Wikipedia tlwiki https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Midya Natatangi Usapan Tagagamit Usapang tagagamit Wikipedia Usapang Wikipedia Talaksan Usapang talaksan MediaWiki Usapang MediaWiki Padron Usapang padron Tulong Usapang tulong Kategorya Usapang kategorya Portada Usapang Portada TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 14045 2216326 2114989 2026-07-17T17:04:24Z Ryle Tugade II 147741 /* Birthday */ 2216326 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=Marso 2008}} Si '''Ricardo Cepeda''' ay isang pilipinong artista. Isang binigyan ng ''break'' sa [[pelikula]] ng [[Regal Films]] at nakagawa ng ilang pelikulang may Romansa. ==Tunay na Pangalan== Richard Cesar Cepeda Go ==Birthday== 11 October 1964 [age 61] ==Place of Birth== *[[Maynila]], Pilipinas ==Lahi== *Ina - Pilipina-Kastila *Ama - Pilipino-Intsik ==Television== {{DEFAULTSORT:Cepeda, Ricardo}} [[Kaurian:Mga artista mula sa Pilipinas]] {{user:maskbot/cleanup}} 1997 - ''[[Mula sa Puso]]'' as Abdon [[ABS-CBN]] 1999 - May Bukas Pa as Fidel [IBC/RPN] 2002-2003 - as Conrado [ABS-CBN] 0z7bxmr5x2guzqzux3j5e1ozpayt0l4 0 14344 2216354 2043138 2026-07-18T06:51:20Z Julius Santos III 139725 2216354 wikitext text/x-wiki {{BLP unsourced|date=Setyembre 2017}} {{Infobox actor | name = Carmi Martin | image = | Background = | birth_name = Carmita Martin | birth_date = {{birth date and age|mf=yes|1963|8|9}} | birth_place = [[Santa Ana, Maynila]], [[Philippines]] | alma_mater = [[CAP College Foundation]] | occupation = Aktres, modelo, Komedyante | years_active = 1976–kasalukuyan | known_for = {{ubl|''Tonight with Dick and Carmi''|''[[The Better Half]]''|''[[Four Sisters and a Wedding]]''}} | website = }} Si '''Carmi Martin''' (ipinanganak noong Agosto 9, 1963) ay isang artistang [[Pilipino|Pilipina]]. Isa siyang miyembro ng [[GABRIELA]] sa [[Pilipinas]]. ==Pilmograpiya== ===Pelikula=== *1980 - [[Dolphy's Angels]] *1980 - [[For Yu'r Height Only]] *1983 - [[Working Girls]] *1991 - Humanap ka ng Panget ===Telebisyon=== * 1976-1984 - [[Student Canteen]] * 1988-1991 - Tonight with Dick and Carmi * 1991-1997 - [[Abangan ang Susunod na Kabanata]] * 1997-1998 - [[Ikaw Na Sana]] * 1999-2000 - [[Labs Ko si Babe]] * 2005 - [[Ikaw Ang Lahat Sa Akin]] * 2007-2008 - [[Lastikman]] * 2009 - [[Kambal sa Uma]] * 2009-2010 - [[Katorse]] * 2010 - [[Beauty Queen]] * 2010-2011 - [[My Driver Sweet Lover]] * 2012 - [[Makapiling Kang Muli]] * 2012 - [[Luna Blanca]] * 2017 - [[The Better Half]] * 2018 - [[Since I Found You]] * 2018-2019 - [[Ang Probinsyano|FPJ's Ang Probinsyano]] * 2021-2022 - [[Happy Together]] * 2026 - My Bespren Emman * 2026 - [[Sigabo]] == Mga link na panlabas == * {{imdb name|0552030}} {{BD|1963|LIVING|Martin, Carmi}} [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] {{Pilipinas-artista-stub}} psboajdzqt6rxw2s7v4oez29k6nrxpw 0 27399 2216346 2068536 2026-07-18T04:38:10Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216346 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox model | birth_name = Phoemela Baranda | image = Phoemela Baranda.jpg | caption = | birth_date = {{birth date and age|1980|10|01}} | birth_place = [[Maynila]], [[Pilipinas]] | death_date = | death_place = | yearsactive = 1999-kasalukuyan | height = {{convert|5|ft|8|in|m|abbr=on}} | haircolour = [[Brown hair|Dark Brown]] | eyecolour = [[Eye Color|Dark Brown]] | dress size = UK 8 - US 4 - EU 36 | shoesize = UK 8.5 - US 9.5 - EU 42 | agency = Professional Models Association of the Philippines | website = http://www.phoemelabaranda.com/ | spouse = | children = Kim Nichole (<abbr title="born">b.</abbr> December 5, 1998) }} Si '''Phoemela Baranda''' (ipinanganak 1 Oktubre 1980) ay isang [[Pilipinas|Filipinang]] modelo, aktres, at dating [[News presenter|entertainment anchor]] ng [[TV Patrol]].<ref>{{cite web | title= TV Patrol World | url= http://www.tvpinoy.info/international-tv-shows/3/50-tv-patrol-world.html | work= TV Pinoy | accessdate= 2009-06-22 | archive-date= 2014-05-28 | archive-url= https://web.archive.org/web/20140528010423/http://www.tvpinoy.info/international-tv-shows/3/50-tv-patrol-world.html | url-status= dead }}</ref> {{DEFAULTSORT:Baranda, Phoemela}} [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1980]] {{Pilipinas-artista-stub}} fpckpoole1p6rgzok9xn7go7gyr2nwu 0 48923 2216322 2171700 2026-07-17T16:34:03Z Wrair-keian 164199 2216322 wikitext text/x-wiki {{Infobox Skyscraper |building_name= Gusaling Chrysler |image= [[Talaksan:Chrysler Building by David Shankbone.jpg|center|150px]] |previous_building= [[40 Wall Street]] |surpassed_by_building= [[Gusaling Empire State]] |year_highest=27 Mayo 1930 |year_end= 1931 |location= 405 [[Lexington Avenue]], [[Manhattan|New York]], [[New York]], [[United States|U.S.]] |height_stories= 77 |construction_period= 1929-1930 |emporis_id=114867 |roof= {{Convert|282.0|m|ft|0|abbr=on}} |top_floor= {{Convert|274.0|m|ft|0|abbr=on}} |antenna_spire= {{Convert|318.9|m|ft|0|abbr=on}} |floor_area= {{convert|1195000|sqft|m2|abbr=on}} |elevator_count= 32 |architect= [[William Van Alen]] |Source= Emporis.com, SkyscraperPage.com|}} Ang '''Gusaling Chrysler''' o '''''Chrysler Building''''' ay isang [[Art Deco]] na [[gusaling tukudlangit]] sa [[Lungsod ng New York]], na matatagpuan sa gawing silangan ng [[Manhattan]] sa interseksiyon ng [[Kalye Ika-42 (Manhattan)|Kalye Ika-42]] at [[Abenida Lexington (Manhattan)|Abenida Lexington]]. Tumatayo sa {{Convert|319|m|ft|0}},<ref name=Skyscraperpage1>{{Cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=83 |title=The Chrysler Building – SkyscraperPage.com |access-date=2008-07-04 |archive-date=2012-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301021302/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=83 |url-status=dead }}</ref> naging pinakamataas na gusali sa buong mundo ito sa loob ng maikling panahon bago ito malagpasan ng [[Gusaling Empire State]] noong 1931. Subalit, nananatili ang Gusaling Chrysler bilang pinakamataas na gusaling yari sa [[ladrilyo]].<ref>{{Cite web |title=The World's Tallest Brick Building – SkyscraperPicture.com |url=http://www.skyscraperpicture.com/chryslerbuilding.htm |access-date=2012-11-20 |archive-date=2012-11-20 |archive-url=https://archive.today/20121120090553/http://www.skyscraperpicture.com/chryslerbuilding.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=A view from Above – The Chrysler Building |url=http://www.tqnyc.com/NYC062905/chrysler_index.html |access-date=2007-06-30 |archive-date=2007-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070630151437/http://www.tqnyc.com/NYC062905/chrysler_index.html |url-status=live }}</ref> Makaraan ang pagbagsak ng [[World Trade Center]], muli itong naging pangalawang pinakamataas na gusali sa Lungsod ng New York City hanggang Disyembre 2007, kung kailan itinaas ang {{Convert|365.8|m|ft|0|adj=on}} na [[espiro]] ng gusali ng [[Toreng Bank of America (New York)|Bank of America]], kung kaya't naitulak ang Gusaling Chrysler sa ikatlong puwesto. Bilag karagdagan, ang [[New York Times Building|Gusali ng New York Times]], na nagbukas noong 2007, ay tuwirang katapat ng Gusaling Chrysler sa sukat ng kataasan.<ref>[http://www.emporis.com/en/wm/ci/bu/?id=101028 Emporis Data – See Tallest buildings Ranking]</ref> Isang klasikong halimbawa ang Gusaling Chrysler ng arkitekurang Art Deco at ibinibilang ng mga pangkasalakuyang mga arkitekto na isa sa mga pinakamahusay ang pagkakagawang gusali sa Lungsod ng New York (''[[Chrysler Building#Recognition and Appeal|tingnan sa ibaba]]''). Noong 2007, inihanay itong ika-siyam sa ''[[List of America's Favorite Architecture according to the AIA|Talaan ng mga Paboritong Arkitektura ng Amerika]]'' ng [[American Institute of Architects|Surian ng mga Arkitektong Amerikano]].<ref>{{Cite web |title=FavoriteArchitecture.org |url=http://favoritearchitecture.org/afa150.php |access-date=2008-07-04 |archive-date=2012-09-13 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AdjNO02o?url=http://favoritearchitecture.org/afa150.php |url-status=dead }}</ref> Noong 2019, ang Chrysler ang ika-13 pinakamataas na gusali sa lungsod, na kapantay ng The New York Times Building.<ref>{{Cite web |title=Chrysler Building - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/chrysler-building/422 |access-date=2026-07-17 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> ==Sanggunian== {{reflist}} {{Commonscat|Chrysler Building}} [[Kategorya:Mga pangopisina na gusaling tukudlangit sa Manhattan|Chrysler]] {{agham-stub}} tdphih4sk0l8i2wzrop960vh5zn640t 0 56660 2216330 2057650 2026-07-17T22:06:49Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216330 wikitext text/x-wiki {{for|Amerikanong dalubhasa sa hayliknaya|Michael E. Phelps}} {{Kahong-kabatiran malalangoy | swimmername = Michael Phelps | image = Phelpsbeijing.jpg | imagesize = 210px | caption = Michael Phelps sa Olimpikong Beijing 2008 | fullname = Michael Fred Phelps | nicknames = Ang Bala ng Baltimore<ref>Harris, Nick. [http://www.independent.co.uk/sport/olympics/aquatics/baltimore-bullet-has-history-in-his-sights-889968.html "'Baltimore Bullet' has history in his sights"]. ''Baltimore Sun''. [[2008-08-11]].</ref> | nationality = {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos|Mga Nagkakaisang Estado]] | strokes = [[Kampay paru-paro|Paru-paro]], [[Balabalaking paglalangoy|Pangisahang Balabalaki]], [[Malayang-estilong paglalangoy|Malayang-estilo]], [[Himbalangay]] | club = Samahang Wolverine,<br /> [[Pamantasan ng Michigan]] | collegeteam = | birthdate ={{birth date and age|1985|06|30}} | birthplace = [[Baltimore, Maryland]], [[Estados Unidos]] | deathdate = | deathplace = | height = {{height|ft=6|in=4}} | weight = {{convert|200|lb|kg}} | medaltemplates = {{MedalSport|Panlalaking [[Paglalangoy]]}} {{MedalCountry | {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos|Mga Nagkakaisang Estado]]}} {{MedalCompetition|[[Palarong Olimpiko]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|2004 Atenas]]|[[:en:Swimming at the 2004 Summer Olympics - Men's 100 metre butterfly|100&nbsp;m paru-paro]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|2004 Atenas]]|[[:en:Swimming at the 2004 Summer Olympics - Men's 200 metre butterfly|200&nbsp;m paru-paro]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|2004 Atenas]]|[[:en:Swimming at the 2004 Summer Olympics - Men's 200 metre individual medley|200&nbsp;m pangisahang balabalaki]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|2004 Atenas]]|[[:en:Swimming at the 2004 Summer Olympics - Men's 400 metre individual medley|400&nbsp;m pangisahang balabalaki]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|2004 Atenas]]|[[:en:Swimming at the 2004 Summer Olympics - Men's 4 x 200 metre freestyle relay|4 x 200&nbsp;m pagpasang malayang-estilo]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|2004 Atenas]]|[[:en:Swimming at the 2004 Summer Olympics - Men's 4 x 100 metre medley relay|4 x 100&nbsp;m pagpasang balabalaki]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|2008 Beijing]]|[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 200 metre freestyle|200&nbsp;m malayang-estilo]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|2008 Beijing]]|[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 100 metre butterfly|100&nbsp;m paru-paro]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|2008 Beijing]]|[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 200 metre butterfly|200&nbsp;m paru-paro]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|2008 Beijing]]|[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 200 metre individual medley|200&nbsp;m pangisahang balabalaki]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|2008 Beijing]]|[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 400 metre individual medley|400&nbsp;m pangisahang balabalaki]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|2008 Beijing]]|[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 4 x 100 metre freestyle relay|4 x 100&nbsp;m pagpasang malayang-estilo]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|2008 Beijing]]|[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 4 x 200 metre freestyle relay|4 x 200&nbsp;m pagpasang malayang-estilo]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|2008 Beijing]]|[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 4 x 100 metre medley relay|4 x 100&nbsp;m pagpasang balabalaki]]}} {{MedalBronze|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|2004 Atenas]]|[[:en:Swimming at the 2004 Summer Olympics - Men's 200 metre freestyle|200&nbsp;m malayang-estilo]]}} {{MedalBronze|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|2004 Atenas]]|[[:en:Swimming at the 2004 Summer Olympics - Men's 4 x 100 metre freestyle relay|4 x 100&nbsp;m pagpasang malayang-estilo]]}} {{MedalCompetition|[[Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika ng FINA|Pandaigdigang Kampeonato - Mahabang Takda]]}} {{MedalGold|[[2001 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2001 Fukuoka]]|200&nbsp;m paru-paro}} {{MedalGold|[[2003 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2003 Barcelona]]|200&nbsp;m paru-paro}} {{MedalGold|[[2003 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2003 Barcelona]]|200&nbsp;m pangisahang balabalaki}} {{MedalGold|[[2003 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2003 Barcelona]]|400&nbsp;m pangisahang balabalaki}} {{MedalGold|[[2003 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2003 Barcelona]]|4 x 100&nbsp;m pagpasang balabalaki}} {{MedalGold|[[2005 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2005 Montreal]]|200&nbsp;m malayang-estilo}} {{MedalGold|[[2005 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2005 Montreal]]|200&nbsp;m pangisahang balabalaki}} {{MedalGold|[[2005 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2005 Montreal]]|4 x 100&nbsp;m pagpasang malayang-estilo}} {{MedalGold|[[2005 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2005 Montreal]]|4 x 200&nbsp;m pagpasang malayang-estilo}} {{MedalGold|[[2005 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2005 Montreal]]|4 x 100&nbsp;m pagpasang balabalaki}} {{MedalGold|[[:en:2007 World Aquatics Championships - Swimming|2007 Melbourne]]|200&nbsp;m malayang-estilo}} {{MedalGold|[[:en:2007 World Aquatics Championships - Swimming|2007 Melbourne]]|100&nbsp;m paru-paro}} {{MedalGold|[[:en:2007 World Aquatics Championships - Swimming|2007 Melbourne]]|200&nbsp;m paru-paro}} {{MedalGold|[[:en:2007 World Aquatics Championships - Swimming|2007 Melbourne]]|200&nbsp;m pangisahang balabalaki}} {{MedalGold|[[:en:2007 World Aquatics Championships - Swimming|2007 Melbourne]]|400&nbsp;m pangisahang balabalaki}} {{MedalGold|[[:en:2007 World Aquatics Championships - Swimming|2007 Melbourne]]|4 x 100&nbsp;m pagpasang malayang-estilo}} {{MedalGold|[[:en:2007 World Aquatics Championships - Swimming|2007 Melbourne]]|4 x 200&nbsp;m pagpasang malayang-estilo}} {{MedalSilver|[[2003 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2003 Barcelona]]|100&nbsp;m paru-paro}} {{MedalSilver|[[2003 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2003 Barcelona]]|4 x 200&nbsp;m pagpasang malayang-estilo}} {{MedalSilver|[[2005 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2005 Montreal]]|100&nbsp;m paru-paro}} {{MedalCompetition|[[:en:FINA World Championships - Short Course|Pandaigdigang Kampeonato - Maikling Takda]]}} {{MedalGold|[[2004 FINA Short Course World Championships|2004 Indianapolis]]|200&nbsp;m malayang-estilo}} {{MedalCompetition|[[Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|Kampeonatong Pan Pasipiko]]}} {{MedalGold| [[2002 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2002 Yokohama]] | 200&nbsp;m pangisahang balabalaki}} {{MedalGold| [[2002 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2002 Yokohama]] | 400&nbsp;m pangisahang balabalaki}} {{MedalGold| [[2002 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2002 Yokohama]] | 4 x 100&nbsp;m pagpasang balabalaki}} {{MedalGold| [[2006 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2006 Victoria]] | 200&nbsp;m paru-paro}} {{MedalGold| [[2006 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2006 Victoria]] | 200&nbsp;m pangisahang balabalaki}} {{MedalGold| [[2006 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2006 Victoria]] | 400&nbsp;m pangisahang balabalaki}} {{MedalGold| [[2006 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2006 Victoria]] | 4 x 100&nbsp;m pagpasang malayang-estilo}} {{MedalGold| [[2006 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2006 Victoria]] | 4 x 200&nbsp;m pagpasang malayang-estilo}} {{MedalSilver| [[2002 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2002 Yokohama]] | 200&nbsp;m paru-paro}} {{MedalSilver| [[2002 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2002 Yokohama]] | 4 x 200&nbsp;m pagpasang malayang-estilo}} {{MedalSilver| [[2006 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2006 Victoria]] | 200&nbsp;m himbalangay}} }} Si '''Michael Fred Phelps''' (ipinanganak noong [[Hunyo 30]], [[1985]]) ay isang [[Estados Unidos|Amerikanong]] manlalangoy. Siya ay gintong medalistang [[Palarong Olimpiko|Olimpiko]] (ang pinakamarami sa anumang Olimpiyano) at kasalukuyang may hawak siyang pitong pandaigdigang tala sa paglalangoy. Si Phelps ay may hawak ng tala ukol sa pinakamaraming gintong medalya na nanalo sa isang Olimpiko na may walong ginto na napanalunan sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|Palarong Olimpiko 2008]]. Nang dahil sa mga tala, nilampasan niya si Mark Spitz, na isa ring manlalangoy at nagkaroon ng pitong gintong medalya na napanalunan niya sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1972|Palarong Olimpiko 1972]]. Sa pangkalahatan, si Phelps ay nakapanalo ng 28 na Olimpikong medalya: anim na ginto at dalawang tanso sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|Atenas]] noong 2004, at walong ginto sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]] sa [[Beijing]]. Sa pagpapanalo ng mga medalyang ito, siya ay may dalawang beses na katumbas sa manlalarong Sobiyet sa himnastika na si Alexander Dityatin na nakatala ng walong medalya (ng anumang uri) sa isang Olimpiko; nagkamal si Dityatin ng walo sa [[Himnastika sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 1980|1980 Olimpikong Tag-init]], samantala nanalo si Phelps ng walong medalya sa [[Paglalangoy sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|2004 Olimpikong Tag-init]] at [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|2008 Olimpikong Tag-init]]. Sa kanyang mga walong gintong medalya mula sa Beijing, ang mga lima ay nanalo sa pangisahang kaganapan, pumapatas ng tala ukol sa pangisahang gintong medalya sa isang Palaro na likas na inayos ni Eric Heiden sa 1980 Olimpikong Taglamig at katumbas kay Vitaly Scherbo sa 1992 Palarong Tag-init. Nagraranggo si Phelps ng pangalawa sa [[Talaan ng maramihang Olimpikong medalista|kabuuang karera ng mga medalyang Olimpiko]], pagkatapos kay [[Larissa Latynina]], isang manlalarong [[Unyong Sobyet|Sobyet]] ng himnastika, na nanalo ng 18 medalya (siyam na ginto) sa mga tatlong sunud-sunod na Palarong Olimpiko. Ang mga pandaigdigang titulo ni Phelps, kasama ang kanyang mga iba't ibang pandaigdigang tala, ay nakapagresulta sa kanya bilang iginawad na [[Pandaigdigang Paglalangoy Malalangoy ng Taon|Gawad Pandaigdigang Malalangoy ng Taon]] noong 2001, 2002, 2003, 2004, 2006, at 2007. Nakapanalo si Phelps ng kabuuan ng 48 medalyang pangkarera sa ngayon: 40 ginto, anim na pilak at dalawang tanso. Kabilang dito ang lahat ng mga Kampeonato kung saan siya ay nakipagpaligsahan: [[Palarong Olimpiko|Ang Olimpiko]], [[Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika ng FINA|ang Pandaigdigang Kampeonato]], at [[Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|ang Kampeonatong Pan Pasipiko]]. == Talambuhay == Ipinanganak si Phelps sa Baltimore, Maryland, at lumaki sa kabayanan ng Rodgers Forge ng kalapit na Towson. Pumasok siya sa Elementarya ng Rodgers Ford, Gitnang Paaralan ng Dumbarton at Mataas na Paaralan ng Towson. Bunso si Phelps sa tatlong magkakapatid. Ang kanyang ina na si Deborah Sue "Debbie" Phelps (née Davisson) ay isang prinsipal ng gitnang paaralan. Ang kanyang ama na si Michael Fred Phelps ay isang retiradong Pulis ng Estado ng Maryland na naglaro ng Amerikanong putbol sa mataas na paaralan at kolehiyo. Nagdiborsiya ang kanyang mga magulang sa 1994 noong siya ay siyam na taong gulang, ngunit nag-asawa ulit ang kanyang ama noong 2001. Siya ay nagtapos mula sa Towson High School noong 2003. Noong nasa kanayang kabataan, sinuri si Phelps na may [[Kapansanang Kulang sa Pansin-Labis na Aktibo]] (ADHD).<ref name=odyssey>{{cite news|author=Kevin Van Valkenburg|title=Phelps' voyage|date=2008-08-03|publisher=''[[The Baltimore Sun]]''|pages=1A, 16A–17A }}</ref> Nagsimula siyang lumangoy sa pitong taon, na ang bahagyang dahilan ay ang impluwensiya sa kanyang dalawang ate na kapwa malalangoy at bahagyang ibigay ang kasiyaang-loob para sa kanyang lakas. Nahasa siya sa larangan ng paglalangoy, at sa taon ng 10 nakahawak siya ng pambasang tala ukol sa kanyang pang-edad na pangkat. Sumunod nang lalo ang mga talang pangkat pang-edad, at ang mabilis na pag-unlad ni Phelps ay naging dahilan sa paghantong ng pagpasok para sa [[Paglalangoy sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000|2000 Olimpikong Tag-init]] sa 15 na taon.<ref>Paul McMullen, ''Amazing Pace: The Story of Olympic Champion Michael Phelps from Sydney to Athens to Beijing.'' New York: Rodale, Inc., 2006.</ref> === Mga unang taon sa karera === ''{{seealso|Paglalangoy sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008}}'' Bilang batang binatilyo, nagsanay si Michael Phelps sa [[Samahang Pang-akwatika ng Hilagang Baltimore]] sa ilalim ng tagasanay na si Bob Bowman. Sa taon ng 15, nakapagpaligsahan na si Phelps sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000]] sa [[Sydney]], na naging pinakabatang Amerikanong malalangoy na lalaki sa Palarong Olimpiko sa loob ng 68 taon. Habang hindi pa nananalo ng isang medalya, nakarating siya sa huling laro at nakatapos sa ikalima sa 200 metrong paru-paro. Ipinagpatuloy ni Phelps sa paggawa ng pangalan para sa kanyang sarili magmula noon. Limang buwan pagkatapos ng Olimpikong Sydney, nakabasag si Phelps ng pandaigdigang tala sa 200&nbsp;m paru-paro upang maging pinakabatang tao na nakapagtala sa pandaigdigang tala sa paglalangoy.<ref>{{cite news|author=Paul McMullen|title=Phelps marks his time Swimming: Towson High's Michael Phelps now counts a butterfly world record, as well as his participation in the 2000 Olympics, as his biggest thrills|work=[[The Baltimore Sun]]|date=2001-05-09|url=http://pqasb.pqarchiver.com/baltsun/access/72658167.html?dids=72658167:72658167&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT|accessdate=2008-01-26|archive-date=2008-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080131172218/http://pqasb.pqarchiver.com/baltsun/access/72658167.html?dids=72658167:72658167&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT|url-status=dead}}</ref> Pagkatapos nakabasag siya ng kanyang tala sa Pandaigdigang Kampeonato sa [[Fukuoka, Fukuoka|Fukuoka]], [[Hapon]] sa oras ng 1:54.58. Sa 2002 Mga Pambansang Tag-init sa [[Fort Lauderdale, Florida|Fort Lauderdale]], nakabasag din si Phelps ang pandaigdigang tala ukol sa 400 metrng [[pangisahang balabalaki]] at nakatala ng talang Amerikano sa 100 metrong paru-paro at 200 metrong pangisahang balabalaki. Noong 2003, nakabasag si Phelps ng kanyang pandaigdigang tala sa 400 metrong pangisahang balabalaki (4:09.09) at sa Hunyo, nakabasag siya ng pandaigdigang tala sa 200&nbsp;m [[pangisahang balabalaki]] (1:56.04). Pagkatapos sa [[Hulyo 7]], [[2004]], nakabasag muli si Phelps ng kanyang pandaigdigang tala sa 400&nbsp;m pangisahang balabalaki (4:08.41) sa panahon ng mga pagsubok pang-Mga Nagkakaisang Esatdo para sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004]]. Noong 2004, iniwan ni Phelps ang Samahang Pang-akwatika ng Hilagang Baltimore kasama si Bob Bowman upang magsanay sa [[Pamantasan ng Michigan]] para sa [[:en:University of Michigan swimming#Men's Swimming|Samahang Wolverine]]. === Buhay-dalubhasaan === Sa kalagitnaan ng ng 2004 at 2008, pumasok si Phelps sa [[Pamantasan ng Michigan]] sa [[Ann Arbor, Michigan]], kung saan nag-aaral ng kalakalang pampalakasan at pamamahala. Noong Mayo 2008, sinabi ni Phelps na pagpasiyang bumalik sa Baltimore kasunod ang 2008 Olimpiko, sumama kay [[Bob Bowman (tagasanay)|Bob Bowman]] nang iniwan ang Pamantasan ng Michigan, nagsasabi, "Hindi ako pumapaling upang lumangoy para sa kahit sinuman. Iniisip ko na makakatulong kami upang tulungan ang Klub Pang-akwatika ng Hilagang Baltimore. Tinitiyak ko na magtatahan ako sa [[Baltimore, Maryland|Baltimore]] sa susunod na taon." Ipinahayag ng samahan na lilisanin si Bowman ang Pamantasan ng Michigan upang maging punung opisyal sa tagapagpaganap ng samahan.<ref>{{cite web|author=Kevin Van Valkenburg|title=Phelps returns to attend NBAC fundraiser|date=2008-05-11|publisher=''[[The Baltimore Sun]]''|url=http://www.baltimoresun.com/sports/olympics/bal-sp.phelps11may11,0,5961738.story|accessdate=2008-05-26|archive-date=2008-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012055535/http://www.baltimoresun.com/sports/olympics/bal-sp.phelps11may11,0,5961738.story|url-status=dead}}</ref> Tinatawag si Phelps ng mga kasama sa kuponan na "Gomer" sapagka't ipinapaalala niya sa kanila tungkol kay [[Gomer Pyle]], ang masayahin, walang kamuwangang taong-bukid na ginanap ni [[Jim Nabors]] sa ''[[The Andy Griffith Show]]'' at ''[[Gomer Pyle, U.S.M.C.]]''.<ref>{{cite web|title=Phelps's debut lives up to star-spangled expectation|publisher=NBC Sports|date=2008-08-10|url=http://www.msnbc.msn.com/id/26115794/}}</ref> === Pangangatawan at paraan ng pamumuhay === [[Talaksan:Phelps 400m IM Missouri GP 2008.jpg|thumb|250px|Naglalangoy si Phelps ng 400 IM sa 2008 Missouri GP]] Limang kalagayan ng pangangatawan ay naging katangian na nag-aakma sa larangan ng paglalangoy kay Phelps: ang kanyang mahabang katawan (mababang [[hilahod (pisika)|hilahod]] sa tubig), mga braso na may kulakdang na {{convert|6|ft|7|in|cm|0}} (mahaba, malakas, masibad na "gao") na tagibang sa kanyang tangkad ng {{convert|6|ft|4|in|cm|0}},<ref name="armspan">{{cite web|author=Garside, Kevin|title=Profile: Michael Phelps - A normal guy from another planet|url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/profiles/2559382/Profile-Michael-Phelps---A-normal-guy-from-another-planet.html|date=Agosto 15 2008|publisher=Telegraph.co.uk|accessdate=Agosto 15|accessyear=2008|archive-date=2008-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080816233159/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/profiles/2559382/Profile-Michael-Phelps---A-normal-guy-from-another-planet.html|url-status=dead}}</ref> mga maiikling binti (mababang hilahod, at maaaring nagpabuti sa tulin sa pamamagitan ng [[paragos]]),<ref>Michael Sokolove, [http://www.nytimes.com/2004/08/08/magazine/08OLYMPIC.html?ei=5090&en=de16b8a8cfa99541&ex=1249704000&partner=rssuserland&pagewanted=print&position=] Built to Swim (§19)], [[New York Times]], [[Agosto 8]] 2004</ref><ref name="span">{{cite web|author=Parry, Steve|title=Paano naging katangi-tangi si Phelpsl?|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/olympics/2008/08/can_anyone_spoil_phelps_pool_p.html|date=August 13 2008|publisher =[[BBC]]|accessdate=August 15|accessyear=2008}}</ref> na nag-uugpungan sa laki ng&nbsp;14&nbsp;na talampakan (ipinapakita ang dulot ng mga palikpik) ng [[Hipermobilidad|mabilis na paggalaw]] ng mga bukung-bukong na nakakapaglawak na tila [[En pointe|''pointe'']] ng isang mananayaw ng baley, na nagbibigay ng lakas sa pagbabate ng kanyang mga paa.<ref>Paul McMullen, [http://www.baltimoresun.com/sports/olympics/bal-sp.phelps09mar09,0,7665681.story Measure of a Swimmer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070326072609/http://www.baltimoresun.com/sports/olympics/bal-sp.phelps09mar09,0,7665681.story |date=2007-03-26 }}, [[Baltimore Sun]], [[9 March]] 2004</ref> Ayon sa isang lathalain ng ''[[The Guardian]],'' kinakain ni Phelps na may halos 12,000 [[Kaloriya|kcal]] bawat araw, halos anim na beses na kinakain ng isang karaniwang balubatang lalaki.<ref>{{cite web|url = http://www.guardian.co.uk/sport/2008/aug/14/michaelphelps.swimming1 |title = Michael Phelps is now the top Olympian of all time. Here's what it takes |accessdate = 2008-08-16 |publisher = The Guardian}}</ref> Sa loob ng Olimpikong 2008, ikinuwestiyon si Phelps ng mga taga-mediya na maaari ang kanyang tagumpay at " lubos na mabuti na maging totoo", isang sanggunian sa mga di-suportadong parali na si Phelps ay maaaring gumagamit ng mga [[droga ng mabuting pagsasagawa]]. Bilang tugon, nagpahiwatig si Phelps na nakapaglagda siya ukol sa Project Believe, isang proyekto ng [[Ahensiya ng Kontra-Paggamit ng Narkotiko ng Estados Unidos]] kung saan ang mga manlalaro mula sa Mga Nagkakaisang Estado ay may kusang magpasuri bilang butal sa mga patakaran ng [[Pandaigdigang Ahensiya Laban sa Paggamit ng Narkotiko]].<ref>{{cite news | url=http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20080815.wolym-doping-15/BNStory/beijing2008 | title=Phelps deals with doping questions | work=The Globe and Mail | author=Allan Maki | date=2008-08-15 | accessdate=2008-08-17 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080819222955/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20080815.wolym-doping-15/BNStory/beijing2008 | archivedate=2008-08-19 | url-status=live }}</ref> Sa panahon ng Palaro, sinuri si Phelps nang siyam na beses, at pumasa sa lahat ng mga ito.<ref>http://www.nytimes.com/2008/08/16/sports/olympics/16doping.html?_r=1&scp=5&sq=michael%20phelps%20doping&st=cse&oref=login</ref> == Mga parangal at gawad == [[Talaksan:Michael Phelps Ryan Lochte Laszlo Cseh medals 2008 Olympics.jpg|thumb|right|350px|Hinahawak ni Phelps ang kanyang gintong medalya sa dais noong [[Agosto 10]] [[2008]]. Kasama rin sa larawan na sina [[Ryan Lochte]] at [[László Cseh]].]] Mga pinagkunan:<ref>{{cite web |url = http://www.goldengoggles.com/ |title = Golden Goggles Nominees |accessdate = 2008-08-16 |archive-date = 2008-07-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080704071245/http://www.goldengoggles.com/ |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://teamusa.org/content/index/874 |title = USOC Athletes of the Year |accessdate = 2008-08-16 |archive-date = 2008-08-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080819155551/http://teamusa.org/content/index/874 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web|url = http://www.buzzle.com/editorials/8-27-2004-58516.asp |title = Michael Phelp: (sic) Biography of world's best swimmer |accessdate = 2008-08-16}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.tv.com/michael-phelps/person/302631/biography.html |title = Michael Phelps Biography |accessdate = 2008-08-16 |archive-date = 2008-08-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080815205350/http://www.tv.com/michael-phelps/person/302631/biography.html |url-status = dead }}</ref> * [[Pandaigdigang Paglalangoy Mga Malalangoy ng Taon|Gawad Pandaigdigang Paglalangoy ng Taon]]: 2003, 2004, 2006, 2007 * [[:en:Swimming World Swimmers of the Year#American Swimmer of the Year|American Swimmer of the Year Award]]: 2001, 2002, 2003, 2004, 2006, 2007 * [[Gawad Ginintuang Irap|Ginintuang Irap Panlalaking Pagsasagawa ng Taon]]: 2004, 2006, 2007 * [[Gawad Ginintuang Irap|Ginintuang Irap Pagpasang Pagsasagawa ng Taon]]: 2006, 2007 * [[Gawad Ginintuang Irap|Ginintuang Irap Lalaking Manlalaro ng Taon]]: 2004, 2007 * [[Gawad ESPY 2005|ESPY Pinakamahusay na Olimpikong Pagsasagawa]]: 2005 * [[USOC Manlalaro ng Taon|Gawad Manlalaro ng Taon ng USOC]]: 2004 * [[Akademiyang Pampalakasan ng Estados Unidos|Gawad Manlalaro ng Taon ng USSA]]: 2003 * [[2003 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|Pandaigdigang Kampeonatong Malalangoy ng Pulong]]: 2003 * [[Gawad James E. Sullivan]]: 2003 * [[Gawad Paghirang ng mga Tinedyer#Palakasan|Gawad Paghirang ng mga Tinedyer - Lalaking Manlalaro]]: 2005 * [[Gawad Laureus ng Pandaigdigang Palakasan para sa Manlalaro ng Taon|Gawad Laureus ng Pandaigdigang Palakasan Manlalaro ng Taon]] (''Nominado''): 2004, 2005, 2008 * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init|Kasapi ng Kuponan ng Olimpikong EUA]]: [[:en:United States at the 2000 Summer Olympics|2000]], [[:en:United States at the 2004 Summer Olympics|2004]], [[:en:United States at the 2008 Summer Olympics|2008]] * [[:en:List of multiple Olympic gold medalists|Nakahawak ng tala para sa pinakamaraming Olimpikong gintong medalya: 14]] * [[:en:List of multiple Olympic gold medalists|Nakahawak ng tala para sa pinakamaraming Olimpikong gintong medalya sa mga pangisahang kaganapan: 9]] * [[:en:List of multiple Olympic gold medalists#Timeline of most gold medals won at a single Olympic games|Nakahawak ng tala para sa pinakamaraming Olimpikong gintong medalya sa isang palaro: 8]] (''[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|Beijing 2008]]'') == Mga pangunahing naisagawa == === Mga pandaigdigang kaganapan === {| class=wikitable |- bgcolor="cccccc" !Taon !Pulong !Lugar !Layo !Kaganapan !Mga resulta |- | 2000 |[[Paglalangoy sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000|Olimpikong Tag-init]] |[[Sydney, Awstralya]] |200&nbsp;m |[[Kampay paru-paro|Paru-paro]] |align="center" |Ika-5 |- | 2001 |[[2001 Pandaigdigang Kampeonato sa Akwatika|Pandaigdigang Kampeonato]] (LC) |[[Fukuoka, Fukuoka|Fukuoka]], [[Hapon]] |200&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |rowspan="5" | 2002 |rowspan="5" | [[2002 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|Kampeonatong Pan Pasipiko]] |rowspan="5" | [[Yokohama]], [[Hapon]] |200&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="silver" align="center" | Ika-2 |- |200&nbsp;m |Pangisahang [[Balabalaking paglalangoy|Balabalaki]] |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |4 x 200&nbsp;m |[[Malayang-estilong paglalangoy|Malayang-estilong]] Pagpasa |bgcolor="silver" align="center" | Ika-2 |- |4 x 100&nbsp;m |Balabalaking Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |rowspan="6" | 2003 |rowspan="6" | [[2003 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|Pandaigdigang Kampeonato]] (LC) |rowspan="6" | [[Barcelona]], [[Espanya]] |100&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="silver" align="center" | Ika-2 |- |200&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |4 x 200&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="silver" align="center" | Ika-2 (AT) |- |4 x 100&nbsp;m |Balabalaking Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |rowspan="9" | 2004 |rowspan="8" | [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|Olimpikong Tag-init]] |rowspan="8" | [[Atenas]], [[Gresya]] |200&nbsp;m |Malayang-estilo |bgcolor="cc9966" align="center" | 3rd (AT) |- |100&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="gold" align="center" | Una (OT) |- |200&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="gold" align="center" | Una (OT) |- |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una (OT) |- |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |4 x 100&nbsp;m |Balabalaking Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |4 x 100&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="cc9966" align="center" | Ika-3 |- |4 x 200&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una (AT) |- |[[2004 Pandaigdigang Kampeonato ng Maikling Takda ng FINA|Pandaigdigang Kampeonato]]<ref>{{cite web |url=http://www.fina.org/events/SW/SWC(25&nbsp;m)/Indianapolis_2004/results/pdf/Results_2004_World_Short_Course_25m_Indianapolis.pdf |title=Ika-7 Pandaigdigang Kampeonato ng FINA - 25&nbsp;m Indianapolis 2004 |accessdate=2007-07-24 }}{{Dead link|date=Pebrero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (SC) |[[Indianapolis]], [[Indiana]], [[Estados Unidos|Mga Nagkakaisang Estado]] |200&nbsp;m |Malayang-estilo |bgcolor="gold" align="center" | Una (AT) |- |rowspan="6" | 2005 |rowspan="6" | [[2005 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|Pandaigdigang Kampeonato]]<ref>{{cite web |url=http://www.fina.org/events/WC/Montreal_2005/results/sw.php |title=Montreal 2005 Results |accessdate=2007-06-09 |archive-date=2007-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128064425/http://www.fina.org/events/WC/Montreal_2005/results/sw.php |url-status=dead }}</ref> (LC) |rowspan="6" | [[Montréal, Québec|Montréal]], [[Quebec]], [[Canada|Kanada]] |200&nbsp;m |Malayang-estilo |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |100&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="silver" align="center" | Ika-2 |- |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |4 x 100&nbsp;m |Balabalaking Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |4 x 100&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |4 x 200&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |rowspan="6" | 2006 |rowspan="6" | [[2006 Pan Pacific Swimming Championships|Kampeonato Pan Pasipiko]] |rowspan="6" | [[Victoria, British Columbia|Victoria]], [[British Columbia|Kolumbiyang Britanya]], [[Canada|Kanada]] |200&nbsp;m |[[Himbalangay]] |bgcolor="silver" align="center" | Ika-2 |- |200&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |4 x 100&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |4 x 200&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una (AT) |- |rowspan="7" | 2007 |rowspan="7" | [[:en:Swimming at the 2007 World Aquatics Championships|Pandaigdigang Kampeonato]] (LC) |rowspan="7" | [[Melbourne]], [[Victoria (Australia)|Victoria]], [[Awstralya]] |4 x 100&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |4 x 200&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |200&nbsp;m |Malayang-estilo |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |200&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |100&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |rowspan="8" | 2008 |rowspan="8" | [[Paglalangoy sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|Olimpikong Tag-init]] |rowspan="8" | [[Beijing]], [[Tsina]] |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |4 x 100&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |200&nbsp;m |Malayang-estilo |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |200&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |4 x 200&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |100&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="gold" align="center" | Una (OT) |- |4 x 100&nbsp;m |Balabalaking Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |} <small>LC: mahabang takda - 50&nbsp;m languyan; SC: maikling takda - 25&nbsp;m languyan.</small> (PDT) - Pandaigdigang Tala, (OT) - Olimpikong Tala, (AT) - Amerikanong Tala == Mga tala at pagraranggo == === Mga kasalukuyang nakahawak na tala === {| class="wikitable" |- bgcolor="cccccc" !Tala !Layo !Kaganapan !Oras !Lokasyon !Petsa |- |rowspan="7" | '''Pandaigdig''' |200&nbsp;m (lc) |Malayang-estilo |1:42.96 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 12]] |- |200&nbsp;m (lc) |Paru-paro |1:52.03 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 13]] |- |200&nbsp;m (lc) |Pangisahang Balabalaki |1:54.23 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 15]] |- |400&nbsp;m (lc) |Pangisahang Balabalaki |4:03.84 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 10]] |- |4 x 100&nbsp;m (lc) |Malayang-estilong Pagpasa |3:08.24 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 11]] |- |4 x 200&nbsp;m (lc) |Malayang-estilong Pagpasa |6:58.56 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 13]] |- |4 x 100&nbsp;m (lc) |Balabalaking Pagpasa |3:29.34 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 17]] |- |rowspan="6" | '''Amerikano''' |100&nbsp;m (lc) |Malayang-estilo |0:47.51 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 11]] |- |200&nbsp;m (sc) |Malayang-estilo |1:43.78 |East Meadow, Bagong York, EU |[[2006]], [[Pebrero 4]] |- |200&nbsp;m (sc) |Paru-paro |1:52.27 |Melbourne, Victoria, Awstralya |[[2003]], [[Nobyembre 28]] |- |200&nbsp;yd |Malayang-estilo |1:32.08 |Austin, Texas, EU |[[2005]], [[Marso 3]] |- |200&nbsp;yd |Paru-paro |1:39.70 |Austin, Texas, EU |[[2006]], [[Marso 4]] |- |400&nbsp;yd |Pangisahang Balabalaki |3:36.26 |Austin, Texas, EU |[[2006]], [[Marso 3]] |- |rowspan="9" | '''Nakatala sa EU''' |200&nbsp;m (lc) |Malayang-estilo |1:44.10 |Omaha, Nebraska, EU |[[2008]], [[Hulyo 1]] |- |200&nbsp;m (lc) |Himbalangay |1:54.65 |Indianapolis, Indiana, EU |[[2007]], [[Agosto 1]] |- |200&nbsp;m (lc) |Paru-paro |1:52.20 |Omaha, Nebraska, EU |[[2008]][[Hulyo 3]] |- |200&nbsp;m (lc) |Pangisahang Balabalaki |1:55.94 |College Park, Maryland, EU |[[2003]], [[Agosto 9]] |- |4 x 200&nbsp;m (lc) |Malayang-estilong Pagpasa |7:12.35 |Irvine, California, EU |[[2005]], [[Agosto 5]] |- |200&nbsp;m (sc) |Malayang-estilo |1:43.78 |East Meadow, Bagong York, EU |[[2006]], [[Pebrero 4]] |- |400&nbsp;m (sc) |Pangisahang Balabalaki |4:03.99 |East Meadow, Bagong York, EU |[[2006]], [[Pebrero 3]] |- |200&nbsp;yd |Paru-paro |1:39.70 |Austin, Texas, EU |[[2006]], [[Marso 4]] |- |400&nbsp;yd |Pangisahang Balabalaki |3:36.26 |Austin, Texas, EU |[[2006]], [[Marso 3]] |} Na may 32 pandaigdigang tala (26 na pangisahan, 6 na pagpasa) sa Agosto 2008, umaabot si Phelps ang tala ni [[Mark Spitz]] ng 33 pandaigdigang tala (26 na pangisahan, 7 pagpasa). Lahat ng mga tala ay nakaayos sa isang mahabang takda ng (50 metro) languyan; mga tala na kasalukuyang nakatala ay nakadetalye sa malinaw na titik. Sa kasalukuyan, nakahawak siya ng mga pitong pandaigdigang tala.