dissipated = Hunyo 27 | image = Mekkhala 2026-06-22 0250Z.png | track = JMA TD 11 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 125 | Pressure = 925 }} {{clear}} ====9. Bagyong Gardo (''Higos'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 22 | Dissipated = Hunyo 27 | image = Higos 2026-06-25 0615Z.jpg | track = Higos 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 50 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====10. Super Bagyong Inday (''Bavi'')==== {{See also|Super Bagyong Inday}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = Hulyo 15 | image = BAVI H9RGB 2026-07-04 0320z cropped.png | track = Bavi 2026 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 140 | Pressure = 925 }} {{clear}} ====11. Bagyong Henry (''Maysak'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = Hulyo 7 | image = Maysak 2026-07-03 0040Z.png | track = Maysak 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 35 | Pressure = 996 }} {{clear}} ====12. Bagyong Josie (''Haishen'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 12 | Dissipated = Hulyo 14 | image = Haishen 2026-07-13 0430Z.jpg | track = Haishen 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} =====Mga bagyo sa bawat buwan ng 2025===== {| class="wikitable sortable" |- | '''[[Buwan (panahon)|Buwan]]''' | {{center|'''[[Bagyo sa Pilipinas|Bagyo]]'''}} |- | Enero || Ada |- | Pebrero || Basyang |- | Marso || rowspan="2"| <center>{{grey|N/A}}</center> |- | Abril |- | Mayo || Caloy, Domeng |- | Hunyo || Ester, Francisco, Gardo |- | Hulyo || Henry, Inday, Josie |- | Agosto || rowspan="5"| <center>{{grey|N/A}}</center> |- | Setyembre |- | Oktubre |- | Nobyembre |- | Disyembre |} ===Nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ====3. Bagyong Nuri==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Marso 10 | Dissipated = Marso 13 | image = Nuri 2026-03-11 0404Z.jpg | track = Nuri 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 30 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====4. Bagyong Sinlaku==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Abril 8 | Dissipated = Abril 20 | image = Sinlaku 2026-04-12 1547Z.jpg | track = Sinlaku 2026 path.png | 10-min winds = 115 | 1-min winds = 160 | Pressure = 905 }} {{clear}} ===Pilipinas=== {{See also|Talaan ng mga rinetirong pangalan bagyo sa Pilipinas}} Ngayong panahon, gagamit ang [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|PAGASA]] ng sarili nitong pamamaraan ng pagbibigay ng pangalan para sa mga bagyong bubuo sa o papasok sa kanilang tinukoy sa sariling [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|sakop na responsibilidad]]. Sa panahon na ito, ginagamit ng PAGASA ang sumusunod na listahan ng mga pangalan, na huling ginamit noong [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]] at muling gagamitin noong 2030, na na-update na may mga pagpapalit ng mga retiradong pangalan, kung mayroon man. Ang lahat ng mga pangalan ay pareho noong 2022 maliban kay ''Ada'', ''Francisco'', ''Kiyapo'' at ''Pilandok'', na pinalitan ang mga pangalang ''[[Bagyong Agaton|Agaton]]'', ''[[Bagyong Florita (2022)|Florita]]'', ''[[Bagyong Karding|Karding]]'' at ''[[Bagyong Paeng|Paeng]]'' pagkatapos nilang magretiro. Lahat ng tatlong bagong pangalan ay ginamit sa unang pagkakataon ngayon ng panahon. {| style="width:100%;" | * ADA (2601) * [[Bagyong Basyang (2026)|BASYANG]] (2602) * CALOY (2605) * DOMENG (2606) * ESTER | * [[Bagyong Francisco (2026)|FRANCISCO]] (2607) * GARDO (2608) * HENRY (2610) * [[Super Bagyong Inday|INDAY]] (2609) * JOSIE (2611) | * {{tcname unused|KIYAPO}} * {{tcname unused|LUIS}} * {{tcname unused|MAYMAY}} * {{tcname unused|NENENG}} * {{tcname unused|OBET}} | * {{tcname unused|PILANDOK}} * {{tcname unused|QUEENIE}} * {{tcname unused|ROSAL}} * {{tcname unused|SAMUEL}} * {{tcname unused|TOMAS}} | * {{tcname unused|UMBERTO}} * {{tcname unused|VENUS}} * {{tcname unused|WALDO}} * {{tcname unused|YAYANG}} * {{tcname unused|ZENY}} |} <div style="text-align:center">'''Auxiliary list'''</div> {| style="width:90%;" | * {{tcname unused|Agila}} * {{tcname unused|Bagwis}} | * {{tcname unused|Chito}} * {{tcname unused|Diego}} | * {{tcname unused|Elena}} * {{tcname unused|Felino}} | * {{tcname unused|Gunding}} * {{tcname unused|Harriet}} | * {{tcname unused|Indang}} * {{tcname unused|Jessa}} |} {{clear}} ==Mga sanggunian== [[Kategorya:Bagyo sa Pasipiko]] p3gzf9sdr1ctvja7taia5i10bked1lr 0 337971 2216264 2204110 2026-07-16T22:06:12Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216264 wikitext text/x-wiki {{short description|Siyentipiko at mananaliksik ng Kenya}} {{EngvarB|date=November 2018}} {{Use dmy dates|date=November 2018}} {{Infobox person | name = Charity Wayua | image = | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth year and age|1985}} | birth_place = [[Kenya]] | death_date = | death_place = | alma_mater = '''[[Alliance Girls High School]]'''<br/>{{small|([[High School Diploma]])}}<br/>'''[[Xavier University]]'''<br/>{{small|([[Bachelor of Science]] in [[Chemistry]])}}<br/> '''[[Purdue University]]'''<br/>{{small|([[Doctor of Philosophy]] in [[Chemistry|Medicinal and Pharmaceutical Chemistry]])}} | occupation = [[Siyentipiko ng Pananaliksik]] | years_active = 2007 — kasalukuyan | citizenship = Kenya | known_for = [[Tagapangasiwa (negosyo)|Mga Kasanayang Administratibo]], [[Pananaliksik]] | relatives = Ken Mbuki (kapatid) | title = Direktor sa [[ IBM Research Africa]] }} Si '''Charity Wayua''' (ipinanganak noong 1985) ay isang [[kemista]] at [[mananaliksik]] mula sa Kenya, na nagsisilbing Direktor ng Pananaliksik [[IBM|International Business Machines]] (IBM), na nakabase sa lugar ng [[Nairobi at Johanessburg]].<ref name="1R">{{cite web|url=https://www.linkedin.com/in/charity-wayua-70228b14/?originalSubdomain=ke |title=Charity Wayua: Corporate Strategy Associate at IBM |publisher=[[Linkedin.com]] |first=Charity | last=Wayuya |date=24 November 2018 |access-date=24 November 2018}}</ref> ==Kaligiran at edukasyon== Nag-aral ang isang organisasyong pangkawanggawa sa [[Alliance Girls High School]], sa bayan ng [[Kikuyu, Kenya|Kikuyu]], sa [[Kiambu County]], kung saan niya nakuha ang kanyang [[High School Diploma]], noong 2002.<ref name="1R"/> Mayroon siyang [[Bachelor of Science]] degree sa [[Chemistry]], mula sa [[Xavier University]] sa Estados Unidos, na nakuha noong 2007. Ang kanyang [[PhD|Doctor of Philosophy]] degree sa [[Chemistry|Medicinal and Pharmaceutical Chemistry]], ay iginawad noong 2011, ng [[Purdue University]], sa estado ng [[Indiana]], Estados Unidos..<ref name="1R"/><ref name="2R">{{cite web|date=24 August 2016 | url=https://researcher.watson.ibm.com/researcher/view.php?person=ke-charitywayua |title=Charity Wayua: Research Manager: Public Sector, IBM Research - Africa |access-date=24 November 2018 |publisher=[[International Business Machines]] (IBM) | author=IBM |location=Armonk, New York State}}</ref><ref name="3R">{{cite web|url=https://www.poverty-action.org/people/charity-wayua |title=The Education of Charity Wayua, Research Scientist at IBM Research, Africa |date=2018 | access-date=5 May 2019 |publisher=Innovations for Poverty Action |author=Innovations for Poverty Action |location=Washingtonian, DC}}</ref> Ang kanyang pag-aaral sa Estados Unidos ay itinaguyod ng mga scholarship na iginawad ng ''Zawadi Africa Education Fund'', na itinatag at sinuportahan ni [[Susan Mboya]], isang anak na babae ng yumaong si [[Tom Mboya]], isa sa mga [[founding fathers]] ng Kenya. Ang Zawadi Fund, isang Amerikanong 501(c)3 [[non-profit]], ay sumusuporta sa mga batang babaeng nasa kanayunan na may talento sa akademya at mahihirap, upang mag-aral sa mga unibersidad sa Amerika, pagkatapos ay bumalik sa Kenya at mag-ambag sa pambansang kaunlaran..<ref name="4R">{{cite web|access-date=26 November 2018 |title=Pursuing a father's dream |date=30 June 2007 |url=https://www.nation.co.ke/lifestyle/saturday/1216-194204-mxeq0j/index.html |newspaper=[[Daily Nation]] |last=Muiruri | first=Billy |location=Nairobi}}</ref> ==Karanasan sa trabaho== Sa loob ng dalawang taon pagkatapos ng kanyang undergraduate degree, nagturo si Charity ng undergraduate chemistry bilang isang [[teaching assistant]], sa Purdue University, sa [[West Lafayette]], Indiana, hanggang Agosto 2009.<ref name="1R"/> Kasunod ng kanyang pag-aaral ng doktorado, siya ay kinuha ng IBM bilang [[siyentipiko ng pananaliksik]] para sa rehiyon ng Africa, na nakabase sa [[Nairobi]], ang kabisera ng Kenya.