<ref>Celizic, Mike. [http://www.msnbc.msn.com/id/26194188 "Phelps officially world's greatest athlete ever"]. ''[[MSNBC]] News''. [[2008-08-15]]</ref> {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="cccccc" !Blg. !Layo !Kaganapan !Oras !Lokasyon !Petsa |- |1 |200&nbsp;m |[[:en:World record progression 200 metres butterfly|Paru-paro]] |1:54.92 |Austin, Texas, EU |[[2001]], [[Marso 30]] |- |2 |200&nbsp;m |Paru-paro (2) |1:54.58 |Fukuoka, Hapon |[[2001]], [[Hulyo 24]] |- |3 |400&nbsp;m |[[:en:World record progression 400 metres medley|Pangisahang Balabalaki]] |4:11.09 |Ft. Lauderdale, Florida, EU |[[2002]], [[Agosto 15]] |- |4 |4x100&nbsp;m |[[:en:World record progression 4x100 metres medley relay|Balabalaking Pagpasa]]{{ref label|a|a|a}} |3:33.48 |Yokohama, Hapon |[[2002]], [[Agosto 29]] |- |5 |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (2) |4:10.73 |Indianapolis, Indiana, EU |[[2003]], [[Abril 6]] |- |6 |200&nbsp;m |[[:en:World record progression 200 metres medley|Pangisahang Balabalaki]] |1:57.94 |Santa Clara, California, EU |[[2003]], [[Hunyo 29]] |- |7 |200&nbsp;m |Paru-paro (3) |1:53.93 |Barcelona, Espanya |[[2003]], [[Hulyo 22]] |- |8 |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (2) |1:57.52 |Barcelona, Espanya |[[2003]], [[Hulyo 24]] |- |9 |100&nbsp;m |[[:en:World record progression 100 metres butterfly|Paru-paro]] |0:51.47 |Barcelona, Espanya |[[2003]], [[Hulyo 25]] |- |10 |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (3) |1:56.04 |Barcelona, Espanya |[[2003]], [[Hulyo 25]] |- |11 |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (3) |4:09.09 |Barcelona, Espanya |[[2003]], [[Hulyo 27]] |- |12 |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (4) |1:55.94 |College Park, Maryland, EU |[[2003]], [[Agosto 9]] |- |13 |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (4) |4:08.41 |Long Beach, California, EU |[[2004]], [[Hulyo 7]] |- |14 |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (5) |4:08.26 |Atenas, Gresya |[[2004]], [[Agosto 14]] |- |15 |200&nbsp;m |Paru-paro (4) |1:53.80 |Victoria, Kolumbiyang Britanya, Kanada |[[2006]], [[Agosto 17]] |- |16 |4x100&nbsp;m |[[:en:World record progression 4x100 metres freestyle relay|Malayang-estilong Pagpasa]]{{ref label|b|b|b}} |3:12.46 |Victoria, Kolumbiyang Britanya, Kanada |[[2006]], [[Agosto 19]] |- |17 |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (5) |1:55.84 |Victoria, Kolumbiyang Britanya, Kanada |[[2006]], [[Agosto 20]] |- |18 |200&nbsp;m |Paru-paro (5) |1:53.71 |Columbia, Missouri, EU |[[2007]], [[Pebrero 17]] |- |19 |200&nbsp;m |[[:en:World record progression 200 metres freestyle|Malayang-estilo]] |1:43.86 |Melbourne, Victoria, Awstralya |[[2007]], [[Marso 27]] |- |20 |200&nbsp;m |Paru-paro (6) |1:52.09 |Melbourne, Victoria, Awstralya |[[2007]], [[Marso 28]] |- |21 |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (6) |1:54.98 |Melbourne, Victoria, Awstralya |[[2007]], [[Marso 29]] |- |22 |4x200&nbsp;m |[[:en:World record progression 4x200 metres freestyle relay|Malayang-estilong Pagpasa]]{{ref label|c|c|c}} |7:03.24 |Melbourne, Victoria, Awstralya |[[2007]], [[Marso 30]] |- |23 |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (6) |4:06.22 |Melbourne, Victoria, Awstralya |[[2007]], [[Abril 1]] |- |24 |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (7) |4:05.25 |Omaha, Nebraska, EU |[[2008]], [[Hunyo 29]] |- |25 |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (7) |1:54.80 |Omaha, Nebraska, EU |[[2008]], [[Hulyo 4]] |- style="font-weight:bold;" |26 |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (8) |4:03.84 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 10]] |- style="font-weight:bold;" |27 |4x100&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa (2){{ref label|d|d|d}} |3:08.24 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 11]] |- style="font-weight:bold;" |28 |200&nbsp;m |Malayang-estilo (2) |1:42.96 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 12]] |- style="font-weight:bold;" |29 |200&nbsp;m |Paru-paro (7) |1:52.03 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 13]] |- style="font-weight:bold;" |30 |4x200&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa (2){{ref label|e|e|e}} |6:58.56 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 13]] |- style="font-weight:bold;" |31 |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (8) |1:54.23 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 15]] |- style="font-weight:bold;" |32 |4x100&nbsp;m |Balabalaking Pagpasa (2){{ref label|a|a|a}} |3:29.34 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 17]] |} :{{note label|a|a|a}} kapiling sina [[Aaron Peirsol]], [[Brendan Hansen]], at [[Jason Lezak]] :{{note label|b|b|b}} kapiling sina [[Neil Walker]], [[Cullen Jones]], at Jason Lezak :{{note label|c|c|c}} kapiling sina [[Ryan Lochte]], [[Klete Keller]], at [[Peter Vanderkaay]] :{{note label|d|d|d}} kapiling sina [[Garrett Weber-Gale]], Cullen Jones, at Jason Lezak :{{note label|e|e|e}} kapiling sina Ryan Lochte, [[Ricky Berens]], at Peter Vanderkaay == Sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na kawing == * [http://www.michaelphelps.com Opiysal na websayt ni Michael Phelps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730073310/http://www.michaelphelps.com/ |date=2008-07-30 }} * [http://www.usaswimming.org/USASWeb/DesktopModules/BioViewManaged.aspx?personid=4beec290-d7ae-483d-a512-36b18a4e022a&TabId=388&Mid=597 Talambuhay sa Paglalangoy ng EUA]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{usoc profile|swimming|id=900|name=Michael Phelps}} * {{imdb name|id=1711727|name=Michael Phelps}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1985]] [[Kategorya:Mga manlalangoy mula sa Estados Unidos]] 8cctqjdmdvn7m70l7f29ldkhtjey3kg 1 65365 2216359 1843503 2026-07-18T08:37:31Z ~2026-40359-99 164217 /* abad santos station lrt -1 */ bagong seksiyon 2216359 wikitext text/x-wiki {{Template:AlamBaNinyoUsapan|Oktubre 23|2008}} == abad santos station lrt -1 == kulturang kahalagahan [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-40359-99|&#126;2026-40359-99]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-40359-99|talk]]) 08:37, 18 Hulyo 2026 (UTC) lp1quieaomy8oktud7kkqm46w7f74gi 0 75066 2216304 2186947 2026-07-17T15:59:06Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216304 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Ho Chi Minh City |native_name = ''{{lang|vi|Thành phố Hồ Chí Minh}}'' |other_name = {{lang|vi|Thành phố Sài Gòn}} |nickname = Paris of the Orient, Pearl of the Far East |settlement_type = [[:en:Municipalities of Vietnam|Munisipalidad]]<br />(''Thành phố trực thuộc trung ương'') |image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Saigonskyline1.JPG | photo2a = Ayuntamiento, Ciudad Ho Chi Minh, Vietnam, 2013-08-14, DD 09.JPG | photo2b = Basílica de Nuestra Señora, Ciudad Ho Chi Minh, Vietnam, 2013-08-14, DD 01.JPG | photo3a = Lascar Municipal Theatre (4608017466).jpg | photo3b = Ben Thanh market at night.JPG | photo4a = Vista de Ciudad Ho Chi Minh desde Bitexco Financial Tower, Vietnam, 2013-08-14, DD 13.JPG | size = 300 | color = transparent | border = 3 | color_border = transparent | text = | text_background =<!-- Color of background behind text (default: #F8F8FF)--> }} |imagesize = 300px |image_caption = '''Mula itaas, kaliwa-pakanan''': Panoramang urbano ng Lungsod ng Ho Chi Minh; Gusaling panlungsod ng Lungsod ng Ho Chi Minh; Notre-Dame Katedral Basilika ng Saigon; Teatrong Munisipal (o Opera House) ng Lungsod ng Ho Chi Minh; Pamilihan ng Bến Thành; Tanawing panghimpapawid ng Lungsod ng Ho Chi Minh sa gabi |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |blank_emblem_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = Sagisag ng Lungsod ng Ho Chi Minh |image_map = LocationVietnamSaiGon.png |mapsize = 260px |map_caption = Location sa Vietnam at Southern Vietnam |pushpin_map = <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_mapsize=300 |coordinates = {{coord|10|48|N|106|39|E|region:VN|display=inline,title}} |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{flagicon|VIE}} [[Vietnam]] |subdivision_type1 = |subdivision_name1 = |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |leader_title1 = Party Secretary: |leader_name1 = [[:en:Dinh La Thang|Dinh La Thang]] |leader_title2 = People's Committee Chairman: |leader_name2 = Lê Hoàng Quân |leader_title3 = People's Council Chairwoman: |leader_name3 = Nguyễn Thị Quyết Tâm |established_title = Itinatag |established_date = 1698 |established_title2 = Pagbabago ng pangalan |established_date2 = 1976 |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = |parts_type = [[:en:Demonym|Demonym]] |parts_style =para |p1 = Saigonese |area_footnotes = |area_total_km2 = 2.095,6 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = 809.23 |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2014 |population_note =<ref name="Statistic office Ho Chi Minh City" /> |population_total = 7,955,000 |population_rank = [[:en:List of cities in Vietnam|Una sa Vietnam]] |population_footnotes =<ref name="Statistic office Ho Chi Minh City">[http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=507&ItemID=16141 Statistic office Ho Chi Minh City]</ref> |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = [[:en:Indochina Time|ICT]] |utc_offset = +07:00 |elevation_footnotes = <!--for references: use<ref> </ref> tags--> |elevation_m = 19 |elevation_ft = 63 |area_code_type = [[Telephone numbers in Vietnam|Area codes]] |area_code = 28 |blank_name = GDP (nominal) |blank_info = 2014 estimate |blank1_name = &nbsp;- Total |blank1_info = 41 billion [[USD]] |blank2_name = &nbsp;- Per capita |blank2_info = 5131 USD |blank3_name = &nbsp;- Growth |blank3_info = {{increase}} 9.5% |website = [http://www.hochiminhcity.gov.vn Official website]}} <!-- Infobox ends --> Ang '''Lungsod ng Ho Chi Minh''' ([[Wikang Biyetnames|Biyetnames]]: ''Thành phố Hồ Chí Minh''; {{Audio|Thanh Pho Ho Chi Minh.ogg|pakinggan|help=no}}),<!-- please ''DON'T'' add Chinese characters, since this city's name was adopted long after Vietnamese abolished Chinese characters; furthermore, Saigon does not necessarily have Chinese etymology, see below--> na dating tinatawag na '''Saigon '''(''Sài Gòn''; {{audio|Saigon.ogg|pakinggan|help=no}}), ay ang pinakamalaking lungsod sa [[Biyetnam]]. Sa ilalim ng pangalang "Saigon", nagsilbi ito bilang kabisera ng kolonyang Pranses ng [[Cochinchina]], at pagkatapos ng [[Timog Biyetnam]] mula 1955 hanggang 1975. Noong 30 Abril 1975, [[Pagbagsak ng Saigon|bumagsak ang Saigon]] sa huling bahagi ng [[Digmaang Biyetnam]] laban sa [[Hilagang Biyetnam]], kung saan nagwagi ang mga Komunistang taga-hilagang nasa ilalim ni [[Ho Chi Minh]], at ang kanilang puwersang pang-militar, ang [[Viet Cong]]. Noong 2 Hulyo 1976, ipinagsama ang Saigon sa karatig-lalawigan ng [[Lalawigan ng Gia Định|Gia Định]], at pinangalanani ito kay Ho. Gayunpaman, karaniwan pa ring ginagamit ang lumang pangalan.<ref>{{cite web|title=Letter from Ho Chi Minh City A Tribute to My Vietnam Vet Father|url=http://www.counterpunch.org/brown11122007.html|work=CounterPunch|publisher=CounterPunch|accessdate=15 Oktubre 2012|author=Ben Brown|date=12 Nobyembre 2007|archive-date=17 Hulyo 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717160329/http://www.counterpunch.org/brown11122007.html|url-status=dead}}</ref> May 9,543,600 katao<ref>{{Cite news|title=PX Web|url=https://www.nso.gov.vn/en/px-web/?pxid=E0201&theme=Population%20and%20Employment|work=National Statistics Office of Vietnam|access-date=2025-11-30|language=en-GB|archive-date=2025-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250803185558/https://www.nso.gov.vn/en/px-web/?pxid=E0201&theme=Population%20and%20Employment|url-status=dead}}</ref> ang kalakhan ng Lungsod ng Ho Chi Minh, na binubuo ng lungsod mismo at ang mga karatig-pook ng [[Thủ Dầu Một]], [[Dĩ An]], [[Biên Hòa]] at mga bayang nakapaligid.<ref group="nb">[http://www.dongnai.gov.vn/gioi_thieu_chung?set_language=vi Đồng Nai Province's Populations: 2.254.676 (2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071125101250/http://www.dongnai.gov.vn/gioi_thieu_chung?set_language=vi |date=2007-11-25 }}, [http://www.bariavungtau.com/index.php?news=4 Bà Rịa Vũng Tàu Province's Populations:862.081 (2002)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071029004514/http://bariavungtau.com/index.php?news=4 |date=2007-10-29 }}, [http://www.baobinhduong.org.vn/detail.aspx?Item=19856&Kind=7 Bình Dương province's Population: 1,2&nbsp;million (2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221065414/http://www.baobinhduong.org.vn/detail.aspx?Item=19856&Kind=7 |date=2007-12-21 }}, [http://www.pso.hochiminhcity.gov.vn/an_pham/thanh_pho_ho_chi_minh_25_nam/B01.htm Ho Chi Minh City's population: 5,037,155 (1999)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071130004754/http://www.pso.hochiminhcity.gov.vn/an_pham/thanh_pho_ho_chi_minh_25_nam/B01.htm |date=2007-11-30 }}</ref> Ito ang kalakhang may pinakamalaking populasyon sa buong bansa.<ref>[http://hochiminh.myvietnam.info/about-hcmc About Ho Chi Minh City (HCMC).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713062729/http://hochiminh.myvietnam.info/about-hcmc/ |date=2009-07-13 }} MyVietnam.info. Hinango noong 13 Agosto 2009.</ref> Inaasahang lalaki ang populasyon ng lungsod sa 13.9 million pagsapit ng 2025.<ref>{{cite web|title=THE EVOLVING URBAN FORM: HO CHI MINH CITY (SAIGON)|url=http://www.newgeography.com/content/002738-the-evolving-urban-form-ho-chi-minh-city-saigon|work=New Geography|publisher=New Geography|accessdate=15 Oktubre 2012|author=Wendell Cox|date=22 Marso 2012}}</ref> Kung kasama ang mga lalawigan ng [[Lalawigan ng Tiền Giang|Tiền Giang]] at [[Lalawigan ng Long An|Long An]], na inihayag sa ilalim ng bagong planong panrehiyon ng kalakhan, sakop ng kalakhan ang lupaing may lawak na halos {{convert|30000|km2|mi2}}, at may populasyon na halos 20 milyong katao pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web|url=http://vneconomy.vn/?home=detail&page=category&cat_name=17&id=7838380a353206|title=Quy hoạch xây dựng vùng Tp.HCM|date=25 Abril 2008|publisher=VnEconomy}}</ref> Ayon sa [[Mercer Human Resource Consulting]], [[Economist Intelligence Unit]] at [[ECA International]], pang-132 sa pinakamamahaling lungsod para sa mga manggagawang dayuhan ang Lungsod ng Ho Chi Minh. ==Mga nota== {{Reflist|group=nb|colwidth=30em}} ==Mga sanggunian== {{Reflist|30em}} ==Mga kawing panlabas== {{Sister project links|voy=Ho Chi Minh City}} * {{Wikivoyage|Ho Chi Minh City}} * {{osmrelation-inline|1973756}} * [http://www.hochiminhcity.gov.vn/ Official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218043919/http://hochiminhcity.gov.vn/ |date=2010-02-18 }} (in Vietnamese and English) * [http://www.eng.hochiminhcity.gov.vn/eng/news/default.aspx?cat_id=533&news_id=8917#content Ho Chi Minh City People's Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309062934/http://www.eng.hochiminhcity.gov.vn/eng/news/default.aspx?cat_id=533&news_id=8917#content |date=2012-03-09 }} * [http://www.eng.hochiminhcity.gov.vn/eng/news/default.aspx?cat_id=533&news_id=9963#content Ho Chi Minh City People's Committee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309063108/http://www.eng.hochiminhcity.gov.vn/eng/news/default.aspx?cat_id=533&news_id=9963#content |date=2012-03-09 }} * [http://www.vietscape.com/travel/saigon/index.html History of Ho Chi Minh City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103015422/http://www.vietscape.com/travel/saigon/index.html |date=2013-11-03 }} {{Geographic location |Centre = Lungsod ng Ho Chi Minh |North = [[Lalawigan ng Bình Dương]] |Northeast = |East = [[Lalawigan ng Đồng Nai]] |Southeast = |South = [[Lalawigan ng Tiền Giang]] |Southwest = |West = [[Lalawigan ng Long An]] |Northwest = [[Lalawigan ng Tây Ninh]] }} {{Navboxes |title = [[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}Geographic locale |list = '''[[Geographic coordinate system|Lat. <small>and</small> Long.]] {{Coord|10|46|10|N|106|40|55|E|display=inline}}''' }} {{Authority control}} [[Kategorya:Vietnam]] [[Kategorya:Lungsod ng Ho Chi Minh]] g19nspj9nemdhpv5zinhwkxovhu20fq 0 87382 2216364 2216245 2026-07-18T10:39:35Z Jojit fb 38 /* Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas */ 2216364 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas == Ang anarkismo sa [[Pilipinas]] ay nag-ugat sa laban kontra [[kolonyalismo]] laban sa [[Imperyong Espanyol]] at naging maimpluwensiya sa [[Himagsikang Pilipino]] at sa maagang kilusang unyon ng mga manggagawa sa bansa. Matapos itong mapalitan ng Marxismo–Leninismo bilang pangunahing rebolusyonaryong kaisipan noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, muli itong sumigla bilang bahagi ng punk na subkultura kasunod ng pagkakahati-hati ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]]. Mabilis na lumaganap ang nasyonalismong Pilipino sa buong kapuluan matapos ang Maluwalhating Rebolusyon ng 1868. Maraming intelektuwal na Pilipino, kabilang sina [[José Rizal]] at [[Marcelo H. del Pilar]], ang naglunsad ng [[Kilusang Propaganda]], na nanawagan ng mga reporma sa pamamahala ng [[Silangang Indiyas ng Espanya]].<ref>{{cite book|last1=Schumacher|first1=John|title=The Propaganda Movement, 1880–1895: The Creation of Filipino Consciousness, the Making of the Revolution|date=1997|publisher=Ateneo University Press|location=Manila|isbn=971-550-209-1|page=333|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|url-access=registration|date=1990|publisher=Garotech Publishing|location=Lungsod Quezon|isbn=971-8711-06-6|edition=8|language=en}}</ref> Noong 1890, lumipat si Rizal sa Europa, kung saan nakilala niya ang mga kilusang anarkista sa Pransiya at Espanya. Sa Espanya, naging tagapayo niya ang Proudhonistang pederalista na si Francisco Pi y Margall.<ref name=":2">{{Cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=Age of globalization : anarchists and the anticolonial imagination|date=2013|publisher=Verso|isbn=978-1-78168-144-2|pages=107, 159|oclc=864023954|language=en}}</ref><ref name=":02">{{cite journal|url=https://asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-49-1-2013/From%20Cadiz%20to%20La%20Liga%20-%20Spanish%20Context%20of%20Rizals%20Political%20Thought%20-%20Aseniero.pdf|pages=27–39|title=From Cádiz to La Liga: The Spanish Context of Rizal's Political Thought|first=George|last=Aseniero|date=31 Oktubre 2013|journal=Asian Studies: Journal of Critical Perspectives on Asia|publisher=[[University of the Philippines Diliman]]|volume=49|issue=1|location=Lungsod Quezon|issn=2244-5927|oclc=950730261|language=en}}</ref> Ang konsepto ng propaganda sa pamamagitan ng gawa (''propaganda of the deed'') ang naging partikular na inspirasyon sa ikalawang nobela ni Rizal na ''[[El filibusterismo]]'', na naglalarawan ng isang rebolusyon para sa pambansang paglaya laban sa mga kolonyal na awtoridad ng Espanya sa Pilipinas.<ref name=":2" /> Sa [[Nobelang Pilipino|nobelang]] iyon, inilarawan ni Rizal ang isang nabigong pagtatangka ng propaganda sa pamamagitan ng gawa sa katauhan ni Simoun, na nagtangkang pasabugin ang isang pagtitipong dinaluhan ng mga piling tao o elitista ng kolonyal na pamahalaan.<ref name=":12">{{cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=The Age Of Globalization: Anarchists and the Anti-Colonial Imagination|publisher=Verso Books|year=2013|isbn=9781781681442|location=[[London]]|page=31|oclc=875370534|language=en}}</ref> Pagbalik niya sa [[Maynila]] noong 1892, itinatag ni Rizal ang [[La Liga Filipina]], isang lihim na samahan na nakatuon sa pagtutulungan, pagtatatag ng mga kooperatiba, at iba pang gawain.<ref name=":02" /> Dahil sa kaniyang mga gawain sa Liga, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan.<ref>{{cite book |last1=Zaide|first1=Gregorio F.|title=Rizal: His Exile to Dapitan|date=1976|publisher=St. Mary's|pages=193|url=https://books.google.com/books?id=xPziMgEACAAJ&q=rizal+exile+in+dapitan|access-date=19 Agosto 2019|language=en}}</ref> Doon ay nagtayo siya ng isang [[ospital]], isang sistema ng panustos ng tubig, at isang [[paaralan]], kung saan siya nagturo at nagsagawa rin ng pagsasaka at [[paghahalaman]].<ref>{{cite book |last1=Gibbs|first1=Eloise A.|title=Rizal in Dapitan: A Story Based on the Life of José Rizal During His Exile in Dapitan|date=1960|publisher=University Book Supply|page=230|url=https://books.google.com/books?id=jqFAAAAAIAAJ&q=Rizal+in+dapitan|access-date=20 Agosto 2019|language=en}}</ref> Matapos ipatapon si Rizal, maraming nasyonalistang Pilipino ang nagtatag ng [[Katipunan]], isa pang lihim na samahan, subalit sa pagkakataong ito ay may layuning makamit ang kasarinlan mula sa Espanya sa pamamagitan ng isang himagsikan. Dahil sa inspirasyon mula sa mga akda ni Rizal, nag-organisa ang Katipunan ng armadong paglaban sa pamahalaang Espanyol sa pamumuno ni [[Andrés Bonifacio]]. Matapos mabunyag ang mga gawain ng Katipunan noong Agosto 1896, nagsimula ang Himagsikang Pilipino. Nag-alsa ang mga kasapi ng Katipunan sa [[Caloocan]], itinatag ang [[Republika ng Katagalugan]], at nagpahayag ng isang pambansang armadong himagsikan. Bagaman walang tuwirang naging bahagi si Rizal sa himagsikan, nilitis siya ng hukumang militar sa mga kasong paghihimagsik, sedisyon, at sabuwatan. Napatunayang nagkasala siya sa lahat ng paratang at hinatulan ng kamatayan sa pamamagitan ng firing squad. Noong 1897, napatalsik at ipinapatay si Bonifacio ni [[Emilio Aguinaldo]], na siyang umako sa pamumuno ng kilusang rebolusyonaryo. Matapos mapalayas ang mga Espanyol mula sa kapuluan, nagtatag si Aguinaldo ng isang diktadura at ipinahayag ang [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Gayunman, sa pamamagitan ng [[Kasunduan sa Paris (1898)|Kasunduan sa Paris]], pormal na isinuko ng Espanya ang Pilipinas sa Estados Unidos, na naging mitsa ng armadong tunggalian laban sa bagong tatag na [[Unang Republika ng Pilipinas]]. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} * {{Cite book |last=Ramnath |first=Maia |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Non-Western Anarchisms and Postcolonialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 77x9g34vxnw2t0gec4v1z8jourbo8xq 2216365 2216364 2026-07-18T10:43:35Z Jojit fb 38 /* Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas */ 2216365 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas == Ang anarkismo sa [[Pilipinas]] ay nag-ugat sa laban kontra [[kolonyalismo]] laban sa [[Imperyong Espanyol]] at naging maimpluwensiya sa [[Himagsikang Pilipino]] at sa maagang kilusang unyon ng mga manggagawa sa bansa. Matapos itong mapalitan ng Marxismo–Leninismo bilang pangunahing rebolusyonaryong kaisipan noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, muli itong sumigla bilang bahagi ng punk na subkultura kasunod ng pagkakahati-hati ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]]. Mabilis na lumaganap ang nasyonalismong Pilipino sa buong kapuluan matapos ang Maluwalhating Rebolusyon ng 1868. Maraming intelektuwal na Pilipino, kabilang sina [[José Rizal]] at [[Marcelo H. del Pilar]], ang naglunsad ng [[Kilusang Propaganda]], na nanawagan ng mga reporma sa pamamahala ng [[Silangang Indiyas ng Espanya]].<ref>{{cite book|last1=Schumacher|first1=John|title=The Propaganda Movement, 1880–1895: The Creation of Filipino Consciousness, the Making of the Revolution|date=1997|publisher=Ateneo University Press|location=Manila|isbn=971-550-209-1|page=333|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|url-access=registration|date=1990|publisher=Garotech Publishing|location=Lungsod Quezon|isbn=971-8711-06-6|edition=8|language=en}}</ref> Noong 1890, lumipat si Rizal sa Europa, kung saan nakilala niya ang mga kilusang anarkista sa Pransiya at Espanya. Sa Espanya, naging tagapayo niya ang Proudhonistang pederalista na si Francisco Pi y Margall.<ref name=":2">{{Cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=Age of globalization : anarchists and the anticolonial imagination|date=2013|publisher=Verso|isbn=978-1-78168-144-2|pages=107, 159|oclc=864023954|language=en}}</ref><ref name=":02">{{cite journal|url=https://asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-49-1-2013/From%20Cadiz%20to%20La%20Liga%20-%20Spanish%20Context%20of%20Rizals%20Political%20Thought%20-%20Aseniero.pdf|pages=27–39|title=From Cádiz to La Liga: The Spanish Context of Rizal's Political Thought|first=George|last=Aseniero|date=31 Oktubre 2013|journal=Asian Studies: Journal of Critical Perspectives on Asia|publisher=[[University of the Philippines Diliman]]|volume=49|issue=1|location=Lungsod Quezon|issn=2244-5927|oclc=950730261|language=en}}</ref> Ang konsepto ng propaganda sa pamamagitan ng gawa (''propaganda of the deed'') ang naging partikular na inspirasyon sa ikalawang nobela ni Rizal na ''[[El filibusterismo]]'', na naglalarawan ng isang rebolusyon para sa pambansang paglaya laban sa mga kolonyal na awtoridad ng Espanya sa Pilipinas.<ref name=":2" /> Sa [[Nobelang Pilipino|nobelang]] iyon, inilarawan ni Rizal ang isang nabigong pagtatangka ng propaganda sa pamamagitan ng gawa sa katauhan ni Simoun, na nagtangkang pasabugin ang isang pagtitipong dinaluhan ng mga piling tao o elitista ng kolonyal na pamahalaan.<ref name=":12">{{cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=The Age Of Globalization: Anarchists and the Anti-Colonial Imagination|publisher=Verso Books|year=2013|isbn=9781781681442|location=[[London]]|page=31|oclc=875370534|language=en}}</ref> Pagbalik niya sa [[Maynila]] noong 1892, itinatag ni Rizal ang [[La Liga Filipina]], isang lihim na samahan na nakatuon sa pagtutulungan, pagtatatag ng mga kooperatiba, at iba pang gawain.<ref name=":02" /> Dahil sa kaniyang mga gawain sa Liga, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan.<ref>{{cite book |last1=Zaide|first1=Gregorio F.|title=Rizal: His Exile to Dapitan|date=1976|publisher=St. Mary's|pages=193|url=https://books.google.com/books?id=xPziMgEACAAJ&q=rizal+exile+in+dapitan|access-date=19 Agosto 2019|language=en}}</ref> Doon ay nagtayo siya ng isang [[ospital]], isang sistema ng panustos ng tubig, at isang [[paaralan]], kung saan siya nagturo at nagsagawa rin ng pagsasaka at [[paghahalaman]].<ref>{{cite book |last1=Gibbs|first1=Eloise A.|title=Rizal in Dapitan: A Story Based on the Life of José Rizal During His Exile in Dapitan|date=1960|publisher=University Book Supply|page=230|url=https://books.google.com/books?id=jqFAAAAAIAAJ&q=Rizal+in+dapitan|access-date=20 Agosto 2019|language=en}}</ref> Matapos ipatapon si Rizal, maraming nasyonalistang Pilipino ang nagtatag ng [[Katipunan]], isa pang lihim na samahan, subalit sa pagkakataong ito ay may layuning makamit ang kasarinlan mula sa Espanya sa pamamagitan ng isang himagsikan. Dahil sa inspirasyon mula sa mga akda ni Rizal, nag-organisa ang Katipunan ng armadong paglaban sa pamahalaang Espanyol sa pamumuno ni [[Andrés Bonifacio]].<ref>{{Citation|last=Agoncillo|first=Teodoro|author-link=Teodoro Agoncillo|title=The Revolt of the Masses: The story of Bonifacio and the Katipunan|publisher=[[University of the Philippines]] Press|location=Lungsod Quezon|year=1996|orig-year=1956|isbn=971-8711-06-6|url=https://books.google.com/books?id=SV_BAQAACAAJ|page=41|language=en}}</ref> Matapos mabunyag ang mga gawain ng Katipunan noong Agosto 1896, nagsimula ang Himagsikang Pilipino. Nag-alsa ang mga kasapi ng Katipunan sa [[Caloocan]], itinatag ang [[Republika ng Katagalugan]], at nagpahayag ng isang pambansang armadong himagsikan. Bagaman walang tuwirang naging bahagi si Rizal sa himagsikan, nilitis siya ng hukumang militar sa mga kasong paghihimagsik, sedisyon, at sabuwatan. Napatunayang nagkasala siya sa lahat ng paratang at hinatulan ng kamatayan sa pamamagitan ng firing squad. Noong 1897, napatalsik at ipinapatay si Bonifacio ni [[Emilio Aguinaldo]], na siyang umako sa pamumuno ng kilusang rebolusyonaryo. Matapos mapalayas ang mga Espanyol mula sa kapuluan, nagtatag si Aguinaldo ng isang diktadura at ipinahayag ang [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Gayunman, sa pamamagitan ng [[Kasunduan sa Paris (1898)|Kasunduan sa Paris]], pormal na isinuko ng Espanya ang Pilipinas sa Estados Unidos, na naging mitsa ng armadong tunggalian laban sa bagong tatag na [[Unang Republika ng Pilipinas]]. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} * {{Cite book |last=Ramnath |first=Maia |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Non-Western Anarchisms and Postcolonialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] jh0jarpfti3koqe274xxg14b01lqp3r 2216366 2216365 2026-07-18T10:44:20Z Jojit fb 38 /* Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas */ 2216366 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas == Ang anarkismo sa [[Pilipinas]] ay nag-ugat sa laban kontra [[kolonyalismo]] laban sa [[Imperyong Espanyol]] at naging maimpluwensiya sa [[Himagsikang Pilipino]] at sa maagang kilusang unyon ng mga manggagawa sa bansa. Matapos itong mapalitan ng Marxismo–Leninismo bilang pangunahing rebolusyonaryong kaisipan noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, muli itong sumigla bilang bahagi ng punk na subkultura kasunod ng pagkakahati-hati ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]]. Mabilis na lumaganap ang nasyonalismong Pilipino sa buong kapuluan matapos ang Maluwalhating Rebolusyon ng 1868. Maraming intelektuwal na Pilipino, kabilang sina [[José Rizal]] at [[Marcelo H. del Pilar]], ang naglunsad ng [[Kilusang Propaganda]], na nanawagan ng mga reporma sa pamamahala ng [[Silangang Indiyas ng Espanya]].<ref>{{cite book|last1=Schumacher|first1=John|title=The Propaganda Movement, 1880–1895: The Creation of Filipino Consciousness, the Making of the Revolution|date=1997|publisher=Ateneo University Press|location=Manila|isbn=971-550-209-1|page=333|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|url-access=registration|date=1990|publisher=Garotech Publishing|location=Lungsod Quezon|isbn=971-8711-06-6|edition=8|language=en}}</ref> Noong 1890, lumipat si Rizal sa Europa, kung saan nakilala niya ang mga kilusang anarkista sa Pransiya at Espanya. Sa Espanya, naging tagapayo niya ang Proudhonistang pederalista na si Francisco Pi y Margall.<ref name=":2">{{Cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=Age of globalization : anarchists and the anticolonial imagination|date=2013|publisher=Verso|isbn=978-1-78168-144-2|pages=107, 159|oclc=864023954|language=en}}</ref><ref name=":02">{{cite journal|url=https://asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-49-1-2013/From%20Cadiz%20to%20La%20Liga%20-%20Spanish%20Context%20of%20Rizals%20Political%20Thought%20-%20Aseniero.pdf|pages=27–39|title=From Cádiz to La Liga: The Spanish Context of Rizal's Political Thought|first=George|last=Aseniero|date=31 Oktubre 2013|journal=Asian Studies: Journal of Critical Perspectives on Asia|publisher=[[University of the Philippines Diliman]]|volume=49|issue=1|location=Lungsod Quezon|issn=2244-5927|oclc=950730261|language=en}}</ref> Ang konsepto ng propaganda sa pamamagitan ng gawa (''propaganda of the deed'') ang naging partikular na inspirasyon sa ikalawang nobela ni Rizal na ''[[El filibusterismo]]'', na naglalarawan ng isang rebolusyon para sa pambansang paglaya laban sa mga kolonyal na awtoridad ng Espanya sa Pilipinas.<ref name=":2" /> Sa [[Nobelang Pilipino|nobelang]] iyon, inilarawan ni Rizal ang isang nabigong pagtatangka ng propaganda sa pamamagitan ng gawa sa katauhan ni Simoun, na nagtangkang pasabugin ang isang pagtitipong dinaluhan ng mga piling tao o elitista ng kolonyal na pamahalaan.<ref name=":12">{{cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=The Age Of Globalization: Anarchists and the Anti-Colonial Imagination|publisher=Verso Books|year=2013|isbn=9781781681442|location=[[London]]|page=31|oclc=875370534|language=en}}</ref> Pagbalik niya sa [[Maynila]] noong 1892, itinatag ni Rizal ang [[La Liga Filipina]], isang lihim na samahan na nakatuon sa pagtutulungan, pagtatatag ng mga kooperatiba, at iba pang gawain.<ref name=":02" /> Dahil sa kaniyang mga gawain sa Liga, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan.<ref>{{cite book |last1=Zaide|first1=Gregorio F.|title=Rizal: His Exile to Dapitan|date=1976|publisher=St. Mary's|pages=193|url=https://books.google.com/books?id=xPziMgEACAAJ&q=rizal+exile+in+dapitan|access-date=19 Agosto 2019|language=en}}</ref> Doon ay nagtayo siya ng isang [[ospital]], isang sistema ng panustos ng tubig, at isang [[paaralan]], kung saan siya nagturo at nagsagawa rin ng pagsasaka at [[paghahalaman]].<ref>{{cite book |last1=Gibbs|first1=Eloise A.|title=Rizal in Dapitan: A Story Based on the Life of José Rizal During His Exile in Dapitan|date=1960|publisher=University Book Supply|page=230|url=https://books.google.com/books?id=jqFAAAAAIAAJ&q=Rizal+in+dapitan|access-date=20 Agosto 2019|language=en}}</ref> Matapos ipatapon si Rizal, maraming nasyonalistang Pilipino ang nagtatag ng [[Katipunan]], isa pang lihim na samahan, subalit sa pagkakataong ito ay may layuning makamit ang kasarinlan mula sa Espanya sa pamamagitan ng isang himagsikan. Dahil sa inspirasyon mula sa mga akda ni Rizal, nag-organisa ang Katipunan ng armadong paglaban sa pamahalaang Espanyol sa pamumuno ni [[Andrés Bonifacio]].<ref>{{Citation|last=Agoncillo|first=Teodoro|author-link=Teodoro Agoncillo|title=The Revolt of the Masses: The story of Bonifacio and the Katipunan|publisher=[[University of the Philippines]] Press|location=Lungsod Quezon|year=1996|orig-year=1956|isbn=971-8711-06-6|url=https://books.google.com/books?id=SV_BAQAACAAJ|page=41|language=en}}</ref> Matapos mabunyag ang mga gawain ng Katipunan noong Agosto 1896, nagsimula ang Himagsikang Pilipino. Nag-alsa ang mga kasapi ng Katipunan sa [[Caloocan]],<ref name="Ocampo1995">{{cite book |last=Ocampo|first=Ambeth R.|title=Bonifacio's bolo|url=https://books.google.com/books?id=YWhxAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Anvil Pub.|isbn=978-971-27-0418-5|page=8|language=en}}</ref> itinatag ang [[Republika ng Katagalugan]], at nagpahayag ng isang pambansang armadong himagsikan. Bagaman walang tuwirang naging bahagi si Rizal sa himagsikan, nilitis siya ng hukumang militar sa mga kasong paghihimagsik, sedisyon, at sabuwatan. Napatunayang nagkasala siya sa lahat ng paratang at hinatulan ng kamatayan sa pamamagitan ng firing squad. Noong 1897, napatalsik at ipinapatay si Bonifacio ni [[Emilio Aguinaldo]], na siyang umako sa pamumuno ng kilusang rebolusyonaryo. Matapos mapalayas ang mga Espanyol mula sa kapuluan, nagtatag si Aguinaldo ng isang diktadura at ipinahayag ang [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Gayunman, sa pamamagitan ng [[Kasunduan sa Paris (1898)|Kasunduan sa Paris]], pormal na isinuko ng Espanya ang Pilipinas sa Estados Unidos, na naging mitsa ng armadong tunggalian laban sa bagong tatag na [[Unang Republika ng Pilipinas]]. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} * {{Cite book |last=Ramnath |first=Maia |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Non-Western Anarchisms and Postcolonialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 307bl6hifda2103jenobh2jz8x7y3tz 2216367 2216366 2026-07-18T10:44:52Z Jojit fb 38 /* Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas */ 2216367 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas == Ang anarkismo sa [[Pilipinas]] ay nag-ugat sa laban kontra [[kolonyalismo]] laban sa [[Imperyong Espanyol]] at naging maimpluwensiya sa [[Himagsikang Pilipino]] at sa maagang kilusang unyon ng mga manggagawa sa bansa. Matapos itong mapalitan ng Marxismo–Leninismo bilang pangunahing rebolusyonaryong kaisipan noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, muli itong sumigla bilang bahagi ng punk na subkultura kasunod ng pagkakahati-hati ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]]. Mabilis na lumaganap ang nasyonalismong Pilipino sa buong kapuluan matapos ang Maluwalhating Rebolusyon ng 1868. Maraming intelektuwal na Pilipino, kabilang sina [[José Rizal]] at [[Marcelo H. del Pilar]], ang naglunsad ng [[Kilusang Propaganda]], na nanawagan ng mga reporma sa pamamahala ng [[Silangang Indiyas ng Espanya]].<ref>{{cite book|last1=Schumacher|first1=John|title=The Propaganda Movement, 1880–1895: The Creation of Filipino Consciousness, the Making of the Revolution|date=1997|publisher=Ateneo University Press|location=Manila|isbn=971-550-209-1|page=333|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|url-access=registration|date=1990|publisher=Garotech Publishing|location=Lungsod Quezon|isbn=971-8711-06-6|edition=8|language=en}}</ref> Noong 1890, lumipat si Rizal sa Europa, kung saan nakilala niya ang mga kilusang anarkista sa Pransiya at Espanya. Sa Espanya, naging tagapayo niya ang Proudhonistang pederalista na si Francisco Pi y Margall.<ref name=":2">{{Cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=Age of globalization : anarchists and the anticolonial imagination|date=2013|publisher=Verso|isbn=978-1-78168-144-2|pages=107, 159|oclc=864023954|language=en}}</ref><ref name=":02">{{cite journal|url=https://asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-49-1-2013/From%20Cadiz%20to%20La%20Liga%20-%20Spanish%20Context%20of%20Rizals%20Political%20Thought%20-%20Aseniero.pdf|pages=27–39|title=From Cádiz to La Liga: The Spanish Context of Rizal's Political Thought|first=George|last=Aseniero|date=31 Oktubre 2013|journal=Asian Studies: Journal of Critical Perspectives on Asia|publisher=[[University of the Philippines Diliman]]|volume=49|issue=1|location=Lungsod Quezon|issn=2244-5927|oclc=950730261|language=en}}</ref> Ang konsepto ng propaganda sa pamamagitan ng gawa (''propaganda of the deed'') ang naging partikular na inspirasyon sa ikalawang nobela ni Rizal na ''[[El filibusterismo]]'', na naglalarawan ng isang rebolusyon para sa pambansang paglaya laban sa mga kolonyal na awtoridad ng Espanya sa Pilipinas.<ref name=":2" /> Sa [[Nobelang Pilipino|nobelang]] iyon, inilarawan ni Rizal ang isang nabigong pagtatangka ng propaganda sa pamamagitan ng gawa sa katauhan ni Simoun, na nagtangkang pasabugin ang isang pagtitipong dinaluhan ng mga piling tao o elitista ng kolonyal na pamahalaan.<ref name=":12">{{cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=The Age Of Globalization: Anarchists and the Anti-Colonial Imagination|publisher=Verso Books|year=2013|isbn=9781781681442|location=[[London]]|page=31|oclc=875370534|language=en}}</ref> Pagbalik niya sa [[Maynila]] noong 1892, itinatag ni Rizal ang [[La Liga Filipina]], isang lihim na samahan na nakatuon sa pagtutulungan, pagtatatag ng mga kooperatiba, at iba pang gawain.<ref name=":02" /> Dahil sa kaniyang mga gawain sa Liga, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan.<ref>{{cite book |last1=Zaide|first1=Gregorio F.|title=Rizal: His Exile to Dapitan|date=1976|publisher=St. Mary's|pages=193|url=https://books.google.com/books?id=xPziMgEACAAJ&q=rizal+exile+in+dapitan|access-date=19 Agosto 2019|language=en}}</ref> Doon ay nagtayo siya ng isang [[ospital]], isang sistema ng panustos ng tubig, at isang [[paaralan]], kung saan siya nagturo at nagsagawa rin ng pagsasaka at [[paghahalaman]].<ref>{{cite book |last1=Gibbs|first1=Eloise A.|title=Rizal in Dapitan: A Story Based on the Life of José Rizal During His Exile in Dapitan|date=1960|publisher=University Book Supply|page=230|url=https://books.google.com/books?id=jqFAAAAAIAAJ&q=Rizal+in+dapitan|access-date=20 Agosto 2019|language=en}}</ref> Matapos ipatapon si Rizal, maraming nasyonalistang Pilipino ang nagtatag ng [[Katipunan]], isa pang lihim na samahan, subalit sa pagkakataong ito ay may layuning makamit ang kasarinlan mula sa Espanya sa pamamagitan ng isang himagsikan. Dahil sa inspirasyon mula sa mga akda ni Rizal, nag-organisa ang Katipunan ng armadong paglaban sa pamahalaang Espanyol sa pamumuno ni [[Andrés Bonifacio]].<ref>{{Citation|last=Agoncillo|first=Teodoro|author-link=Teodoro Agoncillo|title=The Revolt of the Masses: The story of Bonifacio and the Katipunan|publisher=[[University of the Philippines]] Press|location=Lungsod Quezon|year=1996|orig-year=1956|isbn=971-8711-06-6|url=https://books.google.com/books?id=SV_BAQAACAAJ|page=41|language=en}}</ref> Matapos mabunyag ang mga gawain ng Katipunan noong Agosto 1896, nagsimula ang Himagsikang Pilipino. Nag-alsa ang mga kasapi ng Katipunan sa [[Caloocan]],<ref name="Ocampo1995">{{cite book |last=Ocampo|first=Ambeth R.|title=Bonifacio's bolo|url=https://books.google.com/books?id=YWhxAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Anvil Pub.|isbn=978-971-27-0418-5|page=8|language=en}}</ref> itinatag ang [[Republika ng Katagalugan]], at nagpahayag ng isang pambansang armadong himagsikan.<ref name="guererro1">{{citation |last1=Guererro|first1=Milagros|last2=Encarnacion|first2=Emmanuel|last3=Villegas|first3=Ramon|title=Andres Bonifacio and the 1896 Revolution|journal=Sulyap Kultura|volume=1|issue=2|pages=3–12|publisher=National Commission for Culture and the Arts|year=1996|url=http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?i=5&subcat=1|access-date=2009-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115193832/http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?i=5&subcat=1|archive-date=2010-11-15|url-status=dead|language=en}}</ref> Bagaman walang tuwirang naging bahagi si Rizal sa himagsikan, nilitis siya ng hukumang militar sa mga kasong paghihimagsik, sedisyon, at sabuwatan. Napatunayang nagkasala siya sa lahat ng paratang at hinatulan ng kamatayan sa pamamagitan ng firing squad. Noong 1897, napatalsik at ipinapatay si Bonifacio ni [[Emilio Aguinaldo]], na siyang umako sa pamumuno ng kilusang rebolusyonaryo. Matapos mapalayas ang mga Espanyol mula sa kapuluan, nagtatag si Aguinaldo ng isang diktadura at ipinahayag ang [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Gayunman, sa pamamagitan ng [[Kasunduan sa Paris (1898)|Kasunduan sa Paris]], pormal na isinuko ng Espanya ang Pilipinas sa Estados Unidos, na naging mitsa ng armadong tunggalian laban sa bagong tatag na [[Unang Republika ng Pilipinas]]. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} * {{Cite book |last=Ramnath |first=Maia |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Non-Western Anarchisms and Postcolonialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] mdex1p5um6zna8u6s8nz93jxhyao0cl 2216368 2216367 2026-07-18T10:46:19Z Jojit fb 38 /* Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas */ 2216368 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas == Ang anarkismo sa [[Pilipinas]] ay nag-ugat sa laban kontra [[kolonyalismo]] laban sa [[Imperyong Espanyol]] at naging maimpluwensiya sa [[Himagsikang Pilipino]] at sa maagang kilusang unyon ng mga manggagawa sa bansa. Matapos itong mapalitan ng Marxismo–Leninismo bilang pangunahing rebolusyonaryong kaisipan noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, muli itong sumigla bilang bahagi ng punk na subkultura kasunod ng pagkakahati-hati ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]]. Mabilis na lumaganap ang nasyonalismong Pilipino sa buong kapuluan matapos ang Maluwalhating Rebolusyon ng 1868. Maraming intelektuwal na Pilipino, kabilang sina [[José Rizal]] at [[Marcelo H. del Pilar]], ang naglunsad ng [[Kilusang Propaganda]], na nanawagan ng mga reporma sa pamamahala ng [[Silangang Indiyas ng Espanya]].<ref>{{cite book|last1=Schumacher|first1=John|title=The Propaganda Movement, 1880–1895: The Creation of Filipino Consciousness, the Making of the Revolution|date=1997|publisher=Ateneo University Press|location=Manila|isbn=971-550-209-1|page=333|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|url-access=registration|date=1990|publisher=Garotech Publishing|location=Lungsod Quezon|isbn=971-8711-06-6|edition=8|language=en}}</ref> Noong 1890, lumipat si Rizal sa Europa, kung saan nakilala niya ang mga kilusang anarkista sa Pransiya at Espanya. Sa Espanya, naging tagapayo niya ang Proudhonistang pederalista na si Francisco Pi y Margall.<ref name=":2">{{Cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=Age of globalization : anarchists and the anticolonial imagination|date=2013|publisher=Verso|isbn=978-1-78168-144-2|pages=107, 159|oclc=864023954|language=en}}</ref><ref name=":02">{{cite journal|url=https://asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-49-1-2013/From%20Cadiz%20to%20La%20Liga%20-%20Spanish%20Context%20of%20Rizals%20Political%20Thought%20-%20Aseniero.pdf|pages=27–39|title=From Cádiz to La Liga: The Spanish Context of Rizal's Political Thought|first=George|last=Aseniero|date=31 Oktubre 2013|journal=Asian Studies: Journal of Critical Perspectives on Asia|publisher=[[University of the Philippines Diliman]]|volume=49|issue=1|location=Lungsod Quezon|issn=2244-5927|oclc=950730261|language=en}}</ref> Ang konsepto ng propaganda sa pamamagitan ng gawa (''propaganda of the deed'') ang naging partikular na inspirasyon sa ikalawang nobela ni Rizal na ''[[El filibusterismo]]'', na naglalarawan ng isang rebolusyon para sa pambansang paglaya laban sa mga kolonyal na awtoridad ng Espanya sa Pilipinas.<ref name=":2" /> Sa [[Nobelang Pilipino|nobelang]] iyon, inilarawan ni Rizal ang isang nabigong pagtatangka ng propaganda sa pamamagitan ng gawa sa katauhan ni Simoun, na nagtangkang pasabugin ang isang pagtitipong dinaluhan ng mga piling tao o elitista ng kolonyal na pamahalaan.<ref name=":12">{{cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=The Age Of Globalization: Anarchists and the Anti-Colonial Imagination|publisher=Verso Books|year=2013|isbn=9781781681442|location=[[London]]|page=31|oclc=875370534|language=en}}</ref> Pagbalik niya sa [[Maynila]] noong 1892, itinatag ni Rizal ang [[La Liga Filipina]], isang lihim na samahan na nakatuon sa pagtutulungan, pagtatatag ng mga kooperatiba, at iba pang gawain.<ref name=":02" /> Dahil sa kaniyang mga gawain sa Liga, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan.<ref>{{cite book |last1=Zaide|first1=Gregorio F.|title=Rizal: His Exile to Dapitan|date=1976|publisher=St. Mary's|pages=193|url=https://books.google.com/books?id=xPziMgEACAAJ&q=rizal+exile+in+dapitan|access-date=19 Agosto 2019|language=en}}</ref> Doon ay nagtayo siya ng isang [[ospital]], isang sistema ng panustos ng tubig, at isang [[paaralan]], kung saan siya nagturo at nagsagawa rin ng pagsasaka at [[paghahalaman]].<ref>{{cite book |last1=Gibbs|first1=Eloise A.|title=Rizal in Dapitan: A Story Based on the Life of José Rizal During His Exile in Dapitan|date=1960|publisher=University Book Supply|page=230|url=https://books.google.com/books?id=jqFAAAAAIAAJ&q=Rizal+in+dapitan|access-date=20 Agosto 2019|language=en}}</ref> Matapos ipatapon si Rizal, maraming nasyonalistang Pilipino ang nagtatag ng [[Katipunan]], isa pang lihim na samahan, subalit sa pagkakataong ito ay may layuning makamit ang kasarinlan mula sa Espanya sa pamamagitan ng isang himagsikan. Dahil sa inspirasyon mula sa mga akda ni Rizal, nag-organisa ang Katipunan ng armadong paglaban sa pamahalaang Espanyol sa pamumuno ni [[Andrés Bonifacio]].