<ref name="1R"/><ref name="2R"/><ref name="5R">{{cite web |date=September 2018 |url=https://cdn.nation.co.ke/pdfs/Top40under40Women2018.pdf |publisher=[[Nation Media Group]] |author=Nation Media Group |access-date=24 November 2018 |title=Top 40 Under 40 Women In Kenya, 2018 |location=Nairobi |archive-date=29 Septiyembre 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080021/https://cdn.nation.co.ke/pdfs/Top40under40Women2018.pdf |url-status=dead }}</ref> Ang pangkat ng mga mananaliksik na kanyang pinamumunuan ay inatasang bumuo ng mga "teknolohiyang maaaring magamit sa komersyo" na nagpapabuti sa kung paano gumagana at naglilingkod ang mga pamahalaan sa kanilang mga mamamayan. Ang gawaing isinagawa ng kanyang pangkat sa pakikipagtulungan sa pamahalaan ng Kenya, sa pagitan ng 2013 at 2014, ay kinikilala sa pagpapabuti ng ranggo ng Kenya sa taunang ranggo ng Ease of Doing Business ng World Bank, na umangat ng 21 na puwesto.<ref name="2R"/><ref name="6R">{{cite web|date=21 June 2017 |url=https://olc.worldbank.org/content/charity-wayua-few-ways-fix-government |title=Charity Wayua: A few ways to fix a government |publisher=[[World Bank Group]] |author=World Bank | access-date=26 November 2018 |format=Video |location=Washington, DC}}</ref> Noong Hunyo 2018, si Charity Wayua ay na-promote bilang Corporate Strategy Associate sa IBM, at patuloy na nagtatrabaho sa Nairobi, Kenya at sa punong-tanggapan ng korporasyon sa [[Armonk, New York|Armonk]], [[Estado ng New York]].<ref name="1R"/> ==Iba pang mga konsiderasyon== Noong Setyembre 2018, ''[[Business Daily Africa]]'', isang pahayagan sa Kenya, [[wikang Ingles]], na pinangalanang Charity Wayua, kabilang sa "Top 40 Under 40 Women in Kenya in 2018".<ref name="5R"/> ==Tingnan din== * [[Gladys Ngetich]] * [[Sianto Sitawa]] * [[Cynthia Wandia]] * [[Kagure Wamunyu]] ==Mga Sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== *[https://www.worldgovernmentsummit.org/annual-gathering/2018/speakers/636537450224785536-charity-wayua Profile of Dr Charity Wayua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190709013406/https://www.worldgovernmentsummit.org/annual-gathering/2018/speakers/636537450224785536-charity-wayua |date=9 July 2019 }} As of 2017. {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Wayua, Charity}} jw7ci8cgho7abxg9gjke3ksktjuqbj2 2 338514 2216275 2215369 2026-07-17T02:10:38Z GinawaSaHapon 102500 2216275 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> [[Talaksan:Diagram_Systems_Text.svg|thumb|Maaaring maging mag-isa, sarado, o bukas ang mga sistema.]] '''Sistema''' ang grupo ng mga nakikipag-ugnayan o magkakaugnay na elemento na umaakto ayon sa mga tuntunin o paghihigpit upang maging buo. Mailalarawan ang mga sistema batay sa hangganan nito, [[estraktura]], at silbi, na naipapahayag sa pamamagitan ng gamit nito. Pinag-aaralan ang mga sistema sa [[teorya ng sistema]] at iba pang mga [[agham pangsistema]]. == Konsepto == == Pagsusuri == == Sanggunian == {{Reflist}}{{Systems engineering}}{{Systems}}{{Authority control}} qtypus1vfbw1qdchhhetmrrboncnfdj 2216278 2216275 2026-07-17T02:42:41Z GinawaSaHapon 102500 2216278 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> [[Talaksan:Diagram_Systems_Text.svg|thumb|Maaaring maging mag-isa, sarado, o bukas ang mga sistema.]] '''Sistema''' ang grupo ng mga nakikipag-ugnayan o magkakaugnay na elemento na umaakto ayon sa mga tuntunin o paghihigpit upang maging buo. Mailalarawan ang mga sistema batay sa hangganan nito, [[estraktura]], at silbi, na naipapahayag sa pamamagitan ng gamit nito. Pinag-aaralan ang mga sistema sa [[teorya ng sistema]] at iba pang mga [[agham pangsistema]]. == Konsepto == == Pagsusuri == == Sanggunian == {{Reflist}}{{Systems engineering}}{{Systems science}}{{Authority control}} qsewzsxsq031u2y1ezzwqidke0qg2lc 2 338719 2216286 2215413 2026-07-17T09:06:47Z Lolbet101 163542 Naglagay ng mga userbox sa aking user page. (Putted userboxes in my user page.) 2216286 wikitext text/x-wiki {{Userboxtop | float = right }} {{Userbox | id = [[File:Metawiki.svg|45px]] | info = Ang tagagamit na ito ay may [[w:metawiki:User:Lolbet101|Meta-Wiki]] na account. }} {{Userbox |id=[[File:Wikipedia-logo-v2-en.svg|45px]] |info= Ang tagagamit na ito ay may [[w:en:User:Lolbet101|English Wikipedia]] na account. }} {{Userbox | id = [[File:Wikipedia-logo-v2-simple.svg|45px]] | info = Ang tagagamit na ito ay may [[w:simple:User:Lolbet101|Simple English Wikipedia]] na account. }} {{Userbox | id = [[File:Billiards balls.jpg|45px]] | info = Ang tagagamit na ito ay paminsan-minsan o bihirang naglalaro ng [[bilyar]]. }} {{Userbox | id = [[File:Size Comparison - Gonggong with Earth and Moon.svg|45px]] | info = Ang tagagamit na ito ay interesado sa mga paghahambing ng laki. (size comparisons). }} {{Userbox | id = [[File:Orion Nebula - Hubble 2006 mosaic 18000.jpg|45px]] | info = Ang tagagamit na ito ay interesado sa [[astronomiya]]. }} {{Userbox | id = [[File:Blue computer icon.svg|45px]] | info = Ang tagagamit na ito ay interesado sa [[Kompyuter|kompyuters]]. }} {{Userbox | id = [[File:Nuvola Math and Inf.svg|45px]] | info = Ang tagagamit na ito ay mahilig matuto sa [[matematika]]. }} {{Userbox | id = [[File:Rubik's cube.svg|45px]] | info = Ang tagagamit na ito ay kayang bumuo ng [[Rubik's Cube|Rubik's cube]]. }} {{Userbox | id = [[File:Smartphone - game-icons.svg|45px]] | info = Ang tagagamit na ito ay naglalaro ng mga [[Larong bidyo|larong mobile]]. }} {{Userboxbottom}} Tl: Kumusta! Ako si Lolbet101. Nasisiyahan akong gumawa ng mga artikulo sa Wikipedia tungkol sa kalawakan at iba pang mga paksa. Gumagawa at nagpapabuti ako ng mga artikulo sa Tagalog. En: Hello! I am Lolbet101. I enjoy creating Wikipedia articles about space and other topics. I make and improve articles in Tagalog. == Mga artikulong ginawa ko sa Tagalog == (En: Articles I made in Tagalog) * [[Android 17]] * [[Katalogong Messier]] * [[Pamamaril sa paaralan sa Tacloban noong 2026]] ssmr5lu3vnlkh52qdyfk2vl9aomtkb1 0 338810 2216297 2216041 2026-07-17T10:35:51Z Lolbet101 163542 2216297 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronomical survey | name = Katalogong Messier | image = All messier objects (numbered).jpg | caption = Lahat ng mga bagay ng Messier (mula [[Crab Nebula|M1]] hanggang [[Messier 110 (galaksiya)|M110]]) | type = Katalogo ng astronomiya | namedafter = [[Charles Messier]] | published = 1774 (paunang bersyon) }} Ang '''Katalogong Messier''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''Messier Catalog'' o ''Messier Catalogue'') ay isang listahan ng 110 [[Malalim na bagay sa kalangitan|malalim na bagay sa kalawakan]] na pinagsama-sama ng Pranses na astronomong si [[Charles Messier]] noong 1771.<ref name=":0">{{Cite web |title=Messier catalog {{!}} Deep-Sky Objects, Nebulae & Galaxies {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Charles Messier's Original Catalog of 1771 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/history/m-cat71.html |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Noong 1781, umabot na sa 103 ng mga bagay na isinama sa katalogo.<ref>{{Cite web |title=Original Messier Catalog of 1781 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/Mcat/mcat1781.html#messier1781 |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Kalaunan, pitong bagay ang natuklasan mula sa kaniyang mga tala at obserbasyon ang idinagdag ng mga [[astronomo]]. Kaya, ang makabagong Katalogong Messier ay binubuo ng 110 na bagay.<ref name=":0" /> Lumikha ni Messier ang isang katalogong mga bagay na hindi [[kometa]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Messier Catalog / Catalogue de Messier |url=https://www.datastro.eu/explore/dataset/catalogue-de-messier/information/?disjunctive.objet&disjunctive.mag&disjunctive.english_name_nom_en_anglais&disjunctive.french_name_nom_francais&disjunctive.latin_name_nom_latin&sort=messier |access-date=2026-07-09 |website=www.datastro.eu |language=en-US}}</ref> Inilista niya ang mga [[nebula]], [[galaksiya]], at [[kumpol ng bituin]] na hindi gumagalaw sa kalawakan upang maiwasan ang kalituhan habang nagmamasid.<ref>{{Cite web |title=Messier Catalog {{!}} Astronomy and Astrophysics {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/astronomy-and-astrophysics/messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Ang Katalogong Messier ay isa sa mga pinakasikat na listahan ng mga bagay na pang-astronomiya. Maraming bagay sa listahan ang tinutukoy ng kanilang mga numero ng Messier. Kasama sa katalogo ang karamihan sa mga bagay na pang-astronomiya sa malalalim na kalangitan na madaling maobserbahan mula sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemispero]] ng [[Daigdig]].