<ref>{{Citation|last=Agoncillo|first=Teodoro|author-link=Teodoro Agoncillo|title=The Revolt of the Masses: The story of Bonifacio and the Katipunan|publisher=[[University of the Philippines]] Press|location=Lungsod Quezon|year=1996|orig-year=1956|isbn=971-8711-06-6|url=https://books.google.com/books?id=SV_BAQAACAAJ|page=41|language=en}}</ref> Matapos mabunyag ang mga gawain ng Katipunan noong Agosto 1896, nagsimula ang Himagsikang Pilipino. Nag-alsa ang mga kasapi ng Katipunan sa [[Caloocan]],<ref name="Ocampo1995">{{cite book |last=Ocampo|first=Ambeth R.|title=Bonifacio's bolo|url=https://books.google.com/books?id=YWhxAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Anvil Pub.|isbn=978-971-27-0418-5|page=8|language=en}}</ref> itinatag ang [[Republika ng Katagalugan]], at nagpahayag ng isang pambansang armadong himagsikan.<ref name="guererro1">{{citation |last1=Guererro|first1=Milagros|last2=Encarnacion|first2=Emmanuel|last3=Villegas|first3=Ramon|title=Andres Bonifacio and the 1896 Revolution|journal=Sulyap Kultura|volume=1|issue=2|pages=3–12|publisher=National Commission for Culture and the Arts|year=1996|url=http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?i=5&subcat=1|access-date=2009-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115193832/http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?i=5&subcat=1|archive-date=2010-11-15|url-status=dead|language=en}}</ref> Bagaman walang tuwirang naging bahagi si Rizal sa himagsikan, nilitis siya ng hukumang militar sa mga kasong paghihimagsik, sedisyon, at sabuwatan. Napatunayang nagkasala siya sa lahat ng paratang at binaril ng pulutong ng mga tagabaril bilang pagbitay. Noong 1897, napatalsik at ipinapatay si Bonifacio ni [[Emilio Aguinaldo]], na siyang umako sa pamumuno ng kilusang rebolusyonaryo. Matapos mapalayas ang mga Espanyol mula sa kapuluan, nagtatag si Aguinaldo ng isang diktadura at ipinahayag ang [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Gayunman, sa pamamagitan ng [[Kasunduan sa Paris (1898)|Kasunduan sa Paris]], pormal na isinuko ng Espanya ang Pilipinas sa Estados Unidos, na naging mitsa ng armadong tunggalian laban sa bagong tatag na [[Unang Republika ng Pilipinas]]. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} * {{Cite book |last=Ramnath |first=Maia |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Non-Western Anarchisms and Postcolonialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] hzylvxhzfrxmemn3uu21rp727rihcfo 2216369 2216368 2026-07-18T10:46:59Z Jojit fb 38 /* Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas */ 2216369 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas == Ang anarkismo sa [[Pilipinas]] ay nag-ugat sa laban kontra [[kolonyalismo]] laban sa [[Imperyong Espanyol]] at naging maimpluwensiya sa [[Himagsikang Pilipino]] at sa maagang kilusang unyon ng mga manggagawa sa bansa. Matapos itong mapalitan ng Marxismo–Leninismo bilang pangunahing rebolusyonaryong kaisipan noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, muli itong sumigla bilang bahagi ng punk na subkultura kasunod ng pagkakahati-hati ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]]. Mabilis na lumaganap ang nasyonalismong Pilipino sa buong kapuluan matapos ang Maluwalhating Rebolusyon ng 1868. Maraming intelektuwal na Pilipino, kabilang sina [[José Rizal]] at [[Marcelo H. del Pilar]], ang naglunsad ng [[Kilusang Propaganda]], na nanawagan ng mga reporma sa pamamahala ng [[Silangang Indiyas ng Espanya]].<ref>{{cite book|last1=Schumacher|first1=John|title=The Propaganda Movement, 1880–1895: The Creation of Filipino Consciousness, the Making of the Revolution|date=1997|publisher=Ateneo University Press|location=Manila|isbn=971-550-209-1|page=333|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|url-access=registration|date=1990|publisher=Garotech Publishing|location=Lungsod Quezon|isbn=971-8711-06-6|edition=8|language=en}}</ref> Noong 1890, lumipat si Rizal sa Europa, kung saan nakilala niya ang mga kilusang anarkista sa Pransiya at Espanya. Sa Espanya, naging tagapayo niya ang Proudhonistang pederalista na si Francisco Pi y Margall.<ref name=":2">{{Cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=Age of globalization : anarchists and the anticolonial imagination|date=2013|publisher=Verso|isbn=978-1-78168-144-2|pages=107, 159|oclc=864023954|language=en}}</ref><ref name=":02">{{cite journal|url=https://asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-49-1-2013/From%20Cadiz%20to%20La%20Liga%20-%20Spanish%20Context%20of%20Rizals%20Political%20Thought%20-%20Aseniero.pdf|pages=27–39|title=From Cádiz to La Liga: The Spanish Context of Rizal's Political Thought|first=George|last=Aseniero|date=31 Oktubre 2013|journal=Asian Studies: Journal of Critical Perspectives on Asia|publisher=[[University of the Philippines Diliman]]|volume=49|issue=1|location=Lungsod Quezon|issn=2244-5927|oclc=950730261|language=en}}</ref> Ang konsepto ng propaganda sa pamamagitan ng gawa (''propaganda of the deed'') ang naging partikular na inspirasyon sa ikalawang nobela ni Rizal na ''[[El filibusterismo]]'', na naglalarawan ng isang rebolusyon para sa pambansang paglaya laban sa mga kolonyal na awtoridad ng Espanya sa Pilipinas.<ref name=":2" /> Sa [[Nobelang Pilipino|nobelang]] iyon, inilarawan ni Rizal ang isang nabigong pagtatangka ng propaganda sa pamamagitan ng gawa sa katauhan ni Simoun, na nagtangkang pasabugin ang isang pagtitipong dinaluhan ng mga piling tao o elitista ng kolonyal na pamahalaan.<ref name=":12">{{cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=The Age Of Globalization: Anarchists and the Anti-Colonial Imagination|publisher=Verso Books|year=2013|isbn=9781781681442|location=[[London]]|page=31|oclc=875370534|language=en}}</ref> Pagbalik niya sa [[Maynila]] noong 1892, itinatag ni Rizal ang [[La Liga Filipina]], isang lihim na samahan na nakatuon sa pagtutulungan, pagtatatag ng mga kooperatiba, at iba pang gawain.<ref name=":02" /> Dahil sa kaniyang mga gawain sa Liga, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan.<ref>{{cite book |last1=Zaide|first1=Gregorio F.|title=Rizal: His Exile to Dapitan|date=1976|publisher=St. Mary's|pages=193|url=https://books.google.com/books?id=xPziMgEACAAJ&q=rizal+exile+in+dapitan|access-date=19 Agosto 2019|language=en}}</ref> Doon ay nagtayo siya ng isang [[ospital]], isang sistema ng panustos ng tubig, at isang [[paaralan]], kung saan siya nagturo at nagsagawa rin ng pagsasaka at [[paghahalaman]].<ref>{{cite book |last1=Gibbs|first1=Eloise A.|title=Rizal in Dapitan: A Story Based on the Life of José Rizal During His Exile in Dapitan|date=1960|publisher=University Book Supply|page=230|url=https://books.google.com/books?id=jqFAAAAAIAAJ&q=Rizal+in+dapitan|access-date=20 Agosto 2019|language=en}}</ref> Matapos ipatapon si Rizal, maraming nasyonalistang Pilipino ang nagtatag ng [[Katipunan]], isa pang lihim na samahan, subalit sa pagkakataong ito ay may layuning makamit ang kasarinlan mula sa Espanya sa pamamagitan ng isang himagsikan. Dahil sa inspirasyon mula sa mga akda ni Rizal, nag-organisa ang Katipunan ng armadong paglaban sa pamahalaang Espanyol sa pamumuno ni [[Andrés Bonifacio]].<ref>{{Citation|last=Agoncillo|first=Teodoro|author-link=Teodoro Agoncillo|title=The Revolt of the Masses: The story of Bonifacio and the Katipunan|publisher=[[University of the Philippines]] Press|location=Lungsod Quezon|year=1996|orig-year=1956|isbn=971-8711-06-6|url=https://books.google.com/books?id=SV_BAQAACAAJ|page=41|language=en}}</ref> Matapos mabunyag ang mga gawain ng Katipunan noong Agosto 1896, nagsimula ang Himagsikang Pilipino. Nag-alsa ang mga kasapi ng Katipunan sa [[Caloocan]],<ref name="Ocampo1995">{{cite book |last=Ocampo|first=Ambeth R.|title=Bonifacio's bolo|url=https://books.google.com/books?id=YWhxAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Anvil Pub.|isbn=978-971-27-0418-5|page=8|language=en}}</ref> itinatag ang [[Republika ng Katagalugan]], at nagpahayag ng isang pambansang armadong himagsikan.<ref name="guererro1">{{citation |last1=Guererro|first1=Milagros|last2=Encarnacion|first2=Emmanuel|last3=Villegas|first3=Ramon|title=Andres Bonifacio and the 1896 Revolution|journal=Sulyap Kultura|volume=1|issue=2|pages=3–12|publisher=National Commission for Culture and the Arts|year=1996|url=http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?i=5&subcat=1|access-date=2009-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115193832/http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?i=5&subcat=1|archive-date=2010-11-15|url-status=dead|language=en}}</ref> Bagaman walang tuwirang naging bahagi si Rizal sa himagsikan, nilitis siya ng hukumang militar sa mga kasong paghihimagsik, sedisyon, at sabuwatan. Napatunayang nagkasala siya sa lahat ng paratang at binaril ng pulutong ng mga tagabaril bilang pagbitay.<ref>{{cite book|last1=Russell|first1=Charles Edward|last2=Rodriguez|first2=Eulogio Balan|title=The hero of the Filipinos: the story of José Rizal, poet, patriot and martyr|url=https://archive.org/details/herooffilipinoss00russ_0|year=1923|publisher=The Century co.|page=[https://archive.org/details/herooffilipinoss00russ_0/page/308 308]|language=en}}</ref> Noong 1897, napatalsik at ipinapatay si Bonifacio ni [[Emilio Aguinaldo]], na siyang umako sa pamumuno ng kilusang rebolusyonaryo. Matapos mapalayas ang mga Espanyol mula sa kapuluan, nagtatag si Aguinaldo ng isang diktadura at ipinahayag ang [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Gayunman, sa pamamagitan ng [[Kasunduan sa Paris (1898)|Kasunduan sa Paris]], pormal na isinuko ng Espanya ang Pilipinas sa Estados Unidos, na naging mitsa ng armadong tunggalian laban sa bagong tatag na [[Unang Republika ng Pilipinas]]. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} * {{Cite book |last=Ramnath |first=Maia |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Non-Western Anarchisms and Postcolonialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] aggqqqex29hg694ry45cf0eo5aglrle 2216370 2216369 2026-07-18T10:49:12Z Jojit fb 38 /* Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas */ 2216370 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas == Ang anarkismo sa [[Pilipinas]] ay nag-ugat sa laban kontra [[kolonyalismo]] laban sa [[Imperyong Espanyol]] at naging maimpluwensiya sa [[Himagsikang Pilipino]] at sa maagang kilusang unyon ng mga manggagawa sa bansa. Matapos itong mapalitan ng Marxismo–Leninismo bilang pangunahing rebolusyonaryong kaisipan noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, muli itong sumigla bilang bahagi ng punk na subkultura kasunod ng pagkakahati-hati ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]]. Mabilis na lumaganap ang nasyonalismong Pilipino sa buong kapuluan matapos ang Maluwalhating Rebolusyon ng 1868. Maraming intelektuwal na Pilipino, kabilang sina [[José Rizal]] at [[Marcelo H. del Pilar]], ang naglunsad ng [[Kilusang Propaganda]], na nanawagan ng mga reporma sa pamamahala ng [[Silangang Indiyas ng Espanya]].<ref>{{cite book|last1=Schumacher|first1=John|title=The Propaganda Movement, 1880–1895: The Creation of Filipino Consciousness, the Making of the Revolution|date=1997|publisher=Ateneo University Press|location=Manila|isbn=971-550-209-1|page=333|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|url-access=registration|date=1990|publisher=Garotech Publishing|location=Lungsod Quezon|isbn=971-8711-06-6|edition=8|language=en}}</ref> Noong 1890, lumipat si Rizal sa Europa, kung saan nakilala niya ang mga kilusang anarkista sa Pransiya at Espanya. Sa Espanya, naging tagapayo niya ang Proudhonistang pederalista na si Francisco Pi y Margall.<ref name=":2">{{Cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=Age of globalization : anarchists and the anticolonial imagination|date=2013|publisher=Verso|isbn=978-1-78168-144-2|pages=107, 159|oclc=864023954|language=en}}</ref><ref name=":02">{{cite journal|url=https://asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-49-1-2013/From%20Cadiz%20to%20La%20Liga%20-%20Spanish%20Context%20of%20Rizals%20Political%20Thought%20-%20Aseniero.pdf|pages=27–39|title=From Cádiz to La Liga: The Spanish Context of Rizal's Political Thought|first=George|last=Aseniero|date=31 Oktubre 2013|journal=Asian Studies: Journal of Critical Perspectives on Asia|publisher=[[University of the Philippines Diliman]]|volume=49|issue=1|location=Lungsod Quezon|issn=2244-5927|oclc=950730261|language=en}}</ref> Ang konsepto ng propaganda sa pamamagitan ng gawa (''propaganda of the deed'') ang naging partikular na inspirasyon sa ikalawang nobela ni Rizal na ''[[El filibusterismo]]'', na naglalarawan ng isang rebolusyon para sa pambansang paglaya laban sa mga kolonyal na awtoridad ng Espanya sa Pilipinas.<ref name=":2" /> Sa [[Nobelang Pilipino|nobelang]] iyon, inilarawan ni Rizal ang isang nabigong pagtatangka ng propaganda sa pamamagitan ng gawa sa katauhan ni Simoun, na nagtangkang pasabugin ang isang pagtitipong dinaluhan ng mga piling tao o elitista ng kolonyal na pamahalaan.<ref name=":12">{{cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=The Age Of Globalization: Anarchists and the Anti-Colonial Imagination|publisher=Verso Books|year=2013|isbn=9781781681442|location=[[London]]|page=31|oclc=875370534|language=en}}</ref> Pagbalik niya sa [[Maynila]] noong 1892, itinatag ni Rizal ang [[La Liga Filipina]], isang lihim na samahan na nakatuon sa pagtutulungan, pagtatatag ng mga kooperatiba, at iba pang gawain.<ref name=":02" /> Dahil sa kaniyang mga gawain sa Liga, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan.<ref>{{cite book |last1=Zaide|first1=Gregorio F.|title=Rizal: His Exile to Dapitan|date=1976|publisher=St. Mary's|pages=193|url=https://books.google.com/books?id=xPziMgEACAAJ&q=rizal+exile+in+dapitan|access-date=19 Agosto 2019|language=en}}</ref> Doon ay nagtayo siya ng isang [[ospital]], isang sistema ng panustos ng tubig, at isang [[paaralan]], kung saan siya nagturo at nagsagawa rin ng pagsasaka at [[paghahalaman]].<ref>{{cite book |last1=Gibbs|first1=Eloise A.|title=Rizal in Dapitan: A Story Based on the Life of José Rizal During His Exile in Dapitan|date=1960|publisher=University Book Supply|page=230|url=https://books.google.com/books?id=jqFAAAAAIAAJ&q=Rizal+in+dapitan|access-date=20 Agosto 2019|language=en}}</ref> Matapos ipatapon si Rizal, maraming nasyonalistang Pilipino ang nagtatag ng [[Katipunan]], isa pang lihim na samahan, subalit sa pagkakataong ito ay may layuning makamit ang kasarinlan mula sa Espanya sa pamamagitan ng isang himagsikan. Dahil sa inspirasyon mula sa mga akda ni Rizal, nag-organisa ang Katipunan ng armadong paglaban sa pamahalaang Espanyol sa pamumuno ni [[Andrés Bonifacio]].<ref>{{Citation|last=Agoncillo|first=Teodoro|author-link=Teodoro Agoncillo|title=The Revolt of the Masses: The story of Bonifacio and the Katipunan|publisher=[[University of the Philippines]] Press|location=Lungsod Quezon|year=1996|orig-year=1956|isbn=971-8711-06-6|url=https://books.google.com/books?id=SV_BAQAACAAJ|page=41|language=en}}</ref> Matapos mabunyag ang mga gawain ng Katipunan noong Agosto 1896, nagsimula ang Himagsikang Pilipino. Nag-alsa ang mga kasapi ng Katipunan sa [[Caloocan]],<ref name="Ocampo1995">{{cite book |last=Ocampo|first=Ambeth R.|title=Bonifacio's bolo|url=https://books.google.com/books?id=YWhxAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Anvil Pub.|isbn=978-971-27-0418-5|page=8|language=en}}</ref> itinatag ang [[Republika ng Katagalugan]], at nagpahayag ng isang pambansang armadong himagsikan.<ref name="guererro1">{{citation |last1=Guererro|first1=Milagros|last2=Encarnacion|first2=Emmanuel|last3=Villegas|first3=Ramon|title=Andres Bonifacio and the 1896 Revolution|journal=Sulyap Kultura|volume=1|issue=2|pages=3–12|publisher=National Commission for Culture and the Arts|year=1996|url=http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?i=5&subcat=1|access-date=2009-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115193832/http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?i=5&subcat=1|archive-date=2010-11-15|url-status=dead|language=en}}</ref> Bagaman walang tuwirang naging bahagi si Rizal sa himagsikan, nilitis siya ng hukumang militar sa mga kasong paghihimagsik, sedisyon, at sabuwatan. Napatunayang nagkasala siya sa lahat ng paratang at binaril ng pulutong ng mga tagabaril bilang pagbitay.<ref>{{cite book|last1=Russell|first1=Charles Edward|last2=Rodriguez|first2=Eulogio Balan|title=The hero of the Filipinos: the story of José Rizal, poet, patriot and martyr|url=https://archive.org/details/herooffilipinoss00russ_0|year=1923|publisher=The Century co.|page=[https://archive.org/details/herooffilipinoss00russ_0/page/308 308]|language=en}}</ref> Noong 1897, napatalsik at ipinapatay si Bonifacio ni [[Emilio Aguinaldo]], na siyang umako sa pamumuno ng kilusang rebolusyonaryo.<ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|url-access=registration|date=1990|publisher=Garotech Publishing|location=Lungsod Quezon|isbn=971-8711-06-6|edition=8|pages=178–181|language=en}}</ref> Matapos mapalayas ang mga Espanyol mula sa kapuluan, nagtatag si Aguinaldo ng isang diktadura at ipinahayag ang [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Gayunman, sa pamamagitan ng [[Kasunduan sa Paris (1898)|Kasunduan sa Paris]], pormal na isinuko ng Espanya ang Pilipinas sa Estados Unidos, na naging mitsa ng armadong tunggalian laban sa bagong tatag na [[Unang Republika ng Pilipinas]]. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} * {{Cite book |last=Ramnath |first=Maia |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Non-Western Anarchisms and Postcolonialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] m4abbkk19wh85smtkypo7ss1qmmd0e3 2216371 2216370 2026-07-18T10:49:55Z Jojit fb 38 /* Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas */ 2216371 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas == Ang anarkismo sa [[Pilipinas]] ay nag-ugat sa laban kontra [[kolonyalismo]] laban sa [[Imperyong Espanyol]] at naging maimpluwensiya sa [[Himagsikang Pilipino]] at sa maagang kilusang unyon ng mga manggagawa sa bansa. Matapos itong mapalitan ng Marxismo–Leninismo bilang pangunahing rebolusyonaryong kaisipan noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, muli itong sumigla bilang bahagi ng punk na subkultura kasunod ng pagkakahati-hati ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]]. Mabilis na lumaganap ang nasyonalismong Pilipino sa buong kapuluan matapos ang Maluwalhating Rebolusyon ng 1868. Maraming intelektuwal na Pilipino, kabilang sina [[José Rizal]] at [[Marcelo H. del Pilar]], ang naglunsad ng [[Kilusang Propaganda]], na nanawagan ng mga reporma sa pamamahala ng [[Silangang Indiyas ng Espanya]].<ref>{{cite book|last1=Schumacher|first1=John|title=The Propaganda Movement, 1880–1895: The Creation of Filipino Consciousness, the Making of the Revolution|date=1997|publisher=Ateneo University Press|location=Manila|isbn=971-550-209-1|page=333|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|url-access=registration|date=1990|publisher=Garotech Publishing|location=Lungsod Quezon|isbn=971-8711-06-6|edition=8|language=en}}</ref> Noong 1890, lumipat si Rizal sa Europa, kung saan nakilala niya ang mga kilusang anarkista sa Pransiya at Espanya. Sa Espanya, naging tagapayo niya ang Proudhonistang pederalista na si Francisco Pi y Margall.<ref name=":2">{{Cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=Age of globalization : anarchists and the anticolonial imagination|date=2013|publisher=Verso|isbn=978-1-78168-144-2|pages=107, 159|oclc=864023954|language=en}}</ref><ref name=":02">{{cite journal|url=https://asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-49-1-2013/From%20Cadiz%20to%20La%20Liga%20-%20Spanish%20Context%20of%20Rizals%20Political%20Thought%20-%20Aseniero.pdf|pages=27–39|title=From Cádiz to La Liga: The Spanish Context of Rizal's Political Thought|first=George|last=Aseniero|date=31 Oktubre 2013|journal=Asian Studies: Journal of Critical Perspectives on Asia|publisher=[[University of the Philippines Diliman]]|volume=49|issue=1|location=Lungsod Quezon|issn=2244-5927|oclc=950730261|language=en}}</ref> Ang konsepto ng propaganda sa pamamagitan ng gawa (''propaganda of the deed'') ang naging partikular na inspirasyon sa ikalawang nobela ni Rizal na ''[[El filibusterismo]]'', na naglalarawan ng isang rebolusyon para sa pambansang paglaya laban sa mga kolonyal na awtoridad ng Espanya sa Pilipinas.<ref name=":2" /> Sa [[Nobelang Pilipino|nobelang]] iyon, inilarawan ni Rizal ang isang nabigong pagtatangka ng propaganda sa pamamagitan ng gawa sa katauhan ni Simoun, na nagtangkang pasabugin ang isang pagtitipong dinaluhan ng mga piling tao o elitista ng kolonyal na pamahalaan.<ref name=":12">{{cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=The Age Of Globalization: Anarchists and the Anti-Colonial Imagination|publisher=Verso Books|year=2013|isbn=9781781681442|location=[[London]]|page=31|oclc=875370534|language=en}}</ref> Pagbalik niya sa [[Maynila]] noong 1892, itinatag ni Rizal ang [[La Liga Filipina]], isang lihim na samahan na nakatuon sa pagtutulungan, pagtatatag ng mga kooperatiba, at iba pang gawain.<ref name=":02" /> Dahil sa kaniyang mga gawain sa Liga, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan.<ref>{{cite book |last1=Zaide|first1=Gregorio F.|title=Rizal: His Exile to Dapitan|date=1976|publisher=St. Mary's|pages=193|url=https://books.google.com/books?id=xPziMgEACAAJ&q=rizal+exile+in+dapitan|access-date=19 Agosto 2019|language=en}}</ref> Doon ay nagtayo siya ng isang [[ospital]], isang sistema ng panustos ng tubig, at isang [[paaralan]], kung saan siya nagturo at nagsagawa rin ng pagsasaka at [[paghahalaman]].<ref>{{cite book |last1=Gibbs|first1=Eloise A.|title=Rizal in Dapitan: A Story Based on the Life of José Rizal During His Exile in Dapitan|date=1960|publisher=University Book Supply|page=230|url=https://books.google.com/books?id=jqFAAAAAIAAJ&q=Rizal+in+dapitan|access-date=20 Agosto 2019|language=en}}</ref> Matapos ipatapon si Rizal, maraming nasyonalistang Pilipino ang nagtatag ng [[Katipunan]], isa pang lihim na samahan, subalit sa pagkakataong ito ay may layuning makamit ang kasarinlan mula sa Espanya sa pamamagitan ng isang himagsikan. Dahil sa inspirasyon mula sa mga akda ni Rizal, nag-organisa ang Katipunan ng armadong paglaban sa pamahalaang Espanyol sa pamumuno ni [[Andrés Bonifacio]].<ref>{{Citation|last=Agoncillo|first=Teodoro|author-link=Teodoro Agoncillo|title=The Revolt of the Masses: The story of Bonifacio and the Katipunan|publisher=[[University of the Philippines]] Press|location=Lungsod Quezon|year=1996|orig-year=1956|isbn=971-8711-06-6|url=https://books.google.com/books?id=SV_BAQAACAAJ|page=41|language=en}}</ref> Matapos mabunyag ang mga gawain ng Katipunan noong Agosto 1896, nagsimula ang Himagsikang Pilipino. Nag-alsa ang mga kasapi ng Katipunan sa [[Caloocan]],<ref name="Ocampo1995">{{cite book |last=Ocampo|first=Ambeth R.|title=Bonifacio's bolo|url=https://books.google.com/books?id=YWhxAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Anvil Pub.|isbn=978-971-27-0418-5|page=8|language=en}}</ref> itinatag ang [[Republika ng Katagalugan]], at nagpahayag ng isang pambansang armadong himagsikan.<ref name="guererro1">{{citation |last1=Guererro|first1=Milagros|last2=Encarnacion|first2=Emmanuel|last3=Villegas|first3=Ramon|title=Andres Bonifacio and the 1896 Revolution|journal=Sulyap Kultura|volume=1|issue=2|pages=3–12|publisher=National Commission for Culture and the Arts|year=1996|url=http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?i=5&subcat=1|access-date=2009-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115193832/http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?i=5&subcat=1|archive-date=2010-11-15|url-status=dead|language=en}}</ref> Bagaman walang tuwirang naging bahagi si Rizal sa himagsikan, nilitis siya ng hukumang militar sa mga kasong paghihimagsik, sedisyon, at sabuwatan. Napatunayang nagkasala siya sa lahat ng paratang at binaril ng pulutong ng mga tagabaril bilang pagbitay.<ref>{{cite book|last1=Russell|first1=Charles Edward|last2=Rodriguez|first2=Eulogio Balan|title=The hero of the Filipinos: the story of José Rizal, poet, patriot and martyr|url=https://archive.org/details/herooffilipinoss00russ_0|year=1923|publisher=The Century co.|page=[https://archive.org/details/herooffilipinoss00russ_0/page/308 308]|language=en}}</ref> Noong 1897, napatalsik at ipinapatay si Bonifacio ni [[Emilio Aguinaldo]], na siyang umako sa pamumuno ng kilusang rebolusyonaryo.<ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|url-access=registration|date=1990|publisher=Garotech Publishing|location=Lungsod Quezon|isbn=971-8711-06-6|edition=8|pages=178–181|language=en}}</ref> Matapos mapalayas ang mga Espanyol mula sa kapuluan, nagtatag si Aguinaldo ng isang diktadura at ipinahayag ang [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Gayunman, sa pamamagitan ng [[Kasunduan sa Paris (1898)|Kasunduan sa Paris]], pormal na isinuko ng Espanya ang Pilipinas sa Estados Unidos, na naging mitsa ng armadong tunggalian laban sa bagong tatag na [[Unang Republika ng Pilipinas]].<ref>{{cite book|last=Randolph|first=Carman Fitz|title=The Law and Policy of Annexation|chapter=Chapter I, The Annexation of the Philippines|publisher=BiblioBazaar, LLC|location=Charleston, South Carolina|year=2009|isbn=978-1-103-32481-1|language=en}}</ref> == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} * {{Cite book |last=Ramnath |first=Maia |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Non-Western Anarchisms and Postcolonialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] hiw0wcuyon839m9yz495jhg5ev39g6t 0 120485 2216362 2161533 2026-07-18T10:27:53Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216362 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Vice Ganda | honorific_suffix = | image = {{#statements:P18}} |caption = Si Vice Ganda sa kampanya ni Robredo noong Abril 2022. | birth_name = Jose Marie Borja Viceral | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1976|03|31}} | birth_place = [[Tondo]], [[Maynila]] | occupation = [[Aktor]], [[komedya]]nte, manananghal, ''TV host'', mang-aawit |nationality = [[Mga Pilipino|Pilipino]] |spouse = [[Ion Perez]]<br>(2022–kasalukuyan) |notable_works = ''[[It's Showtime]]''<br />''[[The Unkabogable Praybeyt Benjamin|Praybeyt Benjamin]]''<br />''[[Petrang Kabayo]]''<br />''[[Gandang Gabi, Vice!]] | years_active = 1999–kasalukuyan |signature = |website = |agent=[[ABS-CBN Corporation|ABS-CBN Entertainment]]<br/>(2009–present) <br/> [[VIVA Films|Viva Artist Agency]]<br/>(2010–present) <br/> [[Star Cinema]]<br/>(2011–present)}} Si '''Jose Marie Borja Viceral''' (ᜑ̥̍ᜐ̃ ᜋᜇ̴̊ᜁ ᜊ̥ᜇ̴̟ᜑ̍-ᜊ̩̊ᜃ̴̃ᜇ̴ᜎ̟-ᜉ̃ᜇ̴̃ᜐ̩̟), (ipinanganak 31 Marso 1976) higit na kilala bilang '''Vice Ganda''' o sa payak na '''Vice''', ay isang sikat na [[Homoseksuwalidad|baklang]] komedyante, pilantropo at isang permanenteng host sa [[Showtime (TV show)|Showtime]], isang popular na palabas sa [[ABS-CBN]]. Sa likod ng tagumpay, kasalukuyan siyang umaani ng mga batikos mula sa mga piling tagasubaybay sa istilong pamamahiyang ginagamit niya sa pagpapatawa.<ref>https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/content/310389/rape-joke-ni-vice-ganda-tungkol-kay-jessica-soho-binatikos/story/</ref> Bunso sa anim magkakapatid, lumaki si Viceral sa kalye ng José Abád Santos sa Manuguit, [[Tondo, Maynila]]. Ang kanyang ama, na isang kagawad ng barangay, ay napaslang nang siya ay bata pa, na nag-udyok sa kanyang ina na iwan sila upang maghanapbuhay sa ibang bansa bilang isang ''caregiver''. Nag-aral siya ng [[Agham pampolitika]] sa [[Pamantasan ng Dulong Silangan]],<ref>{{cite web |url=http://www.philstar.com/funfare/article.aspx?articleid=54947&publicationsubcategoryid=70 |title=FUNFARE:Vice Ganda teaches ‘tormentor’ a whammy lesson |author=Ricardo F. Lo |publisher=The Philippine Star |date=April 9, 2008 |access-date=4 Mayo 2013 |archive-date=19 Oktubre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019215647/http://www.philstar.com/funfare/article.aspx?articleid=54947&publicationsubcategoryid=70 |url-status=dead }}</ref> at sa gulang na 19, ay nagsimulang magtanghal sa mga ''comedy bar'' sa [[Ermita, Maynila]]. == Mga Kritisismo == Gaya ng maraming kontrobersyang kinasasangkutan ng nga artista, si Vice Ganda ay pinuna rin sa maraming pagkakataon. Tignan ang [[Tala ng mga Kontrobersyang Kinasangkutan ni Vice Ganda]] ==Mga Parangal== <center> {| class="wikitable" ! Taon ! Patimpalak ! Kaurian ! Palabas / Gawa ! Resulta ! Sanggunian |- |rowspan=16|2012 | 38th Metro Manila Film Festival | 3rd Best Picture | Sisterakas | {{Won}} | |- | 38th Metro Manila Film Festival | Best Actor | Sisterakas | {{nom}} | |- | ASAP Pop Viewers Choice Awards | Pop Movie Of The Year | Praybeyt Benjamin | {{won}} | |- | ASAP Pop Viewers Choice Awards | Pop Kapamilya TV Show | Gandang Gabi Vice | {{nom}} | |- | ASAP Pop Viewers Choice Awards | Pop Twit | Twitter (@vicegandako) | {{nom}} | |- | 26th PMPC Star Awards For Television | Best Celebrity Showbiz Oriented Talk Show | Gandang Gabi Vice | {{nom}} | |- | 26th PMPC Star Awards For Television | Best Reality Game Show Program | Showtime | {{Won}} | |- |26th PMPC Star Awards For Television |Best Celebrity Showbiz Talk Show Male Host |Gandang Gabi Vice |{{won}} | |- |26th PMPC Star Awards For Television |Best Reality Game Show Hosts (It's Showtime Barkadas) |It's Showtime |{{won}} | |- |43rd Box Office Entertainment Awards |Phenomenal Box Office Star |''[[The Unkabogable Praybeyt Benjamin]]'' |{{won}} | |- |Yahoo! OMG! Awards |Comedian of the Year |''[[Gandang Gabi, Vice!]] / [[Showtime (Philippines)|It's Showtime]]'' |{{won}} |<center><ref>{{cite news|last=Rañoa-Bismark|first=Maridol|title=Vice Ganda won as Comedian of the Year of Yahoo! OMG! Awards 2012|url=http://ph.omg.yahoo.com/news/winners-of-yahoo--omg--awards-2012-revealed.html|accessdate=29 July 2012|date=6 July 2012}}</ref></center> |- | Yahoo! OMG! Awards | Movie Of The Year | Praybeyt Benjamin | {{nom}} | |- |Tambayan OPM Awards |Phenomenal Artist of the Year |''The Unkabogable Praybeyt Benjamin'' |{{won}} | |- |Tambayan OPM Awards |Novelty Song of the Year |"Ayoko na Sa'yo" (Vice Ganda Lakas Tama Album) |{{won}} | |- |[[Globe Telecom|Globe]] T@ttoo Awards |Trending TV | rowspan=2|''Gandang Gabi Vice'' |{{won}} | |- |8th USTv Students Choice Awards |Best Talk Variety Program |{{won}} | |- | rowspan=6|2011 | ASAP Pop Viewers Choice Awards | Pop Kapamilya TV Show | Showtime | {{nom}} | |- | ASAP Pop Viewers Choice Awards | Pop Kapamilya TV Show | Gandang Gabi Vice | {{nom}} | |- | ASAP Pop Viewers Choice Awards | Pop Male Fashionista | Magazine Covers | {{nom}} | |- | ASAP Pop Viewers Choice Awards | Pop Twit | Twitter (@vicegandako) | {{nom}} | |- |[[Globe Telecom|Globe]] T@ttoo Awards |Most Likable Celebrity | |{{won}} |<center><ref>{{cite web |url=http://www.allvoices.com/contributed-news/10219138-vice-ganda-received-an-award-at-2011-ttt-awards |title=Vice Ganda received an award at 2011 T@tto Awards |author=Mary Grace Keiner |date= September 1, 2011}}</ref></center> |- |[[Yahoo!|Yahoo! Philippines]] OMG! Awards |Funniest Comedian |''[[Gandang Gabi, Vice!]]/ [[Showtime (Philippines)|Showtime]]'' |{{won}} |<center><ref>{{cite web |url=http://ph.omg.yahoo.com/news/omg--awards-winners-thank-voters.html |title=OMG! Awards winners thank voters |author=Jason Domantay |publisher=Yahoo! OMG! Philippines |date=Jun 24, 2011 |access-date=Mayo 4, 2013 |archive-date=Nobiyembre 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125215330/http://ph.omg.yahoo.com/news/omg--awards-winners-thank-voters.html |url-status=dead }}</ref></center> |- | rowspan=5|2010 | ASAP Pop Viewers Choice Awards | Pop Screen Kiss (with Luis Manzano) | Petrang Kabayo | {{nom}} | |- | ASAP Pop Viewers Choice Awards | Pop Movie Love Team of the Year (with Luis Manzano) | Petrang Kabayo | {{nom}} | |- | ASAP Pop Viewers Choice Awards | Movie of The Year | Petrang Kabayo | {{nom}} | |- | 42nd Box-Office Entertainment Award | Bert Marcelo Achievement Award for Excellence in Comedy | ''Showtime/ [[Petrang Kabayo]]'' |{{won}} |<center><ref>{{cite web |url=http://www.bworldonline.com/weekender/content.php?id=33992 |title=Bisyo na ’to |author=JEFFREY O. VALISNO |publisher=Business World Weekender |date=June 30, 2011 |access-date=4 Mayo 2013 |archive-date=12 Oktubre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012035433/http://www.bworldonline.com/weekender/content.php?id=33992 |url-status=dead }}</ref></center> |- | [[ABS-CBN Publishing#Starstudio Magazine|StarStudio]] Celebrity Style Awards | Most Stylish Comedian | Dress Style |{{won}} |<center><ref>{{cite web |url=http://www.abs-cbn.com/Feature/Article/8780/Fashion-reigns-at-the-first-ever-StarStudio-Celebrity-Style-Awards.aspx |title=Fashion reigns at the first ever StarStudio Celebrity Style Awards |author=Manila Santos |publisher=ABS-CBN News |date=October 6, 2010 |access-date=4 Mayo 2013 |archive-date=17 Enero 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140117042838/http://www2.abs-cbn.com/feature/article/8780/fashion-reigns-at-the-first-ever-starstudio-celebrity-style-awards.aspx |url-status=dead }}</ref></center> |} </center> <!--KAILANGAN NG PAGWAWASTO, ITINAGO MUNA Si Vice Ganda ay dating stand-up comedian, na kilala bilang The Library. At natuklasan siya Ogie Diaz,isang talk show host at columnist na ngayo'y naging isa rin sa kanyang naging mabuting kaibigan. Ang komedyanteng si Vice Ganda ay lumaki sa Tondo, Maynila. Ang kanyang ina ay lumipat sa United States para magtrabaho pagkatapos mamatay ng kanyang ama sa isang shooting incident,13 years old pa siya noon. Siya rin and pinakabunso sa dalawa niyang kapatid na babae at dalawang kapatid na lalaki. Ang pinaka una niya major concert ay na held noong May 15, 2010 entitled "May Nagtext Yung Totoo Vice Ganda sa Araneta" at nung sa July 1, 2011,ikalawang major concert niya rin "Eto na Vice Ganda Todong Sample sa Araneta". Di lang siya resident burado sa pre-noontime show na Showtime, siya rin ay host ng kanyang sariling show na "Gandang Gabi Vice", yung ay ipinapalabas tuwing Linggo, 9:30 ng gabi sa ABS-CBN. '''TRIVIA:''' Ang "Vice Ganda" ay galing sa kanyang apelyedo na Viceral at "Ganda" ay nagpapalarawan sa kanyang pagkatao at kung paano niya tingnan ang sarili niya, ayon sa kanya. Ang kanyang mga kaibigan at katrabaho ay sinimulan siyang tinawag gamit ang kanyang screen name. Si Vice Ganda at ang kanyang ina na si Rosario ay nagkita muli pagkatapos ng 19 years. Namatay ang kanyang ama nang hindi nalalaman na siya ay bading. Ang kanyang dalawang kapatid na lalaki ay bading rin. Siya ang unang artista na nagkaroon ng 1 million fans sa Facebook. At ngayon, mahigit 3 million fans na. Ang kanyang unang debut album ay pinamagatang "Vice Ganda Lakas Tama". Petrang Kabayo, ay ang unang starring role ni Vice Ganda in big screen na nag grossed nang around 108 million pagkatapos lang ng unang linggo. --> ==Mga sanggunian== {{commons category}} {{refs}} {{DEFAULTSORT:Ganda, Vice}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1976]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga YouTuber sa Pilipinas]] [[Kategorya:LGBT mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga taga-Maynila]] [[Kategorya:Mga taga-Kalakhang Maynila]] gb74eggyq4lhhb0zk1yqz9hxwk997v9 0 123785 2216323 2174051 2026-07-17T16:35:21Z Wrair-keian 164199 2216323 wikitext text/x-wiki {{Infobox Skyscraper | building_name = Empire State Building | native_name = | image = [[Talaksan:Empire State Building (aerial view).jpg|200px]] | caption = | former_name = | year_highest = 1931 | year_end = 1973 | previous_building = [[Chrysler Building]] (nasa likod ng larawan) | surpassed_by_building = [[World Trade Center]] | plural = | location = 350 [[Fifth Avenue]]<br />[[Manhattan|Bagong York]], [[Bagong York]] 10118{{fact}} | coordinates = {{Coord|40|44|54.36|N|73|59|08.36|W|display=inline,title|region:US_type:landmark|name=Empire State Building}}<!-- rounded from 54.36051", 08.35715" in the source --><ref>National Geodetic Survey datasheet KU3602, Retrieved 2009-07-26</ref> | status = | groundbreaking = | constructed = 1929–1931{{fact}} | est_completion = | topped_out = | opening = | demolished = | destroyed = | cancelled = | use = tanggapan, obserbasyon | antenna_spire = {{convert|1454|ft|m|1|abbr=on}}<ref>{{Cite web |title=ESBNYC.com |url=http://www.esbnyc.com/tourism/tourism_facts.cfm?CFID=35660041&CFTOKEN=39762699 |access-date=2010-05-26 |archive-date=2011-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815205816/http://www.esbnyc.com/tourism/tourism_facts.cfm |url-status=dead }}</ref><ref name="pollak">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D03EEDD153FF930A15757C0A9609C8B63&scp=4&sq=%22empire%20state%20building%22%20height%201,454&st=cse|title=75 YEARS: F. Y. I.|last=Pollak |first=Michael|date=April 23, 2006|publisher=The New York Times|accessdate=2009-10-31}}</ref> | roof = {{convert|1250|ft|m|1|abbr=on}} | top_floor = 1,224&nbsp;ft (373.2&nbsp;m)<ref name="SkyscraperPage">[http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=23 SkyscraperPage&nbsp;– Empire State Building] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120504060000/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=23 |date=2012-05-04 }}, antenna height source: CTBUH, top floor height source: Empire State Building Company LLC</ref> | floor_count = 102 | elevator_count = | cost = $40,948,900<ref name="cost"/> | floor_area = {{convert|2768591|sqft|m2|0|abbr=on}} | architect = [[Shreve, Lamb and Harmon]] | engineer = | contractor = Starrett Brothers and Eken | developer = | owner = | management = W&H Properties | references = | [[complete]] = 1931-05-01 | emporis_id = 114095 }} Ang '''Empire State Building''' ay isang [[gusaling tukudlangit]] sa [[Lungsod ng Bagong York]]. Hinango ang pangalan nito mula as palayaw ng estado ng [[Bagong York]], ang ''Empire State''. Tumayo ito bilang pinakamataas na gusali nang mahigit sa apatnapung taon, mula nang ito ay mabuo noong 1931 hanggang sa mabuo ang Hilagang Tore ng [[World Trade Center]] noong 1972. Pagkatapos ng [[Mga pag-atake noong Setyembre 11|pagkawasak ng World Trade Center]] noong 2001, muling bumalik ang Empire State Building bilang pinakamataas na gusali sa lungsod ng Bagong York at sa estado ng Bagong York. Pagsapit ng 2025, ang gusali ay ang ikawalong pinakamataas na gusali sa New York City, ang ikasampung pinakamataas na natapos na skyscraper sa Estados Unidos, at ang ika-59 na pinakamataas na natapos na skyscraper sa mundo. == Mga sanggunian == {{Reflist|2}} == Mga kawing panlabas == {{Commons category|Empire State Building}} {{Wiktionary|Empire State Building}} * [http://www.esbnyc.com/ Empire State Building official Web site] * [http://www.commercialconstruction.com/construction-articles/empire-state-building.asp Commercial Construction.com] * [http://www.esbnyc.com/tourism/tourism_lightingschedule.cfm Lighting Schedule] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010920145315/http://www.esbnyc.com/tourism/tourism_lightingschedule.cfm |date=2001-09-20 }} * [http://knowledge.allianz.com/en/globalissues/energy_co2/energy_efficiency/empire_state_building_retrofit.html Empire State Building Green Retrofit] * [http://manhattan.about.com/od/historyandlandmarks/a/empirestate.htm/ Empire State Building Trivia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060206142541/http://manhattan.about.com/od/historyandlandmarks/a/empirestate.htm |date=2006-02-06 }} * [http://www.empirestatebuildingnewyork.com/ Empire State Building Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120711132827/http://www.empirestatebuildingnewyork.com/ |date=2012-07-11 }} * [http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/dgkeysearchresult.cfm?parent_id=131032 The Construction of the Empire State Building, 1930–1931] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009013449/http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/dgkeysearchresult.cfm?parent_id=131032 |date=2014-10-09 }}, [[New York Public Library]] * [http://www.skyscraper.org/viva2/ VIVA2], The Skyscraper Museum's online archive of over 500 construction photographs of the Empire State Building. * [http://www.nycinsiderguide.com/new-york-city-tourist-attractions/new-york-city-attractions NYC Insider Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607022527/http://www.nycinsiderguide.com/new-york-city-tourist-attractions/new-york-city-attractions |date=2013-06-07 }}, Empire State Building vs. Top of the Rock compare views. * {{structurae|id=s0000022}} === Mga karagdagang babasahin === * Aaseng, Nathan. (1999). ''Construction: Building the Impossible''. Minneapolis, MN: Oliver Press. ISBN 1-881508-59-5. * Bascomb, Neal. (2003). ''Higher: A Historic Race to the Sky and the Making of a City''. New York: Doubleday. ISBN 0-385-50660-0. * Goldman, Jonathan. (1980). ''The Empire State Building Book''. New York: St. Martin's Press. ISBN 0-312-24455-X. * James, Theodore, Jr. (1975). ''The Empire State Building''. New York: Harper & Row. ISBN 0-06-012172-6. * Kingwell, Mark. (2006). ''Nearest Thing to Heaven: The Empire State Building and American Dreams''. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 0-300-10622-X. * Pacelle, Mitchell. (2001). ''Empire: A Tale of Obsession, Betrayal, and the Battle for an American Icon''. New York: Wiley. ISBN 0-471-40394-6. * Tauranac, John. (1995). ''The Empire State Building: The Making of a Landmark''. New York: Scribner. ISBN 0-684-19678-6. * Wagner, Geraldine B. (2003). ''Thirteen Months to Go: The Creation of the Empire State Building''. San Diego, CA: Thunder Bay Press. ISBN 1-59223-105-5. * Willis, Carol (ed). (1998). ''Building the Empire State''. New York: W.W. Norton. ISBN 0-393-73030-1. [[Kategorya:Kasaysayan ng Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga pangopisina na gusaling tukudlangit sa Manhattan|Empire State]] n78bj9y63phg37nn9qm6sqzn9rel5ee 0 155162 2216333 2003708 2026-07-17T23:27:54Z Wrair-keian 164199 2216333 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Avella|province=[[Lalawigan ng Avellino|Avellino]] (AV)|website={{URL|http://www.comune.avella.av.it/}}|area_code=081|postal_code=83021|day=Enero 20|saint=[[San Sebastian]]|elevation_m=126|elevation_footnotes=|population_demonym=Avellani|population_footnotes=|area_total_km2=29.39|area_footnotes=|mayor=Domenico Biancardi|mayor_party=|frazioni=[[Purgatorio (Avella)|Purgatorio]]|region=[[Campania]]|official_name=Comune di Avella|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|40|57|36|N|14|36|5|E|region:IT_type:city(7,785)|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Avella-Stemma.gif|image_caption=|image_alt=Panorama|imagesize=|image_skyline=Avella - panorama (26446952049).jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''Avella''' ay isang [[komuna]] sa [[Avellino|lalawigan ng Avellino]], [[Campania]], [[Katimugang Italya|katimugang]] [[Italya]]. == Kasaysayan == Ang sinaunang ''Abella ay'' isang sentro ng katamtamang kahalagahan sa mga [[Mga Samnita|Samnita]], at pagkatapos ay ng mga [[Sinaunang Roma|Romano]], mga {{Convert|10|km|mi|0}} hilagang-silangan ng [[Nola]]. Mayroon itong medyo malaking [[Amphitheatre|ampiteatro]], katulad ng sa [[Pompeya]].{{Sfn|Bunbury|1856}} Mula noong ika-5 siglo BC, ang Abella—tulad ng iba pang bahagi ng rehiyon—ay nasa ilalim ng pamamayani ng mga Samnite at kinalaunan ay nagkaroon ng katangian ng isang lungsod, gaya ng pinatutunayan ng mga labi ng mga bahay na natagpuan sa hilaga ng amphitheater. Ang urbanong bahagi nito (na may laki na humigit-kumulang kalahati ng sa Pompeii) ay matatagpuan sa isang bahagyang mataas na lugar sa timog ng ilog at madalas na naaapektuhan ng mga pagbaha mula sa kabundukan. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.avella.av.it Opisyal na website] * {{Cite EB1911|wstitle=Avella}} {{Lalawigan ng Avellino}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] skt8c9b8x7j3mntxsaeec4ddjn9gl3p 0 155923 2216332 2083600 2026-07-17T23:25:42Z Wrair-keian 164199 2216332 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|thumb|elevation_footnotes=|area_footnotes=|area_total_km2=32.77|population_footnotes=<ref name="istat">{{in lang|it}} [http://demo.istat.it/bil20111009/index.html Source]: [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]] 2011</ref>|population_total=21838|population_as_of=30 April 2017|pop_density_footnotes=|population_demonym=Agropolesi|elevation_m=24|mayor_party=|twin1=|twin1_country=|saint=San Pedro at San Pablo|day=Hune 29|postal_code=84043|area_code=0974|website={{official website|http://www.comune.agropoli.sa.it}}|mayor=Adamo Coppola|frazioni=Frascinelle, Fuonti, Marotta, [[Mattine]], Moio, Muoio, Madonna del Carmine, San Marco, Tarullo, Trentova|name=Agropoli|shield_alt=|official_name=Comune di Agropoli|native_name=|image_skyline=File:Agropoli Panorama 2015 June.jpg|imagesize=250px|image_alt=|image_caption=Panoramikong tanaw|image_shield=Agropoli-Stemma.gif|image_map=Agropoli pos SA.gif|province=[[Lalawigan ng Salerno|Salerno]] (SA)|map_alt=|map_caption=Agropoli sa loob ng Lalawigan ng Salerno|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|21|N|14|59|E|source:itwiki|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Campania]]|footnotes=}}Ang '''Agropoli''' ay isang bayan at [[komuna]] na matatagpuan sa pook ng [[Cilento]] sa [[lalawigan ng Salerno]], [[Campania]], [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa simula ng [[Baybaying Cilento]], sa [[Dagat Tireno]]. == Heograpiya == Ang munisipalidad ay may hangganan sa [[Capaccio]], [[Castellabate]], [[Cicerale]], [[Laureana Cilento]], [[Ogliastro Cilento]], [[Prignano Cilento]], at [[Torchiara]]. Ang bayan ay ilang kilometro ang layo mula sa sinaunang Griyegong lungsod ng [[Paestum]]. Kabilang dito ang mga nayon (frazioni) ng Frascinelle, Fuonti, Marotta, Mattine, Moio, Muoio, Madonna del Carmine, San Marco, Tarullo at Trentova. Ang bayan, kung saan kamakailan ay natagpuan ang ilang mga libingang mas matanda pa sa panahong Byzantine, ay matatagpuan din ang mga guho ng monasteryo ni San Francesco mula sa panahon ng medieval, pati na ang mga simbahan ng Holy Mary of Constantinople (ika-16 na siglo), San Marco, at San Francesco. Ang mga dalampasigan ng Trentova Bay ay nakatutulong upang maging isang mahalagang seaside resort ang Agropoli. == Kambal na bayan == * {{Flagicon|USA}} [[Chili, New York|Chili]], New York, Estados Unidos ==Mga sanggunian== {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://web.archive.org/web/20060403025542/http://comune.agropoli.sa.it/ Opisyal na website] {{In lang|it}} * [http://www.antoniomucherino.it/en/photoalbum.php Photo Album ng Agropoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303164044/http://www.antoniomucherino.it/en/photoalbum.php |date=2012-03-03 }} * [http://www.cilento-travel.com/en/cilento/charming-resorts/agropoli.html Agropoli sa cilento-travel.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313093349/http://www.cilento-travel.com/en/cilento/charming-resorts/agropoli.html |date=2016-03-13 }} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] maf4vwimnv0r58q1dbl38jhdicxgghu 0 155934 2216356 2173518 2026-07-18T07:28:58Z Wrair-keian 164199 2216356 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Auletta|province=[[Lalawigan ng Salerno|Salerno]] (SA)|website={{Official website|http://www.comune.auletta.sa.it/}}|area_code=0975|postal_code=84031|day=Agosto 17|saint=San Donato|elevation_m=280|elevation_footnotes=|population_demonym=Aulettesi|population_footnotes=<ref>Population data from [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]</ref>|area_total_km2=35|area_footnotes=|mayor=Pietro Pessolano|mayor_party=|frazioni=Mattina, Tempe di Lizzi|region=[[Campania]]|official_name=Comune di Auletta|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Auletta 01.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Panorama|image_shield=Auletta-Stemma.png|shield_size=px|coordinates_footnotes=|image_map=Auletta pos SA.gif|map_alt=|map_caption=Auletta sa loob ng Lalawigan ng Salerno|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|33|40|N|15|25|28|E|display=inline}}|footnotes=}} Ang '''Auletta''' ay isang [[komuna]] sa [[lalawigan ng Salerno]] sa [[Campania|rehiyon ng Campania]] sa timog-kanlurang [[Italya]]. Agad pagkatapos ng Pag-iisa ng Italya noong 1861, nag-alsa ang mga mamamayan laban sa mga tropa ng *Regio Esercito* (Hukbong-Katihan ng Kaharian) ng Piedmont. Nasawi ang 45 lokal na residente sa pangyayaring kilala bilang *Massacro di Auletta* ("Masaker sa Auletta"). Noong 1943, binomba ito ng mga Alyado dahil sa presensya ng isang baterya ng mga kanyon ng Alemanya. == Heograpiya == Ang mga karatig na munisipalidad ay [[Buccino]], [[Caggiano]], [[Corleto Monforte]], [[Pertosa]], [[Petina]], [[Polla]], [[Salvitelle]], at [[Sicignano degli Alburni]]. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.auletta.sa.it/ Opisyal na website]{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|it}} {{Lalawigan ng Salerno}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] tqlt2odc945aseynyb22ae6zbb6h16r 0 159426 2216353 2042501 2026-07-18T06:37:27Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216353 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya}} '''Scerni''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]] : ''{{Lang|nap|Scìrne}}'') ay isang bayan na may 3,645 naninirahan sa [[lalawigan ng Chieti]] at bahagi ng [[Komunidad sa Bundok ng Gitnang Vastese|Gitnang Vastese]]. Ang kabuuang lugar ay {{Convert|41|km2|mi2}}, at ang densidad ng populasyon ay 89 na naninirahan / km ². Ang bayan ay may mga hangganan na sa [[Atessa]], [[Gissi]], [[Monteodorisio]], at [[Pollutri]] . Si Scerni ay dating bahagi ng [[Kaharian ng Dalawang Sicilia]]. == Klima == Batay sa data mula sa mga taong 1961 hanggang 1990, ang pangkaraniwang [[temperatura]] ng pinakamalamig na buwan ng Enero, ay aabot sa {{Convert|6|C|F|0}}, at ang pinakamainit na buwan ay Agosto, sa bandang {{Convert|24|C|F}} .<ref>[http://erg7118.casaccia.enea.it/profili/tabelle/472%20%5BScerni%5D%20capoluogo.Txt Tabella climatica Scerni, Italia]{{dead link|date=May 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>{{Climate chart|Scerni|28=45.3|22=29.1|23=19.2|24=28.8|25=32.8|26=16.5|27=25.0|29=12.4|20=19.2|30=19.4|31=46.5|32=8.6|33=14.5|34=63.8|35=5.3|36=11.2|21=28.7|19=25.5|3.3|9=13.2|8.9|47.4|3.7|10.6|31.9|5.8|10=29.3|18=26.0|11=8.9|12=17.3|13=41.5|14=12.9|15=21.6|16=24.4|17=16.7|37=67.1}} == Paglalarawan == Ang bayan ay kaakit-akit, sa gitna ng banayad na burol at may banayad na klima. Ito ay nakikilala sa paggawa ng langis ng oliba, alak at mga sausage (kilala ito sa tipong [[Ventricina]]). == Kasaysayan == Ang kuwento ng mga pinagmulan ng Scerni ay naglaho sa pagdaan ng panahon. Ang katiyakan lamang ay ang lugar na kinatatayuan ngayon ng nayon ay pinaninirahan sa sinaunang panahon ng mga [[sinaunang Roma]]no. Sa panahong [[Gitnang Kapanahunan|medyebal]], maraming [[kastilyo]] at [[portipikasyon|kuta]] ang itinayo sa loob at paligid ng lungsod. Sa panahon ng [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang [[Baron De Riseis]] ay kumampi sa mga mamamayan kasama si [[Giuseppe Proni]] mula sa [[Introdacqua]], dating kleriko ng [[Markes ng Vasto]], laban sa pagsalakay ng mga [[Jacobin (politika)|Jacobin]]<ref>Massimo Viglione, The Italian Vendée, Effedieffe (1995), pp. 151</ref> == Mga tala == == Mga panlabas na link == * [http://www.comunediscerni.com/ Opisyal na website ng munisipalidad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415224341/http://www.comunediscerni.com/ |date=2009-04-15 }} (sa Italyano) * [https://web.archive.org/web/20031203111003/http://www.arssa.abruzzo.it/car/webcam.htm webcam sa Scerni] (sa Italyano) * [https://www.facebook.com/proloco.scerni/ Pro Loco Scerni sa Facebook] (sa Italyano) * [https://www.facebook.com/comune.scerni/ Comune di Scerni sa Facebook] (sa Italyano) [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] ndhf6tu4ixebvprpki58cupc1n6yjpu 0 181475 2216324 2089025 2026-07-17T16:38:00Z Wrair-keian 164199 2216324 wikitext text/x-wiki {{Infobox zoo |zoo_name=Bronx Zoo |logo= |logo_width= |logo_caption=Bronx Zoo logo |image=Stavenn Bronx Zoo 00.jpg |image_caption=Pasukang tinatawag na ''Asia Gate'' ("Tarangkahang Asya") |date_opened=November 8, 1899 <ref name="zoo_history">{{Cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Wildlife-Conservation-Society-Company-History.html |title=Wildlife Conservation Society |work=fundinguniverse.com |publisher=Funding Universe |accessdate=28 Mayo 2010}}</ref> |location=2300 Southern Boulevard, [[Bronx Park]], [[The Bronx|Bronx]], [[New York]], 10460, [[United States|USA]] |coordinates={{Coord|40.850581|-73.87538|region:US_type:landmark|display=inline,title}} |area={{convert|265|acre|ha}} |num_species=650 <ref name="nyc_zoo_history">{{Cite web |url=http://www.nycgovparks.org/sub_about/parks_history/zoos/bronx.html |title=Bronx Zoo |work=nycgovparks.org |publisher=New York City |accessdate=31 Mayo 2010 |archive-date=19 Septiyembre 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919014937/http://www.nycgovparks.org/sub_about/parks_history/zoos/bronx.html |url-status=dead }}</ref> |num_animals=4,000 <ref name="nyc_zoo_history"/> |members=[[Association of Zoos and Aquariums|AZA]] <ref name="aza_list">{{Cite web|url=http://www.aza.org/current-accreditation-list/ |title=List of Accredited Zoos and Aquariums |work=aza.org |publisher=Association of Zoos and Aquariums |accessdate=27 May 2010}}</ref> |exhibits=Congo Gorilla Forest, JungleWorld, Wild Asia Monorail, Madagascar!, Tiger Mountain, African Plains, World of Birds, World of Monkeys, World of Reptiles, Zoo Center |website=http://www.bronxzoo.com/ }} Ang '''Bronx Zoo''' ay isang ''[[zoo]]'' na nasa [[boro]] ng [[The Bronx]] ng [[Lungsod ng New York]] na nasa loob ng [[Liwasan ng Bronx]] sa [[Estados Unidos]]. Ito ang pinakamalaking ''metropolitan zoo'',<ref>{{cite web|url=http://www.bronxzoo.com/animals-and-exhibits.aspx|title=Bronx Zoo Animals & Exhibits|publisher=© 2012 Wildlife Conservation Society|accessdate=2012-01-08}}</ref> na binubuo ng {{convert|265|acre|ha}} ng lupaing pangliwasan at naturalistikong [[habitat]] o tahanang makakalikasan, kung saan lumalagos ang pagdaloy ng [[Ilog ng Bronx]]. Ang Bronx Zoo ay kabahagi ng isang integrado o magkakasamang sistema ng apat na mga zoo at isang [[akwaryum]] na pinangangasiwaan ng [[Wildlife Conservation Society]] (WCS), at akreditado ng [[Association of Zoos and Aquariums]] (AZA, "Asosasyon ng mga Zoo at mga Akwaryum).<ref>{{Cite web |title=Brooklyn Botanic Garden Highlights : NYC Parks |url=https://www.nycgovparks.org/parks/brooklyn-botanic-garden/history |access-date=2026-07-17 |website=www.nycgovparks.org}}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} {{usbong|Heograpiya|Soolohiya|Estados Unidos}} [[Kategorya:Mga zoo sa Lungsod ng New York]] [[Kategorya:Mga liwasan sa The Bronx]] [[Kategorya:Mga palatandaang pook sa Lungsod ng New York]] [[Kategorya:Mga gusali at mga kayarian sa The Bronx]] a0dy7y7xrmrhx1e5xzwqwachajfg21w 0 200299 2216325 2093022 2026-07-17T16:40:30Z Wrair-keian 164199 2216325 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Yerkes Observatory 2009 Oct.jpg|thumb|300px|Ang Obserbatoryong Yerkes, na nakunan ng litrato noong Oktubre 2009.]] Ang '''Obserbatoryong Yerkes''' (Ingles: ''Yerkes Observatory'') ay isang [[obserbatoryong pang-astronomiya]] na pinangangasiwaan ng [[Unibersidad ng Chicago]] sa [[Williams Bay, Wisconsin]] sa [[Estados Unidos]]. Ang obserbatoryong ito, na tumatawag sa sarili nito bilang "ang lugar ng kapanganakan ng makabagong [[astropisika]],"<ref>{{Cite web |title=websayt ng Obserbatoryo |url=http://astro.uchicago.edu/yerkes/ |access-date=2013-01-12 |archive-date=2011-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110317065343/http://astro.uchicago.edu/yerkes/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110317065343/http://astro.uchicago.edu/yerkes/ |date=2011-03-17 }}</ref> ay itinatag noong 1897 ni [[George Ellery Hale]] at tinustusan ng salapi ni [[Charles Tyson Yerkes|Charles T. Yerkes]]. Isa itong representasyon ng isang pagbabago sa pag-iisip hinggil sa mga obserbatoryo, magmula sa kanilang pagiging nagbabahay lamang ng mga [[teleskopyo]] at mga tagapagmasid papuntas sa modernong diwa ng kasangkapang pang-obserbasyon na sinamahan ng puwang na panglaboratoryo para sa [[pisika]] at [[kimika]]. Nasa Obserbatoryo ang pinakamalaking [[refracting telescope|teleskopyong humihiwid]] (teleskopyong repraktoryo) na matagumpay na ginamit para sa [[astronomiya]] at mayroong isang kalipunan ng mahigit sa 150,000 mga putol ng mga larawan (mga potograpikong "plato"). {{asof|2012}}, ang direktor ng obserbatoryo ay si Dr. Doyle "Al" Harper. Noong Nobyembre 2019, inanunsyo na ililipat ng unibersidad ang Yerkes Observatory sa non-profit na Yerkes Future Foundation (YFF). Naganap ang paglilipat ng pagmamay-ari noong Mayo 1, 2020.<ref>{{Cite web |last=ccarynski@lakegenevanews.net |first=CONNOR CARYNSKI |date=2020-05-01 |title=Foundation celebrates donation and takes ownership of Yerkes Observatory |url=https://lakegenevanews.net/news/local/article_1701caaf-8a68-5e12-89ab-d7d2ab2eb380.html |access-date=2026-07-17 |website=Lake Geneva News |language=en}}</ref> ==Mga teleskopyo== Ang Obserbatoryong Yerkes ay pinakatanyag dahil sa teleskopyong repraktoryo nito na mayroong sukat na 102&nbsp;mga sentimetro (40&nbsp;mga pulgada) na binuo ng dalubhasang [[optisyano]]ng si [[Alvan Clark]]. Ito ang pinakamalaking teleskopyong repraktoryo na ginamit para sa pananaliksik na pang-agham (isang mas malaking repraktor na pangdemonstrasyon o panghiwid na pampamalas, na tinawag na [[Great Paris Exhibition Telescope of 1900|Ang Kahanga-hangang Teleskopyong Pang-eksibisyon sa Paris noong 1900]], ay itinanghal sa [[Exposition Universelle (1900)|Pandaigdigang Eksibisyon sa Paris noong 1900]]). Ang teleskopyong mas sukat na 40 mga pulgada ay itinanghal noong 1893 sa [[World's Columbian Exposition|Eksposisyong Kolumbiyano ng Mundo]] sa [[Chicago, Estados Unidos]] bago italaga sa loob ng Obserbatoryong Yerkes. Bilang dagdag sa repraktor ng Obserbatoryong Yerkes, ang obserbatoryong ito ay nagbabahay din ng mga [[reflecting telescope|teleskopyong replektoryo]] (teleskopyong nagpapaaninag o nagpapasalamin; nagbabalik ng liwanag) na mayroong mga sukat na 102&nbsp;mga sentimetro (40&nbsp;mga pulagada, na tinutukoy bilang "41&nbsp;mga pulgada" upang maiwasan ang kalituhan) at 61&nbsp;mga sentimetro (24&nbsp;mga pulgada). Ginagamit ang ilang mas maliliit na mga teleskopyo para sa mga layunin ng pagpapaabot o pagbibigay ng edukasyon. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Mga obserbatoryong pang-astronomiya sa Wisconsin]] [[Kategorya:Pamantasan ng Chicago]] [[Kategorya:Mga gusali at estruktura sa Walworth County, Wisconsin]] 91ijf6oijdhz38bptwkqz7mqa2u3ifr 10 211732 2216328 2216009 2026-07-17T18:34:18Z Jake Mendoza 97820 /* */ 2216328 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = vcard | bodystyle = {{{bodystyle|}}} | titleclass = fn org | title = {{{name|{{{organization_name|{{{Non-profit_name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}}} | subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name|{{{native name}}}}}}</div>}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|{{{imagesize|{{{size|}}}}}}}}} |sizedefault=frameless |alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}} }} | caption2 = {{{caption|}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{logo|{{{organization_logo|{{{Non-profit_logo|}}}}}}}}} |size={{{logo_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{logo_alt|}}} }} | caption = {{{logo_caption|}}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size={{{map_size|{{{msize|}}}}}} |sizedefault=250px |alt={{{map_alt|{{{malt|}}}}}} }} | caption3 = {{{map_caption|{{{mcaption|}}}}}} | image4 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map2|}}} |size={{{map2_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{map2_alt|}}} }} | caption4 = {{{map2_caption|}}}` | labelstyle = padding-right:0.6em;<!--(to ensure some gap between any (long/unwrapped) labels and subsequent data on same line)--> | label1 = Daglat | class1 = nickname | data1 = {{{abbreviation|}}} | label2 = Palayaw | class2 = nickname | data2 = {{{nickname|}}} | label3 = Pagbigkas | data3 = {{#if:{{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce comment|}}} |<!-- -->{{ubl|1={{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}}&#x20;{{{pronounce comment|}}}<!-- -->|2={{{pronounce 2|}}} }}}} | label4 = Isinunod ang pangalan kay | data4 = {{{named_after|}}} | label5 = Motto | class5 = note | data5 = {{{motto|{{{organization_motto|{{{pledge|}}}}}}}}} | label6 = Humalili sa | data6 = {{{predecessor|}}} | label7 = Isinanib&nbsp;sa | data7 = {{{merged|}}} | label8 = Humalili | data8 = {{{successor|}}} | label9 = {{#if:{{{formation|}}} |Pagkakabuo |{{#if:{{{founded_date|{{{founded|}}}}}}|Pagkakabuo|Pagkakatatag}} }} | class9 = note | data9 = {{if empty |{{{formation|}}} |{{{established|}}} |{{{founded_date|{{{founded|}}}}}} }} | label10 = Tagapagtatag{{#if:{{{founders|}}}|s}} | data10 = {{#if:{{{founders|}}} |{{{founders}}} |{{{founder|}}} }} | label11 = Itinatag sa | data11 = {{{founding_location|}}} | label12 = {{#if:{{{extinction|}}} |Extinction | Binuwag}} | data12 = {{#if:{{{extinction|}}} |{{{extinction}}} |{{{dissolved|}}} }} | label13 = Pagsasanib&nbsp;ng | data13 = {{{merger|}}} | label14 = Uri | data14 = {{{type|{{{organization_type|{{{Non-profit_type|}}}}}}}}} | label15 = {{longitem |{{#if:{{{vat_id|}}} |[[VAT identification number|VAT ID no.]] |[[Taxpayer Identification Number|Tax ID no.]]}} }} | data15 = {{#if:{{{vat_id|}}} |{{{vat_id}}} |{{{tax_id|}}} }} | label16 = Registration&nbsp;no. | data16 = {{{registration_id|}}} | label17 = Katayuang legal | data17 = {{{status|}}} | label18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |Pokus |Layunin}} | data18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{purpose|}}} }} | label19 = {{longitem|Titulong propesyonal}} | data19 = {{{professional_title|}}} | label20 = Punong tanggapan | data20 = {{{headquarters|}}} | label21 = Kinaroroonan | class21 = label | data21 = {{Unbulleted list | 1 = {{comma separated entries | 1 = {{#if:{{{location_city|}}} |<span class="locality">{{{location_city}}}</span>}} | 2 = {{#if:{{{location_country|}}} |<span class="country-name">{{{location_country}}}</span>}} }} | 2 = {{{location|}}} | 3 = {{comma separated entries | 1 = {{#if:{{{location_city2|}}} |<span class="locality">{{{location_city2}}}</span>}} | 2 = {{#if:{{{location_country2|}}} |<span class="country-name">{{{location_country2}}}</span>}} }} | 4 = {{{location2|}}} }} | label22 = Mga kinaroroonan | class22 = label | data22 = {{Unbulleted list | 1 = {{comma separated entries | 1 = {{#if:{{{addnl_location_city|}}} |<span class="locality">{{{addnl_location_city}}}</span>}} | 2 = {{#if:{{{addnl_location_country|}}} |<span class="country-name">{{{addnl_location_country}}}</span>}} }} | 2 = {{{addnl_location|{{{additional_location|}}}}}} | 3 = {{comma separated entries | 1 = {{#if:{{{addnl_location_city2|}}} |<span class="locality">{{{addnl_location_city2}}}</span>}} | 2 = {{#if:{{{addnl_location_country2|}}} |<span class="country-name">{{{addnl_location_country2}}}</span>}} }} | 4 = {{{addnl_location2|{{{additional_location2|}}}}}} }} | label23 = Coordinate | data23 = {{{coordinates|{{{coords|}}}}}} | label24 = Mga pinagmulan | data24 = {{{origins|}}} | label25 = {{longitem |{{#if:{{{area_served|}}} |Nasasakupang pook |Rehiyong {{#if:{{{region_served|}}}|pinaglilingkuran}} }} }} | data25 = {{if empty |{{{area_served|}}} |{{{region_served|}}} |{{{region|}}} }} | label26 = Produkto{{#if:{{{products|}}}|s}} | data26 = {{#if:{{{products|}}} |{{{products}}} |{{{product|}}} }} | label27 = Serbisyo | class27 = note | data27 = {{{services|}}} | label28 = Pamamaraan{{#if:{{{methods|}}}|s}} | data28 = {{#if:{{{methods|}}} |{{{methods}}} |{{{method|}}} }} | label29 = Larangan{{#if:{{{fields|}}}|s}} | data29 = {{#if:{{{fields|}}} |{{{fields}}} |{{{field|}}} }} | label30 = {{longitem |Kasapi{{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}}||hip}} {{#if:{{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}})}} }} }} | data30 = {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}} |{{{num_members|{{{members}}}}}} |{{{membership|}}} }} | label31 = {{longitem |Wikang opisyal{{#if:{{{languages|}}}|s}} }} | data31 = {{#if:{{{languages|}}} |{{{languages}}} |{{{language|}}} }} | label32 = May-ari{{#if:{{{owners|}}}|s}} | data32 = {{#if:{{{owners|}}} |{{{owners}}} |{{{owner|}}} }} | label33 = {{longitem|{{#if:{{{gen_sec|}}}|Kalihim Pangkalahatan}}}} | data33 = {{#if:{{{general|}}} |{{{general}}} |{{#if:{{{gen_sec|}}} |{{{gen_sec}}} |{{{sec_gen|}}} }}}} | label34 = {{#if:{{{leader_title|}}} |{{longitem|{{{leader_title}}}}} |Pinuno}} | data34 = {{{leader_name|}}} | label35 = {{longitem|{{{leader_title2}}}}} | data35 = {{#if:{{{leader_title2|}}} |{{{leader_name2|}}} }} | label36 = {{longitem|{{{leader_title3}}}}} | data36 = {{#if:{{{leader_title3|}}} |{{{leader_name3|}}} }} | label37 = {{longitem|{{{leader_title4}}}}} | data37 = {{#if:{{{leader_title4|}}} |{{{leader_name4|}}} }} | label38 = {{longitem|[[Pabahalaan|{{allow wrap|Pabahalaan}}]]}} | data38 = {{{board_of_directors|}}} | label39 = {{longitem|Mahahalagang tao}} | data39 = {{{key_people|}}} | label40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{longitem|Main organ}} |Lathalain}} | data40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{{main_organ}}} |{{{publication|}}} }} | label41 = {{longitem|Parent organi{{#if:{{{parent_organisation|}}}|s|z}}ation}} | data41 = {{#if:{{{parent_organisation|}}} |{{{parent_organisation}}} |{{{parent_organization|}}} }} | label42 = [[Subsidiyaryo]] | data42 = {{#if:{{{subsidiaries|}}} |{{{subsidiaries}}} |{{{subsid|}}} }} | label43 = Mga humiwalay | data43 = {{{secessions|}}} | label44 = Kaugnayan | data44 = {{{affiliations|}}} | label45 = {{longitem |Badyet {{#if:{{{budget_year|}}} |{{nobold|({{{budget_year}}})}} }} }} | data45 = {{{budget|}}} | label46 = {{longitem |Kita {{#if:{{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}} |{{nobold|({{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}})}} }} }} | data46 = {{{revenue|{{{income|}}}}}} | label47 = Disbursement | data47 = {{{disbursed|{{{disbursements|{{{disbursement|}}}}}}}}} | label48 = Gastusin {{#if:{{{expenses_year|}}} | {{nobold|({{{expenses_year}}})}} }} | data48 = {{{expenses|{{{spent|{{{expense|}}}}}}}}} | label49 = Pondo | data49 = {{{funding|}}} | label50 = [[Financial endowment|Endowment]] {{#if:{{{endowment_year|}}} | {{nobold|({{{endowment_year}}})}} }} | data50 = {{{endowment|}}} | label51 = {{longitem |{{#if:{{{num_staff|}}}{{{staff|}}} |Tauhan|Empleyado}} {{#if:{{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}} |{{nobold|({{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}})}} }} }} | data51 = {{if empty |{{{num_staff|}}} |{{{staff|}}} |{{{num_employees|}}} |{{{employees|}}} }} | label52 = {{longitem |Boluntaryo {{#if:{{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}})}} }} }} | data52 = {{#if:{{{num_volunteers|}}} |{{{num_volunteers}}} |{{{volunteers|}}} }} | label53 = {{longitem |Mag-aarál {{#if:{{{students_year|}}} |{{nobold|({{{students_year|}}})}} }} }} | data53 = {{{students|}}} | label54 = Gawad | data54 = {{{awards|}}} | label55 = Websayt | data55 = {{{website|}}} | label56 = Pagmamasid | data56 = {{{remarks|}}} | label57 = {{longitem|Dating tinawag na}} | class57 = nickname | data57 = {{if empty |{{{former name|}}} |{{{former_name|}}} |{{{former|}}} |{{{formerly|}}} }} | data99 = {{{module|}}} | belowstyle = border-top:#aaa 1px solid; | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- Tracking categories: -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox organization with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox organization]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| abbreviation | additional_location | additional_location2 | addnl_location | addnl_location_city | addnl_location_city2 | addnl_location_country | addnl_location_country2 | addnl_location2 | affiliations | alt | area_served | awards | board_of_directors | bodystyle | budget | budget_year | caption | coordinates | coords | disbursed | disbursement | disbursements | dissolved | employees | employees_year | endowment | endowment_year | established | expense | expenses | expenses_year | extinction | field | fields | foci | focus | footnotes | formation | former | former name | former_name | formerly | founded | founded_date | founder | founders | founding_location | gen_sec | general | headquarters | homepage | image | image_alt | image_size | imagesize | income | income_year | key_people | language | languages | leader_name | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_title | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | location | location_city | location_city2 | location_country | location_country2 | location2 | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | main_organ | malt | map | map_alt | map_caption | map_size | map2 | map2_alt | map2_caption | map2_size | mcaption | members | membership | membership_year | merged | merger | method | methods | motto | msize | name | named_after | native name | native_name | native_name_lang | nickname | Non-profit_logo | Non-profit_name | Non-profit_type | num_employees | num_employees_year | num_members | num_members_year | num_staff | num_staff_year | num_volunteers | num_volunteers_year | organization_logo | organization_motto | organization_name | organization_type | origins | owner | owners | parent_organisation | parent_organization | pledge | predecessor | product | products | professional_title | pronounce | Pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | Pronunciation | pronunciation | publication | purpose | region | region_served | registration_id | remarks | revenue | revenue_year | sec_gen | secessions | services | size | spent | staff | staff_year | status | students | students_year | subsid | subsidiaries | successor | tax_id | type | vat_id | volunteers | volunteers_year | website }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 2k9n4pu1y5gxkf36wqujqi74i29thgb 0 225605 2216305 2085726 2026-07-17T16:01:06Z Wrair-keian 164199 2216305 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name=United States Capitol | image=US Capitol west side.JPG | caption=Ag kanlurang panig ng gusali ng Kapitolyo ng Estados Unidos noong 2013. | map_type = United States Washington, D.C. central | map_alt = | map_caption = | style=[[Neoklasikal na arkitejtura|Neoklasisismo]]ng [[Arkitektura ng Estados Unidos|Amerikano]] | location_town={{nowrap|{{flagicon|Washington, D.C.}} [[Capitol Hill]], [[Washington, D.C.]]}} | location_country={{flag|Estados Unidos}} | coordinates = {{coord|38|53|23.3|N|77|00|32.6|W|region:US-DC_type:landmark|display=inline,title}} | architect=[[William Thornton]] <small>(una sa [[Arkitekto ng Kapitolyo|maraming mga arkitekto]])</small> | client=[[Pagkapangulo ni George Washington|Administrasyong Washington]] | construction_start_date=Setyembre 18, 1793 | completion_date= | floor_count=5 | floor_area={{convert|16.5|acre}}<ref>{{cite web | url=http://www.aoc.gov/cc/capitol/index.cfm | title=The United States Capitol: An Overview of the Building and Its Function | publisher=Aoc.gov | accessdate=November 5, 2010 | archive-date=January 2, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070102083938/http://www.aoc.gov/cc/capitol/index.cfm | url-status=dead }}</ref> | website = http://www.capitol.gov/ }} Ang '''Kapitolyo ng Estados Unidos''' ang lugar na pinagpupulungan ng [[Kongreso ng Estados Unidos]] na [[lehislatura]] ng [[Pederal na Pamahalaan ng Estados Unidos]]. Ito ay nasa [[Washington, D.C.]] sa ibabaw ng [[Capitol Hill]] ng silangang dulo ng [[National Mall]]. Natapos ang mga gitnang bahagi ng kasalukuyang gusali noong 1800, nang magpulong doon ang ika-6 na Kongreso ng Estados Unidos noong Nobyembre 17, 1800, kasabay ng paglipat ng kabisera ng bansa mula Philadelphia patungong Washington, D.C. Bahagyang napinsala ang gusali noong 1814 sa insidente ng pagsunog sa Washington na isinagawa ng mga puwersang British, ngunit ganap itong naibalik sa dating ayos sa loob ng limang taon. ==Mga larawan== <gallery heights="100px" mode="packed" caption=""> USA Washington Capitol.JPG|Kapitolyo ng Estados Unidos USA-US Capitol1.JPG|Kapitolyo ng Estados Unidos Capitol at Dusk 2.jpg|Sa gabi </gallery> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Kapitolyo ng Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga gusali at estruktura sa Estados Unidos]] {{stub}} hfwgeqs9zuoiiurvtfn0pg708fygq8q 0 236717 2216360 2193745 2026-07-18T09:21:05Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216360 wikitext text/x-wiki {{Infobox song | name = Thinking Out Loud | version = | cover = | cover_size = | alt = | border = | caption = | type = Single | artist = [[Ed Sheeran]] | album = [[x (album ni Ed Sheeran)|x]] | EP = | language = | English_title = | A-side = | B-side = | written = | published = | released = {{start date|df=yes|2014|09|24}} | recorded = | studio = | venue = | genre = ''[[:en:Blue-eyed soul|Blue-eyed soul]]''<ref>{{cite web |url=http://www.nicholasjennings.com/2014/ed-sheeran-x |title=Nicholas Jennings - Ed Sheeran X |date=8 Ene 2015 |access-date=31 Enero 2015 |archive-date=8 Enero 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108194258/http://www.nicholasjennings.com/2014/ed-sheeran-x |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.irishcentral.com/news/irishvoice/X-marks-the-spot-for-London-Irish-star-Ed-Sheeran.html |title=Irish Central - Ed Sheeran X |date=8 Ene 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://uk.celebrity.yahoo.com/news/ed-sheerans-second-album-x-marks-spot-style-121000809.html |title=Yahoo UK Celebrity - Ed Sheeran's second album 'X' |date=8 Ene 2015 |access-date=31 Enero 2015 |archive-date=8 Enero 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108193949/https://uk.celebrity.yahoo.com/news/ed-sheerans-second-album-x-marks-spot-style-121000809.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.top100songscenter.com/ed-sheeran-thinking-loud/ |title=Top 100 Songs Center - Ed Sheeran's 'Thinking Out Loud' |date=8 Ene 2015 |access-date=31 Enero 2015 |archive-date=6 Pebrero 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206002846/http://www.top100songscenter.com/ed-sheeran-thinking-loud/ |url-status=dead }}</ref> | length = 4:41 | label = {{flatlist| * Asylum Records * Atlantic Records }} | writer = {{flatlist| * [[Ed Sheeran]] * Amy Wadge }} | composer = | lyricist = | producer = Jake Gosling | chronology = [[Ed Sheeran]] singles | prev_title = "[[Don't (awitin ni Ed Sheeran)|Don't]]"<br/>(2014) | prev_year = | prev_version = | next_title = "All About It"<br/>(2014) | next_year = | next_version = | tracks = {{X (Ed Sheeran album) track listing}} | misc = }} Ang "'''Thinking Out Loud'''" ay isang awitin ng [[mang-aawit]] at [[kompositor]] na si [[Ed Sheeran]] at ni Amy Wadge. Itinatampok dito ang produksiyon mula sa madalas nitong katulungan sa musika (''collaborator'') na si Jake Gosling. Ang awitin ay inilabas bilan isang ''[[:en:music download|digital download]]'' na "''instant grat''" sa Tindahan ng [[iTunes]] noong 18 Hunyo 2014 upang magsilbi bilang itinataguyod na isahang awit mula sa kanyang ikalawang ''studio album'' na [[x (album ni Ed Sheeran)|x]] (2014). Ang padron (''pattern'') ng kanta ay hinalaw sa patok na awitin ni [[Marvin Gaye]] na "Let's Get It On". Pumasok ang awitin sa Talaan ng mga Isahang Awit sa UK (''[[:en:UK Singles Chart|UK Singles Chart]]'') sa ika-26 na puwesto nang inilabas ang alubm,<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/officialcharts/status/483278551882674177 |title=Twitter / officialcharts: #ThinkingOutLoud is first of two new entries in the #Top40 for @edsheeran |publisher=[[Twitter]] |date=29 Hun 2014}}</ref> at sa huli'y umakyat sa unang puwesto noong bandang unang bahagi ng Nobyembre 2014, na siyang nagbigay kay Ed Sheeran ng kanyang ikalawang numero unong isahang awit sa UK. Naging patok din ang "Thinking Out Loud" sa mga radyo sa Australya noong 14 Agosto 2014, kinalauna'y inilabas sa Amerika noong 24 Setyembre, at inilabas bilang ikatlong isahang awit ng ''x'', ang ikalawang awit na nag-numero uno sa UK mula sa album.<ref>{{cite web|title=Ed Sheeran "Thinking Out Loud" (Radio Edit / Single Premiere)|url=http://www.josepvinaixa.com/blog/ed-sheeran-thinking-out-loud-radio-premiere/|website=Ultimate Music|publisher=josepvinaixa|accessdate=2 Okt 2014}}</ref> Naabot din ng awitin ang unang puwesto sa Irlanda, New Zealand, Denmark at sa Netherlands, at ito rin ang isahang awit ni Sheeran na nagtalâ ng pinakamataas na puwesto sa ngayon, na umabot sa ikalawang puwesto sa ''[[:en:Billboard Hot 100|Billboard Hot 100]]''. Hanggang Enero 2015, nakapagbenta na ito ng 1 milyong kopya sa Estados Unidos.<ref>{{cite web |url=https://www.yahoo.com/music/mark-ronson-bruno-mars-jump-to-1-on-hot-100-107450414521.html |title=Mark Ronson, Bruno Mars Jump to #1 on Hot 100 |last=Grein |first=Paul |date=7 Ene 2015 |accessdate=7 Ene 2015 |archive-date=8 Hulyo 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708003036/https://www.yahoo.com/music/mark-ronson-bruno-mars-jump-to-1-on-hot-100-107450414521.html |url-status=dead }}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga awit]] [[Kategorya:Mga awitin noong 2014]] [[Kategorya:Mga awitin ni Ed Sheeran]] i37ual4expfnsl39xsamk7plwjqhpss 0 240455 2216327 2091164 2026-07-17T18:30:13Z Jake Mendoza 97820 /* */ 2216327 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = BRICS | native_name = Brazil, Russia, India, China, and South Africa | logo = | image = 2023 BRICS Summit family photographs.jpg | caption = The BRICS leaders in 2023, from left to right: Lula da Silva, Xi Jinping, Cyril Ramaphosa, Narendra Modi and Sergey Lavrov (representing Vladimir Putin). | map = Map of BRICS countries.svg | abbreviation = BRICS | named_after = Member states' initials (in English) | mcaption = Map key:<div style="text-align:center;">{{legend|#0072B2|Miyembro ng Estado}} {{legend|#56B4E9|States slated to join on January 1, 2024}}</div> | predecessor = [[BRIC]] | formation = {{start date and age|2006|9}} ([[UNGA 61st session]])<br>[[1st BRIC summit]]: {{start date and age|2009|6|16}} (17 years ago) | founder = | founding_location = UN [[HQ]], [[NYC]] ([[UNGA 61st session]])<br>Yekaterinburg ([[1st BRIC summit]]) | type = [[Intergovernmental organization]] | purpose = Political and economical | fields = International politics | members = 5 | funding = Member states | languages = | leader_title = | leader_name = | budget = | num_staff = | website = {{url|https://brics2023.gov.za/}} }} Ang '''BRICS''' ay ang [[daglat]] ng samahan ng limang pangunahing umuusbong na ekonomiya: '''[[Brazil]], [[Rusya]], [[India]], [[Tsina]] ''' at '''[[South Africa]]'''.<ref>[http://www.southafrica.info/global/brics/brics-080411.htm "New era as South Africa joins BRICS"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110418004139/http://www.southafrica.info/global/brics/brics-080411.htm |date=2011-04-18 }}. SouthAfrica.info. 11 Abril 2011. Hinango noong 2 Disyembre 2012.</ref> Orihinal na tinukoy ang pangkat na "[[BRIC]]" bago sumama ang South Africa noong 2010. Ang lahat ng kasapi ng BRICS ay mga umuunlad o bagong-industriyalisadong mga bansa, ngunit ang mga ito'y natatangi dahil sa kanilang malaki at mabilis na lumalagong ekonomiya at ang kanilang malaking impluwensiya sa panrehiyon at pandaigdigang kalakaran; kasapi rin ng [[G-20]] ang limang bansa.<ref>China, Brazil, India and Russia are all deemed to be growth-leading countries by the [[BBVA]]: [http://www.bbvaresearch.com/KETD/fbin/mult/120215_BBVAEAGLES_Annual_Report_tcm348-288784.pdf?ts=1642012 "BBVA EAGLEs Annual Report (PPT)"]. BBVA Research. 2012. Retrieved 16 April 2012.</ref> Mula 2010, taon-taong pormal na nagpupulong sa isang summit ang mga bansang kasapi ng BRICS. Sa kasalukuyan, hawak ng Rusya ang panguluhan ng pangkat, at siyang paggaganapan ng ika-pitong summit ng BRICS sa Hulyo 2015. Noong 2014, kinakatawan ng mga bansang kasapi ng BRICS ang halos 3 bilyong katao, o humigit-kumulang sa 40% ng populasyon ng mundo; dahil na rin ang limang bansang kasapi ay nasa 25 may pinakamalaking populasyon sa daigdig, apat pa rito ang nasa sampung pinakamalaki. Aabot sa US$16.039 trilyon ang pinagsamang nominal na [[Gross domestic product|GDP]] ng limang bansa, katumbas ng humigit-kumulang sa 20% ng kabuuang GDP ng mundo, at may tinatayang US$4 trilyon pinagsamang reserbang panlabas.<ref name=IMFApr2013>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=91&pr.y=5&sy=2011&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=223%2C924%2C922%2C199%2C534&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=World Economic Outlook|publisher=IMF|date=Abril 2013|accessdate= 17 Abril 2013}}</ref><ref>[http://www.csmonitor.com/World/Global-Issues/2011/1018/Amid-BRICS-rise-and-Arab-Spring-a-new-global-order-forms "Amid BRICS' rise and 'Arab Spring', a new global order forms"]. ''[[Christian Science Monitor]]''. 18 Oktubre 2011. Hinango noong 20 Oktubre 2011.</ref> Umaani ng papuri at kritisismo ang BRICS mula sa maraming komentarista.<ref name="BRICS Peace Defender"/><ref name=highwall/><ref name=USINPAC>{{cite web|title=BRICS – India is the biggest loser|url=http://usinpac.com/blog/admin/brics-india-is-the-biggest-loser/|publisher=USINPAC|date=18 Abril 2013|accessdate=17 Hunyo 2013}}</ref> Ang ugnayang bilateral ng mga bansang kasapi ng BRICS ay isinasagawa batay sa di-pangingialam, pagkakapantay-pantay, at kapwa may benepisyo.<ref>[http://www.migalhas.com.br/arquivos/2015/6/art20150601-02.pdf "The Sino-Brazilian Principles in a Latin American and BRICS Context: The Case for Comparative Public Budgeting Legal Research"]. Wisconsin International Law Journal. 13 Mayo 2015. Hinago noong 6 Hunyo 2015.</ref> == Kasaysayan == Ang taguring "BRIC" ay unang ginamit noong 2001 ng noo'y tagapangulo ng [[Goldman Sachs|Goldman Sachs Asset Management]] na si Jim O'Neill, sa kaniyang inilathalang ''Building Better Global Economic BRICs''.<ref>Jim O' Neill (2001). [http://www.goldmansachs.com/our-thinking/archive/building-better.html "Building Better Global Economic BRICs"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714202851/http://www.goldmansachs.com/our-thinking/archive/building-better.html |date=2014-07-14 }}. [[Goldman Sachs]]. Hinango noong 13 Pebrero 2015.</ref> Nagpulong ang mga minister panlabas ng naunang apat na bansa ng BRIC (Brazil, Rusya, India, at Tsina) sa [[Lungsod ng New York]] noong Setyembre 2006 sa labas ng nagaganap na Pangkalahatang Debate ng UN General Assembly, na siyang naging hudyat ng serye ng mga matataas-na-antas ng pagpupulong.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://brics6.itamaraty.gov.br/about-brics/information-about-brics |access-date=2015-07-07 |archive-date=2015-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710163822/http://brics6.itamaraty.gov.br/about-brics/information-about-brics |url-status=dead }}</ref> Naganap ang isang ganap na malakihang diplomatikong pagpupulong sa [[Yekaterinburg]], Rusya noong 16 Hunyo 2009.<ref>[http://www.kremlin.ru/eng/articles/bric_1.shtml "Cooperation within BRIC"]. [[Kremlin]].ru. Hinango 16 Hunyo 2009. 19 Hunyo 2009.</ref> == Mga sanggunian == {{reflist|refs = <ref name="BRICS Peace Defender"> {{cite web|title=Brics a force for world peace, says China|url=http://www.businessday.co.za/articles/Content.aspx?id=168422|website=[[Business Day (South Africa)|4=Business Day]]|date=8 Agosto 2012|accessdate=9 Nobyembre 2013|archive-url=https://archive.today/20130422020755/http://www.businessday.co.za/articles/Content.aspx?id=168422|archive-date=22 Abril 2013}}</ref> <ref name=highwall> [http://www.atimes.com/atimes/Global_Economy/ND03Dj01.html "Brics summit exposes the high wall between India and China"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402171026/http://atimes.com/atimes/Global_Economy/ND03Dj01.html |date=2 April 2012 }} . ''Asia Times''. 2 Abril 2012. Hinango noong 10 Hulyo 2013.</ref> }} [[Kategorya:Ekonomiya]] [[Kategorya:Tsina]] [[Kategorya:Rusya]] 99ttqr6m3dkxijrgtd7elegnx99lwnu 0 244772 2216306 1741044 2026-07-17T16:05:50Z Wrair-keian 164199 2216306 wikitext text/x-wiki {{unsourced|}} [[Talaksan:NYC_145th_Street_Bridge.jpg|left|thumb|250x250px|Tagilirang tanawin ng tulay noong 2008]] Ang '''145th Street Bridge''', sa [[Lungsod ng New York|New York City]], ay isang four lane swing bridge na tinatawid ang Harlem River, na nagdudugtong sa 145th Street at Lenox Avenue ng [[Manhattan]] sa East 149th Street at River Avenue ng [[The Bronx|Bronx]]. Minsan ito nadadaanan ng pahilagang New York State Route 22 at New York State Route 100. Dagdag dito, ang tulay, para sa kalapitan sa abenida ng parehong pangalan, ay minsang pinangalanang "Lenox Avenue Bridge," isang orihinal na pangalang hindi na ginagamit. Ang tulay ay pinapalakad at pinapanatilihan ng New York City Department of Transportation. Ang pagpapatayo sa tulay ay naumpisahan noong Abril 19, 1901, at ang $2.75 milyong tulay ay binuksan noong Agosto 24, 1905. Ang disenyo para sa tulay ay ginawa ng designer na si Alfred Pancoast Boller.<span class="cx-segment" data-segmentid="95"></span> Isang bagong swing span para sa tulay ang binuo sa dating Powell & Minnock Brick Yard sa Coeymans, [[New York]], sa katimugang Albany County. Ang span ay pinalitan noong unang bahagi ng Nobyembre 2006.<ref>{{Cite web |title=New 145th Street Bridge Arrives in the City Via Barge |url=https://www.nysun.com/new-york/new-145th-street-bridge-arrives-in-the-city-via/42639/ |access-date=2026-07-17 |website=The New York Sun}}</ref> Nadadaanan ang tulay ng ruta ng Bx19 bus na pinapalakad ng MTA New York City Transit. Tinatayang 30, 534 ang bilang ng mga pasaherong sumasakay sa ruta linggo-linggo. == Sa kulturang popular == Sa isang episode ng The Jeffersons ("The Expectant Father"), sina Lionel at George ay nalasing sa Timberwolfs at tumungo upang ipinta ang pangalan ni Lionel sa tulay. == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{coord|40.819461|-73.933053|region:US|display=title}} <references responsive="1"></references> [[Kategorya:Mga tulay sa Estados Unidos|145th Street]] k1fnlto7tytaee9yi6v9xei4av0qnvm 0 268288 2216317 2089542 2026-07-17T16:23:35Z Wrair-keian 164199 2216317 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Burger King | logo = Burger King 2020.svg | logo_size = 200px | alt = Red text spelling "Burger King" in a fanciful orange and blue circle. | logo_caption = Ang Logo mula noong Disyembre 21, 2020 | type = [[Subsidiary]] | predecessor = '''Insta-Burger King''' | foundation = '''Insta-Burger King''':<br>{{start date and age|1953}}<br>[[Jacksonville, Florida]]<br>'''Burger King''':<br>{{start date and age|1954}} <br>[[Miami|Miami, Florida]] | founder = '''Insta-Burger King''':<br>Keith J. Kramer and Matthew Burns<br>'''Burger King''':<br>[[David Edgerton]] and [[James McLamore]] | hq_location = 5505 Blue Lagoon Drive, [[Miami-Dade County, Florida]], {{nowrap|United States}} | num_locations = 17,796 | num_locations_year = 2018 | area_served = Global | key_people = {{unbulleted list |Alexandre Behring ([[Chairperson|Chairman]] RBI)<ref name="2015 10-K">{{cite web |title=Burger King 2015 10-K |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1547282/000119312514061827/d648966d10k.htm |website=sec.gov |accessdate=12 April 2019}}</ref>{{rp|123}} |Daniel S. Schwartz (CEO)<ref name="2015 10-K"/>{{rp|123}} |José E. Cil (President)<ref name="2015 10-K"/>{{rp|123}} |Joshua Kobza ([[Chief financial officer|CFO]])<ref name="2015 10-K"/>{{rp|123}} }} | industry = [[Restaurant]]s | genre = [[Fast food restaurant]] | products = {{plainlist| *[[Hamburger]]s *[[chicken]] *[[french fries]] *[[soft drink]]s *[[milkshake]]s *[[salad]]s *[[dessert]]s *[[breakfast]] }} | parent = [[Restaurant Brands International]] | homepage = {{URL|http://www.bk.com}} | footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.rbi.com/Cache/396848915.PDF?O=PDF&T=&Y=&D=&FID=396848915&iid=4591210|title=RBI 10K report|accessdate=April 1, 2019|website=rbi.com|archive-date=July 18, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718035138/https://www.rbi.com/Cache/396848915.PDF?O=PDF&T=&Y=&D=&FID=396848915&iid=4591210|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rbi.com/file/4591210/Index?KeyFile=1500096187|title=Restaurant Brand International: Burger King|website=rbi.com|accessdate=April 1, 2019}}{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | intl = }} Ang '''Burger King''' ay isang nakabaseng Amerikanong kumpanya na nagbebenta ng hamburger. Ang unang binuksan na tindahan ay nakadestino sa [[Miami, Florida]] noong 1953 bilang Insta-Burger King, isang chain ng kainan na nakabase sa [[Jacksonville, Florida]]. Matapos ang Insta-Burger King ay nagkaroon ng mga problema sa pananalapi, ang dalawang franchisee na nakabase sa Miami na sina [[David Edgerton]] (1927–2018) at [[James McLamore]] (1926–1996) ay binili ang kumpanya noong 1959 at pinangalanan itong "''Burger King''".