<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=Hubble’s Messier Catalog - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/mission/hubble/science/explore-the-night-sky/hubble-messier-catalog/ |access-date=2026-07-09 |language=en-US}}</ref> Ang katalogong ito ay isa sa mga pinakaginagamit na katalogo ng mga bagay sa kalawakan. Maraming astronomo ang nagsasagawa ng ''Messier marathon'', isang gawain kung saan sinusubukang makita ang lahat ng 110 bagay sa loob lamang ng isang gabi kapag ang mga ito ay nakikita sa kalangitan.<ref>{{Cite web |title=Messier Marathon |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-resources/messier-marathon/ |website=Sky & Telescope |access-date=2026-07-09}}</ref> == Listahan ng mga bagay ng Messier == Ang bawat bagay sa katalogo ay binibigyan ng bilang na nagsisimula sa titik '''M'''. Halimbawa, ang '''M1''' ay ang [[Crab Nebula]], ang '''M31''' ay para sa [[Galaksiyang Andromeda]], at iba pa. Narito ang mga bagay ng Messier: {| class="wikitable" ! Bilang ! Pangalan ! Larawan ! Uri ! [[Talampad|Konstelasyon]] ! Layo ([[Sinag-taon|Taong-liwanag]]) |- | [[Nebulang Alimango|M1]] | Nebulang Alimango ''(Crab Nebula)'' | [[File:Crab Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Labi ng supernoba]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 6,500 |- | [[Messier 2|M2]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 2 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Aquarius (talampad)|Aquarius]] | 37,500 |- | [[Messier 3|M3]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier3 - HST - Potw1914a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Canes Venatici]] | 33,900 |- | [[Messier 4|M4]] | ''Spider Globular Cluster'' | [[File:Globular star cluster Messier 4.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 5,500 |- | [[Messier 5|M5]] | ''Rose Cluster'' | [[File:Messier 5 - HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Serpens (talampad)|Serpens]] | 24,500 |- | [[Messier 6|M6]] | Paru-parong Cluster ''(Butterfly Cluster)'' | [[File:Messier 6 - The Butterfly Cluster (52108702298).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 1,600 |- | [[Messier 7|M7]] | ''Ptolemy's Cluster'' | [[File:M7, NGC 6475 (noao-m7).tiff|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 980 |- | [[Lagoon Nebula|M8]] | ''Lagoon Nebula'' | [[File:VST images the Lagoon Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,100 |- | [[Messier 9|M9]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Globular cluster Messier 9 (captured by the Hubble Space Telescope).tif|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 25,800 |- | [[Messier 10|M10]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 10 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 14,300 |- | [[Messier 11|M11]] | ''Wild Duck Cluster'' | [[File:The Wild Duck cluster (eso1430a).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scutum (talampad)|Scutum]] | 6,200 |- | [[Messier 12|M12]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M12 Hubble.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 16,400 |- | [[Messier 13|M13]] | Great Cluster sa Herkules ''(Great Hercules Cluster)'' | [[File:Messier 13 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Herkules (talampad)|Herkules]] | 25,000 |- | [[Messier 14|M14]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 14.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 30,300 |- | [[Messier 15|M15]] | ''Great Pegasus Cluster'' | [[File:Messier 15 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Pegasus (talampad)|Pegasus]] | 35,700 |- | [[Nebulang Agila|M16]] | Nebulang Agila ''(Eagle Nebula)'' | [[File:Eagle Nebula from ESO.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Serpens (talampad)|Serpens]] | 5,700 |- | [[Omega Nebula|M17]] | ''Omega Nebula'' | [[File:The star formation region Messier 17.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 5,500 |- | [[Messier 18|M18]] | ''Black Swan Cluster'' | [[File:Messier18.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,900 |- | [[Messier 19|M19]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M19-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 28,700 |- | [[Trifid Nebula|M20]] | ''Trifid Nebula'' | [[File:Trifid Nebula Upclose.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,100 |- | [[Messier 21|M21]] | ''Webb's Cross Cluster'' | [[File:Messier 21.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 3,930 |- | [[Messier 22|M22]] | ''Great Sagittarius Cluster'' | [[File:Messier 22 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 10,600 |- | [[Messier 23|M23]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier object 023.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 2,050 |- | [[Messier 24|M24]] | Maliit na Sagittarius na Bituing Ulap ''(Small Sagittarius Star Cloud)'' | [[File:Messier 24 Colombari crop invert.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Kumpol ng bituin|Bituing ulap]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 10,000 |- | [[Messier 25|M25]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M025.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 2,000 |- | [[Messier 26|M26]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 26 Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scutum (talampad)|Scutum]] | 5,000 |- | [[Dumbbell Nebula|M27]] | ''Dumbbell Nebula'' | [[File:Messier27.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Vulpecula (talampad)|Vulpecula]] | 1,360 |- | [[Messier 28|M28]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M28 - HST-U-V-IR.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 18,000 |- | [[Messier 29|M29]] | ''Cooling Tower Cluster'' | [[File:Messier 29.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cygnus (konstelasyon)|Cygnus]] | 4,000 |- | [[Messier 30|M30]] | Dikyang Cluster ''(Jellyfish Cluster)'' | [[File:M30 NASA.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Capricornus (talampad)|Capricornus]] | 27,100 |- | [[Galaksiyang Andromeda|M31]] | Galaksiyang Andromeda ''(Andromeda Galaxy)'' | [[File:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,500,000 |- | [[Messier 32|M32]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M32 Francione inverted.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,490,000 |- | [[Galaksiyang Triangulum|M33]] | Galaksiyang Triangulum ''(Triangulum Galaxy)'' | [[File:Triangulum galaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Triangulum (talampad)|Triangulum]] | 2,880,000 |- | [[Messier 34|M34]] | Espayral Cluster ''(Spiral Cluster)'' | [[File:M34 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Perseus (konstelasyon)|Perseus]] | 1,500 |- | [[Messier 35|M35]] | ''Shoe-Buckle Cluster'' | [[File:NGC 2168 (Messier 35).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Gemini (talampad)|Gemini]] | 2,800 |- | [[Messier 36|M36]] | ''Pinwheel Cluster'' | [[File:M36a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 4,100 |- | [[Messier 37|M37]] | ''Salt and Pepper Cluster'' | [[File:M37a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 4,500 |- | [[Messier 38|M38]] | ''Starfish Cluster'' | [[File:M38 Open Cluster.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 3,480 |- | [[Messier 39|M39]] | ''Pyramid Cluster'' | [[File:M39-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cygnus (konstelasyon)|Cygnus]] | 1,010 |- | [[Messier 40|M40]] | ''Winnecke 4'' | [[File:M40 (Winnecke 4) (noao-m40).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Dobleng Bituin]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 510 (lumang pagtatantya ng katalogo), 470 & 1,013 |- | [[Messier 41|M41]] | ''Little Beehive Cluster'' | [[File:Messier 41 TLR.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 2,300 |- | [[Orion Nebula|M42]] | ''Orion Nebula'' | [[File:Orion Nebula - Hubble 2006 mosaic 18000.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,267 |- | [[Messier 43|M43]] | ''De Mairan's Nebula'' | [[File:M43 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,300 |- | [[Messier 44|M44]] | ''Beehive Cluster'' | [[File:M44-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cancer (talampad)|Cancer]] | 610 |- | [[Pleiades|M45]] | Moroporo ''(Pleiades)'' | [[File:Bob Star - M45 Carranza Field (by).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 444 |- | [[Messier 46|M46]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M46-star-cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 5,000 |- | [[Messier 47|M47]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M47-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 1,600 |- | [[Messier 48|M48]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M48 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Hydra (talampad)|Hydra]] | 2,500 |- | [[Messier 49|M49]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M49, NGC 4472 (noao-m49).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 56,000,000 |- | [[Messier 50|M50]] | Hugis-Pusong Cluster ''(Heart-Shaped Cluster)'' | [[File:M50 Open Star Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Monoceros (talampad)|Monoceros]] | 2,900 |- | [[Galaksiyang Whirlpool|M51]] | Galaksiyang Whirlpool ''(Whirlpool Galaxy)'' | [[File:Messier51 sRGB.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 31,000,000 |- | [[Messier 52|M52]] | ''Scorpion Cluster'' | [[File:M52, NGC 7654 (noao-m52).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cassiopeia (talampad)|Cassiopeia]] | 4,600 |- | [[Messier 53|M53]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier53 - SDSS DR14 (panorama).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 58,000 |- | [[Messier 54|M54]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 54 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 87,400 |- | [[Messier 55|M55]] | ''Specter Cluster'' | [[File:M55.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 17,600 |- | [[Messier 56|M56]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M56-LRGB.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Lyra]] | 32,900 |- | [[Nebulang Singsing|M57]] | Nebulang Singsing ''(Ring Nebula)'' | [[File:M57 The Ring Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Planetaryong nebula]] | [[Lyra]] | 2,570 |- | [[Messier 58|M58]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M58s (visible).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 68,000,000 |- | [[Messier 59|M59]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier59 - HST - Potw1921a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 60,000,000 |- | [[Messier 60|M60]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 60 - Hubble (2013-9-24).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 57,000,000 |- | [[Messier 61|M61]] | ''Swelling Spiral Galaxy'' | [[File:A hungry starburst galaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 45,610,000 |- | [[Messier 62|M62]] | ''Flickering Globular Cluster'' | [[File:Messier 62 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 22,500 |- | [[Messier 63|M63]] | ''Sunflower Galaxy'' | [[File:M63s.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 29,300,000 |- | [[Messier 64|M64]] | Galaksiyang Itim na Mata ''(Black Eye Galaxy)'' | [[File:Blackeyegalaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 17,000,000 |- | [[Messier 65|M65]] | ''Leo Triplet'' | [[File:M65 Galaxy from the Mount Lemmon SkyCenter Schulman Telescope courtesy Adam Block.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 35,000,000 |- | [[Messier 66|M66]] | ''Leo Triplet'' | [[File:Phot-33c-03-fullres.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 35,000,000 |- | [[Messier 67|M67]] | ''King Cobra'' o ''Golden Eye Cluster'' | [[File:M67-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cancer (talampad)|Cancer]] | 2,600-2,900 |- | [[Messier 68|M68]] | {{sdash|sort=z}} | [[File: Messier object 068.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Hydra (talampad)|Hydra]] | 33,600 |- | [[Messier 69|M69]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Cosmic riches.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 29,700 |- | [[Messier 70|M70]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier70.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 29,400 |- | [[Messier 71|M71]] | ''Angelfish Cluster'' | [[File: Messier 71, an Unusual Globular Cluster.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagitta (talampad)|Sagitta]] | 13,000 |- | [[Messier 72|M72]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M72 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Aquarius (talampad)|Aquarius]] | 54,570 |- | [[Messier 73|M73]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M73, NGC 6994 (noao-m73).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Asterismo]] | [[Aquarius (talampad)|Aquarius]] | 2,500, 1,030-2,290 |- | [[Messier 74|M74]] | ''Phantom Galaxy'' | [[File:PESSTO Snaps Supernova in Messier 74.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Pisces (talampad)|Pisces]] | 32,000,000 |- | [[Messier 75|M75]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 75 -hst11628 10 08723 43-Lasinh ABR555B438log.png|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 67,500 |- | [[Messier 76|M76]] | ''Little Dumbbell Nebula'' | [[File:Little Dumbbell Nebula M76.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Perseus (konstelasyon)|Perseus]] | 2,500 |- | [[Messier 77|M77]] | ''Cetus A'' o Galaksiyang Pusit ''(Squid Galaxy)'' | [[File:The squid and the whale (potw2515a).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Cetus]] | 45,000,000 |- | [[Messier 78|M78]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 78.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,350 |- | [[Messier 79|M79]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M79, NGC 1904 (noao-m79).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Lepus (talampad)|Lepus]] | 41,000 |- | [[Messier 80|M80]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M80, NGC 6093 (noao-m80).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 32,600 |- | [[Messier 81|M81]] | ''Bode's Galaxy'' | [[File:Messier 81 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Mayor]] | 11,990,000 |- | [[Messier 82|M82]] | ''Cigar Galaxy'' | [[File:M82 HST ACS 2006-14-a-large web.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Mayor]] | 12,000,000 |- | [[Messier 83|M83]] | ''Southern Pinwheel Galaxy'' | [[File:M83 - Southern Pinwheel.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Hydra (talampad)|Hydra]] | 15,000,000 |- | [[Messier 84|M84]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 84 nucleus Hubble.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 55,000,000 |- | [[Messier 85|M85]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M85, NGC 4382 (noao-m85).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 60,000,000 |- | [[Messier 86|M86]] | {{sdash|sort=z}} | [[File: Beacon of Light Messier 86.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 52,000,000 |- | [[Messier 87|M87]] | ''Virgo A'' | [[File:Messier 87 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 53,500,000 |- | [[Messier 88|M88]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M88s.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 63,000,000 |- | [[Messier 89|M89]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M89 Galaxy.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 50,000,000 |- | [[Messier 90|M90]] | ''Carabin Galaxy'' | [[File:M90 - Noao-m90.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 55,000,000 |- | [[Messier 91|M91]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M91s.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 63,000,000 |- | [[Messier 92|M92]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M92 arp 750pix.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Herkules (talampad)|Herkules]] | 26,700 |- | [[Messier 93|M93]] | ''Critter Cluster'' | [[File:M93 Eguivar.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 3,600 |- | [[Messier 94|M94]] | ''Crocodile Eye'' or ''Cat's Eye Galaxy'' | [[File:M94 1.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 16,000,000 |- | [[Messier 95|M95]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:The VLT goes lion hunting.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 33,000,000 |- | [[Messier 96|M96]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:NGC 3368 ESO.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 31,000,000 |- | [[Messier 97|M97]] | Nebulang Kuwago ''(Owl Nebula)'' | [[File:Noao-m97.tif|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Ursa Mayor]] | 2,030 |- | [[Messier 98|M98]] | {{sdash|sort=z}} | [[File: Messier 98.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 44,400,000 |- | [[Messier 99|M99]] | ''St. Catherine's Wheel'' | [[File:M99s crop.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 50,000,000 |- | [[Messier 100|M100]] | ''Mirror Galaxy'' | [[File:Messier 100 and Supernova SN 2006X.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 55,000,000 |- | [[Messier 101|M101]] | Galaksiyang Pinwheel ''(Pinwheel Galaxy)'' | [[File:M101 hires STScI-PRC2006-10a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Mayor]] | 21,000,000 |- | [[NGC 5866|M102]] | ''Spindle Galaxy'' | [[File:Ngc5866 hst big.