<ref name="yahoo1">{{Cite web|title=How Burger King Went From "Insta-Burger King" to Fast-Food Royalty|url=https://www.yahoo.com/now/burger-king-went-insta-burger-121100530.html|access-date=January 2, 2022|website=Yahoo|date=December 4, 2018 |language=en-US}}</ref> Sa susunod na kalahating siglo, apat na beses na nagpalit ng mga kamay ang kumpanya at ang ikatlong hanay ng mga may-ari nito, isang partnership ng [[TPG Inc.|TPG Capital]], [[Bain Capital]], at [[Goldman Sachs Capital Partners]] ang nagpahayag nito sa publiko noong 2002. Noong huling bahagi ng 2010, ang 3G Capital ng [[Brazil]] ay nakakuha ng isang karamihan sa stake sa kumpanya, sa isang deal na nagkakahalaga ng US$3.26 bilyon. Agad na sinimulan ng mga bagong may-ari ang isang pagrerestraktura ng kumpanya upang baligtarin ang kapalaran nito. Ang 3G, kasama ang kasosyong [[Berkshire Hathaway]] , sa kalaunan ay pinagsama ang kumpanya sa Canadian-based donut chain na si [[Tim Hortons]], sa ilalim ng auspice ng isang bagong Canadian-based parent company na pinangalanang [[Restaurant Brands International]]. Lumawak ang menu ng Burger King mula sa pangunahing alok ng mga [[hamburger]], [[French fries]], [[soda]], at [[milkshake]] hanggang sa mas malaki at mas magkakaibang hanay ng mga produkto. Noong 1957, ang "Whopper" ang naging unang pangunahing karagdagan sa menu, at ito ay naging signature na produkto ng Burger King mula noon. Sa kabaligtaran, ang Burger King ay nagpakilala ng maraming produkto na nabigong mahuli sa merkado. Ang ilan sa mga kabiguan na ito sa [[Estados Unidos]] ay nakakita ng tagumpay sa mga dayuhang pamilihan, kung saan iniayon din ng Burger King ang menu nito para sa panrehiyong panlasa. Mula 2002 hanggang 2010, agresibong tina-target ng Burger King ang demograpikong mga 18–34 na lalaki na may mas malalaking produkto na kadalasang nagdadala ng katumbas na malalaking halaga ng hindi malusog na [[taba]] at trans-fats. Ang taktika na ito sa kalaunan ay makapipinsala sa mga pinansiyal na pinagbabatayan ng kumpanya, at magdudulot ng negatibong epekto sa mga kita nito. Simula noong 2011, nagsimulang lumayo ang kumpanya mula sa dati nitong menu na nakatuon sa lalaki at nagpakilala ng mga bagong item sa menu, mga reformulation ng produkto at packaging, bilang bahagi ng kasalukuyang may-ari nitong mga plano sa muling pagsasaayos ng 3G Capital ng kumpanya.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbi.com/Cache/1500094457.PDF?O=PDF&T=&Y=&D=&FID=1500094457&iid=4591210|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711210314/http://www.rbi.com/Cache/1500094457.PDF?O=PDF&T=&Y=&D=&FID=1500094457&iid=4591210|url-status=dead|archive-date=July 11, 2017|title=Burger King Holdings, Inc. Reports First Quarter 2012 Results}}</ref> Kapag ang Burger King nagpasya upang palawakin ang kanilang trabaho sa [[Australia]], alam nila ito ay nai-trademark na pangalan ng kanilang negosyo sa pamamagitan ng isang runner sa isang maliit na tindahan takeaway pagkain. Resultingly, ang franchise Australian unang Burger King Coporation, itinatag noong Perth, hindi angkop na pinamagatang '''The Hungry Jack''', paulit-ulit ang pangalan at pakiramdam ang franchisee Jack Cowin. Tiyaking ibinebenta ni Jack ang kasalukuyang kategorya ng burgers, pati na rin ang isang espesyalista sa Australia, Burger Aussie. Burger na ito ay batay sa mga tradisyunal na Australian isda at chip shop paborito, kabilang ang pritong [[itlog]], [[Bacon]], mga sibuyas at beetroot at karne madalas, litsugas at kamatis. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga restoran sa Estados Unidos]] fk6iq6uxtk93bfiibkgd145uzum2btx 0 269817 2216321 1798319 2026-07-17T16:30:41Z Wrair-keian 164199 2216321 wikitext text/x-wiki Ang '''A&W Restaurants''' ay isang mabilis na fast food shop na pinili ng karot at aerotus. Ang A&W ang unang kompanya para sa pinansiyal na tagumpay: ang mga prankisa ay nagsimula sa [[California]] noong 1921. Ang pagmamay-ari ng kompanya ay nagmula sa ng co-operatives na sina Roy W. Allen at Frank Wright. Kasama sa menu para sa restaurant na ito, ngunit hindi limitado sa fries at hot dogs sa [[hamburger]]s, at [[french fries]]. Ang kainan ay may maraming lokasyon sa buong mundo at [[Estados Unidos]]. Mula nang maging isang franchise noong 1926, ang kumpanya ay mayroon na ngayon na mahigit 900 na sangay sa 16 na bansa—kabilang ang 460 sa Estados Unidos,<ref>{{Cite web |title=Number of A&W Restaurants locations in the USA in 2026 |url=https://www.scrapehero.com/location-reports/A&W%20Restaurants-USA/ |access-date=2026-07-17 |website=ScrapeHero |language=en}}</ref> mga bansa sa Timog-silangang Asya, at Germany—na naghahain ng fast-food menu na binubuo ng mga hamburger, hotdog, at french fries.<ref>{{Cite book |last=Smith |first=Andrew F. |url=https://books.google.com/books?id=7-WcKK01H1cC&pg=PA2 |title=Fast Food and Junk Food: An Encyclopedia of What We Love to Eat [2 Volumes] |date=2012 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-39393-8 |language=en}}</ref> [[Kategorya:Mga restoran sa Estados Unidos]] 0z91k2utwdj6b1j2ggxco4dhnxe2dxe 0 280981 2216318 2144284 2026-07-17T16:25:51Z Wrair-keian 164199 2216318 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = KFC Corporation | image = KFC Home Base.jpg | type = [[Subsidiary]] | predecessor = | foundation = {{unbulleted list |'''Sanders Court & Café''':<br />{{nowrap|{{start date and age|1930|3|20}}<br />[[North Corbin, Kentucky]]}} |'''First franchise''':<br />{{nowrap|{{start date and age|1952|9|24}}<br />[[Salt Lake City, Utah]]}} }} | founder = [[Colonel Sanders|Colonel Harland Sanders]]<br />[[Pete Harman]] | hq_location = 1441 [[Gardiner Lane]]<br />[[Louisville, Kentucky]], US<br />[[Dallas, Texas]], US (global) | num_locations = 24,104<ref>{{Cite web|title=KFC: restaurants worldwide 2019|url=https://www.statista.com/statistics/256793/kfc-restaurants-worldwide-by-geographic-region/|access-date=2021-04-05|website=Statista|language=en}}</ref> | num_locations_year = 2020 | key_people = {{unbulleted list |Tony Lowings ([[Chief Executive Officer|CEO]] and [[President (corporate title)|President]])<ref name=ceos>{{cite web |title=Senior Officers & Leadership Team |url=https://www.yum.com/wps/portal/yumbrands/Yumbrands/company/about-yum-brands/senior-officers-and-leadership-team/|publisher=Yum! Brands |access-date=15 Mayo 2019}}</ref> |Monica Rothgery ([[Chief operating officer|COO]])<ref>{{cite web|url=https://www.nrn.com/quick-service/kfc-promotes-monica-rothgery-coo-us-division?|last=Luna |first=Nancy |date=13 Mayo 2019|title=KFC promotes Monica Rothgery to COO of U.S. division|work=[[Nation's Restaurant News]]|access-date=15 Mayo 2019}}</ref> |Catherine Tan ([[Chief marketing officer|CMO]]) |Staci Rawls ([[Chief communications officer|CCO]]) }} | industry = [[Restaurant]] | genre = [[Fast food restaurant]] | products = {{flatlist| * [[Fried chicken]] * [[Hamburger]]s * [[Chicken sandwich]]es * [[Wrap (sandwich)|Wrap]]s * [[French fries]] * [[Soft drink]]s * [[Milkshake]]s * [[Salad]]s * [[Dessert]]s * [[Breakfast]] }} | revenue = [[US$]]27.9 bilyon (2020)<ref>{{Cite web|title=KFC|url=https://www.forbes.com/companies/kfc/|access-date=2021-04-05|website=Forbes|language=en}}</ref> | parent = [[Yum! Brands]] | homepage = {{URL|https://www.kfc.com/}} |logo=KFC Logo.svg}} Ang '''KFC''', na kilala bilang '''Kentucky Fried Chicken''', ay isang [[Estados Unidos|Amerikanong]] [[:en:Fast food|fast food]] [[:en:Restaurant|restaurant]] [[:en:Chain store|chain]] na dalubhasa sa pinirito na manok. Ang headquartered sa [[Louisville, Kentaki|Louisville]], [[Kentucky]], ito ang pangalawang pinakamalaking restaurant sa buong mundo (tulad ng nasusukat sa mga benta) pagkatapos ng McDonald's, na may halos 20,000 mga lokasyon sa buong mundo sa 123 mga bansa at teritoryo ng Disyembre 2015.<ref>{{Cite web |date=2025-09-28 |title=3. KFC |url=https://www.franchisetimes.com/top-400-2025/3-kfc/article_4fef09a2-1b66-4b78-bf74-3010d2372aec.html |access-date=2026-07-17 |website=franchisetimes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=KFC locations worldwide 2024 |url=https://www.statista.com/statistics/256793/kfc-restaurants-worldwide-by-geographic-region/ |access-date=2026-07-17 |website=Statista |language=en}}</ref> Ang kadena ay isang subsidiary ng Yum! Mga tatak, isang restaurant company na nagmamay-ari din ng Pizza Hut, Taco Bell, at mga chain ng WingStreet. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga kawing panlabas == * [https://www.kfc.com/ KFC Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913095023/https://www.kfc.com/ |date=2017-09-13 }} [[Kategorya:Mga restoran sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga kompanya sa Estados Unidos]] 0jktxd5ah1x31y31xzl6asc07sfxo4a 0 280982 2216319 2213982 2026-07-17T16:29:16Z Wrair-keian 164199 2216319 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | company_name = Pizza Hut, LLC | company_logo = Pizza Hut 2025.svg | logo_size = 175px | logo_caption = Logo used since 2025 | image = | image_caption = | trade_name = Pizza Hut | former_names = Pizza Hut, Inc. | company_type = [[Subsidiary]] | industry = Restoran | genre = [[Pizzeria]]<br> [[Fast food]] | foundation = {{start date and age|1958|5|31}} [[Wichita, Kansas]], U.S. | founder = [[Dan Carney]]<br>[[Frank Carney]] | hq_location = 7100 Corporate Dr., [[Plano, Texas]], U.S | num_locations = 19,974 restaurants worldwide (2025) | area_served = Worldwide | key_people = Aaron Powell (president, Pizza Hut International) | products = [[Pizza]] {{•}} [[pan pizza]] {{•}} [[pasta]] {{•}} [[chicken wings]] {{•}} [[breadsticks]] | services = Franchising | revenue = {{increase}} US$1.091 billion (2016) | num_employees = About 350,000 | parent = [[Yum Brands]] | homepage = {{url|pizzahut.com}} }} Ang '''Pizza Hut''' ay isang ''chain'' ng mga restawran na mula sa [[Estados Unidos]] at mayroong internasyunal na prangkisa na itinatag ng Dan adn Frank Carney. Kilala ang kompanya sa kanyang mga [[pagluluto|lutuing]] [[Italya|Italyano]]-Amerikano na kinabibilangan ng [[pizza]] at [[pasta]] gayon ang iba pang kasamang [[ulam]] at [[panghimagas]]. Habang nag-aaral sa Wichita State University, binuksan ng magkapatid na Carney ang kanilang unang sangay, na mabilis na lumago at naging anim na sangay sa loob lamang ng isang taon. Nagsimulang mag-franchise ang brand noong 1959, at ang natatanging disenyo ng gusali nito ay nilikha ng arkitektong si George Lindstrom mula sa Chicago noong 1963. Nakaranas ng malaking paglago ang Pizza Hut, kabilang na ang pagbili rito ng PepsiCo noong 1977, na sinundan ng paghihiwalay nito upang maging bahagi ng Tricon Global Restaurants, Inc.—na kalaunan ay pinangalanang Yum! Brands<ref>{{Cite web |title=XBRL Viewer |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1041061/000104106120000015/yum10k12312019.htm |access-date=2026-07-17 |website=www.sec.gov}}</ref> noong 2002—ang kasalukuyang nagmamay-ari nito. Noong Marso 2018, mayroong 16,796 na restawran ang Pizza Hut sa buong mundo.<ref name="TRICON-GLOBAL-RESTAURANTS-May-2018-8-K"><nowiki>{{cite web|url=</nowiki>http://edgar.secdatabase.com/2557/104106118000021/filing-main.htm |title=TRICON GLOBAL RESTAURANTS, Form 8-K, Current Report, Filing Date Mayo 2, 2018 |publisher=secdatabase.com |accessdate=Mayo 5, 2018}|language=Ingles}</ref> At dahil dito, ito ang pinakamalaking ''chain'' ng pizza sa buong mundo ayon sa dami ng lokasyon. Ang sangay nitong kompanya na Yum! Brands, Inc. ay isa sa pinakamalaking kompanya ng restawran sa mundo.<ref name="TRICON-GLOBAL-RESTAURANTS-Feb-2018-10-K">{{cite web|url=http://edgar.secdatabase.com/2549/104106118000013/filing-main.htm |title=TRICON GLOBAL RESTAURANTS, Form 10-K, Annual Report, Filing Date Feb 22, 2018 |publisher=secdatabase.com |accessdate=Mayo 5, 2018|language=Ingles}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}} [[Kategorya:Mga restoran sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga kompanya sa Estados Unidos]] bvtvzyza6tlkhikeme67k57apem7hz9 0 290461 2216361 2169144 2026-07-18T09:54:06Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216361 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = Munisipalidad ng Ulricehamn | native_name = Ulricehamns kommun<!-- If different from name --> | native_name_lang = sv<!-- ISO 639-2 code, e.g. "sv" for Swedish. --> | settlement_type = [[Mga munisipalidad ng Suwesya|Munisipalidad]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Ulricehamn vapen.svg | shield_alt = | image_map = Ulricehamn Municipality in Västra Götaland County.png | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = <!-- Sweden --> | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Talaan ng mga bansa|Bansa]] | subdivision_name = Suwesya | subdivision_type1 = [[Mga lalawigan ng Suwesya|Lalawigan]] | subdivision_name1 = [[Lalawigan ng Västra Götaland]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | seat_type = [[Punong pangasiwaan|Luklukan]] | seat = [[Ulricehamn]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = {{Area Swedish municipality|TXT=ref}} | area_total_km2 = {{Area Swedish municipality|type=total|municipality=Ulricehamn Municipality}} | area_land_km2 = {{Area Swedish municipality|type=land|municipality=Ulricehamn Municipality}} | area_water_km2 = {{Area Swedish municipality|type=water|municipality=Ulricehamn Municipality}} | area_water_percent = | area_note = Lawak mula noong {{Area Swedish municipality|TXT=date}}. | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = {{Population Swedish municipality|TXT=ref}} | population_total = {{Population Swedish municipality|municipality=Ulricehamn Municipality}} | population_as_of = {{Population Swedish municipality|TXT=date}} | population_density_km2 = auto | population_note = | timezone1 = [[Oras Gitnang Europa|OGE]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Oras Tag-araw Gitnang Europa|OTGE]] | utc_offset1_DST = +2 | blank_name_sec1 = [[Mga sinaunang lalawigan ng Suwesya|Lalawigan (sinauna)]] | blank_info_sec1 = [[Västergötland]] | blank1_name_sec1 = [[Kommunkod|Hudyat pambayan]] | blank1_info_sec1 = 1491 | postal_code_type = [[Mga hudyat pangkoreo sa Suwesya|Hudyat pangkoreo]] | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:SE|SE<!--??-->]] | website = [http://www.ulricehamn.se www.ulricehamn.se]<!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} Ang '''Munisipalidad ng Ulricehamn''' (''Ulricehamns kommun'') ay isang [[mga munisipalidad ng Suwesya|munisipalidad]] sa [[Lalawigan ng Västra Götaland]] sa kanluraning bahagi ng [[Suwesya]]. Ang luklukan nito ay nasa [[stad (Suwesya)|lungsod]] ng [[Ulricehamn]]. Ang kasalukuyang munisipalidad ay itinatag noong 1974 kung kailan ang sinaunang ''Lungsod ng Ulricehamn'' ay ipinagsama sa sa tatlong mga sinaunang munisipalidad na kabukiranin (na siya ring itinatag sa pamamagitan ng pagsasanib ng mga maliliit na lipon nito noong 1952). ==Pamayanan== *[[Blidsberg]] *[[Dalum, Suwesya|Dalum]] *[[Gällstad]] *[[Hulu, Suwesya|Hulu]] *[[Hökerum]] *[[Marbäck]] *[[Nitta, Suwesya|Nitta]] *[[Rånnaväg]] *[[Timmele]] *[[Trädet]] *[[Ulricehamn]] (luklukan) *[[Vegby]] *[[Älmestad]] ==Sanggunian== {{reflist}} ==Kawing panlabas== *[http://www.ulricehamn.se/ Bayan ng Ulricehamn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210134108/http://www.ulricehamn.se/ |date=2021-02-10 }} - Tungkulaning pook-sapot *[http://www.ulricehamnsturistbyra.se/ Turismo ng Ulricehamn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217142114/http://www.ulricehamnsturistbyra.se/ |date=2009-02-17 }} - Sa Suweko, Inggles, at Aleman *{{sv icon}} [https://runeberg.org/nfcj/0504.html Sanaysay ukol sa ''Ulricehamn''] - Mula sa [[Nordisk Familjebok]] {{Lalawigan ng Västra Götaland}} {{Mga pamayanan sa Bayan ng Ulricehamn}} {{coord|57|47|N|13|25|E|region:SE_type:adm2nd|display=title}} {{DEFAULTSORT:Ulricehamn}} [[Kategorya:Mga bayan ng Lalawigan ng Västra Götaland]] [[Kategorya:Mga bayan ng Suwesya]] [[Kategorya:Timog Älvsborg]] 0pawtzk4nrpajzg8zjqsd1szs13wf62 0 290465 2216363 2108717 2026-07-18T10:39:21Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216363 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = Munisipalidad ng Vänersborg | native_name = Vänersborgs kommun<!-- If different from name --> | native_name_lang = sv<!-- ISO 639-2 code, e.g. "sv" for Swedish. --> | settlement_type = [[Mga munisipalidad ng Suwesya|Munisipalidad]] | image_skyline = Vänersborgs central, den 10 januari 2008, bild 3.jpg | image_alt = | image_caption = Himpilang Daambakal ng Vänersborg | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Vänersborg-vapen.svg | shield_alt = | image_map = Vänersborg Municipality in Västra Götaland County.png | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = <!-- Sweden --> | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Talaan ng mga bansa|Bansa]] | subdivision_name = Suwesya | subdivision_type1 = [[Mga lalawigan ng Suwesya|Lalawigan]] | subdivision_name1 = [[Lalawigan ng Västra Götaland]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | seat_type = [[Punong pangasiwaan|Luklukan]] | seat = [[Vänersborg]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = {{Area Swedish municipality|TXT=ref}} | area_total_km2 = {{Area Swedish municipality|type=total|municipality=Vänersborg Municipality}} | area_land_km2 = {{Area Swedish municipality|type=land|municipality=Vänersborg Municipality}} | area_water_km2 = {{Area Swedish municipality|type=water|municipality=Vänersborg Municipality}} | area_water_percent = | area_note = Lawak mula noong {{Area Swedish municipality|TXT=date}}. | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = {{Population Swedish municipality|TXT=ref}} | population_total = {{Population Swedish municipality|municipality=Vänersborg Municipality}} | population_as_of = {{Population Swedish municipality|TXT=date}} | population_density_km2 = auto | population_note = | timezone1 = [[Oras Gitnang Europa|OGE]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Oras Tag-araw Gitnang Europa|OTGE]] | utc_offset1_DST = +2 | blank_name_sec1 = [[Mga sinaunang lalawigan ng Suwesya|Lalawigan (sinauna)]] | blank_info_sec1 = [[Västergötland]] at [[Dalsland]] | blank1_name_sec1 = [[Kommunkod|Hudyat pambayan]] | blank1_info_sec1 = 1487 | postal_code_type = [[Mga hudyat pangkoreo sa Suwesya|Hudyat pangkoreo]] | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:SE|SE<!--??-->]] | website = [http://www.vanersborg.se www.vanersborg.se]<!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} Ang '''Munisipalidad ng Vänersborg''' (''Vänersborgs kommun'') ay isang [[mga munisipalidad ng Suwesya|munisipalidad]] sa [[Lalawigan ng Västra Götaland]] sa kanluraning bahagi ng [[Suwesya]]. Ang luklukan nito ay nasa [[stad (Suwesya)|lungsod]] ng [[Vänersborg]]. Ang kasalukuyang munisipalidad ay itinatag noong pagbabagong pamahalaang pampook noong mga panimulang taon ng pultaong 70. Noong 1971, ang ''Lungsod ng Vänersborg'' ay naging isang bayang may uring pangkaisahan at makalipas ng tatlong taon, [[pagsasanib (banwahan)|pinagsanib]] ito sa mga tatlong karatig na bayan nito. Mayroon itong walong lipon ng pamahalaang pampook mula noong 1863. ==Pamayanan== *[[Brålanda]], 1,500 mamamayan *[[Frändefors]], 600 *[[Katrinedal]], 300 *[[Nordkroken]], 400 *[[Vargön]], 5,000 *[[Vänersborg]] (luklukan), 22,000 ==Ugnayang pandaigdigan== {{See also|Talaan ng mga kapatid-bayan at kapatid-lungsod sa Suwesya}} ===Kapatid-bayan at kapatid-lungsod=== Ang mga sumusunod ay mga [[pangagapatid-bayan|kapatid-bayan]] ng Vänersborg:<ref>{{cite web|url=http://www.vanersborg.se/kommunpolitik/internationelltarbete/natverkochvanorter.4.52821050136a06aef541ff54.html|title=Nätverk och vänorter|publisher=Vänersborgs kommun}}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * {{flagicon|GRL}} '''[[Arsuk]]''', [[Sermersooq]], [[Lupanlunti]] * {{flagicon|ALA}} '''[[Kapuluang Åland]]''', [[Pinlandya]] * {{flagicon|FRO}} '''[[Eiði]]''', [[Eysturoy]], [[Kapuluang Peroe]] * {{flagicon|DEN}} '''[[Bayan ng Herning|Herning]]''', [[Midtjylland]], [[Dinamarka]] * {{flagicon|GER}} '''[[Lich]]''', [[Hesse]], [[Alemanya]] * {{flagicon|GER}} '''[[Husby, Alemanya|Husby]]''', [[Schleswig-Holstein]], [[Alemanya]] * {{flagicon|FIN}} '''[[Kangasala]]''', [[Kanluraning Pinlandya]], [[Pinlandya]] * {{flagicon|ISL}} '''[[Siglufjörður]]''', [[Eyjafjörður]], [[Lupangyelo]] * {{flagicon|NOR}} '''[[Holmestrand]]''', [[Vestfold]], [[Norwega]] * {{flagicon|EST}} '''[[Räpina]]''', [[Lalawigan ng Põlva]], [[Estonya]] ==Kawing panlabas== *[http://www.vanersborg.se Munisipalidad ng Vänersborg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210505181856/http://www.vanersborg.se/ |date=2021-05-05 }} - Tungkulaning pook-sapot *[http://www.ttela.se Pahayagang pampook] ([[TTELA]]) ==Sanggunian== {{commons category|Vänersborg Municipality}} *Sanaysay sa Suwekong Wikipedia *[https://runeberg.org/nfcm/0066.html Sanaysay ukol sa Vänersborg] - Mula sa [[Nordisk familjebok]] {{reflist}} {{Lalawigan ng Västra Götaland}} {{Mga pamayanan sa Bayan ng Vänersborg}} {{coord|58|23|N|12|19|E|region:SE_type:adm2nd|display=title}} {{DEFAULTSORT:Vanersborg}} [[Kategorya:Bayan ng Vänersborg| ]] [[Kategorya:Mga bayan ng Lalawigan ng Västra Götaland]] [[Kategorya:Mga bayan ng Suwesya]] [[Kategorya:Hilagang Älvsborg]] 0868hx2t1ayychb3twbrkp3le5qcdxr 0 291930 2216331 2203106 2026-07-17T23:23:21Z Wrair-keian 164199 2216331 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} {{Wikisource|bn:লেখক:সুভাষচন্দ্র বসু|Subhas Chandra Bose (''Sa Bengali'')}} {{Wikiquote|hi:सुभाष चन्द्र बोस|Subhas Chandra Bose (''sa Hindi'')}} {{Commonscat|Subhas Chandra Bose}} Si '''Subhas Chandra Bose''' ({{langx|bn|সুভাষ চন্দ্র বসু}}, 23 Enero 1897 - 18 Agosto 1945) ay isang nasyonalista ng [[India]]. Isinilang si Bose sa isang mayamang pamilyang Bengali na may mataas na katayuan sa lipunan sa Orissa noong panahon ng pamumunong Briton (British Raj). Matapos makatanggap ng edukasyong nakatuon sa sistemang Anglo noong kanyang kabataan, ipinadala siya sa England pagkatapos ng kolehiyo upang kumuha ng pagsusulit para sa Indian Civil Service. {{stub|India|Tao}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bose, Subhas Chandra}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1897|Bose, Subhas Chandra]] [[Kategorya:Namatay noong 1945|Bose, Subhas Chandra]] [[Kategorya:Mga Indiano|Bose, Subhas Chandra]] k7ulf4r3ow6bmw2ozutzphu4j4f20dh 0 292327 2216312 1936599 2026-07-17T16:15:34Z Wrair-keian 164199 2216312 wikitext text/x-wiki {{wikify}} [[File:GoldenGateBridge-001.jpg|thumb|300px|Tulay ng Golden Gate]] Ang '''Tulay ng Golden Gate''' ay isang tulay ng suspensyon na sumasaklaw sa Golden Gate, ang isang milya na lapad (1.6&nbsp;km) na pag-uugnay sa San Francisco Bay at [[Karagatang Pasipiko]]. Ang istraktura ay nag-uugnay sa lungsod ng Amerika ng [[San Francisco, California]] — ang hilagang dulo ng Peninsula ng San Francisco - hanggang sa Marin County, dala ang parehong Ruta ng Estados Unidos at California 1 Ruta sa buong linya. Ang tulay ay isa sa mga pinaka-kinikilalang mga simbolo ng San Francisco, California, at Estados Unidos. Ito ay idineklara na isa sa kababalaghan ng Makabagong Daigdig ng American Society of Civil Engineers. Ang gabay sa paglalakbay ng Frommer ay naglalarawan sa Golden Gate Bridge bilang "marahil ang pinaka maganda, tiyak na pinaka-larawan na tulay sa mundo. Sa oras ng pagbubukas nito noong 1937, ito ay pareho ang pinakamahabang at pinakamataas na suspensyon na tulay sa mundo, kasama ang isang pangunahing haba ng 4,200 talampakan (1,280 m) at isang kabuuang taas na 746 talampakan (227 m).<ref>{{Cite web |last=Editors |first=HISTORY com |date=2015-02-17 |title=Golden Gate Bridge - Length, Facts & Height |url=https://www.history.com/articles/golden-gate-bridge |access-date=2026-07-17 |website=HISTORY |language=en}}</ref> [[Kategorya:Mga tulay sa Estados Unidos]] {{stub}} iebkn6tjnd1thc9cuwrqqw8bae6caft 0 292331 2216309 1936598 2026-07-17T16:10:58Z Wrair-keian 164199 2216309 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{unsourced}} }} {{Infobox bridge |bridge_name = Tulay ng George Washington<br>''George Washington Bridge'' |image = George Washington Bridge from New Jersey-edit.jpg |caption = Ang tulay, na makikita natin ng silangan mula sa [[Fort Lee, New Jersey|Fort Lee]] patungo sa [[Mataas na Manhattan]]. |official_name = |carries = |crosses = [[Ilog ng Hudson]] |locale = [[Fort Lee, New Jersey]], at [[Lungsod ng Bagong York]] <small>([[Washington Heights, Manhattan]])</small>, [[New York]], [[Estados Unidos]] |maint = [[Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan (Pilipinas)|Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan]] |id = |architect = |design = |mainspan = {{convert|3500|ft|0|abbr=on}} |length = {{convert|4760|ft|abbr=on}} |width = {{convert|119|ft|abbr=on}} |height = {{convert|604|ft|abbr=on}} |load = |clearance = {{convert|14|ft|1|abbr=on}} (itaas na antas), {{convert|13.5|ft|1|abbr=on}} (sa ibabang antas) |below = |traffic = |builder = [[Philippine National Construction Corporation]] |begin = 1927 |complete = 1931 |cost = |open = |closed = |toll = |map_cue = |map_image = |map_text = |map_width = |coordinates = {{Coord|40.8517|-73.9527|region:US_type:landmark|display=inline,title}} |lat = |long = }} Ang '''Tulay ng George Washington''' ay isang doubleng deck na tulay ng suspensyon na sumasaklaw sa [[Ilog ng Hudson|Ilog Hudson]], na nagkokonekta sa Washington Heights na kapitbahayan ng [[Manhattan]] sa [[Lungsod ng Bagong York]] kasama ang borough ng Fort Lee sa New Jersey. Ang tulay ay pinangalanan sa George Washington, ang unang Pangulo ng Estados Unidos. Ang Tulay ng George Washington ay ang pinakamalakas na tulay ng sasakyan ng motor sa buong mundo, na nagdadala ng higit sa 103 milyong mga sasakyan bawat taon sa 2016. Ito ay pag-aari ng Port Authority ng New York at New Jersey, isang gobyerno ng bi-state. ahensya na nagpapatakbo ng imprastruktura sa Port of New York at New Jersey. Ang Tulay ng George Washington ay hindi rin pormal na kilala bilang ang GW Bridge, ang GWB, ang GW, o ang George, at kilala bilang Tulay ng Fort Lee o Tulay ng Ilog Hudson sa panahon ng pagtatayo. Ang ideya ng isang tulay sa tapat ng Ilog Hudson ay unang iminungkahi noong 1906, ngunit hindi hanggang 1925 na ang mga lehislatura ng estado ng New York at New Jersey ay bumoto upang pahintulutan ang pagpaplano at pagtatayo ng naturang tulay. Ang konstruksyon sa George Washington Bridge ay nagsimula noong Oktubre 1927; ang tulay ay seremonyal na nakatuon noong Oktubre 24, 1931, at binuksan sa trapiko sa susunod na araw. Ang pagbubukas ng George Washington Bridge ay nag-ambag sa pagbuo ng Bergen County, New Jersey, kung saan matatagpuan ang Fort Lee. Ang itaas na kubyerta ay pinalawak mula sa anim hanggang walong mga daanan noong 1946. Ang anim na linya na mas mababang kubyerta ay itinayo sa ilalim ng umiiral na span mula 1958 hanggang 1962 dahil sa pagtaas ng daloy ng trapiko. Ang Tulay ng George Washington ay isang mahalagang koridor sa paglalakbay sa loob ng lugar ng metropolitan ng New York. Mayroon itong isang itaas na antas na nagdadala ng apat na mga linya sa bawat direksyon at isang mas mababang antas na may tatlong mga linya sa bawat direksyon, para sa isang 14 na daanan ng paglalakbay. Ang limitasyon ng bilis sa tulay ay 45&nbsp;mph (72&nbsp;km / h). Ang itaas na antas ng tulay ay nagdadala din ng trapiko ng pedestrian at bisikleta. Interstate 95 (I-95) at Ruta ng Estados Unidos 1/9 (US 1/9, na binubuo ng US 1 at US 9) tumawid sa ilog sa pamamagitan ng tulay. Ang US 46, na ganap na namamalagi sa loob ng New Jersey, ay nagtatapos sa kalahati ng buong tulay sa hangganan ng estado kasama ang New York. Sa silangang terminus nito sa Lungsod ng New York, ang tulay ay nagpapatuloy sa Trans-Manhattan Expressway (bahagi ng I-95, na nagkokonekta sa Cross Bronx Expressway). Ang Tulay ng George Washington ay may sukat na 4,760 talampas (1,450 m) ang haba at may pangunahing haba ng 3,500 talampakan (1,100 m). Ito ay may pinakamahabang pangunahing tulay sa buong mundo sa oras ng pagbubukas nito at gaganapin ang pagkakaiba-iba hanggang sa pagbubukas ng [[Tulay ng Golden Gate]] noong 1937. Ang George Washington Bridge ay dinisenyo ng punong inhinyerong sibil na si Othmar Ammann.<ref>{{Cite news |date=1925-03-01 |title=HUDSON BRIDGE IS NEARER REALIZATION; Jersey Chooses a Location -- Gov. Smith Favors Project Without Naming Site |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1925/03/01/archives/hudson-bridge-is-nearer-realization-jersey-chooses-a-location-gov.html |access-date=2026-07-17 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news |last=Photo |first=Times Wide World |date=1930-08-08 |title=LAST WIRE OF SPAN SPUN OVER HUDSON; Port Authority Head Starts Flag Decked Carrier Across River With Tiny Wire. FINISHES MIGHTY CABLES Workers Begin Clamping Strands of Supports Capable of Carrying 350,000 Ton Burden. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1930/08/08/archives/last-wire-of-span-spun-over-hudson-port-authority-head-starts-flag.html |access-date=2026-07-17 |issn=0362-4331}}</ref> [[Kategorya:Mga tulay sa Estados Unidos|George Washington]] [[Kategorya:Lungsod ng New York]] rpt5alilendvy1la8chn8jmbefx74av 0 292462 2216314 2092859 2026-07-17T16:18:13Z Wrair-keian 164199 2216314 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Marso 2022}} {{Multiple issues| {{unsourced}} {{wikify}} }} [[File:StatenIsland-13 (36416067785).jpg|thumb|300px]] Ang '''Tulay ng Verrazzano-Narrows''' ay isang double-decked suspension bridge na nag-uugnay sa mga bureau ng Lungsod ng New York ng Staten Island at Brooklyn. Ito ay sumasaklaw sa Narrows, isang katawan ng tubig na nag-uugnay sa medyo nakapaloob na Upper New York Bay kasama ang Hilagang New York Bay at [[Karagatang Atlantiko]]. Ang tulay ay nagdadala ng labing tatlong mga daanan ng Interstate 278, na may pitong mga linya sa itaas na antas at anim sa mas mababang antas. Ang span ay pinangalanan para sa Giovanni da Verrazzano, na noong 1524, ay naging unang dokumentadong European explorer na pumasok sa New York Harbour at sa Ilog ng Hudson. Inirerekomenda ng inhinyero na si David B. Steinman ang isang tulay sa buong Narrows sa huling bahagi ng 1920s. Ang kasunod na mga panukala ng pagtawid ng sasakyan sa buong Narrows ay ipinagpaliban sa susunod na dalawampung taon. Isang pagtatangka ng 1920 na magtayo ng isang tunel ng riles sa buong Narrows ay na-abort, tulad ng isa pang plano noong 1930 para sa mga sasakicular na tubo sa ilalim ng Narrows. Ang talakayan ng isang lagusan na muling nabuhay noong kalagitnaan ng 1930s at unang bahagi ng 1940s, ngunit muling tinanggihan. Sa huling bahagi ng 1940s, ang tagaplano ng lunsod na si Robert Moises ay nagwagi sa isang tulay sa buong Narrows bilang isang paraan upang ikonekta ang [[Pulo ng Staten]] sa nalalabing bahagi ng lungsod. Ang iba't ibang mga isyu ay nag-antala sa pagsisimula ng konstruksiyon hanggang 1959. Nabuksan ang tulay noong Nobyembre 21, 1964, at isang pangalawang kubyerta sa ilalim ng umiiral na span ay nabuksan noong Hunyo 1969. Ang pamahalaan ng [[Lungsod ng New York]] ay nagsimula ng isang $ 1.5 bilyon na muling pagtatayo ng dalawang deck ng tulay noong 2014 . Ang Verrazzano-Narrows Bridge ay may gitnang haba ng 4,260 talampakan (1.30&nbsp;km; 0.81&nbsp;mi). Ito ang pinakamahabang tulay ng suspensyon sa mundo mula 1964 hanggang sa malampasan ito ng Humber Bridge sa United Kingdom noong 1981. Ang tulay ay ang ika-14 na pinakamahabang pangunahing span sa mundo, pati na rin ang pinakamahabang sa Amerika. Ang tulay ay minarkahan ang gateway sa New York Harbour. Ang lahat ng mga barko na dumarating sa Port of New York at New Jersey ay pumasa sa ilalim ng tulay at samakatuwid ay dapat itayo upang mapaunlakan ang clearance sa ilalim nito. Mula 1986 hanggang 2020, sa pagsisikap na bawasan ang pagsisikip ng trapiko, ang mga drayber lamang na patungo sa kanluran ang nagbabayad ng toll (na doble ng karaniwang toll para sa ilan sa iba pang mga tulay ng lungsod). ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{commons category|Verrazzano-Narrows Bridge}} [[Kategorya:Mga tulay sa Estados Unidos|Verrazzano-Narrows]] {{stub|Estados Unidos}} hwkmd44v2iinzkhk4wo0qiene7t5ffu 0 292463 2216310 2210963 2026-07-17T16:12:52Z Wrair-keian 164199 2216310 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{unsourced}} {{wikify}} }} [[File:Manhattan Bridge panorama, July 2017.jpg|thumb|300px|Ang Tulay Manhattan na makikita mula sa [[Brooklyn]] noong Hulyo 2017]] Ang '''Tulay ng Manhattan''' ay isang tulay ng suspensyon na tumatawid sa East River sa New York City, na nagkokonekta sa Lower Manhattan sa Canal Street kasama ang Downtown Brooklyn sa Flatbush Avenue Extension. Ang pangunahing haba ay 1,470&nbsp;ft (448 m) ang haba, na may mga suspensyon na mga kable na 3,224 pi (983 m) ang haba.<ref>{{Cite web |title=Manhattan Bridge |url=https://www.asce.org/about-civil-engineering/history-and-heritage/historic-landmarks/manhattan-bridge |access-date=2026-03-25 |website=www.asce.org |language=en-US}}</ref> Ang kabuuang haba ng tulay ay 6,855&nbsp;ft (2,089 m)<ref>{{Cite web |title=The Manhattan Bridge |url=https://www.ny.com/transportation/crossings/manhattan_bridge.html |access-date=2026-06-11 |website=www.ny.com}}</ref>. Ito ay isa sa apat na walang tulay na tulay na sumasaklaw sa East River; ang iba pang tatlo ay ang mga Tulay ng Queensboro, Williamsburg, at [[Tulay ng Brooklyn|Brooklyn]]. Binuksan ang tulay sa trapiko noong Disyembre 31, 1909<ref>{{Cite web |title=NYCdata {{!}} Infrastructure |url=https://www.baruch.cuny.edu/nycdata/infrastructure/manhattan.html |access-date=2026-03-25 |website=www.baruch.cuny.edu}}</ref>. Itinayo ito ng The Phoenix Bridge Company at dinisenyo ni Leon Moisseiff, at nabanggit para sa makabagong disenyo nito. Bilang unang tulay ng suspensyon na gumamit ng teorya ng pagpapabaya ni Josef Melan para sa higpit ng kubyerta nito, itinuturing na pangunahin ng mga modernong tulay na suspensyon, at ang disenyo na ito ay nagsilbing modelo para sa marami sa mga tulay na suspensyon ng suspensyon na itinayo sa una kalahati ng ikadalawampu siglo. Matapos mabuo ang City of Greater New York noong 1898, bumuo ang administrasyon ni Mayor Robert Anderson Van Wyck ng plano para sa proyektong naging Manhattan Bridge; paulit-ulit na binago ang mga planong ito at hindi ito pinal na naaprubahan hanggang sa maupo bilang alkalde si George B. McClellan Jr. noong 1901.<ref>{{Cite news |date=1909-06-06 |title=MANHATTAN BRIDGE READY BY JANUARY; Builders Rushing Work on Fourth River Span Between Manhattan and Long Island. $25,000,000 ITS TOTAL COST World's Third Longest Suspension Bridge -- 9,472 Wires in Each Cable -- Work Begun in 1902. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1909/06/06/archives/manhattan-bridge-ready-by-january-builders-rushing-work-on-fourth.html |access-date=2026-07-17 |issn=0362-4331}}</ref> {{Coord|40.7070|-73.9905|region:US_type:landmark|display=title}} [[Kategorya:Mga tulay sa Estados Unidos|Manhattan]] {{stub|Estados Unidos}} h7rrthl5v935bjxtmle4bu5j4xg7q6m 0 292491 2216316 1727204 2026-07-17T16:19:57Z Wrair-keian 164199 2216316 wikitext text/x-wiki [[File:Above Williamsburg Bridge crop.jpg|thumb|300px|Tulay ng Williamsburg]] Ang '''Tulay ng Williamsburg''' ay isang tulay ng suspensyon sa [[Lungsod ng New York]] sa buong [[Ilog Silangan]] na nagkokonekta sa Hilagang Silangan ng Manhattan sa Delancey Street kasama ang Williamsburg na kapitbahayan ng Brooklyn sa Broadway malapit sa Brooklyn-Queens Expressway (Interstate 278). Natapos noong 1903, ito ang pinakamahabang suspensyon na tulay ng suspensyon sa mundo hanggang sa 1924. Sumailalim ang tulay sa malawakang pagsasaayos noong mga dekada 1980 at 1990 matapos matuklasan ang mga malubhang depekto sa estruktura nito, at muli itong isinaayos noong dekada 2020. Ang tulay ay isa sa apat na walang bayad na pagtawid sa pagitan ng Manhattan at Long Island. Ang iba pa ay ang mga tulay ng [[Tulay ng Queensboro|Queensboro]], [[Tulay ng Manhattan|Manhattan]], at [[Tulay ng Brooklyn|Brooklyn]]. Ang Tulay ng Williamsburg ay minsang dinala ang New York State Route 27A at binalak na magdala ng Interstate 78, bagaman ang pinaplanong I-78 na pagtatalaga ay binawi sa pagkansela ng Lower Manhattan Expressway at Bushwick Expressway. {{stub|Estados Unidos}} [[Kategorya:Mga tulay sa Estados Unidos|Williamsburg]] gzabjmzf33j5i97xll37014wbu6usry 0 292492 2216311 2206498 2026-07-17T16:14:27Z Wrair-keian 164199 2216311 wikitext text/x-wiki [[File:Queensboro Bridge from Manhattan side.jpg|thumb|300px|Tulay ng Queensboro]] Ang '''Tulay ng Queensboro''', na kilala rin bilang '''Tulay ng ika-59 na kalye''' - dahil ang dulo ng Manhattan ay matatagpuan sa pagitan ng mga kalyeng 59 at 60 - at opisyal na pinamagatang '''Tulay ng Ed Koch Queensboro''', ay isang tulay ng cantilever sa [[Ilog Silangan]] sa [[Lungsod ng New York]] na nakumpleto noong 1909. Nag-uugnay ito sa kapitbahayan ng Lungsod ng Long Island sa boro ng [[Queens]] kasama ang kapitbahayan ng Upper East Side sa [[Manhattan]], na dumadaan sa Roosevelt Island. Ito ay may kabuuang haba na 7,449 na talampakan<ref>{{Cite web |title=NYC DOT - Ed Koch Queensboro Bridge |url=https://www.nyc.gov/html/dot/html/infrastructure/queensboro-bridge.shtml |access-date=2026-05-06 |website=www.nyc.gov}}</ref>. Ang Tulay ng Queensboro ay nagdadala ng New York State Route 25, na nagtatapos sa kanluran (Manhattan) na bahagi ng tulay. Ang tulay ay dating dinala NY 24 at NY 25A. Ang kanlurang binti ng Tulay ng Queensboro ay nailipat sa hilagang bahagi nito sa pamamagitan ng freestanding Roosevelt Island Tramway. Ang tulay ay, sa loob ng mahabang panahon, simpleng tinawag na Tulay ng Queensboro, ngunit noong Marso 2011, ang tulay ay opisyal na pinalitan ng pangalan bilang karangalan ng dating mayor ng Lungsod ng New York na si Ed Koch. Walang mga bayarin na sisingilin para sa mga sasakyang de motor na gagamit ng tulay. Ang Tulay ng Queensboro ay ang unang entry point sa Manhattan sa kurso ng New York City Marathon at ang huling exit point out ng Manhattan sa Limang Boro Bike Tour. Simula noong 2022, ginagamit ng Five Boro Bike Tour ang hilagang bahagi ng itaas na antas ng kalsada.<ref>{{Cite web |last=BocanegraShare |first=Michelle |date=2023-05-06 |title=Five Boro Bike Tour returns: What you need to know about street closures |url=https://gothamist.com/news/five-boro-bike-tour-returns-what-you-need-to-know-about-street-closures |access-date=2026-07-17 |website=Gothamist |language=en}}</ref> {{stub|Estados Unidos}} [[Kategorya:Mga tulay sa Estados Unidos|Queensboro]] iwe3i2xddeato0oaxy3a4mmul4q6vqo 0 292493 2216315 1727294 2026-07-17T16:19:05Z Wrair-keian 164199 2216315 wikitext text/x-wiki {{unsourced|}} [[File:Bear Mtn Bridge.jpg|thumb|300px|Tulay ng Osong Bundok]] Ang '''Tulay ng Osong Bundok''', na seremonya na pinangalanang '''Tulay ng Purple Heart Veterans Memorial''', ay isang tulay na suspensyon ng tol sa estado ng [[New York]]. Nagdadala ito ng US 6 / US 202 sa buong [[Ilog ng Hudson]] sa pagitan ng Rockland / Orange Counties at Westchester / Putnam Counties. Mula sa oras na nakumpleto ito noong 1924 ay hawak nito ang rekord para sa pinakamahabang tulay ng suspensyon sa mundo sa loob ng 19 na buwan, hanggang sa ito ay nalampasan ng [[Tulay ng Benjamin Franklin]] sa pagitan ng Philadelphia at Camden, New Jersey. Ang Tulay ng Osong Bundok ay may hindi magkakaugnay na istraktura sa mga suspensyon na tulay; bagaman ang pangunahing span ay nakabitin mula sa mga cable sa karaniwang paraan, ang mga gilid na humahantong sa mga diskarte ay suportado ng trusswork, na walang pagguhit ng suporta mula sa mga cable sa itaas, na katulad ng sa [[Tulay ng Williamsburg]]. Ang span ay nagbibigay-daan sa mga koneksyon sa Palisades Interstate Parkway at US 9W sa kanluran ng bangko malapit sa Bear Mountain Inn hanggang New York State Route 9D (NY 9D) sa silangan. Dala rin nito ang Appalachian Trail at New York State Bicycle Ruta 9 sa buong Hudson. Ang tulay ay may dalawang mga linya, na pinaghiwalay sa pamamagitan ng paghati sa dobleng dilaw na linya. Naglalakad ang mga daanan ng pedestrian bawat linya. Ang bisikleta ay pinahihintulutan sa daan; ang mga siklista ay maaaring maglakad ng kanilang mga bisikleta sa daanan ng pedestrian.<ref>{{Cite web |title=Walking & Biking Across Our Bridges {{!}} New York State Bridge Authority |url=https://nysba.ny.gov/walking-biking-across-our-bridges |access-date=2026-07-17 |website=nysba.ny.gov}}</ref> {{stub|Estados Unidos}} {{coord|41|19|12|N|73|58|49|W|display=title}} [[Kategorya:Mga tulay sa Estados Unidos|Williamsburg]] m1ba0dkn7pikd5hm3ml467ahzsikidi 0 292494 2216308 1936596 2026-07-17T16:07:21Z Wrair-keian 164199 2216308 wikitext text/x-wiki {{wikify}} [[File:2012_Ben_Franklin_Bridge_and_Race_Street_Pier.jpg|thumb|300px|Tulay ng Benjamin Franklin]] Ang '''Tulay ng Benjamin Franklin''', na orihinal na pinangalanan ang '''Tulay ng Ilog ng Delaware''' at kilala sa lokal bilang '''Tulay ng Ben Franklin''', ay isang tulay ng suspensyon sa buong Ilog ng [[Delaware]] na nagkokonekta sa Philadelphia, Pennsylvania, at Camden, New Jersey. Pag-aari at pinamamahalaan ng Delaware River Port Authority, ito ay isa sa apat na pangunahing tulay ng sasakyan sa pagitan ng [[Philadelphia]] at southern New Jersey, kasama ang Betsy Ross, Walt Whitman, at tulay ng Tacony-Palmyra. Dala nito ang Interstate 676 / U.S. Ruta 30, mga naglalakad, at ang PATCO Speedline. Ang tulay ay nakatuon bilang bahagi ng 1926 Sesquicentennial Exposition, na ipinagdiriwang ang ika-150 anibersaryo ng pag-sign ng Deklarasyon ng Kalayaan ng Estados Unidos. Mula 1926 hanggang 1929, ito ang pinakamahabang solong haba ng anumang suspensyon na tulay sa mundo. [[Kategorya:Mga tulay sa Estados Unidos|Benjamin Franklin]] {{stub|Estados Unidos}} 32p2sps2sm8f38mjk74sjrfj15xlfgv 0 292495 2216307 1727293 2026-07-17T16:05:51Z Wrair-keian 164199 2216307 wikitext text/x-wiki {{unsourced|}} [[File:Ambassador bridge evening.jpg|thumb|300px|Tulay ng Ambassador sa gabi]] Ang '''Tulay ng Ambassador''' ay isang tulay na suspensyon na tulay sa buong Detroit River na kumokonekta sa Detroit, [[Michigan]], [[Estados Unidos]], kasama ang Windsor, [[Ontario]], [[Canada]]. Ito ang pinaka-abalang internasyonal na hangganan ng pagtawid sa North America sa mga tuntunin ng dami ng kalakalan, na nagdadala ng higit sa 25% ng lahat ng kalakalan sa kalakal sa pagitan ng Estados Unidos at Canada.