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Draco (talampad)|Draco]] | 50,000,000 |- | [[Messier 103|M103]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M103 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cassiopeia (talampad)|Cassiopeia]] | 9,400 |- | [[Galaksiyang Sombrero|M104]] | Galaksiyang Sombrero ''(Sombrero Galaxy)'' | [[File:M104 ngc4594 sombrero galaxy hi-res.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 31,100,000 |- | [[Messier 105|M105]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier105 - HST - Potw1901a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 32,000,000 |- | [[Messier 106|M106]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 106 visible and infrared composite.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 22,000,000 |- | [[Messier 107|M107]] | ''Crucifix Cluster'' | [[File:Messier 107 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 20,900 |- | [[Messier 108|M108]] | ''Surfboard Galaxy'' | [[File:Messier108 - SDSS DR 14 (panorama).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Menor]] | 46,000,000 |- | [[Messier 109|M109]] | ''Vacuum Cleaner Galaxy'' | [[File:M109.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Menor]] | 67,200,000 |- | [[Messier 110|M110]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Dwarf Elliptical Galaxy Messier 110.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,690,000 |} == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Astronomiya]] sd7lc3g1p096ldy1kazys9xbb5ah7nc 2216299 2216297 2026-07-17T10:40:15Z Lolbet101 163542 2216299 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronomical survey | name = Katalogong Messier | image = All messier objects (numbered).jpg | caption = Lahat ng mga bagay ng Messier (mula [[Crab Nebula|M1]] hanggang [[Messier 110 (galaksiya)|M110]]) | type = Katalogo ng astronomiya | namedafter = [[Charles Messier]] | published = 1774 (paunang bersyon) }} Ang '''Katalogong Messier''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''Messier Catalog'' o ''Messier Catalogue'') ay isang listahan ng 110 [[Malalim na bagay sa kalangitan|malalim na bagay sa kalawakan]] na pinagsama-sama ng Pranses na astronomong si [[Charles Messier]] noong 1771.<ref name=":0">{{Cite web |title=Messier catalog {{!}} Deep-Sky Objects, Nebulae & Galaxies {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Charles Messier's Original Catalog of 1771 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/history/m-cat71.html |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Noong 1781, umabot na sa 103 ng mga bagay na isinama sa katalogo.<ref>{{Cite web |title=Original Messier Catalog of 1781 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/Mcat/mcat1781.html#messier1781 |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Kalaunan, pitong bagay ang natuklasan mula sa kaniyang mga tala at obserbasyon ang idinagdag ng mga [[astronomo]]. Kaya, ang makabagong Katalogong Messier ay binubuo ng 110 na bagay.<ref name=":0" /> Lumikha ni Messier ang isang katalogong mga bagay na hindi [[kometa]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Messier Catalog / Catalogue de Messier |url=https://www.datastro.eu/explore/dataset/catalogue-de-messier/information/?disjunctive.objet&disjunctive.mag&disjunctive.english_name_nom_en_anglais&disjunctive.french_name_nom_francais&disjunctive.latin_name_nom_latin&sort=messier |access-date=2026-07-09 |website=www.datastro.eu |language=en-US}}</ref> Inilista niya ang mga [[nebula]], [[galaksiya]], at [[kumpol ng bituin]] na hindi gumagalaw sa kalawakan upang maiwasan ang kalituhan habang nagmamasid.<ref>{{Cite web |title=Messier Catalog {{!}} Astronomy and Astrophysics {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/astronomy-and-astrophysics/messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Ang Katalogong Messier ay isa sa mga pinakasikat na listahan ng mga bagay na pang-astronomiya. Maraming bagay sa listahan ang tinutukoy ng kanilang mga numero ng Messier. Kasama sa katalogo ang karamihan sa mga bagay na pang-astronomiya sa malalalim na kalangitan na madaling maobserbahan mula sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemispero]] ng [[Daigdig]].<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=Hubble’s Messier Catalog - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/mission/hubble/science/explore-the-night-sky/hubble-messier-catalog/ |access-date=2026-07-09 |language=en-US}}</ref> Ang katalogong ito ay isa sa mga pinakaginagamit na katalogo ng mga bagay sa kalawakan. Maraming astronomo ang nagsasagawa ng ''Messier marathon'', isang gawain kung saan sinusubukang makita ang lahat ng 110 bagay sa loob lamang ng isang gabi kapag ang mga ito ay nakikita sa kalangitan.<ref>{{Cite web |title=Messier Marathon |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-resources/messier-marathon/ |website=Sky & Telescope |access-date=2026-07-09}}</ref> == Listahan ng mga bagay ng Messier == Ang bawat bagay sa katalogo ay binibigyan ng bilang na nagsisimula sa titik '''M'''. Halimbawa, ang '''M1''' ay ang [[Nebulang Alimango|Crab Nebula]], ang '''M31''' ay para sa [[Galaksiyang Andromeda]], at iba pa. Narito ang mga bagay ng Messier: {| class="wikitable" ! Bilang ! Pangalan ! Larawan ! Uri ! [[Talampad|Konstelasyon]] ! Layo ([[Sinag-taon|Taong-liwanag]]) |- | [[Nebulang Alimango|M1]] | Nebulang Alimango ''(Crab Nebula)'' | [[File:Crab Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Labi ng supernoba]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 6,500 |- | [[Messier 2|M2]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 2 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Aquarius (talampad)|Aquarius]] | 37,500 |- | [[Messier 3|M3]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier3 - HST - Potw1914a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Canes Venatici]] | 33,900 |- | [[Messier 4|M4]] | ''Spider Globular Cluster'' | [[File:Globular star cluster Messier 4.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 5,500 |- | [[Messier 5|M5]] | ''Rose Cluster'' | [[File:Messier 5 - HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Serpens (talampad)|Serpens]] | 24,500 |- | [[Messier 6|M6]] | Paru-parong Cluster ''(Butterfly Cluster)'' | [[File:Messier 6 - The Butterfly Cluster (52108702298).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 1,600 |- | [[Messier 7|M7]] | ''Ptolemy's Cluster'' | [[File:M7, NGC 6475 (noao-m7).tiff|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 980 |- | [[Lagoon Nebula|M8]] | ''Lagoon Nebula'' | [[File:VST images the Lagoon Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,100 |- | [[Messier 9|M9]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Globular cluster Messier 9 (captured by the Hubble Space Telescope).tif|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 25,800 |- | [[Messier 10|M10]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 10 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 14,300 |- | [[Messier 11|M11]] | ''Wild Duck Cluster'' | [[File:The Wild Duck cluster (eso1430a).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scutum (talampad)|Scutum]] | 6,200 |- | [[Messier 12|M12]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M12 Hubble.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 16,400 |- | [[Messier 13|M13]] | Great Cluster sa Herkules ''(Great Hercules Cluster)'' | [[File:Messier 13 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Herkules (talampad)|Herkules]] | 25,000 |- | [[Messier 14|M14]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 14.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 30,300 |- | [[Messier 15|M15]] | ''Great Pegasus Cluster'' | [[File:Messier 15 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Pegasus (talampad)|Pegasus]] | 35,700 |- | [[Nebulang Agila|M16]] | Nebulang Agila ''(Eagle Nebula)'' | [[File:Eagle Nebula from ESO.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Serpens (talampad)|Serpens]] | 5,700 |- | [[Omega Nebula|M17]] | ''Omega Nebula'' | [[File:The star formation region Messier 17.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 5,500 |- | [[Messier 18|M18]] | ''Black Swan Cluster'' | [[File:Messier18.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,900 |- | [[Messier 19|M19]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M19-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 28,700 |- | [[Trifid Nebula|M20]] | ''Trifid Nebula'' | [[File:Trifid Nebula Upclose.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,100 |- | [[Messier 21|M21]] | ''Webb's Cross Cluster'' | [[File:Messier 21.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 3,930 |- | [[Messier 22|M22]] | ''Great Sagittarius Cluster'' | [[File:Messier 22 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 10,600 |- | [[Messier 23|M23]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier object 023.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 2,050 |- | [[Messier 24|M24]] | Maliit na Sagittarius na Bituing Ulap ''(Small Sagittarius Star Cloud)'' | [[File:Messier 24 Colombari crop invert.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Kumpol ng bituin|Bituing ulap]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 10,000 |- | [[Messier 25|M25]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M025.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 2,000 |- | [[Messier 26|M26]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 26 Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scutum (talampad)|Scutum]] | 5,000 |- | [[Dumbbell Nebula|M27]] | ''Dumbbell Nebula'' | [[File:Messier27.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Vulpecula (talampad)|Vulpecula]] | 1,360 |- | [[Messier 28|M28]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M28 - HST-U-V-IR.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 18,000 |- | [[Messier 29|M29]] | ''Cooling Tower Cluster'' | [[File:Messier 29.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cygnus (konstelasyon)|Cygnus]] | 4,000 |- | [[Messier 30|M30]] | Dikyang Cluster ''(Jellyfish Cluster)'' | [[File:M30 NASA.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Capricornus (talampad)|Capricornus]] | 27,100 |- | [[Galaksiyang Andromeda|M31]] | Galaksiyang Andromeda ''(Andromeda Galaxy)'' | [[File:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,500,000 |- | [[Messier 32|M32]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M32 Francione inverted.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,490,000 |- | [[Galaksiyang Triangulum|M33]] | Galaksiyang Triangulum ''(Triangulum Galaxy)'' | [[File:Triangulum galaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Triangulum (talampad)|Triangulum]] | 2,880,000 |- | [[Messier 34|M34]] | Espayral Cluster ''(Spiral Cluster)'' | [[File:M34 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Perseus (konstelasyon)|Perseus]] | 1,500 |- | [[Messier 35|M35]] | ''Shoe-Buckle Cluster'' | [[File:NGC 2168 (Messier 35).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Gemini (talampad)|Gemini]] | 2,800 |- | [[Messier 36|M36]] | ''Pinwheel Cluster'' | [[File:M36a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 4,100 |- | [[Messier 37|M37]] | ''Salt and Pepper Cluster'' | [[File:M37a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 4,500 |- | [[Messier 38|M38]] | ''Starfish Cluster'' | [[File:M38 Open Cluster.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 3,480 |- | [[Messier 39|M39]] | ''Pyramid Cluster'' | [[File:M39-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cygnus (konstelasyon)|Cygnus]] | 1,010 |- | [[Messier 40|M40]] | ''Winnecke 4'' | [[File:M40 (Winnecke 4) (noao-m40).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Dobleng Bituin]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 510 (lumang pagtatantya ng katalogo), 470 & 1,013 |- | [[Messier 41|M41]] | ''Little Beehive Cluster'' | [[File:Messier 41 TLR.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 2,300 |- | [[Orion Nebula|M42]] | ''Orion Nebula'' | [[File:Orion Nebula - Hubble 2006 mosaic 18000.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,267 |- | [[Messier 43|M43]] | ''De Mairan's Nebula'' | [[File:M43 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,300 |- | [[Messier 44|M44]] | ''Beehive Cluster'' | [[File:M44-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cancer (talampad)|Cancer]] | 610 |- | [[Pleiades|M45]] | Moroporo ''(Pleiades)'' | [[File:Bob Star - M45 Carranza Field (by).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 444 |- | [[Messier 46|M46]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M46-star-cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 5,000 |- | [[Messier 47|M47]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M47-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 1,600 |- | [[Messier 48|M48]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M48 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Hydra (talampad)|Hydra]] | 2,500 |- | [[Messier 49|M49]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M49, NGC 4472 (noao-m49).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 56,000,000 |- | [[Messier 50|M50]] | Hugis-Pusong Cluster ''(Heart-Shaped Cluster)'' | [[File:M50 Open Star Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Monoceros (talampad)|Monoceros]] | 2,900 |- | [[Galaksiyang Whirlpool|M51]] | Galaksiyang Whirlpool ''(Whirlpool Galaxy)'' | [[File:Messier51 sRGB.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 31,000,000 |- | [[Messier 52|M52]] | ''Scorpion Cluster'' | [[File:M52, NGC 7654 (noao-m52).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cassiopeia (talampad)|Cassiopeia]] | 4,600 |- | [[Messier 53|M53]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier53 - SDSS DR14 (panorama).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 58,000 |- | [[Messier 54|M54]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 54 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 87,400 |- | [[Messier 55|M55]] | ''Specter Cluster'' | [[File:M55.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 17,600 |- | [[Messier 56|M56]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M56-LRGB.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Lyra]] | 32,900 |- | [[Nebulang Singsing|M57]] | Nebulang Singsing ''(Ring Nebula)'' | [[File:M57 The Ring Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Planetaryong nebula]] | [[Lyra]] | 2,570 |- | [[Messier 58|M58]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M58s (visible).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 68,000,000 |- | [[Messier 59|M59]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier59 - HST - Potw1921a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 60,000,000 |- | [[Messier 60|M60]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 60 - Hubble (2013-9-24).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 57,000,000 |- | [[Messier 61|M61]] | ''Swelling Spiral Galaxy'' | [[File:A hungry starburst galaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 45,610,000 |- | [[Messier 62|M62]] | ''Flickering Globular Cluster'' | [[File:Messier 62 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 22,500 |- | [[Messier 63|M63]] | ''Sunflower Galaxy'' | [[File:M63s.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 29,300,000 |- | [[Messier 64|M64]] | Galaksiyang Itim na Mata ''(Black Eye Galaxy)'' | [[File:Blackeyegalaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 17,000,000 |- | [[Messier 65|M65]] | ''Leo Triplet'' | [[File:M65 Galaxy from the Mount Lemmon SkyCenter Schulman Telescope courtesy Adam Block.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 35,000,000 |- | [[Messier 66|M66]] | ''Leo Triplet'' | [[File:Phot-33c-03-fullres.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 35,000,000 |- | [[Messier 67|M67]] | ''King Cobra'' o ''Golden Eye Cluster'' | [[File:M67-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cancer (talampad)|Cancer]] | 2,600-2,900 |- | [[Messier 68|M68]] | {{sdash|sort=z}} | [[File: Messier object 068.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Hydra (talampad)|Hydra]] | 33,600 |- | [[Messier 69|M69]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Cosmic riches.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 29,700 |- | [[Messier 70|M70]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier70.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 29,400 |- | [[Messier 71|M71]] | ''Angelfish Cluster'' | [[File: Messier 71, an Unusual Globular Cluster.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagitta (talampad)|Sagitta]] | 13,000 |- | [[Messier 72|M72]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M72 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Aquarius (talampad)|Aquarius]] | 54,570 |- | [[Messier 73|M73]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M73, NGC 6994 (noao-m73).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Asterismo]] | [[Aquarius (talampad)|Aquarius]] | 2,500, 1,030-2,290 |- | [[Messier 74|M74]] | ''Phantom Galaxy'' | [[File:PESSTO Snaps Supernova in Messier 74.