<ref>{{Cite news |title=Analysis: Truckers in perfect spot to threaten cross-border trade |language=en-US |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/americas/truckers-ambassador-bridge-perfect-spot-threaten-us-canada-trade-2022-02-11/ |access-date=2026-07-17}}</ref> Ang isang pag-aaral ng Border Transportation Partnership noong 2004 ay nagpakita na ang 150,000 mga trabaho sa rehiyon at US $ 13 bilyon sa taunang produksiyon ay nakasalalay sa Detroit-Windsor international border crossing. Ang tulay ay pag-aari ng bilyun-bilyong Grosse Pointe na si Manuel Moroun sa pamamagitan ng Detroit International Bridge Company sa Estados Unidos at ang Canada Transit Company sa Canada. Noong 1979, nang inilagay ito ng mga dating nagmamay-ari sa New York Stock Exchange at ipinagbili ang mga pagbabahagi, si Moroun ay bumili ng mga namamahagi, sa kalaunan ay nakuha ang tulay. Ang tulay ay nagdadala ng 60 hanggang 70 porsyento ng komersyal na trapiko ng trak sa rehiyon. Pagmamay-ari din ni Moroun ang Ammex Detroit Duty Free Stores sa parehong tulay at sa lagusan. {{stub|Estados Unidos}} {{coord|42.312|-83.074|region:US-MI_type:landmark|display=title}} [[Kategorya:Mga tulay sa Estados Unidos|Ambassador]] c891d7zcct4s2t18dfvdu3nas9grs66 0 293064 2216313 2199713 2026-07-17T16:17:15Z Wrair-keian 164199 2216313 wikitext text/x-wiki {{unsourced}} [[File:VTbridge2009.jpg|thumb|300px|Tulay ng Vincent Thomas]] Ang '''Tulay ng Vincent Thomas''' ay isang 1,500 talampakan (460 m) suspension tulay, na tumawid sa Los Angeles Harbour sa estado ng California, na nag-uugnay sa San Pedro, Los Angeles, kasama ang Pulo ng Terminal<ref>{{Cite journal |last=Kramer |first=Jennifer |date=2009-05-01 |title=Protecting The Vincent Thomas Bridge |url=https://content.ampp.org/coatingspro/article/9/3/40/74973/Protecting-The-Vincent-Thomas-Bridge |journal=CoatingsPro |language=en |volume=9 |issue=3 |pages=40–46 |doi=10.5006/CP2009_9_3-40 |issn=3065-2448}}</ref>. Ito lamang ang tulay ng suspensyon sa lugar ng kalakhaang Los Angeles. Ang tulay ay bahagi ng Ruta ng Estado 47, na kilala rin bilang Seaside Freeway. Binuksan ang tulay noong 1963 at pinangalanan para sa California Assemblyman na si Vincent Thomas ng San Pedro, na nagwagi sa pagtatayo nito. Ito ang unang welded suspension tulay sa Estados Unidos at ngayon ay ang pang-apat na pinakamahabang suspensyon na tulay sa California at ang ika-76 na pinakamahabang haba sa mundo. Ang malinaw na taas ng navigation channel ay humigit-kumulang na 18 talampakan (56 m); ito ang tanging tulay ng suspensyon sa buong mundo na suportado nang buong sa mga piles. Sa ika-25 anibersaryo ng pagbubukas nito noong 1988, nagsagawa ng mga aktibidad upang makalikom ng pondo para sa mga permanenteng dekoratibong ilaw na nagkakahalaga ng $170,000 para sa mga pangunahing kable ng tulay.<ref>{{Cite web |date=1988-11-13 |title=Span Surpasses Expectations : San Pedro Celebrates 25 Years With the 'Bridge to Nowhere' |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-11-13-me-297-story.html |access-date=2026-07-17 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref> Noong Enero 2005, matapos ang labimpitong taon ng pagpaplano at pangangalap ng pondo, pinalitan ang mga dekoratibong ilaw ng 160 asul na LED lamp na pinapagana ng mga solar panel, sa halagang $1 milyon para sa proyekto.<ref>{{Cite web |title=Free to Public {{!}} Visit {{!}} LA Waterfront |url=https://lawaterfront.org/visit/free-to-public |access-date=2026-07-17 |website=lawaterfront.org}}</ref> {{stub}} [[Kategorya:Mga tulay sa Estados Unidos]] 4pf2ro4k6jqpgtriiym36s7addxn76f 10 296039 2216351 1750865 2026-07-18T05:25:07Z GinawaSaHapon 102500 2216351 wikitext text/x-wiki {{infobox | abovestyle = background-color: {{{background|{{{Background|lightblue}}}}}}; color:inherit; | above = <includeonly>{{#if:{{{name|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}</includeonly><noinclude>{{{name}}} o <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki></noinclude> | subheader = {{{subheader|}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{Image|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|{{{upright|1}}}}}}|size={{{image_size|{{{Width|}}}}}}|alt={{{alt|{{{Alt|}}}}}}}} | caption = {{{caption|{{{Caption|}}}}}} | label1 = Bigkas | data1 = {{#if:{{{pronounce|{{{Pronounce|{{{Pronunciation|{{{pronunciation|}}}}}}}}}}}}{{{pronounce comment|}}} |{{{pronounce|{{{Pronounce|{{{Pronunciation|{{{pronunciation|}}}}}}}}}}}}{{{pronounce ref|}}}&#x20;{{{pronounce comment|}}} }}<!-- -->{{#if:{{{pronounce 2|}}} |<br/>{{{pronounce 2|}}} }} | label2 = Ibang pangalan | data2 = {{{Synonym|{{{synonym|{{{Synonyms|{{{synonyms|}}}}}}}}}}}} | label3 = [[Espesyalidad (medisina)|Espesyalidad]] | data3 = {{#invoke:String2|sentence|{{#if:{{{field|}}}{{{Field|}}}{{{specialty|}}}{{{Specialty|}}}{{{Speciality|}}}{{{speciality|}}} |{{{field|}}}{{{Field|}}}{{{specialty|}}}{{{Specialty|}}}{{{Speciality|}}}{{{speciality|}}} |{{#statements:P1995}} }} }} | label4 = Gamit | data4 = {{{uses|}}} | label5 = Komplikasyon | data5 = {{{complications|}}} | label6 = Pagtingin | data6 = {{{approach|}}} | label7 = Uri | data7 = {{{types|}}} | label8 = Tagal ng pagrekober | data8 = {{{recovery|}}} | label9 = Ibang paraan | data9 = {{{options|}}} | label10 = Dalas | data10 = {{{frequency|}}} | label11 = Bunga | data11 = {{{outcomes|}}} | label14 = [[ICD-10 Procedure Coding System|ICD-10-PCS]] | data14 = {{{ICD10|}}} | label15 = [[ICD-9-CM Volume_3|ICD-9-CM]] | data15 = {{{ICD9|}}} | label16 = [[ICD-9-CM Volume_3|ICD-9]] | data16 = {{{ICD9unlinked|}}} | label17 = [[Medical Subject Headings|MeSH]] | data17 = {{#if:{{{MeshID|}}}|<span class="reflink plainlinks nourlexpansion">[https://meshb.nlm.nih.gov/record/ui?ui={{{MeshID}}} {{{MeshID}}}]</span>}} | label18 = [[OPS-301|Kodigong&nbsp;OPS-301]] | data18 = {{{OPS301|}}} | label19 = [[LOINC]] | data19 = {{{LOINC|}}} | label20 = Ibang mga kodigo | data20 = {{{other_codes|{{{OtherCodes|}}}}}} | label21 = [[MedlinePlus]] | data21 = {{#if:{{{MedlinePlus|}}}|<span class="reflink plainlinks nourlexpansion">[https://medlineplus.gov/ency/article/{{{MedlinePlus}}}.htm {{{MedlinePlus}}}]</span>}} | label22 = [[eMedicine]] | data22 = {{#if:{{{eMedicine|}}}|<span class="reflink plainlinks nourlexpansion">[https://emedicine.medscape.com/article/{{{eMedicine}}}-overview {{{eMedicine}}}]</span>}} | label23 = [[HCPCS Level 2|HCPCS-L2]] | data23 = {{{HCPCSlevel2|}}} | label24 = [[Current Procedural Terminology|CPT]] | data24 = {{{CPT|}}} | label25 = Bunga | data25 = {{{Outcome|}}} | data26 = <includeonly><div style="text-align: right;">&#91;[[d:{{wikidata|label|raw}}|i-edit sa Wikidata]]]</div></includeonly> | rowclass26 = noprint }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox medical intervention with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox medical intervention]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| alt | Alt | approach | background | Background | caption | Caption | complications | CPT | eMedicine | eMedicine | field | Field | frequency | HCPCSlevel2 | ICD10 | ICD9 | ICD9unlinked | image | Image | image_size | LOINC | MedlinePlus | MeshID | name | Name | OPS301 | options | other_codes | OtherCodes | Outcome | outcomes | pronounce | Pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | Pronunciation | pronunciation | recovery | Speciality | speciality | specialty | Specialty | subheader | Synonym | synonym | Synonyms | synonyms | types | uses | Width | image_upright | upright }}<noinclude> {{documentation}} <!-- Add cats and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> i0nhn1eoex6x2ghd2jdztye2uey93rv 0 301938 2216357 2216279 2026-07-18T08:20:29Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216357 wikitext text/x-wiki Ang sumusunod ay talaan ng mga [[comune]] ng Lalawigan ng [[Lalawigan ng Ancona|Ancona]], [[Marche]], sa [[Italya]]. {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q747074 . ?item wdt:P131 wd:Q16114 . } |columns=P635:ISTAT,label/it:Comune,P2046:Lawak,P1082:Populasyon |section= |min_section= |sort=P635 |links=text |thumb= |autolist= |references=all |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! ISTAT ! Comune ! Lawak ! Populasyon |- | 042001 | Agugliano | 21.89 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4799<ref name="ref_204c1ab4d1a0f46b14b968d13f576127fa86a9e41d1d0ba263037aad950e7ebb">{{Cite web |url=http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |title=Archive copy |access-date=2020-10-03 |archive-date=2019-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630220127/http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |url-status=dead }}</ref> |- | 042002 | Ancona | 124.84 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 98356<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042003 | Arcevia | 128.33 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4231<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042004 | Barbara | 11.04 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1271<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042005 | Belvedere Ostrense | 29.45 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2093<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042006 | Camerano | 20 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 7084<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042007 | Camerata Picena | 11.89 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2486<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042008 | Castelbellino | 6.05 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4919<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042010 | Castelfidardo | 33.39 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 18419<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042011 | Castelleone di Suasa | 15.92 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1542<ref name="ref_bec4adcf2cd30585ec09316adfc23e7d8417379dd3598c38143d1f74b8522776">https://demo.istat.it/app/?i=POS&l=it</ref> |- | 042012 | Castelplanio | 15.32 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3531<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042013 | Cerreto d'Esi | 16.91 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3374<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042014 | Chiaravalle | 17.6 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 14289<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042015 | Corinaldo | 49.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4767<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042016 | Cupramontana | 27.4 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4364<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042017 | Fabriano | 272.08 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 28918<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042018 | Falconara Marittima | 25.82 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 25530<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042019 | Filottrano | 71.2 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 8917<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042020 | Genga | 73.16 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1682<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042021 | Jesi | 108.9 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 39137<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042022 | Loreto | 17.9 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 12899<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042023 | Maiolati Spontini | 21.49 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 5986<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042024 | Mergo | 7.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 996<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042025 | Monsano | 14.66 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3289<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042026 | Montecarotto | 24.39 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1836<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042027 | Montemarciano | 22.31 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 9762<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042029 | Monte Roberto | 13.51 kilometro kuwadrado<br/>13.57 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3027<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042030 | Monte San Vito | 21.81 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 6704<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042031 | Morro d'Alba | 19.46 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1798<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042032 | Numana | 10.94 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3741<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042033 | Offagna | 10.63 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2047<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042034 | Osimo | 106.74 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 34687<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042035 | Ostra | 47.25 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 6282<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042036 | Ostra Vetere | 30.02 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3110<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042037 | Poggio San Marcello | 13.36 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 672<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042038 | Polverigi | 24.98 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4582<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042040 | Rosora | 9.41 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1818<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042041 | San Marcello | 25.78 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 1996<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042042 | San Paolo di Jesi | 10.11 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 894<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042043 | Santa Maria Nuova | 18.29 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3942<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042044 | Sassoferrato | 137.23 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 6841<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042045 | Senigallia | 117.77 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 43863<ref name="ref_aa8afab87dbbab39c6dd94127b193dec575be4ca25f33708513d65a8dc0489b5">https://demo.istat.it/app/?i=P02&l=it</ref> |- | 042046 | Serra de' Conti | 24.54 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 3559<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042047 | Serra San Quirico | 49.33 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2540<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042048 | Sirolo | 16.68 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 4097<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |- | 042049 | Staffolo | 27.5 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5"/> | 2087<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042050 | Trecastelli | 38.66 kilometro kuwadrado | 7500<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427"/> |} ---- &sum; 47 items. {{Wikidata list end}} == Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Italya|Ancona]] ka5bk4txhszm2ays8hcu4328h7jahp4 0 320354 2216335 1989359 2026-07-18T02:37:21Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216335 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Ottone|official_name=Comune di Ottone|native_name=|image_skyline=Ottone-val Trebbia.JPG|image_caption=Ottone|image_shield=Ottone_(PC)-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|44|37|N|9|20|E|type:city(675)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Emilia-Romaña]]|province=[[Lalawigan ng Piacenza|Plasencia]] (PC)|frazioni=Artana, Barchi, Belnome, Bertassi, Bertone, Bogli, Campi, Cattribiasca, Croce, Fabbrica, Frassi, Gramizzola, La Cà, Losso, Moglia, Monfagiano, Orezzoli là, Orezzoli qua, Ottone Soprano, Pizzonero, Rettagliata, Santa Maria, Semensi, Strassera, Suzzi, Tartago, Toveraia, Traschio, Truzzi, Valsigiara|mayor_party=|mayor=Federico Beccia|area_footnotes=|area_total_km2=98.41|population_footnotes=|population_total=516|population_as_of=1 Enero 2016|pop_density_footnotes=|population_demonym=Ottonesi|elevation_footnotes=|elevation_m=510|twin1=|twin1_country=|saint=San Bartolome|day=Agosto 24|postal_code=29026|area_code=0523|website={{official website|http://www.comune.ottone.pc.it/}}|footnotes=}} Ang '''Ottone''' ({{Lang-lij|Utùn}}; [[Mga diyalektong Emiliano|Piacentino]]: {{Lang|egl|Uton}}) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Plasencia]] sa rehiyon ng [[Emilia-Romaña]] sa [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|160|km|mi}} sa kanluran ng [[Bolonia]] at mga {{Convert|60|km|mi}} timog-kanluran ng [[Plasencia]], sa mataas na [[Val Trebbia]] sa [[Kabundukang Apenino|Apenino ng Liguria]]. Ang Ottone ay ang pinakakanlurang ''comune'' ng Emilia-Romaña. Matatagpuan ang [[Bundok Alfeo]] sa teritoryo nito. Si Pietro Toscanini, lolo sa tuhod ni [[Arturo Toscanini]], ay ipinanganak sa ''borgo'' ng Bogli ng Ottone, noong 19 Mayo 1769.<ref>[http://www.bancadipiacenza.it/eventi_cultura/toscanini_home.shtml origini della famiglia di A.Toscanini] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101019080438/http://bancadipiacenza.it/eventi_cultura/toscanini_home.shtml|date=2010-10-19}}</ref> == Pisikal na heograpiya == Matatagpuan ito sa gitnang [[lambak Trebbia]], sa [[Kabundukang Apenino|mga Apenino]] ng Liguria (kung saan bahagi ang [[Apeninos ligures]]), kasama ang [[daang estatal 45 ng Val Trebbia]], mga 70&nbsp;km mula sa Plasencia at mga 60&nbsp;km mula sa [[Genova]], na ginagawa itong munisipalidad ng rehiyon ng Emilia na pinakamalapit sa kabesera ng [[Liguria]], gayundin ang pagiging pinakakanluran sa rehiyon. Ito rin, kasama ang kalapit na munisipalidad ng [[Zerba]], isa sa dalawang munisipalidad ng Emilia na nasa hangganan ng [[Piamonte]]. Ang teritoryo ng munisipyo sa kabila ng bayan ay bahagyang umaabot sa itaas na [[lambak ng Trebbia]] at bahagya sa [[lambak ng Boreca]] kung saan binubuo ito ng maraming nakakalat na nayon at ang ilan ay maraming tao lalo na sa katapusan ng linggo at tag-araw. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.ottone.pc.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506201228/http://www.comune.ottone.pc.it/ |date=2009-05-06 }} {{Province of Piacenza}} hx7m8kdn6y1qsve4ln6ddtktl15d2wb 0 327173 2216334 2098117 2026-07-18T02:27:07Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216334 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Oliveto Lario|official_name=Comune di Oliveto Lario|native_name=|image_skyline=Quel ramo del lago di como.jpg|image_caption=Oliveto Lario|image_shield=Oliveto Lario-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=bottom|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|57|N|9|16|E|type:city(1,132)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Lecco|Lecco]] (LC)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Polti Bruno|area_footnotes=|area_total_km2=16.1|population_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=208|saint=|day=|postal_code=23865|area_code=031|website={{official website|http://www.comune.olivetolario.lc.it/}}|footnotes=}}Ang '''Oliveto Lario''' ([[Diyalektong Lecchese|Lecchese]]: {{Lang|lmo|Ulivee}}) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Lecco]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|50|km|mi}} sa hilaga ng [[Milan]] at mga {{Convert|15|km|mi|0}} hilagang-kanluran ng [[Lecco]]. Ang munisipalidad ng Oliveto Lario ay matatagpuan sa kahabaan ng kalsadang baybayin na mula Lecco hanggang [[Bellagio]]. Ito ay isa sa dalawang munisipalidad (kasama ang [[Valmadrera]]) sa lalawigan ng Lecco na matatagpuan sa kanlurang baybayin ng sangay ng Lecco ng [[Lario]]. Ang Oliveto Lario ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Abbadia Lariana]], [[Barni]], [[Bellagio]], [[Civenna]], [[Lasnigo]], [[Lierna]], [[Magreglio]], [[Mandello del Lario]], [[Valbrona]], at [[Varenna]]. == Kakambal na bayan == Ang Oliveto Lario ay [[Kinakapatid na lungsod|kakambal]] sa: * {{Flagicon|Germany}} [[Friedberg, Hesse]], Alemanya == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.olivetolario.lc.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120122939/http://www.comune.olivetolario.lc.it/ |date=2008-11-20 }} {{Lago di Como}}{{Lalawigan ng Lecco}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] 5g6q1dn9x9pfkhdsr7nf1n9jt8fx6ts 0 330300 2216320 2127313 2026-07-17T16:30:19Z Wrair-keian 164199 2216320 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=Agosto 2024|reason=Kailangan ayusin ang pagkakasulat at dapat din isalin ang mga banyagang salita tulad ng Restaurants.}} {{Infobox company | name = Popeyes Louisiana Kitchen, Inc. | logo = | logo_caption = | logo_size = 200px | image = Popeyes Louisiana Kitchen (51195358373).jpg | image_caption = Isang kainang Popeyes sa West Miami, Florida,<br>[[Estados Unidos]]. | trade_name = Popeyes | former_name = Popeyes Chicken & Biscuits<br>Popeyes Famous Fried Chicken & Biscuits | type = Subsidiyaryo | founded = {{Start date and age|1972|06|12}} (bilang Chicken on the Run)<br>Arabi, Louisiana, Estados Unidos | founder = Al Copeland | hq_location_city = [[Miami, Florida]] | hq_location_country = Estados Unidos<ref>{{cite web|url=https://www.bizjournals.com/atlanta/news/2018/08/03/popeyes-to-move-headquarters-out-of-atlanta.html|title=Popeyes to move headquarters out of Atlanta|last=Louis|first=Billy Jean|date=2018-08-03|website=Atlanta Business Chronicle|access-date=2018-11-10}}</ref> | num_locations = {{increase}} 3,705 {{small|(2021)}}<ref name="RBI-SEC_21"/> | num_locations_year = | area_served = {{Collapsible list |title=List|Estados Unidos, Porto Riko, Guam, Kanada, Kapuluang Kayman, Mehiko, Bahreyn, Banglades, Tsipre, Tsina, Hong Kong, Timog Korea, Indiya, Hapon, Hordan, Kuwait, Lebanon, Katar, Palestina, Indonesya, Nuweba Selandiya, Pilipinas, Rumanya, Arabyang Saudi, Singapura, Timog Aprika, Espanya, Sri Lanka, Suwisa, Turkiya, Emiratos Arabes Unidos, Biyetnam, Reyno Unido, Brasil, Pransiya, Kasakistan,<ref>{{Cite web |url=https://www.rbi.com/English/news/news-details/2022/Popeyes-Announces-Agreement-to-Launch-in-Kazakhstan/default.aspx |title=Popeyes® Announces Agreement to Launch in Kazakhstan |access-date=December 22, 2022 |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222065842/https://www.rbi.com/English/news/news-details/2022/Popeyes-Announces-Agreement-to-Launch-in-Kazakhstan/default.aspx |url-status=live }}</ref> Polonya<ref>{{Cite web |url=https://www.rbi.com/English/news/news-details/2022/Restaurant-Brands-International-and-McWin-to-Grow-Iconic-Burger-King-and-Popeyes-brands-in-Eastern-Europe/default.aspx |title=Restaurant Brands International and McWin to Grow Iconic Burger King® and Popeyes® brands in Eastern Europe |access-date=June 2, 2023 |archive-date=June 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602150131/https://www.rbi.com/English/news/news-details/2022/Restaurant-Brands-International-and-McWin-to-Grow-Iconic-Burger-King-and-Popeyes-brands-in-Eastern-Europe/default.aspx |url-status=live }}</ref>}} | revenue = {{Collapsible list |title={{increase}} US$ 579 million {{small|(2021)}}<ref name="RBI-SEC_21"/><ref name="RBI BK 2021"/> |{{increase}} US$ 5.51 billion {{small|(system-wide sales)}}<ref name="RBI-SEC_21"/>}} | revenue_year = | net_income = {{increase}} US$ 228 milyon {{small|(2021)}}<ref name="RBI-SEC_21"/><ref name="RBI BK 2021"/> | industry = [[Restoran]] | genre = [[Pangmadaliang pagkain]] | num_employees_year = Disyembre 2015 | parent = Restaurant Brands International (2017–kasalukuyan) | num_employees = 2,130{{cn|date=August 2022}} | products = {{flatlist| * [[Pritong manok]] * [[French fries]] * [[Lutuing Cajun]] * [[Pagkaing-dagat]] * [[Gulay]] * [[Biskwit]] }} | website = {{url|popeyes.com}} | footnotes = <ref name="RBI-SEC_21">{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1618756/000161875622000018/qsr-20211231.htm#ie56950d96c5445a5b565c5ccf70724e1_67 |title=2021 Annual Report (Form 10-K) |date=February 23, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=Restaurant Brands International |via=[[U.S. Securities and Exchange Commission|SEC]] |archive-date=September 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220909044939/https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1618756/000161875622000018/qsr-20211231.htm#ie56950d96c5445a5b565c5ccf70724e1_67 |url-status=live }}</ref><ref name="RBI BK 2021">{{cite web |date=February 15, 2022 |title=Restaurant Brands International Inc. Reports Full Year and Fourth Quarter 2021 Results |url=https://www.rbi.com/English/news/news-details/2022/Restaurant-Brands-International-Inc.-Reports-Full-Year-and-Fourth-Quarter-2021-Results/default.aspx |accessdate=September 8, 2022 |website=Restaurant Brands International IR |language=en-US |archive-date=July 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708085302/https://www.rbi.com/English/news/news-details/2022/Restaurant-Brands-International-Inc.-Reports-Full-Year-and-Fourth-Quarter-2021-Results/default.aspx |url-status=live }}</ref> }} Ang '''Popeyes Louisiana Kitchen, Inc.''', <ref>{{Cite web |title=Hoovers/Dun & Bradstreet: Popeyes Chicken & Biscuits |url=http://www.hoovers.com/popeyes/--ID__105593--/free-co-factsheet.xhtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707065313/http://www.hoovers.com/popeyes/--ID__105593--/free-co-factsheet.xhtml |archive-date=7 July 2007 |publisher=Hoovers}}</ref> kilala rin bilang '''Popeyes''', dating kilala bilang '''Popeyes Chicken & Biscuits''' at '''Popeyes Famous Fried Chicken & Biscuits''', ay isang Amerikanong multinasyonal na chain ng mga kainan na naghahanda ng mga [[pritong manok]]. Itinatag ang kompanya noong 1972 sa [[New Orleans, Louisiana]], at nakadestino ang kanilang ''headquarters'' sa Miami.<ref>{{Cite web |url=https://www.popeyes.com/our-story/ |access-date=2026-07-17 |website=www.popeyes.com}}</ref> ==Mga produkto at serbisyo== [[File:Fried-Chicken-Set.jpg|thumb|Banayad na manok ng Popeyes]] Naghahain ang Popeyes ng mga pagkaing manok na may banayad at maanghang na lasa at nag-aalok ng mga pamutat tulad ng red beans at kanin, [[Cajun fries]], [[minasang patatas]] na may isitong Cajun na [[gravy]], kaning Cajun, [[makaroni]] at keso, [[biskwit]], at [[coleslaw]]. Bilang karagdagan sa manok, naghahain din ang Popeyes ng mga pagkaing pandagat tulad ng [[hipon]] at [[hito]].<ref>{{cite web |title=Menu |url=https://popeyeschicken.ca/menu/ |website=Popeyes |access-date=August 28, 2020 |archive-date=August 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200829011809/https://popeyeschicken.ca/menu/ |url-status=live }}</ref> Noong Oktubre 30, 2006, inanunsyo ng America's Favorite Chicken Company, Inc. (AFC) na binalak ng Popeyes na ipakilala ang isang trans fat-free biscuit gayundin ang [[french fries]] na naglalaman ng isang gramo ng trans fat sa katapusan ng taon.<ref>[http://www.cattlenetwork.com/Content.asp?ContentID=80211 Dow Jones newswire (Oct. 31, 2006): "AFC's Popeyes Chicken Plans Low Trans-Fat French Fries", by Richard Gibson] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927015744/http://www.cattlenetwork.com/Content.asp?ContentID=80211 |date=September 27, 2007 }}</ref> Noong Nobyembre 18, 2011, inihayag ng AFC na, para sa pagdiriwang ng [[Thanksgiving]], maglalabas si Popeyes ng Fried Turducken sandwich na magpapakita ng kauna-unahang Turducken patty. Noong Hulyo 29, 2013, nagsimulang mag-alok ang AFC ng isang espesyal na ulam ng piniritong piraso ng manok na isinawsaw sa waffle batter, na napatunayang tagumpay na sa ilang mga pamilihan.<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/07/24/popeyes-chicken-waffles-tenders_n_3645022.html|title=Popeyes Debuts Chicken Waffle Tenders, World Wonders Why No One Else Thought Of That Already|work=[[The Huffington Post]]|date=July 24, 2013|access-date=September 6, 2013|archive-date=November 9, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109021410/http://www.huffingtonpost.com/2013/07/24/popeyes-chicken-waffles-tenders_n_3645022.html|url-status=live}}</ref> Sa limitadong panahon lamang noong 2017, nag-alok ang Popeyes ng "Sweet and Crunchy" na manok, mga fried chicken tender na pinahiran ng shortbread cookie breading.<ref>{{Cite news|url=https://www.aol.com/article/lifestyle/2017/06/19/popeyes-is-now-frying-its-chicken-in-mashed-up-cookies-heres/22489530/|title=Popeyes is now frying chicken in cookie batter – here's the flavor verdict|publisher=AOL|access-date=June 22, 2017|language=en|archive-date=October 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028173635/https://www.aol.com/article/lifestyle/2017/06/19/popeyes-is-now-frying-its-chicken-in-mashed-up-cookies-heres/22489530/|url-status=live}}</ref> Noong 2021, ipinakilala ni Popeyes ang isang flounder sandwich.<ref>{{Cite web|url = https://www.chicagotribune.com/dining/ny-popeyes-fish-sandwich-for-sale-insurance-20210210-nwd4v7nxmze3rcyo4blmexqn3m-story.html?outputType=amp|title = Popeyes adding very first fish sandwich to menu, this time with insurance plan|website = [[Chicago Tribune]]| date=February 10, 2021 |access-date = February 11, 2021|archive-date = February 11, 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210211011644/https://www.chicagotribune.com/dining/ny-popeyes-fish-sandwich-for-sale-insurance-20210210-nwd4v7nxmze3rcyo4blmexqn3m-story.html?outputType=amp|url-status = live}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga restoran sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga kompanya sa Estados Unidos]] 1dzwgnu32rd2mao899qq05frb1pmeoi 0 333964 2216338 2216285 2026-07-18T04:14:24Z JENSwilleat 159283 /* Kasaysayan ng Paglabas */ 2216338 wikitext text/x-wiki {{Infobox album|Name=Ruby|Type=studio album|Artist=[[Jennie (mang-aawit)|Jennie]]|Cover=Jennie Ruby.png|Alt=|Caption=Logo ng album|Released={{Start date|2025|03|07}}|Recorded=2024–2025|Language={{Flatlist| * Ingles * Koreano }}|Genre=* [[Pop music|Pop]] * [[hip-hop]] * [[Contemporary R&B|R&B]]<ref name="RS4">{{Cite web |last=Johnston |first=Maura |date=2025-03-07 |title=Jennie's 'Ruby' Is a Fast-Moving Good Time |url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/jennie-ruby-review-1235291125/ |access-date=2025-04-23 |website=Rolling Stone |language=en-US}}</ref>|Length=41:30|Label=* [[Odd Atelier]] * [[Columbia Records|Columbia]]|Producer=* [[30 Roc]] * [[Rob Bisel]] * Serban Cazan * [[Dem Jointz]] * [[Diplo]] * Jelli Dorman * [[El Guincho]] * [[French Kiwi Juice|FKJ]] * Gage * Sam Homaee * [[Jonas Jeberg]] * Jennie * Jorge * Jumpa * Leclair * Melz * [[Mike Will Made It]] * MoneyGoForMyles * [[Asheton Hogan|Pluss]] * Resource * Ramus Søegren * Truebeatzz * Xeryus * [[Ido Zmishlany]]|Misc={{Singles | name = Ruby | type = studio | single1 = [[Mantra (kanta ni Jennie)|Mantra]] | single1date = Oktubre 11, 2024 | single2 = [[Love Hangover (kanta ni Jennie)|Love Hangover]] | single2date = Enero 31, 2025 | single3 = [[ExtraL]] | single3date = Pebrero 21, 2025 | single4 = [[Like Jennie]] | single4date = Marso 7, 2025 | single5 = [[Handlebars (kanta ni Jennie)|Handlebars]] | single5date = Marso 11, 2025 }}}} Ang '''''Ruby''''' ay ang pamulaang solo studio album ng Timog Koreanang mang-aawit at rapper na si [[Jennie (mang-aawit)|Jennie]]. Inilabas noong Marso 7, 2025 ng [[Jennie (mang-aawit)|Odd Atelier]] at Columbia Records, ang album ay nagtanda bilang unang solong paglabas ni Jennie pagkatapos niyang umalis sa [[YG Entertainment]] noong 2023. Si Jennie ang nagsulat at isa sa katagagawa ng ''Ruby'' kasama ang isang hanay ng mga katuwang kabilang sina El Guincho, Diplo, at Mike Will Made It. Binubuo ng labinlimang track, ang album ay nagtatampok ng mga kolaborasyon kina Childish Gambino, Doechii, Dominic Fike, FKJ, Dua Lipa at Kali Uchis. Gumagalugad ng mga dyanra gaya ng [[Musikang pop|pop]], [[Musikang hip hop|hip-hop]] at R&B, ang paksa ng album ay nakabatay sa mga relasyon, impluwensya, at tagumpay ni Jennie. Nakatanggap ang ''Ruby'' ng pangkalahatang kanais-nais na mga palagay mula sa mga kritiko, na may papuri na napupunta sa masaklaw na kagalingan, paggawa, at kakayahang umunlad ni Jennie bilang isang solo artist, pati na rin ang pagkakaisa at pang-eksperimentong katangian ng album. Sa paglabas, ang album ay nakabenta ng mahigit na isang milyong kopya sa buong mundo at nag-debut sa punong sampu sa higit na 19 bansa, kabilang ang Awstralya, Pransiya, Alemanya, Olanda, Nuweba Selandya, Hilagang Korea at Estados Unidos. Nabenta ang ''Ruby'' sa mahigit 660,000 kopya sa unang linggo nito sa Hilagang Korea, ang pinakamataas na benta ng album sa unang linggo para sa isang babaeng K-pop solo artist sa taong 2025. Namulaan din nito ang pangatlong ranggo sa UK Albums Chart, pinakamataas na ranggo ng album ng isang babaeng K-pop soloist at pumatas bilang pinakamataas na ranggo ng isang album na gawa ng isang K-pop solo artist. Ang album ay napatunayan ng triple platinum ng Korean Music Content Association (KMCA) sa pagbenta ng 750,000 kopya pati bilang ginto ng Recorded Music NZ (RMNZ) at SNEP at pilak ng British Phonographic Industry (BPI). Ang album ay naglalaman ng limang mga single: "Mantra", "Love Hangover", "ExtraL", "Like Jennie", at "Handlebars". Naabot ng "Mantra" at "Like Jennie" ang punong limang ranggo ng ''Billboard'' Global 200 at Circle Digital Chart ng Timog Korea at tumalbos sa mga taltaguhit sa ilang bansa, habang ang lahat ng mga single ng album ay umabot sa punong 30 ng Global 200 at nakapasok sa US ''Billboard'' Hot 100. Para sa pagpapakilala ng record, sinimulan ni Jennie ang ''Ruby Experience'', isang apat-na-lungsod na pagtatanghal ng limang kilalang-kilalang mga show simula Marso 6, at gumanap sa Coachella Valley Music and Arts Festival noong 2025. Ang album ay nakatanggap ng maraming parangal, kabilang ang Pinakamahusay na K-pop Album sa ika-23 Korean Music Awards. == Sanligan == Noong Disyembre 2023, inihayag ni Jennie ang pagtatag ng kaniyang sariling record label, Odd Atelier, kasunod ng kanyang pag-alis sa [[YG Entertainment]] para sa mga solong aktibidad.<ref name="Billboard 1">{{Cite magazine |last=Peters |first=Mitchell |date=December 24, 2023 |title=BLACKPINK's Jennie Begins 'Solo Journey' with New Label and Company OA |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-label-company-oa-odd-atelier-1235564939/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101133631/https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-label-company-oa-odd-atelier-1235564939/ |archive-date=January 1, 2024 |access-date=January 1, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Sa kaniyang pagpapakita sa ''The Seasons: Lee Hyo-ri's Red Carpet'' noong Enero 2024 bilang isang panauhin, inihayag ni Jennie na ang layunin niya ay maglabas ng buong-habang album sa taong iyon.<ref name="Sports Kyunghyang 1">{{Cite news |last=Lee |first=Yu-min |date=January 5, 2024 |title='YG 떠난' 제니 "올해 정규앨범 발매 목표" (이효리의 레드카펫) |language=ko |trans-title=Jennie, who 'left YG', "My goal is to release a full album this year" (Lee Hyori's Red Carpet) |work=[[Sports Kyunghyang]] |location=South Korea |url=https://sports.khan.co.kr/article/202401051138003 |access-date=January 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226225714/https://sports.khan.co.kr/article/202401051138003 |archive-date=December 26, 2024}}</ref> Iniulat ng mga news outlet sa Timog Korea noong Marso ng parehong taon na maglalabas siya ng bagong album sa Hunyo.<ref name="The Korea Times 1">{{Cite news |last=Dong |first=Sun-hwa |date=March 31, 2024 |title=BLACKPINK's Jennie to drop new album in June |work=[[The Korea Times]] |location=South Korea |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2024/12/398_371759.html |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226230942/https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2024/12/398_371759.html |archive-date=December 26, 2024}}</ref> Itinanggi ng Odd Atelier ang mga sabi-sabi, na sinasabing si Jennie ay kasalukuyan pang gumagawa ng album na walang nakatakdang petsa ng paglabas.<ref name="Star News 1">{{Cite news |last=Ahn |first=Yoon-ji |date=March 31, 2024 |script-title=ko:블랙핑크 제니, 6월 컴백할까 "확정된 바 없다"[공식] |language=ko |trans-title=Blackpink Jennie, Will She Make a Comeback in June? "Nothing's Confirmed" [Official] |work=[[Star News (South Korea)|Star News]] |location=South Korea |url=https://www.starnewskorea.com/stview.php?no=2024033115094349062 |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226230633/https://www.starnewskorea.com/stview.php?no=2024033115094349062 |archive-date=December 26, 2024}}</ref> Kasunod ng kolaborasyon nila ni Zico noong Abril 2024 na "Spot!", isiniwalat ng Timog Koreanong rapper na si Zico sa ''[[Wikipedia:Balangkas/Billboard|Billboard]]'' na mayroon siyang "pagkakataong sumilip sa mga ipapalabas na solo track demo ni Jennie" at na mayroong "napakaraming magaganda."<ref name="Billboard 2">{{Cite magazine |last=Benjamin |first=Jeff |date=May 13, 2024 |title=ZICO Reacts to Earning His First Billboard No. 1 With 'Spot!' featuring BLACKPINK's Jennie |url=https://www.billboard.com/music/pop/zico-spot-jennie-number-1-billboard-chart-reaction-1235680507/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240513212220/https://www.billboard.com/music/pop/zico-spot-jennie-number-1-billboard-chart-reaction-1235680507/ |archive-date=May 13, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Noong Mayo 2024, habang dumadalo sa ''Sleeping Beauties: Reawakening Fashion'' ng Met Gala, nakipag-usap siya sa ''Vogue'' at tinudyuan ang kaniyang paparating na album, na sabi: "Marami pa akong darating sa aking album, wink, wink."<ref name="Vogue 1">{{Cite magazine |date=May 8, 2024 |title=Last Looks: Jennie |url=https://www.vogue.com/video/watch/last-looks-jennie-kim |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512012626/https://www.vogue.com/video/watch/last-looks-jennie-kim |archive-date=May 12, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Vogue (magazine)|Vogue]] |publisher=[[Condé Nast]] |location=United States |issn=0042-8000}}</ref> Noong Hunyo 20 ng parehong taon, isang bidyong patalastas na pinagbibidahan ni Jennie para sa Beats Solo Buds ay inilabas, na nagtatampok ng solo track niya, na inakalang nasa kaniyang paparating na album. Sa kanta, nag-rap siya sa isang trap beat tungkol sa pagbawi ng kanyang salaysay at pagtindig para sa sarili.<ref name="Teen Vogue">{{Cite magazine |last=Delgado |first=Sara |date=June 21, 2024 |title=Is Jennie Shading Her Former Company in This New Song Snippet? |url=https://www.teenvogue.com/story/blackpink-jennie-beats-solo-buds-spot-unreleased-song |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622030316/https://www.teenvogue.com/story/blackpink-jennie-beats-solo-buds-spot-unreleased-song |archive-date=June 22, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Teen Vogue]] |publisher=[[Condé Nast]] |location=United States |issn=1540-2215 |oclc=60618341}}</ref> Noong Setyembre 2024, inihayag na lumagda si Jennie ng isang kontrata sa pag-rerecord sa Columbia Records, sa pakikipagtulungan sa Odd Atelier.<ref name="Variety 1">{{Cite magazine |last=Aswad |first=Jem |date=September 8, 2024 |title=Blackpink's Jennie Signs Solo Deal with Columbia Records |url=https://variety.com/2024/music/news/blackpink-jennie-signs-with-columbia-records-1236137445/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240908224918/https://variety.com/2024/music/news/blackpink-jennie-signs-with-columbia-records-1236137445/ |archive-date=September 8, 2024 |access-date=September 8, 2024 |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0042-2738 |oclc=60626328}}</ref> Sa isang tampok ng pabalat salaysay noong Oktubre 2024 para sa ''Harper's Bazaar'', tinalakay niya ang kaniyang karanasan sa paggawa sa album, ibinahaging siya ay nasa studio na nagsusuri ng mga liriko at "paggupit, gupit, gupit" sa mga boses mula "umaga hanggang gabi."<ref name="Harper's Bazaar 1">{{Cite magazine |last=Patel |first=Puja |date=September 19, 2024 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919053636/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |archive-date=September 19, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Harper's Bazaar]] |publisher=[[Hearst Communications]] |location=United States |issn=0017-7873}}</ref> Nang sumunod na buwan, inihayag niya na ang album ay ilalabas sa 2025, sa pamamagitan ng isang post sa Weverse.<ref name="Pinkvilla 1">{{Cite web |last=Das |first=Hrishita |date=November 26, 2024 |title=BLACKPINK's Jennie announces her debut solo album will be released in 2025 |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/blackpinks-jennie-announces-her-debut-solo-album-will-be-released-in-2025-1359927 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126095405/https://www.pinkvilla.com/entertainment/blackpinks-jennie-announces-her-debut-solo-album-will-be-released-in-2025-1359927 |archive-date=November 26, 2024 |access-date=January 21, 2025 |website=[[Pinkvilla]] |location=India |language=en}}</ref> Tinudyuan ni Jennie ang paglabas ng album noong 2025 sa isang holiday greeting video noong Araw ng Pasko 2024, sinasaad na may "kasiya-siyang kinalabasan sa 11 buwang pagtatrabaho" at "ito ay magiging kaunting bagay para sa lahat. Para itong bupey para sa inyo."<ref name="The Korea Times 2">{{Cite news |date=December 26, 2024 |title=Jennie announces plan for solo album next year |work=[[The Korea Times]] |location=South Korea |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/01/398_389170.html |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250122024456/https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/01/398_389170.html |archive-date=January 22, 2025}}</ref><ref name="NME 1">{{Cite magazine |last=Yeo |first=Gladys |date=December 26, 2024 |title=BLACKPINK's Jennie teases debut solo album in new holiday greeting video |url=https://www.nme.com/news/music/blackpink-jennie-tease-debut-solo-album-holiday-video-3824820 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226084102/https://www.nme.com/news/music/blackpink-jennie-tease-debut-solo-album-holiday-video-3824820 |archive-date=December 26, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[NME]] |location=United Kingdom}}</ref> Noong Enero 2025, itinampok si Jennie sa isang cover story para sa ''Billboard'', kung saan tinalakay niya ang kaniyang paghahanda sa album, na nagsasabi na siya ay "halos malapit na" sa paglabas nito.<ref name="Billboard 3">{{Cite magazine |last=Havens |first=Lyndsey |date=January 9, 2025 |title='It's a Fight Between Me, Myself and I': Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111044124/https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |archive-date=January 11, 2025 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> == Komposisyon == Binubuo ang ''Ruby'' ng labinlimang track at paglitaw ng mga feature ni Childish Gambino, Doechii, Dominic Fike, FKJ, Dua Lipa at Kali Uchis.<ref name="Korea JoongAng Daily 1">{{Cite news |last=Yoon |first=So-yeon |date=January 22, 2025 |title=Jennie to release solo album ''Ruby'' on March 7, featuring Childish Gambino and Dua Lipa |work=[[Korea JoongAng Daily]] |publisher=[[JoongAng Ilbo]] |location=South Korea |url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-01-22/entertainment/kpop/Jennie-to-release-solo-album-Ruby-on-March-7-featuring-Childish-Gambino-and-Dua-Lipa/2227764 |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250122014442/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-01-22/entertainment/kpop/Jennie-to-release-solo-album-Ruby-on-March-7-featuring-Childish-Gambino-and-Dua-Lipa/2227764 |archive-date=January 22, 2025}}</ref> Nai-record ni Jennie ang album sa pangunahing wikang Ingles at inilarawan ito bilang isang paraan ng "pagdadala sa aking sarili sa mundo sa unang pagkakataon".<ref name="Harper's Bazaar 1">{{Cite magazine |last=Patel |first=Puja |date=September 19, 2024 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919053636/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |archive-date=September 19, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Harper's Bazaar]] |publisher=[[Hearst Communications]] |location=United States |issn=0017-7873}}</ref> Ang kanyang tangkain ay buoin ang kaniyang sarili sa rekord bilang "Jennie Ruby Jane, para iyon ay maging isang buong tao", na tumutukoy sa pangalan ng alter ego na naimbento niya noong siya ay nanirahan sa Nuweba Selandya bilang isang bata.<ref name="Billboard 3">{{Cite magazine |last=Havens |first=Lyndsey |date=January 9, 2025 |title='It's a Fight Between Me, Myself and I': Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111044124/https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |archive-date=January 11, 2025 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Ang album ay inspirasyon ng dula ni [[William Shakespeare]] na ''As You Like It'' (1599), kasama ang pitong yugto ng buhay, at may mga tema ng "kapanganakan, pag-ibig, pananampalataya, at karurukan," "kamusmusan at pag-ibig sa kapangyarihan, hunos-dili at pamana".