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Pisces (talampad)|Pisces]] | 32,000,000 |- | [[Messier 75|M75]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 75 -hst11628 10 08723 43-Lasinh ABR555B438log.png|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 67,500 |- | [[Messier 76|M76]] | ''Little Dumbbell Nebula'' | [[File:Little Dumbbell Nebula M76.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Perseus (konstelasyon)|Perseus]] | 2,500 |- | [[Messier 77|M77]] | ''Cetus A'' o Galaksiyang Pusit ''(Squid Galaxy)'' | [[File:The squid and the whale (potw2515a).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Cetus]] | 45,000,000 |- | [[Messier 78|M78]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 78.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,350 |- | [[Messier 79|M79]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M79, NGC 1904 (noao-m79).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Lepus (talampad)|Lepus]] | 41,000 |- | [[Messier 80|M80]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M80, NGC 6093 (noao-m80).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 32,600 |- | [[Messier 81|M81]] | ''Bode's Galaxy'' | [[File:Messier 81 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Mayor]] | 11,990,000 |- | [[Messier 82|M82]] | ''Cigar Galaxy'' | [[File:M82 HST ACS 2006-14-a-large web.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Mayor]] | 12,000,000 |- | [[Messier 83|M83]] | ''Southern Pinwheel Galaxy'' | [[File:M83 - Southern Pinwheel.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Hydra (talampad)|Hydra]] | 15,000,000 |- | [[Messier 84|M84]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 84 nucleus Hubble.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 55,000,000 |- | [[Messier 85|M85]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M85, NGC 4382 (noao-m85).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 60,000,000 |- | [[Messier 86|M86]] | {{sdash|sort=z}} | [[File: Beacon of Light Messier 86.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 52,000,000 |- | [[Messier 87|M87]] | ''Virgo A'' | [[File:Messier 87 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 53,500,000 |- | [[Messier 88|M88]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M88s.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 63,000,000 |- | [[Messier 89|M89]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M89 Galaxy.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 50,000,000 |- | [[Messier 90|M90]] | ''Carabin Galaxy'' | [[File:M90 - Noao-m90.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 55,000,000 |- | [[Messier 91|M91]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M91s.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 63,000,000 |- | [[Messier 92|M92]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M92 arp 750pix.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Herkules (talampad)|Herkules]] | 26,700 |- | [[Messier 93|M93]] | ''Critter Cluster'' | [[File:M93 Eguivar.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 3,600 |- | [[Messier 94|M94]] | ''Crocodile Eye'' or ''Cat's Eye Galaxy'' | [[File:M94 1.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 16,000,000 |- | [[Messier 95|M95]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:The VLT goes lion hunting.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 33,000,000 |- | [[Messier 96|M96]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:NGC 3368 ESO.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 31,000,000 |- | [[Messier 97|M97]] | Nebulang Kuwago ''(Owl Nebula)'' | [[File:Noao-m97.tif|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Ursa Mayor]] | 2,030 |- | [[Messier 98|M98]] | {{sdash|sort=z}} | [[File: Messier 98.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 44,400,000 |- | [[Messier 99|M99]] | ''St. Catherine's Wheel'' | [[File:M99s crop.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 50,000,000 |- | [[Messier 100|M100]] | ''Mirror Galaxy'' | [[File:Messier 100 and Supernova SN 2006X.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 55,000,000 |- | [[Messier 101|M101]] | Galaksiyang Pinwheel ''(Pinwheel Galaxy)'' | [[File:M101 hires STScI-PRC2006-10a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Mayor]] | 21,000,000 |- | [[NGC 5866|M102]] | ''Spindle Galaxy'' | [[File:Ngc5866 hst big.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Draco (talampad)|Draco]] | 50,000,000 |- | [[Messier 103|M103]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M103 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cassiopeia (talampad)|Cassiopeia]] | 9,400 |- | [[Galaksiyang Sombrero|M104]] | Galaksiyang Sombrero ''(Sombrero Galaxy)'' | [[File:M104 ngc4594 sombrero galaxy hi-res.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 31,100,000 |- | [[Messier 105|M105]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier105 - HST - Potw1901a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 32,000,000 |- | [[Messier 106|M106]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 106 visible and infrared composite.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 22,000,000 |- | [[Messier 107|M107]] | ''Crucifix Cluster'' | [[File:Messier 107 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 20,900 |- | [[Messier 108|M108]] | ''Surfboard Galaxy'' | [[File:Messier108 - SDSS DR 14 (panorama).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Menor]] | 46,000,000 |- | [[Messier 109|M109]] | ''Vacuum Cleaner Galaxy'' | [[File:M109.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Menor]] | 67,200,000 |- | [[Messier 110|M110]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Dwarf Elliptical Galaxy Messier 110.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,690,000 |} == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Astronomiya]] gxgyome0ewqxgd2h59midc9cfxuqmmv 0 338840 2216272 2026-07-17T01:46:55Z GinawaSaHapon 102500 Bagong pahina: {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig sa gilágid-paléta''' o '''albeyólopalatál''' ang mga [[katinig sa likuran]] na nabubuo gamit ang pagitan ng harapan at likurang bahagi ng [[dila]] sa lugar sa pagitan ng [[Katinig sa gilagid|sa gilagid]] at [[Katinig sa paleta|sa paleta]].<ref name=":0">{{SOWL}}</ref> Sa opisyal na [[talahanayan ng Internasyonal na Ponetikong Alpabeto]] (IPA... 2216272 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig sa gilágid-paléta''' o '''albeyólopalatál''' ang mga [[katinig sa likuran]] na nabubuo gamit ang pagitan ng harapan at likurang bahagi ng [[dila]] sa lugar sa pagitan ng [[Katinig sa gilagid|sa gilagid]] at [[Katinig sa paleta|sa paleta]].<ref name=":0">{{SOWL}}</ref> Sa opisyal na [[talahanayan ng Internasyonal na Ponetikong Alpabeto]] (IPA), nasa pagitan ito ng mga [[katinig sa dilang pulupot]] at sa paleta, ngunit madalas na sinasama sa mga paleta na lamang dahil sa "kakulangan sa espasyo".<ref name="Esling">{{cite book |last=Esling |first=John H. |author-link=John Esling |title=The Handbook of Phonetic Sciences |publisher=Wiley-Blackwell |year=2010 |isbn=978-1-4051-4590-9 |editor1-last=Hardcastle |editor1-first=William J. |edition=2nd |page=693 |chapter=Phonetic Notation |doi=10.1002/9781444317251.ch18 |editor2-last=Laver |editor2-first=John |editor3-last=Gibbon |editor3-first=Fiona E.}}</ref> Inilalarawan nina [[Peter Ladefoged]] at [[Ian Maddieson]] ang mga ito bilang mga [[Palatalisasyon|palatalisadong]] [[katinig sa likurang gilagid]] [[Katinig na pagilid|pagilid]], na nabubuo gamit ang [[Katinig sa dulo ng dila|dulo ng dila]] sa likurang bahagi ng bahaging albeyolar sa gilagid at [[Katinig sa katawan ng dila|sa katawan ng dila]] na nakaangat upang dumampi sa paleta,<ref name=":0" /> habang inilalarawan naman ito ni [[John Esling]] bilang mga nakaabanteng katinig sa paleta, ang pinakanasa harapan ng mga katinig sa likuran, na nabubuo gamit ang katawan ng dila na lumalapit sa [[bahaging albeyolar]]. Sapat ang pagkaharap ng mga ito upang maging mga [[matitinis na katinig]] ang mga [[katinig na pasutsot]] at [[Katinig na pasara-sutsot|pasara-sutsot]], na natatangi sa mga katinig sa likuran.