<ref name="Korea JoongAng Daily 2">{{Cite news |last=Yoon |first=Seung-Jin |date=March 4, 2025 |title=Jennie took hands-on approach to production on album ''Ruby'', agency says |work=[[Korea JoongAng Daily]] |publisher=[[JoongAng Ilbo]] |location=South Korea |url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-03-04/entertainment/kpop/Jennie-took-handson-approach-to-production-on-album-Ruby-agency-says/2254122 |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304060955/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-03-04/entertainment/kpop/Jennie-took-handson-approach-to-production-on-album-Ruby-agency-says/2254122 |archive-date=March 4, 2025}}</ref> Dahil sa inspirasyon ng aspeto ng dula, inilalarawan ng cover si Jennie na nagbubukas ng kurtina ng tanghalan, na sumisimbolo sa simula ng isang bagong kabanata sa kanyang karera sa musika.<ref name="The Korea Times 3">{{Cite news |date=March 7, 2025 |title=Blackpink's Jennie drops 1st LP ''Ruby'' |work=[[The Korea Times]] |publisher=Dongwha Group |location=South Korea |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/03/398_393629.html |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250310034421/https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/03/398_393629.html |archive-date=March 10, 2025}}</ref> Inaasahan niyang magbigay-inspirasyon sa iba pang mga kabataang babae sa album, na ang isa sa mga pangunahing mensahe nito ay "para maunawaan at manatili kung sino ka".<ref name="Harper's Bazaar 1" /> == Paggawa at musika == Kasunod ng pagtatapos ng Born Pink World Tour ng [[Blackpink]] noong Setyembre 2023, itinatag ni Jennie ang kanyang sariling malayang label na Odd Atelier noong Nobyembre at nagsimulang gumawa ng album sa simula ng 2024. Naitala niya ang "99%" ng proyekto sa [[Los Angeles]] at kinailangang gumugol ng oras sa unang pagbuo ng bagong malikhaing network at pakikipagpulong sa mga tagapaggawa at manunulat. Inamin ng artista na tumagal ng ilang buwan ng "pinagtuunan ko talaga sa sarili ko roon, paglalakad sa mga silid na puno ng mga bagong tao" hanggang sa makatagpo siya ng isang "magandang pangkat ng mga tao na nakaugnayan ko, pantinig at bilang mga kaibigan". Nahanap niya ang kanyang tunog at napunta sa kantang "Mantra", na naging pangakay na single ng album.<ref name="Billboard 3">{{Cite magazine |last=Havens |first=Lyndsey |date=January 9, 2025 |title='It's a Fight Between Me, Myself and I': Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111044124/https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |archive-date=January 11, 2025 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Ang album ay inilarawan ni Jennie na sumasaklaw sa "hanay ng mga dyanra".<ref name="Harper's Bazaar 1">{{Cite magazine |last=Patel |first=Puja |date=September 19, 2024 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919053636/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |archive-date=September 19, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Harper's Bazaar]] |publisher=[[Hearst Communications]] |location=United States |issn=0017-7873}}</ref> Ginamit niya ang paghahalo ng mga iba-ibang istilong pamboses sa rekord, na nagsasabi: "Nagpapatugtog ako sa mga iba-ibang dyanra at elemento — nag-rarap ako rito, kumakanta rito, nag-haharmonize dito, nakikipag-usap dito..."<ref name="Billboard 3" /> Kumuha si Jennie ng pagkakataong mamatnugot sa paggawa ng album upang "mas epektibong maisiwalat ang kaniyang pagkatao at walang-hangganang potensyal sa musika."<ref name="Korea JoongAng Daily 2" /> == Promosyon at paglabas == Noong Enero 21, 2025, opisyal na inanunsyo ni Jennie ang kanyang pamulaang studio album na ''Ruby'' na ilalabas sa Marso 7.<ref>{{Cite web |title=GLOBAL SUPERSTAR JENNIE ANNOUNCES FIRST STUDIO ALBUM “RUBY” IS SET TO RELEASE MARCH 7, 2025 – Sony Music Canada |url=https://www.sonymusic.ca/press_release/global-superstar-jennie-announces-first-studio-album-ruby-is-set-to-release-march-7-2025 |access-date=2026-02-22 |website=www.sonymusic.ca}}</ref> Ang anunsyo ay sinamahan ng opisyal na pabalat sining para sa album pati na rin ang isang 33-segundong bidyong pagsilay, na nagsiwalat ng listahan ng mga itinampok na artista.<ref name="ABS-CBN">{{Cite news |last=Bernardo |first=Jaehwa |date=January 22, 2025 |title=Blackpink's Jennie to drop album ''Ruby'' on March 7 |work=[[ABS-CBN]] |publisher=[[ABS-CBN Corporation]] |location=Philippines |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/music/2025/1/22/blackpink-s-jennie-to-drop-album-ruby-on-march-7-0957 |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250122025617/https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/music/2025/1/22/blackpink-s-jennie-to-drop-album-ruby-on-march-7-0957 |archive-date=January 22, 2025}}</ref> Ang isang bersyon ng album na kilala bilang "Dinig Jennie Langyag din nang wala ang mga itinampok na artista.<ref name="Stereogum 1">{{Cite web |last=Chelosky |first=Danielle |date=January 21, 2025 |title=BLACKPINK's JENNIE Announces Debut Solo Album feat. Dua Lipa, Doechii, Childish Gambino, & More |url=https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250122025734/https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |archive-date=January 22, 2025 |access-date=January 21, 2025 |website=[[Stereogum]] |location=United States}}</ref> Inihayag ni Jennie ang tracklist listahannng track oong Pebrero 18.<ref name="Hypebeast 1">{{Cite web |last=Ki |first=Adelle |date=February 19, 2025 |title=Jennie Reveals ''Ruby'' Album Tracklist |url=https://hypebeast.com/2025/2/jennie-ruby-album-tracklist-release-info |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220143535/https://hypebeast.com/2025/2/jennie-ruby-album-tracklist-release-info |archive-date=February 20, 2025 |access-date=February 20, 2025 |website=[[Hypebeast (company)|Hypebeast]] |location=Hong Kong}}</ref> Naglabas siya ng bidyo ng album sampler noong Pebrero 27 na nagtatampok sa mang-aawit sa iba't ibang tanawing konsepto sa mga pasilip ng mga kanta mula sa album.<ref name="Billboard 5">{{Cite magazine |last=Dailey |first=Hannah |date=February 27, 2025 |title=Jennie of Blackpink Unveils Snippets of Unreleased Songs in ''Ruby'' Album Sampler: Listen |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-ruby-album-sampler-1235911346/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250310163824/https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-ruby-album-sampler-1235911346/ |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 10, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Sa promosyon ng album, si Jennie ay lumitaw sa mga online talk shows katulad ng ''The Zane Lowe Show'' ng Apple Music 1,<ref>{{Cite web |last=Chin |first=Carmen |date=2025-03-06 |title=Jennie on BLACKPINK's legacy: "We really believe we're making a cultural move" |url=https://www.nme.com/news/music/jennie-blackpink-legacy-we-really-believe-were-making-a-cultural-move-3843966 |access-date=2026-02-22 |website=NME |language=en-GB}}</ref> ''Very British Birthday Party'' ng Capital Breakfast,<ref>{{Cite web |title=Jennie on her new album 'Ruby', preparing for Coachella 2025 and more |url=https://www.capitalfm.com/news/music/blackpink-jennie-album-ruby-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=Capital |language=en}}</ref> ''Chicken Shop Date'',<ref>{{Cite web |last=Dailey |first=Hannah |date=2025-03-07 |title=JENNIE of BLACKPINK Says She ‘Can’t Even Talk About’ Rihanna Because She Gets Too Starstruck |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-rihanna-chicken-shop-date-1235917765/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> at ''The Jennifer Hudson Show''.<ref>{{Cite web |last=Dailey |first=Hannah |date=2025-03-10 |title=Watch JENNIE Praise Doechii & Refuse BLACKPINK Tour Spoilers on ‘The Jennifer Hudson Show’ |url=https://www.billboard.com/music/music-news/jennie-praises-doechii-blackpink-tour-1235918799/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> Siya rin ay pinagpanayam para sa mga kuwentong cover na may mga lathala katulad ng ''Complex'',<ref>{{Cite web |date=2025-03-25 |title=Jennie Is Finally Centering Herself: Jennie Cover Story |url=https://www.complex.com/music/a/yj-lee/thirst-trap-jennie-cover-story |access-date=2026-02-22 |website=Complex |language=en}}</ref> ''Harper's Bazaar'',<ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |access-date=2026-02-22 |website=Harper's BAZAAR |language=en-US}}</ref> ''Billboard'',<ref>{{Cite web |last=Havens |first=Lyndsey |date=2025-01-09 |title=‘It’s a Fight Between Me, Myself and I’: Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> at ''Clash''.<ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=Hussain |first2=Shahzaib |date=2025-04-08 |title=In The Dark, I Grew: JENNIE Interviewed {{!}} Features |url=https://www.clashmusic.com/features/in-the-dark-i-grew-jennie-interviewed/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref> Noong Marso 6, 2026, inilathala ni Jennie ang ''Ruby (The Complete Collection)'' para sa santaóng kaarawan ng album. Ang paglabas ay nagdagdag ng anim na mga track mula sa panaunang listahan ng track, katulad ng "Jennie Lang" na mga bersiyon at bagong mga remix. Inilabas ito na may updated na pabalat na nagtatampok sa "Complete Collection" na pangalan upang maiba ito mula sa karaniwang edisiyon ng 2025. Isa pa, isang pop-up na tindahang nagngangalang "Santaon sa Ruby" ay napalakad noong Marso 5–11, sa The Hyundai Seoul sa Yeouido.<ref>{{Cite web |last=Kaufman |first=Gil |date=2026-03-06 |title=BLACKPINK’s JENNIE Celebrates One-Year Anniversary of Debut Solo LP With Expanded ‘Ruby (The Complete Collection)’ |url=https://www.billboard.com/music/pop/blackpink-jennie-debut-album-expanded-ruby-complete-collection-1236193986/ |access-date=2026-07-16 |website=Billboard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=BLACKPINK's Jennie celebrates 'Ruby' anniversary with Seoul pop-up - The Korea Times |url=https://www.koreatimes.co.kr/entertainment/k-pop/20260308/blackpinks-jennie-celebrates-ruby-anniversary-with-seoul-pop-up |access-date=2026-07-16 |website=www.koreatimes.co.kr |language=en}}</ref> === Mga single === Ang "Mantra" ay inilabas bilang pangakay na single ng album noong Oktubre 11, 2024.<ref name="Rolling Stone 2">{{Cite magazine |last=Mier |first=Tomás |date=October 1, 2024 |title=Jennie Announces Solo Single 'Mantra' with Flirty Teaser: 'Girls Just Gotta Have Fun' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-solo-single-mantra-teaser-1235120166/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001113507/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-solo-single-mantra-teaser-1235120166/ |archive-date=October 1, 2024 |access-date=October 1, 2024 |magazine=[[Rolling Stone]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0035-791X |oclc=969027590}}</ref> Naging matagumpay sa kalakalan ang kanta, umabot sa unang ranggo sa Hong Kong<ref name="HK">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Hong Kong Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i45/ |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at Taywan,<ref>{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Taiwan Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i44/ |access-date=October 22, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at ikalawa at tatlong ranggo, nang nakahanay, sa ''[[Wikipedia:Balangkas/Billboard|Billboard]]'s'' Global Excl.US at Global 200.<ref name="Billboard 6">{{Cite magazine |last=Trust |first=Gary |date=October 21, 2024 |title=Lady Gaga & Bruno Mars' 'Die With a Smile' Tops Global 200 for Eighth Week, the Most of 2024 |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-200-number-one-eighth-week-1235807210/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20241028191427/https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-200-number-one-eighth-week-1235807210/ |archive-date=October 28, 2024 |access-date=October 21, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Natuktok din ng kanta ang ikatlong ranggo sa Circle Digital Chart ng Timog Korea,<ref>{{Cite web |title=Digital Chart – Week 43 of 2024 |url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=43&hitYear=2024&termGbn=week&yearTime=3 |access-date=October 31, 2024 |website=[[Circle Chart]] |language=ko, en}}</ref> at sa loob ng punong sampu sa Indonesya,<ref>{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Indonesia Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i43/ |access-date=October 29, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Malaysia,<ref>{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Malaysia Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i34/ |access-date=October 22, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Pilipinas,<ref>{{Cite magazine |date= |title=Philippines Hot 100: Week of October 26, 2024 |url=https://billboardphilippines.com/chart/philippines-hot-100/10-26-2024/ |access-date=October 23, 2024 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> Singapura,<ref>{{Cite web |title=RIAS Top Charts Week 42 (11 - 17 Oct 2024) |url=https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/ |archive-url=https://archive.today/20241022070145/https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/ |archive-date=October 22, 2024 |access-date=October 22, 2024 |publisher=[[Recording Industry Association Singapore|RIAS]]}}</ref> at Gitnang Silangan.<ref>{{Cite web |title=The Official Mena Chart - This Week's Official MENA Chart Top 20 from 18/10/2024 to 24/10/2024 |url=https://www.theofficialmenachart.com/weeklychart |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20241029222103/https://www.theofficialmenachart.com/weeklychart |archive-date=October 29, 2024 |access-date=October 29, 2024 |publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]}}</ref> Noong Enero 25, 2025, ang bidyong pangmusika para sa "Zen* ay inilathala sa [[YouTube]].<ref>{{Cite web |last=Peters |first=Michell |date=January 25, 2025 |title=Jennie Drops Visually Striking 'Zen' Video After <i>Ruby</i> Album Announcement: Watch |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-zen-music-video-ruby-album-1235883561/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125172104/https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-zen-music-video-ruby-album-1235883561/ |archive-date=January 25, 2025 |access-date=February 22, 2026 |website=Billboard}}</ref> Ang pangalawang single na pinamagatang "Love Hangover" na pinagtatampukan ni Fike ay inilabas noong Enero 31, 2025,<ref name="Rolling Stone 3">{{Cite magazine |last=Zemler |first=Emily |date=January 31, 2025 |title=Jennie Taps Dominic Fike for Confessional Single 'Love Hangover' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-dominic-fike-love-hangover-single-1235252224/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131074721/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-dominic-fike-love-hangover-single-1235252224/ |archive-date=January 31, 2025 |access-date=January 31, 2025 |magazine=[[Rolling Stone]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0035-791X |oclc=969027590}}</ref> na tumuktok sa ika-29 na ranggo sa ''Billboard'' Global 200<ref name="WW">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Global 200) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/glo/ |url-status=live |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at ika-35 ranggo sa Circle Digital Chart.<ref>{{Cite web |date=February 2–8, 2025 |title=2025 Week 06 Digital Chart |url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=06&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213021816/https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=06&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |archive-date=February 13, 2025 |access-date=February 13, 2025 |publisher=[[Circle Chart]] |language=ko}}</ref> Ang ikatlong single ng album, "ExtraL" na pinagtatampukan ni Doechii, ay inilabas noong Pebrero 21,<ref name="NME 2">{{Cite magazine |last=Chin |first=Carmen |date=February 14, 2025 |title=Blackpink's Jennie teases new single 'Extral', featuring Doechii |url=https://www.nme.com/news/music/blackpinks-jennie-teases-new-single-extral-featuring-doechii-3837935 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214155041/https://www.nme.com/news/music/blackpinks-jennie-teases-new-single-extral-featuring-doechii-3837935 |archive-date=February 14, 2025 |access-date=February 14, 2025 |magazine=[[NME]] |location=United Kingdom |issn=0028-6362}}</ref> na tumutuktok sa ika-18 ranggo sa ''Billboard'' Global 200<ref name="WW" /> at ika-42 ranggo sa Circle Digital Chart.<ref name="Circle 2025 Wk 11">{{Cite web |date=March 9–15, 2025 |title=2025 Week 11 Digital Chart |url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=20&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250321010556/https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=11&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |archive-date=March 21, 2025 |access-date=March 20, 2025 |publisher=[[Circle Chart]] |language=ko}}</ref> Ang "Like Jennie" ay inilabas bilang ikaapat na single kasabay ang paglabas ng album noong Marso 7, 2025.<ref name="Vulture 1">{{Cite web |last=Gularte |first=Alejandra |date=March 7, 2025 |title=She Knows You Dream of Jennie |url=https://www.vulture.com/article/jennie-like-jennie-music-video.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307150102/https://www.vulture.com/article/jennie-like-jennie-music-video.html |archive-date=March 7, 2025 |access-date=March 7, 2025 |website=[[Vulture (website)|Vulture]] |publisher=[[Vox Media]] |location=United States}}</ref> Ito ay isang kalakalang tagumpay na tumuktok sa unang ranggo sa Timog Korea,<ref>{{Cite web |title=CIRCLE CHART - 써클차트 |url=https://circlechart.kr/ |access-date=2026-02-22 |website=circlechart.kr |language=en}}</ref> Hong Kong<ref name="HK">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Hong Kong Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i45/ |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at Malaysia,<ref>{{Cite web |title=The Official Southeast Asia Charts – This Week's Official Malaysia Chart Top 20 from 03/07/2025 to 03/13/2025 |url=https://www.officialseacharts.com/weeklychart |access-date=March 18, 2025 |publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]}}</ref> ikatlo't ikalimang ranggo sa ''Billboard'' Global Excl. US at Global 200 nang nakahanay.<ref>{{Cite magazine |last=Trust |first=Gary |date=March 17, 2025 |title=Lady Gaga & Bruno Mars' 'Die With a Smile' Dominates Both Billboard Global Charts |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-charts-march-22-1235923698/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317183457/https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-charts-march-22-1235923698/ |archive-date=March 17, 2025 |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Ang "Handlebars" ay ipinadala sa tingwirin ng US contemporary hit bilang ikalimang single ng album noong Marso 11,<ref name="Hits 1">{{Cite magazine |last=Pop Mart |date=March 11, 2025 |title=Your Radio Add Recaps |url=https://www.hitsdailydouble.com/news/radio/pop-radio-recaps-2025-03-11 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313021134/https://www.hitsdailydouble.com/news/radio/pop-radio-recaps-2025-03-11 |archive-date=March 13, 2025 |access-date=March 13, 2025 |magazine=[[Hits (magazine)|Hits]] |location=United States |oclc=15994494}}</ref> at inilabas sa tingwiring Italyano ng Sony Music Italy makalipas ang tatlong araw.<ref>{{Cite web |date=2025-03-07 |title=Handlebars - JENNIE, Dua Lipa |url=https://earone.com/post/85eefdcf7b28 |access-date=2026-02-22 |website=EarOne |language=it-IT}}</ref> Ang bidyong pangmusika nito ay inilabas noong Marso 10.<ref name="Elle 2">{{Cite magazine |last=Gonzales |first=Erica Gonzales |date=March 10, 2025 |title=Jennie and Dua Lipa Star in a Trippy New Music Video for Their Song 'Handlebars' |url=https://www.elle.com/culture/music/a64078289/jennie-dua-lipa-handlebars-lyrics-meaning/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250310174110/https://www.elle.com/culture/music/a64078289/jennie-dua-lipa-handlebars-lyrics-meaning/ |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 10, 2025 |magazine=[[Elle (magazine)|Elle]] |publisher=[[Louis Hachette Group]] |location=France}}</ref> Ang kanta ay umabot sa ika-21 ranggo sa ''Billboard'' Global 200<ref name="WW">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Global 200) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/glo/ |url-status=live |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at ika-68 ranggo sa Circle Digital Chart.<ref name="Circle 2025 Wk 11" /> Noong Abril 26, nilabas ni Jennie ang bidyong pangmusika para sa "Seoul City", na nagdala ng kabuuang bilang ng mga bidyong pangmusika mula sa album ng pito.<ref>{{Cite news |last=Jae-heun |first=Kim |date=2025-04-27 |title=Jennie of Blackpink redefines K-pop album promotion with seven 'Ruby' music videos |language=en |work=The Korea Herald |url=https://www.koreaherald.com/article/10474810 |access-date=2025-05-30}}</ref> === Pakikipagtambalan sa mga brand === Kasunod ng paglabas ng ''Ruby'', si Jennie ay nakisangkot sa mga pakikipagtambalang may inspirasyon sa kanyang unang studio album. Noong Setyembre 2025, nakipagtambal siya sa Beats by Dre para ilabas ang espesiyal na edisiyong Jennie Ruby Red Beats Solo 4 wireless na pang-ulong hatinig.<ref>{{Cite web |last=Regis |first=Ralph |date=2025-09-03 |title=JENNIE And Beats Team Up For New Special Edition Headphones |url=https://billboardphilippines.com/culture/jennie-and-beats-team-up-for-new-special-edition-headphones/ |access-date=2026-02-22 |website=billboardphilippines.com |language=en-US}}</ref> Sa parehong buwan, nakipagtambal din siya sa Amerikanong drinkware brand na Stanley 1913 para ilabas ang limitadong edisyong Stanley 1913 x JENNIE koleksyon sa Midnight Ruby.<ref>{{Cite news |last=Sirikul |first=Laura |title=Stanley 1913 Enters The K-Pop Scene Collaborating With JENNIE |language=en |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/laurasirikul/2025/09/12/stanley-1913-enters-the-k-pop-scene-collaborating-with-jennie/ |access-date=2026-02-22}}</ref> Noong Nobyembre, nakipagtambal naman si Jennie sa Alemang confectionary brand na Haribo para ilabas ang limitadong edisyong Ruby Hearts na gummies, na makikita lang sa Target.<ref>{{Cite web |date=2025-11-24 |title=HARIBO and JENNIE Launch ‘Ruby Hearts’ Gummies for Fans |url=https://www.haribo.com/en-us/news/jennie-x-ruby-hearts |access-date=2026-02-22 |website=HARIBO |language=en-US}}</ref> == Mga live na pagtatanghal == Ipin-romote ni Jennie ang album sa iba-ibang pagtatanghal, simula sa mga nakatakdang pagpapakita sa American late night talk show na ''Jimmy Kimmel Live!'',<ref>{{Cite magazine |last=Zemler |first=Emily |date=October 16, 2024 |title=Jennie Hits the Mark With 'Mantra' Performance on 'Kimmel' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-mantra-performance-kimmel-1235134909/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125022417/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-mantra-performance-kimmel-1235134909/ |archive-date=November 25, 2024 |access-date=October 16, 2024 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> ang mga Timog Koreanong pangmusikang programang ''M Countdown'' at ''Show!Music Core'',<ref name="M Countdown">{{Cite web |last=Lee |first=Ye-jin |date=October 17, 2024 |script-title=ko:제니, 8년만 '엠카' 컴백…레전드 미모, 카리나 꺾고 첫 음방 1위 [엑's 이슈] |trans-title=Jennie is back on "M Countdown" for the first time in 8 years...Legendary beauty beat Karina to win first place on a music show. [Ex's issue] |url=https://news.nate.com/view/20241017n39262 |access-date=October 17, 2024 |publisher=Xsports News |language=ko |via=[[Nate (web portal)|Nate]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kim |first=Tae-hyung |date=October 19, 2024 |script-title=ko:'쇼! 음악중심' 에스파 카리나 'UP' 1위…씨엔블루·제니·세븐틴 등 출격 [TV캡처] |trans-title='Show! Music Core' Aespa's Karina 'UP' 1st Place... CNBLUE, Jennie, Seventeen, etc. Appear [TV Capture] |url=https://www.stoo.com/article.php?aid=96787699911 |access-date=October 19, 2024 |website=Sports Today |language=ko}}</ref> at ang 2024 Superpop Japan music festival kasunod ng paglabas ng pangakay na single ng album na "Mantra".<ref>{{Cite web |last=Jeong |first=Ji-won |date=November 13, 2024 |script-title=ko:'슈퍼팝 재팬' 제니, 글로벌 스타 출격에 日 열광 "보고싶었다" |trans-title='Superpop Japan' Jennie, Japan's enthusiasm for global star debut "I missed you" |url=https://www.joynews24.com/view/1781483 |access-date=November 13, 2024 |website=Joy News |language=ko}}</ref> Nalimbag ang isang live na pagtatanghal na bidyo ng susunod na single sa ''Ruby'' na "Love Hangover" sa opisyal na hudyatan ni Jennie sa YouTube.<ref>{{Cite magazine |last=Saulog |first=Gabriel |date=February 12, 2025 |title=JENNIE Showcases Her Rap Prowess On Live Performance Video of "Love Hangover" – Watch |url=https://billboardphilippines.com/music/news/jennie-showcases-her-rap-prowess-on-live-performance-video-of-love-hangover-watch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314162329/https://billboardphilippines.com/music/news/jennie-showcases-her-rap-prowess-on-live-performance-video-of-love-hangover-watch/ |archive-date=March 14, 2025 |access-date=February 12, 2025 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> Kasunod ng paglabas ng album, nagrekord si Jennie ng mga live na pagtatanghal ng "Like Jennie" at "Handlebars" para sa ''Iconic Stage'' ng ''Billboard'' bilang una nitong itinatampok na tao.<ref>{{Cite web |last=Ahn |first=Byeong-gil |date=March 13, 2025 |script-title=ko:제니, 빌보드 출연 첫 주인공···독점 인터뷰+퍼포먼스 |trans-title=Jennie, Billboard's first appearance as the main character···Exclusive interview + performance |url=https://sports.khan.co.kr/article/202503130828003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313022916/https://sports.khan.co.kr/article/202503130828003 |archive-date=March 13, 2025 |access-date=March 5, 2025 |website=[[Kyunghyang Shinmun|Sports Kyunghyang]] |language=ko}}</ref> Nagtanghal siya sa Coachella Valley Music and Arts Festival noong Abril 13 at 20, 2025.<ref name="The Korea Herald 1">{{Cite news |last=Hwang |first=You-mee |date=November 21, 2024 |title=Blackpink's Jennie, Lisa invited to Coachella as solo acts |work=[[The Korea Herald]] |publisher=[[Herald Corporation]] |agency=[[Asia News Network]] |location=South Korea |url=https://www.koreaherald.com/article/10011400 |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250310165100/https://www.koreaherald.com/article/10011400 |archive-date=March 10, 2025}}</ref> === ''The Ruby Experience'' === Ang The Ruby Experience ay ang unang concert tour ni Jennie. Bilang suporta sa album na ''Ruby'', nagsagawa si Jennie ng apat-na-lungsod na pagtatanghal ng limang kilalang-kilalang palabas sa pagitan ng Marso 6 at 21, 2025.<ref name="Rolling Stone 1">{{Cite magazine |last=Mier |first=Tomás |date=January 25, 2025 |title=Jennie Will Celebrate Debut Solo Album with 'Intimate' Ruby Experience Shows |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-will-celebrate-debut-solo-album-ruby-experience-shows-1235246329/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125011305/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-will-celebrate-debut-solo-album-ruby-experience-shows-1235246329/ |archive-date=January 25, 2025 |access-date=January 28, 2025 |magazine=[[Rolling Stone]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0035-791X |oclc=969027590}}</ref> Orihinal na inihayag bilang isang serye ng tatlong palabas, ang mini-tour ay nagtakda ng mga karagdagang palabas sa Los Angeles at Paris.<ref name="Variety-TRE">{{Cite magazine |last=Garcia |first=Thania |date=March 7, 2025 |title=Jennie Brings 'The Ruby Experience' to Los Angeles for a Sweet and Sultry Intro to Her Solo Era: Concert Review |url=https://variety.com/2025/music/news/jennie-ruby-experience-concert-review-1236330927/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250308105237/https://variety.com/2025/music/news/jennie-ruby-experience-concert-review-1236330927/ |archive-date=March 8, 2025 |access-date=March 19, 2025 |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref><ref name="Vogue France">{{Cite magazine |last=Mang |first=Lolita |date=March 11, 2025 |title=Jennie (de BLACKPINK) sera en concert en France pour une date unique |url=https://www.vogue.fr/article/jennie-blackpink-concert-france-paris-date |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311162542/https://www.vogue.fr/article/jennie-blackpink-concert-france-paris-date |archive-date=March 11, 2025 |access-date=March 11, 2025 |magazine=[[Vogue France]] |language=fr}}</ref> Ito ay pinuri ng mga kritiko para sa kaniyang eksperimental at pangsinehan na paggawa.<ref>{{Cite magazine |last=Fell |first=Nicole |date=March 7, 2025 |title=The Ruby Experience Gives L.A. Crowd a Chance to Rock With Jennie |url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/the-ruby-experience-jennie-best-moments/jennie-shows-her-range-by-playing-all-of-ruby/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250310151232/https://www.hollywoodreporter.com/lists/the-ruby-experience-jennie-best-moments/jennie-shows-her-range-by-playing-all-of-ruby/ |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 18, 2025 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref><ref name="Variety-TRE" /> == Kritikal na pagtanggap == Karaniwang nakatanggap ang ''Ruby'' ng mga positibong pagsusuri mula sa mga kritiko. Ayon sa ''[[Forbes]]'', ang ''Ruby'' ang isa sa pinakahinahangaang K-pop na album noong 2025.<ref>{{Cite news |last=Benjamin |first=Jeff |title=Most Acclaimed K-Pop Of 2025: Demon Hunters, BLACKPINK, NMIXX, J-Hope |language=en |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/31/the-most-acclaimed-k-pop-of-2025-demon-hunters-blackpink-nmixx--more/ |access-date=2026-02-22}}</ref> Ayon sa tagapangimpok-pahayag na Metacritic, ang ''Ruby'' ay nakatanggap ng "pangkahalatang kasiya-siyang mga review" ayon sa nakatimbang na katanapang iskor na 74 ng 100 mula sa mga anim na kritikong iskor.<ref>{{Citation |title=Ruby by JENNIE |url=https://www.metacritic.com/music/ruby/jennie |language=en |access-date=2025-04-23}}</ref> Ang ''Wonderland'', noong Hulyo 2025, ay naghatol dito bilang pinakamahusay na solo album na galing sa kasapi ng Blackpink.<ref>{{Cite web |last=Tibbits |first=Ben |date=2025-07-31 |title=Bad Bunny, Addison Rae & More: Best Albums Of 2025 So Far |url=https://www.wonderlandmagazine.com/2025/07/31/best-albums-of-2025-so-far/ |access-date=2026-02-22 |website=Wonderland |language=en-GB}}</ref> Nakatanggap ang album ng apat sa limang bituin na pag-aantas mula kay Crystal Bell ng ''NME'', na pinuri ang ''Ruby'' para sa pagpapakita nito ng karisma ni Jennie, "nakatitiyak sa sarili" na artistikong layunin, at hanay ng kabosesan.<ref name=":0">{{Cite web |last=Bell |first=Crystal |date=2025-03-07 |title=Jennie – 'Ruby' review: a bold, self-assured debut that redefines her narrative |url=https://www.nme.com/reviews/album/jennie-blackpink-ruby-review-3844348 |access-date=2025-04-23 |website=NME |language=en-GB}}</ref> Nilagyan ng tatak ni Maria Leticia Gomes ng ''Clash'' ang album bilang "isang kapana-panabik na pakikinig" na nagpalawak ng kasiningan ni Jennie.<ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-03-07 |title=Jennie - Ruby {{!}} Reviews |url=https://www.clashmusic.com/reviews/jennie-ruby/ |access-date=2025-04-23 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref> Gayundin, pinuri ni Maria Sherman ng ''Associated Press'' ang rekord para sa "ambisyoso at makintab" na pagsisikap sa paggalugad ng iba't ibang aspeto ng personalidad ni Jennie, na ang ''Ruby'' ay "isang kaleidoscope ng iba't ibang tunog [..] na puno ng kabagay, pinakintab na kasiyahan."<ref name="Associated Press 1">{{Cite news |last=Sherman |first=Maria |date=March 7, 2025 |title=Music Review: Blackpink's Jennie steps out on her own with debut solo album, ''Ruby'' |language=en |agency=[[Associated Press]] |location=United States |url=https://apnews.com/article/blackpink-jennie-ruby-solo-album-music-review-a0b5dc56312d91b15ed92be9b19182c0 |access-date=March 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250309171808/https://apnews.com/article/blackpink-jennie-ruby-solo-album-music-review-a0b5dc56312d91b15ed92be9b19182c0 |archive-date=March 9, 2025}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=NME |date=2025-06-26 |title=The best albums of 2025… so far! |url=https://www.nme.com/features/music-features/best-albums-of-2025-so-far-3872624 |access-date=2026-07-16 |website=NME |language=en-GB}}</ref> Sa isang pagsusuri para sa ''Rolling Stone'', si Maura Johnston ay iniantas sa tatlo at kalahating bituin, na nagbubuod dito bilang isang "mabilis na paggalaw ng magandang oras" kasama ang "kahanga-hangang kakayahang tumupad" sa dyanra ng R&B-pop.<ref name="RS4" /> Magkatulad ding pinuri ng ''Elle'' ang album bilang "maingay, magalugad, at higit sa lahat, kasiya-siya", na may "kumpiyansang mga awit" at "nakatutuwang mga collab", habang kay Callie Alghrim ng ''Business Insider'' ay inangkin na ang mang-aawit ay "madali niyang mautusan ang spotlight".<ref>{{Cite web |date=2025-12-22 |title=The Best Albums of 2025 Might Prove Your Spotify Listening Age Wrong |url=https://www.elle.com/culture/music/a69839009/best-albums-of-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=ELLE |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ahlgrim |first=Callie |title=The best albums of 2025 |url=https://www.businessinsider.com/best-albums-2025 |access-date=2026-02-22 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref> Ayon naman sa ''IZM'', ang album ay pinanganak sa kumikislap at maagap na tala ng pop na nagsasala sa kaisipang pangkomersiyal ang K-pop.<ref>{{Cite web |title=Neo Music Communication IZM |url=https://www.izm.co.kr/posts?id=33244 |access-date=2026-07-16 |website=www.izm.co.kr}}</ref> Ang ''Ruby'' ay ika-29 na puwesto sa unang-100 listahan ng mga pinakamahusay na album ng 2025 ng ''Rolling Stone'', at ika-56 sa parehong listahan ng ''Clash''.<ref>{{Cite web |last=Stone |first=Rolling |date=2025-12-03 |title=The 100 Best Albums of 2025 |url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-2025-1235466292/ |access-date=2026-02-22 |website=Rolling Stone |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-12-15 |title=Albums Of The Year 2025 {{!}} Features |url=https://www.clashmusic.com/features/albums-of-the-year-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref> Para sa ''Billboard'', nilagay ang album ito sa ikatlong-pinakamahusay na K-pop album ng 2025.<ref>{{Cite web |last=Webster |first=Amina Ayoud,Jeff Benjamin,Billboard Korea,Abby |date=2025-12-18 |title=The 25 Best K-Pop Albums of 2025: Staff Picks |url=https://www.billboard.com/lists/best-kpop-albums-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> Nag-aalok ng mas halo-halong pagsusuri, pinuri ni Jon Caramanica ng ''The New York Times'' ang ''Ruby'' para sa paggalugad nito gamit ang tinig at tunog ngunit pinuna ang mga kolaborasyon sa album dahil sa kanilang kakulangan ng kabuluhan.<ref>{{Cite news |last=Caramanica |first=Jon |date=2025-03-12 |title=Blackpink’s Members Wrestle With the Mega-Group’s Long Shadow |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2025/03/12/arts/music/blackpink-solo-albums.html |access-date=2025-04-23 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-05 |title=The Best Albums Of 2025 (So Far) |url=https://www.complex.com/music/a/dimassanfiorenzo/best-albums-2025-right-now |access-date=2026-02-22 |website=Complex |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-09-02 |title=The 60 Best Albums Of 2025 (So Far...) {{!}} Features |url=https://www.clashmusic.com/features/the-60-best-albums-of-2025-so-far/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-03-07 |title=Jennie - Ruby {{!}} Reviews |url=https://www.clashmusic.com/reviews/jennie-ruby/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref><ref name=":0" /> Ang ilang tagapalagay kagaya ni Irene Kim ng ''Vogue'' ay nagtalo na ang pagsisikap ng mang-aawit bilang solo ay nagbigay-daan sa kanya upang maipakita ang mga katangiang naiiba sa kanyang karakter bilang it girl ng Blackpink at sa mga pinipilit ng gaawanang K-pop na isuot ng mga idolo nito.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Hess |first=Liam |date=2025-12-17 |title=The 45 Best Albums of 2025 |url=https://www.vogue.com/article/best-albums-of-2025 |access-date=2026-07-16 |website=Vogue |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Neo Music Communication IZM |url=https://www.izm.co.kr/posts?id=33746 |access-date=2026-07-16 |website=www.izm.co.kr}}</ref> Palagay mula sa ''Billboard'' at sa opisyal na pooksapot ng gawad Grammy ay nagsabing ang pag-iisa ng iba-ibang estilo ang nagbigay-kulay sa kaniyang pag-usbong bilang "pangmundong isig" at "bagong-salinlahing mutyang pop", na "nagtatangging itago sa mga inaasahan, dyanra, wika o pamamaraan."<ref>{{Cite web |last=Benjamin |first=Jeff |date=2025-03-10 |title=Every Song From JENNIE’s Solo Album ‘Ruby,’ Ranked |url=https://www.billboard.com/lists/jennie-ruby-songs-ranked/ |access-date=2026-07-16 |website=Billboard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=15 Must-Hear Albums Arriving In March 2025: Lady Gaga, Selena Gomez, JENNIE, Lucy Dacus & More |url=https://www.grammy.com/news/must-hear-albums-march-2025-lady-gaga-jennie-lucy-dacus/ |access-date=2026-07-16 |website=Grammy |language=en-US}}</ref> ==Parangal== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+{{sronly|Awards and nominations}} |- align="center" ! scope="col" | Taon ! scope="col" | Kasapian ! scope="col" | Gawad ! scope="col" | Kinalabasan ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference}} |- | align="center" rowspan="7" | 2025 | rowspan="4" | [[Asian Pop Music Awards]] | Punong 20 Album ng Taon | {{won}} | style="text-align:center" rowspan="2" | <ref>{{cite magazine|last=McIntyre|first=Hugh|title=Asian Pop Music Awards 2025 Winners: Jennie, G-Dragon, Lay Zhang Reign|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/31/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-lead-winners/|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=December 31, 2025|access-date=December 31, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101154419/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/31/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-lead-winners/|archive-date=January 1, 2026|url-status=live}}</ref> |- | Gawad sa Paghirang ng Madla | {{won|place=9|9th place}} |- | Pinakamahusay na Album ng Taon | {{nom}} | style="text-align:center" rowspan="2" | <ref>{{cite magazine|last=McIntyre|first=Hugh|title=Asian Pop Music Awards 2025: Jennie, G-Dragon, Lay Zhang, Jackson Wang Lead Nominees|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/02/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-jackson-wang-lead-nominees/|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=December 2, 2025|access-date=December 2, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251204003025/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/02/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-jackson-wang-lead-nominees/|archive-date=December 4, 2025|url-status=live}}</ref> |- | Pinakamahusay na Tagagawa{{efn|Mga tagagawa: Jennie (kasama ang pangkat paggawa)}} | {{nom}} |- | [[2025 Korea Grand Music Awards|Korea Grand Music Awards]] | Pinakamahusay na Tugtuging 10 | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|script-title=ko:2025 KGMA 본 투표 1차 종료…부문별 1위 누구? 투표 열기 고조|trans-title=2025 KGMA Main Voting 1st Round... Who is number one in each category? Vote openness is high|url=https://isplus.com/article/view/isp202509300155|via=[[Naver]]|publisher=[[Ilgan Sports]]|last=Park|first=Se-yeon|date=September 30, 2025|access-date=October 11, 2025|archive-date=February 15, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260215195443/https://isplus.com/article/view/isp202509300155|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | [[2025 Melon Music Awards|Melon Music Awards]] | Mga Angaw Punong 10 | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|script-title=ko:지드래곤, ‘MMA’ 7관왕 등극…제니→올데프 수상|trans-title=G-Dragon wins 7 'MMA' crowns... Jennie → AllDay Project Award|url=https://enews.imbc.com/News/RetrieveNewsInfo/488021|via=[[Naver]]|publisher=[[iMBC]]|language=ko|last=Kim|first=Hye-young|date=December 21, 2025|access-date=December 21, 2025|archive-date=December 23, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223001834/https://enews.imbc.com/News/RetrieveNewsInfo/488021|url-status=live}}</ref> |- | Album ng Taon | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Benjamin|first=Jeff|title=Korean Music Awards 2026: Effie, NMIXX, Jennie & Lee Chanhyuk Lead Nominations|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=February 5, 2026|access-date=February 5, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260205112422/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations/|archive-date=February 5, 2026|url-status=live}}</ref> |- | align="center" rowspan="5" | 2026 | [[40th Golden Disc Awards|Golden Disc Awards]] | Pinakamahusay na Album (Bonsang) | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|last=Lim|first=Jeong-won|title=Golden Disc nominees announced for event's 40th edition on Jan. 10 in Taipei|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-11-25/entertainment/kpop/Golden-Disc-nominees-announced-for-events-40th-edition-on-Jan-10-in-Taipei/2462791|access-date=November 25, 2025|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=November 25, 2025|archive-date=November 28, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251128104145/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-11-25/entertainment/kpop/Golden-Disc-nominees-announced-for-events-40th-edition-on-Jan-10-in-Taipei/2462791|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | [[2026 iHeartRadio Music Awards|iHeartRadio Music Awards]] | K-pop Album ng Taon | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Atkinson|first=Katie|url=https://www.billboard.com/lists/2026-iheartradio-music-awards-winners-list/|title=Here Are the 2026 iHeartRadio Music Awards Winners: Full List|date=March 26, 2026|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=March 26, 2026|archive-date=March 27, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260327033531/https://www.billboard.com/lists/2026-iheartradio-music-awards-winners-list/|url-status=live}}</ref> |- | Pinakapaboritong Pamulaang Album | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Millman|first=Ethan|url=https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/iheartradio-music-award-nominations-taylor-swift-leads-1236467699/|title=iHeartRadio Music Award Nominations: Taylor Swift Leads With Nine|date=January 8, 2026|magazine=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=January 8, 2026|archive-date=January 8, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260108230851/https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/iheartradio-music-award-nominations-taylor-swift-leads-1236467699/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | [[23rd Korean Music Awards|Korean Music Awards]] | Pinakamahusay na K-pop Album | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|title=AKMU's Lee Chan-hyuk, Jennie sweep major prizes at Korean Music Awards|url=https://www.koreatimes.co.kr/entertainment/k-pop/20260227/akmus-lee-chan-hyuk-jennie-sweep-major-prizes-at-korean-music-awards|newspaper=[[The Korea Times]]|date=February 27, 2026|access-date=February 27, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260227002356/https://www.koreatimes.co.kr/entertainment/k-pop/20260227/akmus-lee-chan-hyuk-jennie-sweep-major-prizes-at-korean-music-awards|archive-date=February 27, 2026|url-status=live}}</ref> |- | Album ng Taon | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Benjamin|first=Jeff|title=Korean Music Awards 2026: Effie, NMIXX, Jennie & Lee Chanhyuk Lead Nominations|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=February 5, 2026|access-date=February 5, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260205112422/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations/|archive-date=February 5, 2026|url-status=live}}</ref> |} == Komersyal na pagganap == Noong Marso 4, 2025, iniulat na nakaipon ang ''Ruby'' ng 450,000 mga pre-order sa buong mundo.