<ref name="Esling" /> == Sanggunian == {{Reflist}}{{Articulation navbox}} [[Kategorya:Mga katinig]] [[Kategorya:Bigkas]] [[Kategorya:Ponetikang pang-artikulasyon]] 5s0gjp0wsajlclmt3dh3rovm1giaquz 0 338841 2216273 2026-07-17T01:49:20Z GinawaSaHapon 102500 Ikinakarga sa [[Katinig sa gilagid-paleta]] 2216273 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Katinig sa gilagid-paleta]] a3hns7ipeafoxa3npth732113kmed22 0 338842 2216276 2026-07-17T02:38:16Z GinawaSaHapon 102500 Ikinakarga sa [[Inhenyeriyang pang-software]] 2216276 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Inhenyeriyang pang-software]] 2k9atl7lzl1vym5v4vr1vhhzqi6lysm 10 338843 2216277 2026-07-17T02:40:17Z GinawaSaHapon 102500 Bagong pahina: {{Navbox |name = Systems engineering |title = [[Inhinyeriyang pangsistema]] |state = {{{state|}}} |bodyclass = hlist |group1 = Larangan |list1 = *[[Inhinyeriyang pang-aeroespasyo]] *[[Inhinyeriyang pangsistemang biolohikal]] *[[Inhinyeriyang pangsistemang kognitibo]] *[[Pamamahalang pangkompigurasyon]] *[[Inhinyeriya at pamamahalang pangsistemang pandaigdig]] *[[Inhinyeriyang elektrikal]] *[[Inhinyeriyang pangsistemang pangkalusugan]] *[[Inhinyeriyang pangkasiguraduhan]] *... 2216277 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Systems engineering |title = [[Inhinyeriyang pangsistema]] |state = {{{state|}}} |bodyclass = hlist |group1 = Larangan |list1 = *[[Inhinyeriyang pang-aeroespasyo]] *[[Inhinyeriyang pangsistemang biolohikal]] *[[Inhinyeriyang pangsistemang kognitibo]] *[[Pamamahalang pangkompigurasyon]] *[[Inhinyeriya at pamamahalang pangsistemang pandaigdig]] *[[Inhinyeriyang elektrikal]] *[[Inhinyeriyang pangsistemang pangkalusugan]] *[[Inhinyeriyang pangkasiguraduhan]] *[[Inhinyeriyang pangkaligtasan]] |group2 = Proseso |list2 = *[[Inhinyeriya ng pangangailangan]] *[[Integrasyon ng sistema]] *[[Beripikasyon at balidasyon]] *[[Pagrebyu sa disenyo]] |group3 = Konsepto |list3 = *[[Prosesong pangnegosyo]] *[[Toleransiya sa kamalian]] *[[Sistema]] *[[Siklo ng buhay ng sistema]] *[[V-model]] *[[Siklo ng buhay ng pagdedebelop ng sistema]] |group4 = Kasangkapan |list4 = *[[Pagpapasya]] *[[Modelo ng paggana]] *[[IDEF]] *[[Optimisasyong matematikal]] *[[Reserbang bahagi]] *[[Dinamika ng sistema]] *[[SysML]] *[[Pagsusuring pangsistema]] *[[Pagmomodelong pangsistema]] |group5 = Tao |list5 = *[[James S. Albus]] *[[Ruzena Bajcsy]] *[[Benjamin S. Blanchard]] *[[Wernher von Braun]] *[[Kathleen Carley]] *[[Harold Chestnut]] *[[Wolt Fabrycky]] *[[Barbara Grosz]] *[[Arthur David Hall III]] *[[Derek Hitchins]] *[[Robert E. Machol]] *[[Radhika Nagpal]] *[[Simon Ramo]] *[[Joseph Francis Shea]] *[[Katia Sycara]] *[[Manuela M. Veloso]] *[[John N. Warfield]] |group7 = Kaugnay |list7 = *[[Inhinyeriyang pangkontrol]] *[[Inhinyeriyang pangkompyuter]] *[[Inhinyeriyang pang-industriya]] *[[Pananaliksik pang-operasyon]] *[[Pamamahala sa proyekto]] *[[Pamamahala sa kalidad]] *[[Pamamahala sa banta]] *[[Inhinyeriyang pang-software]] |below = * [[:Kategorya:Inhinyeriyang pangsistema|Kategorya]] }}<noinclude>{{Navbox documentation}}</noinclude> 93gh3adz8td9kuci0ysauzddi3x0oyk 10 338844 2216281 2026-07-17T05:45:44Z GinawaSaHapon 102500 Bagong pahina: {{Navbox | name = Systems science | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | title = [[Agham pangsistema]] | group1 = [[Sistema]] | list1 = * [[Sining ng sistema|Sining]] * [[Sistemang biolohikal|Biolohikal]] * [[Komplikadong sistema|Komplikado]] * [[Ekosistema|Ekolohikal]] * [[Sistemang pang-ekonomiya|Ekonomiko]] * [[Sistemang pang-impormasyon|Impormasyon]] * [[Sistemang pangmaramihang ahente|Maramihang ahente]... 2216281 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Systems science | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | title = [[Agham pangsistema]] | group1 = [[Sistema]] | list1 = * [[Sining ng sistema|Sining]] * [[Sistemang biolohikal|Biolohikal]] * [[Komplikadong sistema|Komplikado]] * [[Ekosistema|Ekolohikal]] * [[Sistemang pang-ekonomiya|Ekonomiko]] * [[Sistemang pang-impormasyon|Impormasyon]] * [[Sistemang pangmaramihang ahente|Maramihang ahente]] * [[Sistemang nerbiyos|Nerbiyos]] * [[Sistemang tagarekomenda|Tagarekomenda]] * [[Sistemang panlipunan|Panlipunan]] | group2 = Konsepto | list2 = * [[Tagal ng pagdoble]] * [[Salik na naglilimita]] * [[Negatibong feedback]] * [[Positibong feedback]] | group3 = Larangan | list3 = {{Navbox |child | list1 = * [[Teorya ng kontrol]] * [[Sibernetika]] * [[Agham pangsistemang pandaigdig]] * [[Buhay na sistema]] * [[Sistemang sosyoteknikal]] * [[Sistemitika]] * [[Metabolismong urbano]] * [[Teorya ng sistema ng mundo]] | list2 = * [[Pagsusuring pangsistema|Pagsusuri]] * [[Biolohiyang pangsistema|Biolohiya]] * [[Dinamikang pangsistema|Dinamika]] * [[Ekolohiyang pangsistema|Ekolohiya]] * [[Inhinyeriyang pangsistema|Inhinyeriya]] * [[Neurosiyensiyang pangsistema|Neurosiyensiya]] * [[Parmakolohiyang pangsistema|Parmakolohiya]] * [[Pilosopiyang pangsistema|Pilosopiya]] * [[Sikolohiyang pangsistema|Sikolohiya]] * [[Teorya ng sistema]] ** [[Sistematikong pag-iisip]] }} | group4 = Siyentipiko | list4 = * [[Russell L. Ackoff]] * [[Victor Aladjev]] * [[William Ross Ashby]] * [[Ruzena Bajcsy]] * [[Béla H. Bánáthy]] * [[Gregory Bateson]] * [[Stafford Beer]] * [[Richard E. Bellman]] * [[Ludwig von Bertalanffy]] * [[Margaret Boden]] * [[Alexander Bogdanov]] * [[Kenneth E. Boulding]] * [[Murray Bowen]] * [[Kathleen Carley]] * [[Mary Cartwright]] * [[C. West Churchman]] * [[Manfred Clynes]] * [[George Dantzig]] * [[Edsger W. Dijkstra]] * [[Fred Emery]] * [[Heinz von Foerster]] * [[Stephanie Forrest]] * [[Jay Wright Forrester]] * [[Barbara J. Grosz|Barbara Grosz]] * [[Charles A.&nbsp;S. Hall]] * [[Mike Jackson (siyentipikong pangsistema)|Mike Jackson]] * [[Lydia Kavraki]] * [[James J. Kay]] * [[Faina Mihajlovna Kirillova|Faina M. Kirillova]] * [[George Klir]] * [[Allenna Leonard]] * [[Edward Norton Lorenz]] * [[Niklas Luhmann]] * [[Humberto Maturana]] * [[Margaret Mead]] * [[Donella Meadows]] * [[Mihajlo D. Mesarovic]] * [[James Grier Miller]] * [[Radhika Nagpal]] * [[Howard T. Odum]] * [[Talcott Parsons]] * [[Ilya Prigogine]] * [[Qian Xuesen]] * [[Anatol Rapoport]] * [[John Seddon]] * [[Peter Senge]] * [[Claude Shannon]] * [[Katia Sycara]] * [[Eric Trist]] * [[Francisco Varela]] * [[Manuela M. Veloso]] * [[Kevin Warwick]] * [[Norbert Wiener]] * [[Jennifer Wilby]] * [[Anthony Wilden]] | below = * {{icon|Category}} '''[[:Kategorya:Agham pangsistema|Kategorya]]''' * {{Icon|Commons}} '''[[Commons:Category:Systems theory|Commons]]''' }}<noinclude> {{Navbox documentation}}</noinclude> 18kh7chrppmngjcglmnp3gdsxbmala9 2 338845 2216300 2026-07-17T11:00:19Z Purpleindigold 164191 Created by translating the section "__LEAD_SECTION__" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1359513743|Toxic Till the End]]" 2216300 wikitext text/x-wiki == __LEAD_SECTION__ == Ang "'''Toxic Till the End'''" ay isang kanta ng mang-aawit mula sa Nuweba Selandya at Timog Korea na si [[Rosé]]. Ito ay inilabas noong ika-6 ng Disyembre 2024 sa pamamagitan ng The Black Label at Atlantic Records bilang ikatlong single mula sa kanyang pamulaang studio album, ang ''Rosie'' (2024). Ito ay isinulat nina Rosé, Michael Pollack, Emily Warren, at Evan Blair, na siya ring tagagawa ng track. Ito ay inilarawan bilang isang emo pop, power pop, at synth-pop single blending guitars at synths na may madamdaming hilaw na taludturan. Hango sa mga nakaraang karanasan ni Rosé, ang kanta ay umiikot sa isang malaswang relasyon na paulit-ulit na nabubuo. Positibo ang mga kritiko sa "Toxic Till the End" dahil sa lalim ng damdamin at masiglang pagkakagawa nito. Ang kanta ay nagtagumpay at tumuktok sa ikaapat na pwesto sa Circle Digital Chart, at naging pangalawang punong-sampung hit mula sa ''Rosie'' sa Timog Korea. Tumuktok ito sa ika-15 puwesto sa ''Billboard'' Global 200 at ikaanim sa Global Excl.US, na nagtatanda sa kaniyang ikatlong punong-sampung hit sa huling taltaguhit. Sa iba pang mga lugar, nakapasok ito sa punong sampu sa Hong Kong, Singapura, Taywan, at Malaysia at nakapasok sa mga taltaguhit sa Awstralya, Kanada, Hapon, Reyno Unido, at Estados Unidos, bukod sa iba pang mga bansa. Ang kanta ay napatunayang ginto ng Music Canada at ng [[Recording Industry Association of Japan]] (RIAJ). Isang kasamang bidyong pangmusika ang idinirihi ni Ramez Silyan at inilabas sa hudyatan ni Rosé sa YouTube kasabay ng paglabas ng single. Tampok sa bidyo sina Rosé at ang aktor na si Evan Mock sa isang nakalalasong salaysay ng pag-ibig na kinunan sa Old Westbury Gardens, Nuweba York. Ipin-romote ni Rosé ang "Toxic Till the End" sa pamamagitan ng mga pagtatanghal sa ''The Tonight Show Starring Jimmy Fallon'', Le Gala des Pièces Jaunes, GMO Sonic, ''The Howard Stern Show'', Global Citizen Festival, at Deadline World Tour ng [[Blackpink]]. Ang kanta ay ginawaran ng Best Vocal Performance sa 2025 MAMA Awards at Best Digital Song sa ika-40 Golden Disc Awards, at nakatanggap ng nominasyon para sa Best K-Pop sa 2025 MTV Video Music Awards. 62rrw6j5dn6m4ver9miee90bl8fpxji