<ref name="The Hollywood Reporter 1">{{Cite magazine |last=Fell |first=Nicole |date=March 5, 2025 |title=Jennie's Debut Solo Album Racks Up 450K Pre-Orders |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennies-ruby-debut-solo-album-450k-pre-orders-1236155036/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305231044/https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennies-ruby-debut-solo-album-450k-pre-orders-1236155036/ |archive-date=March 5, 2025 |access-date=March 5, 2025 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |publisher=[[Eldridge Industries]] |location=United States |issn=0018-3660 |oclc=44653726}}</ref> Nakabenta ang album ng higit pa sa isang angaw na kopya sa unang linggo ng paglabas nito at nakapasok sa punong sampu sa 19 na bansa kabilang ang Timog Korea, Awstralya, at Estados Unidos.<ref>{{Cite magazine |last=Fell |first=Nicole |date=March 18, 2025 |title=Jennie Hits 1M Global Sales in First Week for Debut Album 'Ruby' |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennie-hits-1m-global-sales-first-week-debut-album-ruby-1236165638/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319004550/https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennie-hits-1m-global-sales-first-week-debut-album-ruby-1236165638/ |archive-date=March 19, 2025 |access-date=March 18, 2025 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |publisher=[[Eldridge Industries]] |location=United States |issn=0018-3660 |oclc=44653726}}</ref> Sa Timog Korea, ang album ay nakabenta ng higit sa 660,000 kopya sa unang linggo ayon sa tala mula sa Hanteo Chart, kumakatawan sa pinakamataas na benta sa unang linggo ng paglabas ng album para sa isang babaeng K-pop solo artist sa 2025.<ref>{{Cite news |date=March 14, 2025 |title=Jennie sets first-week sales record for K-pop female soloist this year |work=[[Yonhap News Agency]] |url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20250314004200315 |url-status=live |access-date=March 14, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314023855/https://en.yna.co.kr/view/AEN20250314004200315 |archive-date=March 14, 2025}}</ref> Namulaan din nito ang pangalawang ranggo sa Circle Album Chart, na nagtala ng 595,900 kopyang nabenta sa loob ng dalawang araw pagkatapos ang paglabas.<ref name=circleweekly/> Sa Awstralya, namulaan ng album ang pangalawang ranggo sa ARIA Albums Chart, na pinangunahan ng ''Mayhem'' ni [[Lady Gaga]] (2025). Sa pamulaang ito, pumatas ang ''Ruby'' sa ''Rosie'' ni [[Rosé]] (2024) bilang ang pinakamataas na chart ng album ng isang babaeng K-pop soloist sa nabanggit na chart. Ang pagpupuwesto ay ang ikatlong pangalawang ranggong album ni Jennie sa Awstralya pagkatapos ng mga album ng Blackpink na ''The Album'' (2020) at ''Born Pink'' (2022).<ref>{{Cite web |date=March 14, 2025 |title=A monstrous debut for Lady Gaga |url=https://www.aria.com.au/charts/news/a-monstrous-debut-for-lady-gaga |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314091411/https://www.aria.com.au/charts/news/a-monstrous-debut-for-lady-gaga |archive-date=March 14, 2025 |access-date=March 14, 2025 |publisher=[[Australian Recording Industry Association]]}}</ref> Sa Reyno Unido, namulaan ng ''Ruby'' ang pangatlong ranggo sa UK Albums Chart, na nagpalampas sa album ni Rosé na ''Rosie'' bilang ang pinakamataas na chart ng album ng isang babaeng K-pop soloist sa nasabing chart. Napatasan din niya ang ''Golden'' (2023) ni [[Jungkook|Jung Kook]] para sa pinakamataas na chart ng album ng sinumang K-pop solo artist. Nauna nang pumasok si Jennie sa pangalawang ranggo kasama ang mga album ng Blackpink na ''The Album'' at ''Born Pink.''<ref>{{Cite web |last=Lee |first=Jae-hoon |date=March 15, 2025 |script-title=ko:제니, 뭐니! 음방도 삼켰다 |trans-title=Jennie's 'Ruby', Highest Ranking K-Pop Solo on UK Album Chart, Tied for 3rd Place... G-Dragon's 'Übermensch' at 93rd Place |url=https://www.newsis.com/view/NISX20250315_0003099858 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250321134646/https://www.newsis.com/view/NISX20250315_0003099858 |archive-date=March 21, 2025 |access-date=March 15, 2025 |website=[[Newsis]] |language=ko}}</ref> Sa Estados Unidos, namulaan ng ''Ruby'' ang pampitong ranggo sa [[Billboard 200]] na may nabentang 56,000 album-equivalent units sa unang linggo nito. Sa kabuuang iyon, 26,500 ay galing sa mga benta ng album, na nagbunga sa pamulaan ng album sa pangalawang ranggo sa chart ng ''Billboard'' Top Album Sales. Nakamit din nito ang 29,000 streaming equivalent albums (mula sa 39.93 milyong on-demand na opisyal na stream), na humantong sa pang-13 na pamulaan sa ''Billboard'' Top Streaming Albums chart, at 500 track equivalent albums. Sa pamulaang ito, si Jennie ay naging ikatlong kasapi ng Blackpink na nagkamit ng isang nangungunang sampung album sa US, pagkatapos ng ''Rosie'' ni Rosé at ''[[Alter Ego (album ni Lisa)|Alter Ego]]'' ni Lisa (2025).<ref>{{Cite magazine |last=Caulfield |first=Keith |date=March 16, 2025 |title=Lady Gaga's ''Mayhem'' Debuts at No. 1 on ''Billboard'' 200 Chart |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-mayhem-debuts-number-one-billboard-200-chart-1235923158/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250316191025/https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-mayhem-debuts-number-one-billboard-200-chart-1235923158/ |archive-date=March 16, 2025 |access-date=March 16, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Mula sa paglabas ng album, tatlo sa mga kanta nito ay humantong sa ''Billboard'' Hot 100 nang sabay-sabay, na'ng "Handlebars" at "Like Jennie" na namulaan ang bilang 80 at 83 nang nakahanay at "ExtraL" na balik-pasok sa bilang 99. Dahil dito, si Jennie ang unang babaeng K-pop soloist na may tatlong kantang humantong sa kasabayang linggo.<ref>{{Cite web |last=You-mee |first=Hwang |date=2025-03-19 |title=Blackpink’s Jennie places 3 songs on Billboard’s Hot 100 |url=https://www.koreaherald.com/article/10444924 |access-date=2026-07-16 |website=The Korea Herald |language=en}}</ref> == Listahan ng mga track == {{Track listing | headline = Paglilista sa mga track ng ''Ruby'' | extra_column = (mga) Tagagawa | total_length = 41:30 | title_width = 25% | writing_width = 52.5% | extra_width = 22.5% | title1 = Intro: Jane | note1 = with [[French Kiwi Juice|FKJ]] | writer1 = {{hlist|[[Jennie (singer)|Jennie]]|[[French Kiwi Juice|Vincent Fenton]]}} | extra1 = FKJ | length1 = 1:38 | title2 = [[Like Jennie]] | writer2 = {{hlist|Jennie|[[Tayla Parx]]|Amanda "Kiddo A.I." Ibanez|[[Zico (rapper)|Zico]]|[[Diplo|Thomas Pentz]]|Jorge Alfonso Sr.}} | extra2 = {{hlist|[[Diplo]]|Leclair|Jorge}} | length2 = 2:03 | title3 = Start a War | writer3 = {{hlist|[[Jonas Jeberg]]|Ramus Søegren|Jelli Dorman|[[Kuk Harrell]]}} | extra3 = {{hlist|Jeberg|Søegren|Sam Homaee|Dorman{{ref|a|[a]}}}} | length3 = 2:45 | title4 = [[Handlebars (Jennie song)|Handlebars]] | note4 = featuring [[Dua Lipa]] | writer4 = {{hlist|Lipa|[[Rob Bisel]]|[[Amy Allen (songwriter)|Amy Allen]]|[[Delacey|Brittany Amaradio]]|James Ghaleb}} | extra4 = {{hlist|Bisel|[[Ido Zmishlany]]}} | length4 = 3:04 | title5 = With the IE (Way Up) | writer5 = {{hlist|Jennie|[[Dem Jointz|Dwayne Abernathy Jr.]]|Dorman|[[Fernando Arbex|Jose Fernando Arbex Miro]]}} | extra5 = [[Dem Jointz]] | length5 = 2:43 | title6 = [[ExtraL]] | note6 = featuring [[Doechii]] | writer6 = {{hlist|Jennie|[[Doechii|Jaylah Hickmon]]|Abernathy|Alexis Andrea Boyd|[[Sorana (singer)|Sorana Pacurar]]}} | extra6 = Dem Jointz | length6 = 2:47 | title7 = [[Mantra (Jennie song)|Mantra]] | writer7 = {{hlist|Jennie|Billy Walsh|Jumpa|[[Claudia Valentina]]|Elle Campbell|Dorman|Serban Cazan|[[Zikai (singer)|Zikai]]}} | extra7 = {{hlist|[[El Guincho]]|Cazan|Dorman|Jumpa}} | length7 = 2:16 | title8 = [[Love Hangover (Jennie song)|Love Hangover]] | note8 = featuring [[Dominic Fike]] | writer8 = {{hlist|Fike|Carly Gibert|Zmishlany|Blaise Railey|[[Bülow (singer)|Megan Bülow]]|Devin Workman}} | extra8 = {{hlist|Jennie|Zmishlany}} | length8 = 3:00 | title9 = [[Zen (Jennie song)|Zen]] | writer9 = {{hlist|Jennie|Dorman|[[Asheton Hogan]]|[[Bibi Bourelly]]|Kirsten Spencer}} | extra9 = [[Asheton Hogan|Pluss]] | length9 = 3:21 | title10 = Damn Right | note10 = featuring [[Childish Gambino]] and [[Kali Uchis]] | writer10 = {{hlist|Jennie|[[Childish Gambino|Donald Glover]]|[[Kali Uchis|Karly-Marina Loaiza]]|Jean Day Jr.|[[30 Roc|Samuel Gloade]]|[[Mike Will Made It|Michael Williams II]]|Bourelly|[[Ari PenSmith|Ariowa Irosogie]]}} | extra10 = {{hlist|Trubeatzz|[[30 Roc]]|[[Mike Will Made It]]}} | length10 = 3:50 | title11 = F.T.S. | writer11 = {{hlist|Jennie|Hogan|Bourelly|Gibert|Christopher Newlin}} | extra11 = {{hlist|Pluss|Gage}} | length11 = 2:32 | title12 = Filter | writer12 = {{hlist|Boyd|Pacurar|Abernathy|Carmen Reese}} | extra12 = Dem Jointz | length12 = 2:31 | title13 = Seoul City | writer13 = {{hlist|Jennie|Myles Harris|Braylin Bowman|Xeryus Gittens|Williams|Bourelly|Gibert}} | extra13 = {{hlist|MoneyGoForMyles|Resource|Xeryus|Mike Will Made It}} | length13 = 2:44 | title14 = Starlight | writer14 = {{hlist|Jennie|Hogan|Armel Potter|Williams|Bourelly|Irosogie}} | extra14 = {{hlist|Pluss|Melz|Mike Will Made It}} | length14 = 2:48 | title15 = Twin | writer15 = {{hlist|Jennie|Bourelly|Newlin|Williams}} | extra15 = {{hlist|Gage|Mike Will Made It}} | length15 = 3:28 }} {{Track listing | headline = ''Ang Buong Edisiyon'' paglilista ng mga track | extra_column = (mga) Tagagawa | total_length = 57:19 | title_width = 25% | writing_width = 52.5% | extra_width = 22.5% | title1 = Like Jennie | note1 = pinahabang remix; kasama si Diplo at D00mscrvll | writer1 = {{hlist|Jennie|Parx|Ibanez|Zico|Pentz|Alfonso}} | extra1 = {{hlist|Diplo|Leclair|Jorge|Akira Akira|William Bowerman|O'Ryan{{ref|a|[a]}}}} | length1 = 3:00 | title2 = Like Jennie | note2 = EDM remix; kasama si Natural | writer2 = {{hlist|Jennie|Parx|Ibanez|Zico|Pentz|Alfonso}} | extra2 = {{hlist|Diplo|Leclair|Jorge|O'Ryan{{ref|a|[a]}}}} | length2 = 2:39 | title3 = Handlebars | note3 = Jennie Lang | writer3 = {{hlist|Bisel|Allen|Amaradio|Ghaleb}} | extra3 = {{hlist|Bisel|Delacey{{ref|a|[a]}}|Dorman{{ref|a|[a]}}|Harrell{{ref|a|[a]}}|O'Ryan{{ref|a|[a]}}}} | length3 = 2:14 | title4 = ExtraL | note4 = Jennie Lang | writer4 = {{hlist|Jennie|Boyd|Pacurar|Abernathy}} | extra4 = Dem Jointz | length4 = 2:34 | title5 = Love Hangover | note5 = Jennie Lang | writer5 = {{hlist|Zmishlany|Bülow|Railey|Gibert}} | extra5 = {{hlist|Jennie|Zmishlany|Dorman{{ref|a|[a]}}|Harrell{{ref|a|[a]}}}} | length5 = 2:48 | title6 = Damn Right | note6 = Jennie Lang | writer6 = {{hlist|Jennie|Day|Gloade|Williams|Bourelly|Irosogie}} | extra6 = {{hlist|Truebeatzz|30 Roc|Mike Will Made-It|Dorman{{ref|a|[a]}}}} | length6 = 2:23 }} '''Mga Paunawa''' * {{sup|{{note|a|[a]}}}} nagsisignipika bilang katagapaggawa * Ang mga pisikal na bersyon ng album ay may kahaliling pagkakasunud-sunod ng pagkakalista, pati na rin ang mga bersyong solo ng "Handlebars", "ExtraL", "Love Hangover", at "Damn Right".<ref name="Stereogum 1">{{Cite web |last=Chelosky |first=Danielle |date=January 21, 2025 |title=BLACKPINK's JENNIE Announces Debut Solo Album feat. Dua Lipa, Doechii, Childish Gambino, & More |url=https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250122025734/https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |archive-date=January 22, 2025 |access-date=January 21, 2025 |website=[[Stereogum]] |location=United States}}</ref> * Sa di-tandis na bersyon ng album, ang "F.T.S." ay hindi kasama sa tracklist. * Ang "With the IE (Way Up)" ay naglalaman ng sample ng "Hi-Jack" na isinulat ni Jose Fernando Arbex Miro at iginanap ni Barrabás.<ref>{{Citation |title=Jennie (singer) |date=2026-07-13 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jennie_(singer)&oldid=1363973589 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-07-17}}</ref> * Inilalagay ng ''Ang Buong Edisiyon'' ang mga orihinal na track kasunod ng anim na labis na track. == Mga tauhan == Mga ambag ay hinango mula sa Tidal<ref name="Tidal 1">{{Cite web |last=Jennie |author-link=Jennie (singer) |date=February 21, 2025 |title=''Ruby'' / Jennie / Credits |url=https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250310174717/https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 10, 2025 |publisher=[[Tidal (service)|Tidal]]}}</ref> === Mga musikero === {{div col}} * [[Jennie (mang-aawit)|Jennie]] – boses (lahat ng mga track) * [[French Kiwi Juice|FKJ]] – pag-po-program, taga-synthesize (track 1) * Amanda "Kiddo A.I." Ibanez – mga background na boses (track 2) * [[Chris O'Ryan]] – mga background na boses (track 2) * [[Tayla Parx]] – mga background na boses (track 2) * [[Jonas Jeberg]] – pag-po-program, lahat ng mga instrumento (track 3) * Ramus Søegren – pag-po-program, lahat ng mga instrumento (track 3) * Sam Homaee – pag-po-program, lahat ng mga instrumento (track 3) * Jelli Dorman – mga background na boses (mga track 3, 7, 9, 10), pag-po-program (track 8) * [[Dua Lipa]] – mga boses (track 4) * [[Rob Bisel]] – pag-po-program, bass, glockenspiel, piano, taga-synthesize, mga background na boses (track 4) * Aaron Sterling – mga tambol, mga malatambol na instrumento (track 4) * Shelby Epstine – glockenspiel (track 4) * James Alan – piano (track 4) * [[Amy Allen (songwriter)|Amy Allen]] – mga background na boses (track 4) * [[Delacey]] – mga background na boses (track 4) * [[Doechii]] – mga boses (track 6) * [[El Guincho]] – pag-po-program, pagpalakpak, tambol, mga keyboard, mga malatambol na instrumento, synth bass, taga-synthesize (track 7) * [[Dominic Fike]] – mga boses (track 8) * [[Ido Zmishlany]] – pag-po-program, bass, [[clavichord]], mga tambol, mga keyboard, organ, mga background na boses (track 8) * Will Lamoureux – violin, viola (track 8) * Blaise Railey – mga background na boses (track 8) * Carly Gibert – mga background na boses (track 8) * [[Bülow|Megan Bülow]] – mga background na boses (track 8) * [[Childish Gambino]] – mga boses (track 10) * [[Kali Uchis]] – mga boses (track 10) {{div col end}} === Teknikal === {{div col}} * FKJ – [[Audio mixing (recorded music)|paghahalo ng mga tunog]] (track 1) * [[Serban Ghenea]] – paghahalo ng mga tunog (tracks 2–4, 6–8) * Bryce Bordone – pagtulong sa paghahalo ng mga tunog (tracks 2–4, 6–8) * [[Manny Marroquin]] – paghahalo ng mga tunog (mga track 5, 9, 12, 14) * Jaycen Joshua – paghahalo ng mga tunog (mga track 10, 11, 13, 15) * Mike Seaberg – paghahalo ng mga tunog (mga track 10, 11, 13, 15) * Will Quennell – [[Audio mastering|pag-ma-master]] (tracks 1–5, 7–15) * [[Chris Gehringer]] – pag-ma-master (track 6) * Eunkyung Jung – pag-re-record (tracks 2, 14, 15) * Jonas Jeberg – pag-re-record (track 3) * Ramus Søegren – pag-re-record (track 3) * Cameron Poole – pag-re-record, pamboses na paggawa (track 4) * Delacey – pag-re-record, pamboses na paggawa (track 4) * Chris O'Ryan – pamboses na paggawa (mga track 2, 4, 6), pamboses na pag-iinhinyero (6) * [[Kuk Harrell]] – pag-re-record, pamboses na pag-iinhinyero, pamboses na paggawa (mga track 3, 4, 7–10) * Jelli Dorman – [[Audio engineering|pag-iinhinyero]] (mga track 3, 4, 10, 11); pamboses na pag-iinhinyero, pamboses na paggawa (mga track 3, 4, 7–10) * [[Dem Jointz]] – pag-re-record (tracks 5, 6, 12), pamboses na paggawa (tracks 5, 12) * Jayda Love – pag-re-record (track 6) * Devin Workman – pag-re-record, pamboses na pag-iinhinyero, pamboses na paggawa (track 8) * Gage – pag-re-record (tracks 11, 12, 14) * Aaron Sterling – pag-iinhinyero (track 4) * Jackson Card – pag-iinhinyero (track 4) * Rob Bisel – pag-iinhinyero, pag-re-record (track 4) * Jennifer Ortiz – pag-iinhinyero (track 6) * Noah Gottdenker – pag-iinhinyero (track 8) * Donald Glover – pag-iinhinyero (track 10) * Morgan Jones – pagtulong sa pag-re-record (track 4) * Ramiro Fernandez-Seoane – pagtulong sa pag-re-record (track 14) * Anthony Vilchis – pagtulong sa pag-iinhinyero (track 5) * Trey Station – pagtulong sa pag-iinhinyero (mga track 5, 14) * Chris Bhikoo – pagtulong sa pag-iinhinyero (track 13) * Jacob Richards – pagtulong sa pag-iinhinyero (track 13) {{div col end}} == Mga taltaguhit == {{col-begin}} {{col-2}} ===Mga panlingguhang taltaguhit=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ Pagganap ng ''Ruby'' para sa mga panlingguhang taltaguhit ! scope="col"| Chart (2025) ! scope="col"| Tuktok na<br />puwesto |- ! scope="row"| Mga Awstralyanong Album ([[ARIA Charts|ARIA]])<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/albums-chart/2025-03-17|title=ARIA Top 50 Albums Chart|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=March 17, 2025|access-date=March 14, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Awstriyanong Album ([[Ö3 Austria]])<ref>{{Cite web |last=Hung |first=Steffen |title=Jennie [KR] - Ruby |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Jennie+%5BKR%5D&titel=Ruby&cat=a |access-date=2025-04-24 |website=austriancharts.at}}</ref> | 3 |- ! scope="row"| Mga Belhikanong Album ([[Ultratop]] Flanders)<ref>{{Cite web |title=Jennie [KR] - Ruby - ultratop.be |url=https://www.ultratop.be/nl///album/85f0b/Jennie-%5BKR%5D-Ruby |access-date=2025-04-24 |website=www.ultratop.be}}</ref> | 3 |- ! scope="row"| Mga Belhikanong Album ([[Ultratop]] Valonia)<ref>{{Cite web |title=Jennie [KR] - Ruby - ultratop.be |url=https://www.ultratop.be/fr///album/85f0b/Jennie-%5BKR%5D-Ruby |access-date=2025-04-24 |website=www.ultratop.be}}</ref> | 4 |- ! scope="row"| Mga Kanadiyanong Album (''[[Billboard]]'')<ref name="Billboard10">{{Cite web |title=JENNIE {{!}} Biography, Music & News |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/cna/ |access-date=2025-04-24 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> | 6 |- ! scope=row"| Mga Kroasyanong Pansabansaang Album (''[[HBU]]'')<ref>{{Cite web |date=2025-10-20 |title=Lista prodaje 41. tjedan 2025. (06.10.2025. – 12.10.2025.) |url=https://www.top-lista.hr/www/lista-prodaje-strano-41-tjedan-2025/ |access-date=2026-07-17 |website=Top Lista |language=hr}}</ref> | 18 |- ! scope="row"| Mga Tsekong Album ([[ČPN IFPI]])<ref>{{Cite web |title=ČNS IFPI |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |access-date=2025-04-24 |website=ifpicr.cz |quote=Note: Sa pahina ng chart, piliin ang 12.Týden 2025 sa field katabi ng mga katagang "CZ – ALBUMS – TOP 100" para makita at makuha ang tamang chart.}}</ref> | 31 |- ! scope="row"| Mga Dinamarkang Album ([[Hitlisten]])<ref>{{Cite web |title=Hitlisten.NU |url=http://hitlisten.nu/default.asp?w=10&y=2025&list=a40 |access-date=2025-04-24 |website=Hitlisten.NU}}</ref> | 36 |- ! scope="row" | Mga Olandesang Chart ([[Album Top 100]])<ref>{{Cite web |last=Hung |first=Steffen |title=Jennie [KR] - Ruby |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Jennie+%5BKR%5D&titel=Ruby&cat=a |access-date=2025-04-24 |website=hitparade.ch}}</ref> | 5 |- ! scope="row" | Mga Pinlandiyanong Album ([[Suomen virallinen lista]])<ref>{{Cite web |title=Listat |url=https://ifpi.fi/lista/artistit/Jennie/Ruby/ |access-date=2025-04-25 |website=Musiikkituottajat |language=fi}}</ref> | 16 |- ! scope="row" | Mga Pranses na Album ([[SNEP]])<ref>{{Cite web |title=Top Albums |url=https://snepmusique.com/les-tops/le-top-de-la-semaine/top-albums/?semaine=11&annee=2025 |access-date=2025-04-25 |website=SNEP |language=fr-FR}}</ref> | 4 |- ! scope="row" | Mga Alemanong Album ([[Offizielle Top 100]])<ref>{{Cite web |title=Offizielle Deutsche Charts |url=https://www.offiziellecharts.de/charts/album-details-548619 |access-date=2025-04-25 |website=www.offiziellecharts.de}}</ref> | 6 |- ! scope="row" | Mga Unggariyanong Album ([[MAHASZ]])<ref>{{Cite web |last=lightmedia.hu |title=Hivatalos magyar slágerlisták |url=https://slagerlistak.hu/album-top-40-slagerlista/2025/11 |access-date=2025-04-25 |website=slagerlistak.hu}}</ref> | 18 |- ! scope="row" | Mga Irlandes na Album ([[OCC]])<ref>{{Cite web |title=Official Irish Albums Chart on 14/3/2025 |url=https://www.officialcharts.com/charts/irish-albums-chart/20250314/ie7502/ |access-date=2025-04-25 |website=Official Charts |language=en}}</ref> | 16 |- ! scope="row"| Mga Italyanong Album ([[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]])<ref>{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/classifiche.kl#/charts/1/2025/11|title=Album & Compilation – Classifica settimanale WK 11 (dal 07.03.2025 al 13.03.2025)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|language=it|access-date=March 15, 2025}}</ref> | 33 |- ! scope="row"| Mga Haponesang Album ([[Oricon]])<ref>{{Cite web |title=2025年03月03日～2025年03月09日 オリコン週間 アルバムランキング 21～30位 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2025-03-17/p/3/ |access-date=2025-04-25 |website=ORICON NEWS |language=ja}}</ref> | 21 |- ! scope="row"| Mga Ipinagsamang Haponesang Album ([[Oricon]])<ref>{{cite web |title=Oricon Top 50 Combined Albums: 2025-03-24 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/coa/w/2025-03-24/p/2/ |publisher=[[Oricon]] |access-date=March 20, 2025 |language=ja |archive-url=https://archive.today/20250320041848/https://www.oricon.co.jp/rank/coa/w/2025-03-24/p/2/ |archive-date=March 20, 2025}}</ref> | 17 |- ! scope="row"| Mga Haponesang Hot na Album (''[[Billboard Japan]]'')<ref>{{cite web|url=http://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2025&month=04&day=14|title=Billboard Japan Hot Albums – Week of April 9, 2025|website=[[Billboard Japan]]|language=ja|access-date=April 10, 2025}}</ref> | 9 |- ! scope="row"| Mga Litwaniyanong Album ([[AGATA (organization)|AGATA]])<ref>{{cite web|url=https://www.agata.lt/lt/naujienos/s11-4/|title=2025 11-os savaitės klausomiausi (Top 100)|language=lt|publisher=[[AGATA (organization)|AGATA]]|date=March 14, 2025|access-date=March 14, 2025}}</ref> | 8 |- ! scope="row"| Mga Nuweba Selandyanong Album ([[Recorded Music NZ|RMNZ]])<ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/albums/2025-03-14|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=March 14, 2025|access-date=March 14, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Niheryanong Album ([[TurnTable Top 50|''TurnTable'']])<ref>{{cite magazine|url=https://www.turntablecharts.com/charts/2|title=Official Top 100 Albums: March 7th, 2025 - March 13th, 2025|magazine=[[TurnTable charts|TurnTable]]|access-date=March 21, 2025|archive-date=March 21, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321173633/https://www.turntablecharts.com/charts/2|url-status=dead}}</ref> | 49 |- ! scope="row"| Mga Noruwegong Album ([[VG-lista]])<ref>{{cite web|url=https://topplista.no/charts/albums/2025-w11/|title=Album 2025 uke 11|publisher=[[VG-lista]]|access-date=March 15, 2025}}</ref> | 12 |- ! scope="row"| Mga Polandes na Album ([[ZPAV]])<ref>{{Cite web |title=OLiS - oficjalna lista sprzedaży |url=https://www.olis.pl/charts/oficjalna-lista-sprzedazy/albumy |access-date=2025-04-25 |website=www.olis.pl |language=pl}}</ref> | 4 |- ! scope="row"| Mga Portugesang Album ([[Associação Fonográfica Portuguesa|AFP]])<ref>{{cite web|url=https://audiogest.pt/uploads/files/file_2025-03-20-12-35-18.pdf|title=Top 200 Álbuns Semana 11 de 2025|publisher=[[Associação Fonográfica Portuguesa]]|date=March 20, 2025|access-date=March 20, 2025|archive-date=March 20, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250320133120/https://audiogest.pt/uploads/files/file_2025-03-20-12-35-18.pdf|url-status=live}}</ref> | 3 |- ! scope="row"| Mga Eskosyanong Album ([[OCC]])<ref>{{Cite web |title=Official Scottish Albums Chart on 14/3/2025 |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/20250314/40/ |access-date=2025-04-25 |website=Official Charts |language=en}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Eslobakong Album ([[International Federation of the Phonographic Industry|ČNS IFPI]])<ref>{{cite web|url=https://ifpicr.cz/hitparada/36?weekId=2958|title=Top 100 Slovak Albums|publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]|access-date=April 7, 2025}}</ref> | 20 |- ! scope="row"| Mga Espanyolang Album ([[Productores de Música de España|PROMUSICAE]])<ref name="spanishpeak">{{cite web|url=https://elportaldemusica.es/lists/top-100-albums/2025/11|title=Top 100 Albums – Week 11|website=El Portal de Música|publisher=[[Productores de Música de España]]|access-date=March 17, 2025}}</ref> | 5 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album ([[Circle Chart|Circle]])<ref>{{Cite web |title=CIRCLE CHART - 써클차트 |url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=42&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3|title=Circle Album Chart – Week 42 of 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=October 23, 2025}}</ref><br />{{small|''LP version''}} | 10 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album ([[Circle Chart|Circle]])<ref name=circleweekly>{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=10&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3|title=Circle Album Chart – Week 10 of 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=March 13, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Suwesiyanong Album ([[Sverigetopplistan]])<ref>{{cite web|url=https://www.sverigetopplistan.se/chart/54?dspy=2025&dspp=11|title=Veckolista Album, vecka 11, 2025|publisher=[[Sverigetopplistan]]|access-date=March 15, 2025}}</ref> | 14 |- ! scope="row" | Mga Suwisanong Album ([[Schweizer Hitparade]])<ref>{{Citation |title=Jennie [KR] - Ruby |url=http://swisscharts.com/album/Jennie-%5BKR%5D/Ruby-548619 |access-date=2025-04-25}}</ref> | 9 |- ! scope="row" | Mga Reyno Unidong Album ([[OCC]])<ref>{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Official Albums Chart Top 100 on 14/3/2025 |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20250314/7502/ |access-date=2025-04-25 |website=Official Charts |language=en}}</ref> | 3 |- ! scope="row" | Estados Unidos ([[Billboard 200]])<ref name="Billboard10" /> | 7 |} {{col-2}} ===Mga pambuwanang taltaguhit=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ {{sronly|Pagganap ng ''Ruby'' para sa pambuwanang taltaguhit}} ! scope="col"| Taltaguhit (2025) ! scope="col"| Tuktok na </br >puwesto |- ! scope="row"| Mga Haponesang Album (Oricon)<ref>{{cite web |title=Oricon Top 50 Albums: 2025-03 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2025-03/p/5/ |publisher=[[Oricon]] |access-date=April 9, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250409045338/https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2025-03/p/5/ |archive-date=April 9, 2025 |language=ja}}</ref> | 43 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album (Circle)<ref>{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=03&hitYear=2025&termGbn=month&yearTime=3|title=Circle Album Chart – March 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=April 10, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album (Circle)<ref>{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=10&hitYear=2025&termGbn=month&yearTime=3|title=Circle Album Chart – October 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=November 7, 2025}}</ref><br />{{small|''LP version''}} | 44 |} ===Mga taltaguhit sa pagtatapos ng taon=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ {{sronly|Pagganap ng ''Ruby'' para sa mga taltaguhit sa pagtatapos ng taon}} ! scope="col"| Taltaguhit (2025) ! scope="col"| Puwesto |- ! scope="row"| Mga Awstralyanong Album (ARIA)<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/2025/albums-chart|title=ARIA Top 100 Albums Chart for 2025|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 12, 2026}}</ref> | 60 |- ! scope="row"| Mga Belhikanong Albbum (Ultratop Flanders)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2025&cat=a|title=Jaaroverzichten 2025|publisher=[[Ultratop]]|language=nl|access-date=January 9, 2026}}</ref> | 167 |- ! scope="row"| Mga Bellhikanong Album (Ultratop Wallonia)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2025&cat=a|title=Rapports annuels 2025|publisher=[[Ultratop]]|language=fr|access-date=January 9, 2026}}</ref> | 121 |- ! scope="row"| Mga Pranses na Album (SNEP)<ref>{{cite web|url=https://snepmusique.com/wp-content/uploads/2025/12/202552-200-Albums-YTD-SNEP.xlsx-Top-200-Albums.pdf|title=200 Albums Cumul YTD (27/12/2024 – 25/12/2025)|publisher=[[Syndicat National de l'Édition Phonographique]]|language=fr|access-date=December 30, 2025}}</ref> | 85 |- ! scope="row"| Mga Haponesang Hot na Album (''Billboard Japan'')<ref>{{cite web|url=https://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums_year&year=2025|title=Billboard Japan Hot Albums – 2025 Year-End|website=[[Billboard Japan]]|language=ja|access-date=December 5, 2025}}</ref> | 36 |- ! scope="row"| Mga Nuweba Selandyang Album (RMNZ)<ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/annual-albums/2025-12-18|title=End of Year Top 50 Albums – 2025|publisher=[[Recorded Music NZ]]|access-date=December 22, 2025}}</ref> | 41 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album (Circle)<ref>{{cite web|title=2025 Album Chart|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?serviceGbn=&termGbn=year&yearTime=3&targetTime=2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260109033434/https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?serviceGbn=&termGbn=year&yearTime=3&targetTime=2025|archive-date=January 9, 2026|access-date=January 9, 2026|website=[[Circle Chart]]|publisher=Korea Music Content Association}}</ref> | 27 |- ! scope="row" | Mga RU Kaseteng Album (OCC)<ref>{{cite web|last=White|first=Jack|title=The Official best-selling cassette singles and albums of 2025|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/best-selling-cassettes-singles-albums-2025/|website=[[Official Charts Company]]|date=January 7, 2026|access-date=January 7, 2026}}</ref> | 9 |} {{col-end}} ==Kasaysayan ng paglabas== {| class="wikitable plainrowheaders" |+ {{sronly|Kasaysayan ng Paglabas}} ! scope="col"| Lalawigan ! scope="col"| Petsa ! scope="col"| Mga Pormat ! scope="col"| Label ! scope="col"| {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" rowspan="2" | Sari-sari <!-- Inclusive of South Korea --> | Marso 7, 2025 | {{hlist|CD|kasete|pandihital na pag-dadownload|pag-iistream}} | rowspan="2" | {{hlist|[[Odd Atelier]]|[[Columbia Records|Columbia]]}} | style="text-align:center"| <ref name="Official Store 1">''Ruby'' release formats: * {{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' CD Digipack – Jennie Only Audio |url=https://shop.jenn.ie/products/jennie-ruby-cd-digipack |website=Official Website |publisher=[[Columbia Records]] |access-date=January 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122150715/https://shop.jenn.ie/products/jennie-ruby-cd-digipack |archive-date=January 22, 2025 |url-status=dead}} * {{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' Store Exclusive Cassette - Jennie Only Audio |url=https://shopeu.jenn.ie/products/ruby-store-exclusive-cassette |website=Official Website |publisher=[[Columbia Records]] |access-date=January 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122180655/https://shopeu.jenn.ie/products/ruby-store-exclusive-cassette |archive-date=January 22, 2025 |url-status=dead}} * {{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' Digital Download |url=https://shop.jenn.ie/products/ruby-digital-download |website=Official Website |publisher=[[Columbia Records]] |access-date=February 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250225022542/https://shop.jenn.ie/products/ruby-digital-download |archive-date=February 25, 2025 |url-status=dead}} * {{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' / Jennie / Credits |url=https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |publisher=[[Tidal (service)|Tidal]] |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250310174717/https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |archive-date=March 10, 2025 |date=February 21, 2025 |url-status=live}} </ref> |- | Agosto 22, 2025 | [[LP record|LP]] | style="text-align:center"| <ref name="Official Store 2">{{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' Vinyl |url=https://shop.jenn.ie/products/ruby-vinyl |website=Official Website |publisher=[[Columbia Records]] |access-date=May 2, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502023841/https://shop.jenn.ie/products/ruby-vinyl |archive-date=May 2, 2025 |url-status=dead}}</ref> |} ==Mga talababa== {{notelist}} ==Mga sanggunian== [[Kategorya:Mga album noong 2025]] [[Kategorya:Mga album ni Jennie]] [[Kategorya:Mga album ng Columbia Records]] owqlb1prs7fb8pieun4258oa1x0u6fb 2216339 2216338 2026-07-18T04:15:39Z JENSwilleat 159283 /* Listahan ng mga track */ 2216339 wikitext text/x-wiki {{Infobox album|Name=Ruby|Type=studio album|Artist=[[Jennie (mang-aawit)|Jennie]]|Cover=Jennie Ruby.png|Alt=|Caption=Logo ng album|Released={{Start date|2025|03|07}}|Recorded=2024–2025|Language={{Flatlist| * Ingles * Koreano }}|Genre=* [[Pop music|Pop]] * [[hip-hop]] * [[Contemporary R&B|R&B]]<ref name="RS4">{{Cite web |last=Johnston |first=Maura |date=2025-03-07 |title=Jennie's 'Ruby' Is a Fast-Moving Good Time |url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/jennie-ruby-review-1235291125/ |access-date=2025-04-23 |website=Rolling Stone |language=en-US}}</ref>|Length=41:30|Label=* [[Odd Atelier]] * [[Columbia Records|Columbia]]|Producer=* [[30 Roc]] * [[Rob Bisel]] * Serban Cazan * [[Dem Jointz]] * [[Diplo]] * Jelli Dorman * [[El Guincho]] * [[French Kiwi Juice|FKJ]] * Gage * Sam Homaee * [[Jonas Jeberg]] * Jennie * Jorge * Jumpa * Leclair * Melz * [[Mike Will Made It]] * MoneyGoForMyles * [[Asheton Hogan|Pluss]] * Resource * Ramus Søegren * Truebeatzz * Xeryus * [[Ido Zmishlany]]|Misc={{Singles | name = Ruby | type = studio | single1 = [[Mantra (kanta ni Jennie)|Mantra]] | single1date = Oktubre 11, 2024 | single2 = [[Love Hangover (kanta ni Jennie)|Love Hangover]] | single2date = Enero 31, 2025 | single3 = [[ExtraL]] | single3date = Pebrero 21, 2025 | single4 = [[Like Jennie]] | single4date = Marso 7, 2025 | single5 = [[Handlebars (kanta ni Jennie)|Handlebars]] | single5date = Marso 11, 2025 }}}} Ang '''''Ruby''''' ay ang pamulaang solo studio album ng Timog Koreanang mang-aawit at rapper na si [[Jennie (mang-aawit)|Jennie]]. Inilabas noong Marso 7, 2025 ng [[Jennie (mang-aawit)|Odd Atelier]] at Columbia Records, ang album ay nagtanda bilang unang solong paglabas ni Jennie pagkatapos niyang umalis sa [[YG Entertainment]] noong 2023. Si Jennie ang nagsulat at isa sa katagagawa ng ''Ruby'' kasama ang isang hanay ng mga katuwang kabilang sina El Guincho, Diplo, at Mike Will Made It. Binubuo ng labinlimang track, ang album ay nagtatampok ng mga kolaborasyon kina Childish Gambino, Doechii, Dominic Fike, FKJ, Dua Lipa at Kali Uchis. Gumagalugad ng mga dyanra gaya ng [[Musikang pop|pop]], [[Musikang hip hop|hip-hop]] at R&B, ang paksa ng album ay nakabatay sa mga relasyon, impluwensya, at tagumpay ni Jennie. Nakatanggap ang ''Ruby'' ng pangkalahatang kanais-nais na mga palagay mula sa mga kritiko, na may papuri na napupunta sa masaklaw na kagalingan, paggawa, at kakayahang umunlad ni Jennie bilang isang solo artist, pati na rin ang pagkakaisa at pang-eksperimentong katangian ng album. Sa paglabas, ang album ay nakabenta ng mahigit na isang milyong kopya sa buong mundo at nag-debut sa punong sampu sa higit na 19 bansa, kabilang ang Awstralya, Pransiya, Alemanya, Olanda, Nuweba Selandya, Hilagang Korea at Estados Unidos. Nabenta ang ''Ruby'' sa mahigit 660,000 kopya sa unang linggo nito sa Hilagang Korea, ang pinakamataas na benta ng album sa unang linggo para sa isang babaeng K-pop solo artist sa taong 2025. Namulaan din nito ang pangatlong ranggo sa UK Albums Chart, pinakamataas na ranggo ng album ng isang babaeng K-pop soloist at pumatas bilang pinakamataas na ranggo ng isang album na gawa ng isang K-pop solo artist. Ang album ay napatunayan ng triple platinum ng Korean Music Content Association (KMCA) sa pagbenta ng 750,000 kopya pati bilang ginto ng Recorded Music NZ (RMNZ) at SNEP at pilak ng British Phonographic Industry (BPI). Ang album ay naglalaman ng limang mga single: "Mantra", "Love Hangover", "ExtraL", "Like Jennie", at "Handlebars". Naabot ng "Mantra" at "Like Jennie" ang punong limang ranggo ng ''Billboard'' Global 200 at Circle Digital Chart ng Timog Korea at tumalbos sa mga taltaguhit sa ilang bansa, habang ang lahat ng mga single ng album ay umabot sa punong 30 ng Global 200 at nakapasok sa US ''Billboard'' Hot 100. Para sa pagpapakilala ng record, sinimulan ni Jennie ang ''Ruby Experience'', isang apat-na-lungsod na pagtatanghal ng limang kilalang-kilalang mga show simula Marso 6, at gumanap sa Coachella Valley Music and Arts Festival noong 2025. Ang album ay nakatanggap ng maraming parangal, kabilang ang Pinakamahusay na K-pop Album sa ika-23 Korean Music Awards. == Sanligan == Noong Disyembre 2023, inihayag ni Jennie ang pagtatag ng kaniyang sariling record label, Odd Atelier, kasunod ng kanyang pag-alis sa [[YG Entertainment]] para sa mga solong aktibidad.<ref name="Billboard 1">{{Cite magazine |last=Peters |first=Mitchell |date=December 24, 2023 |title=BLACKPINK's Jennie Begins 'Solo Journey' with New Label and Company OA |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-label-company-oa-odd-atelier-1235564939/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101133631/https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-label-company-oa-odd-atelier-1235564939/ |archive-date=January 1, 2024 |access-date=January 1, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Sa kaniyang pagpapakita sa ''The Seasons: Lee Hyo-ri's Red Carpet'' noong Enero 2024 bilang isang panauhin, inihayag ni Jennie na ang layunin niya ay maglabas ng buong-habang album sa taong iyon.<ref name="Sports Kyunghyang 1">{{Cite news |last=Lee |first=Yu-min |date=January 5, 2024 |title='YG 떠난' 제니 "올해 정규앨범 발매 목표" (이효리의 레드카펫) |language=ko |trans-title=Jennie, who 'left YG', "My goal is to release a full album this year" (Lee Hyori's Red Carpet) |work=[[Sports Kyunghyang]] |location=South Korea |url=https://sports.khan.co.kr/article/202401051138003 |access-date=January 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226225714/https://sports.khan.co.kr/article/202401051138003 |archive-date=December 26, 2024}}</ref> Iniulat ng mga news outlet sa Timog Korea noong Marso ng parehong taon na maglalabas siya ng bagong album sa Hunyo.<ref name="The Korea Times 1">{{Cite news |last=Dong |first=Sun-hwa |date=March 31, 2024 |title=BLACKPINK's Jennie to drop new album in June |work=[[The Korea Times]] |location=South Korea |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2024/12/398_371759.html |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226230942/https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2024/12/398_371759.html |archive-date=December 26, 2024}}</ref> Itinanggi ng Odd Atelier ang mga sabi-sabi, na sinasabing si Jennie ay kasalukuyan pang gumagawa ng album na walang nakatakdang petsa ng paglabas.<ref name="Star News 1">{{Cite news |last=Ahn |first=Yoon-ji |date=March 31, 2024 |script-title=ko:블랙핑크 제니, 6월 컴백할까 "확정된 바 없다"[공식] |language=ko |trans-title=Blackpink Jennie, Will She Make a Comeback in June? "Nothing's Confirmed" [Official] |work=[[Star News (South Korea)|Star News]] |location=South Korea |url=https://www.starnewskorea.com/stview.php?no=2024033115094349062 |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226230633/https://www.starnewskorea.com/stview.php?no=2024033115094349062 |archive-date=December 26, 2024}}</ref> Kasunod ng kolaborasyon nila ni Zico noong Abril 2024 na "Spot!", isiniwalat ng Timog Koreanong rapper na si Zico sa ''[[Wikipedia:Balangkas/Billboard|Billboard]]'' na mayroon siyang "pagkakataong sumilip sa mga ipapalabas na solo track demo ni Jennie" at na mayroong "napakaraming magaganda."<ref name="Billboard 2">{{Cite magazine |last=Benjamin |first=Jeff |date=May 13, 2024 |title=ZICO Reacts to Earning His First Billboard No. 1 With 'Spot!' featuring BLACKPINK's Jennie |url=https://www.billboard.com/music/pop/zico-spot-jennie-number-1-billboard-chart-reaction-1235680507/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240513212220/https://www.billboard.com/music/pop/zico-spot-jennie-number-1-billboard-chart-reaction-1235680507/ |archive-date=May 13, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Noong Mayo 2024, habang dumadalo sa ''Sleeping Beauties: Reawakening Fashion'' ng Met Gala, nakipag-usap siya sa ''Vogue'' at tinudyuan ang kaniyang paparating na album, na sabi: "Marami pa akong darating sa aking album, wink, wink."<ref name="Vogue 1">{{Cite magazine |date=May 8, 2024 |title=Last Looks: Jennie |url=https://www.vogue.com/video/watch/last-looks-jennie-kim |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512012626/https://www.vogue.com/video/watch/last-looks-jennie-kim |archive-date=May 12, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Vogue (magazine)|Vogue]] |publisher=[[Condé Nast]] |location=United States |issn=0042-8000}}</ref> Noong Hunyo 20 ng parehong taon, isang bidyong patalastas na pinagbibidahan ni Jennie para sa Beats Solo Buds ay inilabas, na nagtatampok ng solo track niya, na inakalang nasa kaniyang paparating na album. Sa kanta, nag-rap siya sa isang trap beat tungkol sa pagbawi ng kanyang salaysay at pagtindig para sa sarili.<ref name="Teen Vogue">{{Cite magazine |last=Delgado |first=Sara |date=June 21, 2024 |title=Is Jennie Shading Her Former Company in This New Song Snippet? |url=https://www.teenvogue.com/story/blackpink-jennie-beats-solo-buds-spot-unreleased-song |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622030316/https://www.teenvogue.com/story/blackpink-jennie-beats-solo-buds-spot-unreleased-song |archive-date=June 22, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Teen Vogue]] |publisher=[[Condé Nast]] |location=United States |issn=1540-2215 |oclc=60618341}}</ref> Noong Setyembre 2024, inihayag na lumagda si Jennie ng isang kontrata sa pag-rerecord sa Columbia Records, sa pakikipagtulungan sa Odd Atelier.<ref name="Variety 1">{{Cite magazine |last=Aswad |first=Jem |date=September 8, 2024 |title=Blackpink's Jennie Signs Solo Deal with Columbia Records |url=https://variety.com/2024/music/news/blackpink-jennie-signs-with-columbia-records-1236137445/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240908224918/https://variety.com/2024/music/news/blackpink-jennie-signs-with-columbia-records-1236137445/ |archive-date=September 8, 2024 |access-date=September 8, 2024 |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0042-2738 |oclc=60626328}}</ref> Sa isang tampok ng pabalat salaysay noong Oktubre 2024 para sa ''Harper's Bazaar'', tinalakay niya ang kaniyang karanasan sa paggawa sa album, ibinahaging siya ay nasa studio na nagsusuri ng mga liriko at "paggupit, gupit, gupit" sa mga boses mula "umaga hanggang gabi."<ref name="Harper's Bazaar 1">{{Cite magazine |last=Patel |first=Puja |date=September 19, 2024 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919053636/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |archive-date=September 19, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Harper's Bazaar]] |publisher=[[Hearst Communications]] |location=United States |issn=0017-7873}}</ref> Nang sumunod na buwan, inihayag niya na ang album ay ilalabas sa 2025, sa pamamagitan ng isang post sa Weverse.<ref name="Pinkvilla 1">{{Cite web |last=Das |first=Hrishita |date=November 26, 2024 |title=BLACKPINK's Jennie announces her debut solo album will be released in 2025 |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/blackpinks-jennie-announces-her-debut-solo-album-will-be-released-in-2025-1359927 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126095405/https://www.pinkvilla.com/entertainment/blackpinks-jennie-announces-her-debut-solo-album-will-be-released-in-2025-1359927 |archive-date=November 26, 2024 |access-date=January 21, 2025 |website=[[Pinkvilla]] |location=India |language=en}}</ref> Tinudyuan ni Jennie ang paglabas ng album noong 2025 sa isang holiday greeting video noong Araw ng Pasko 2024, sinasaad na may "kasiya-siyang kinalabasan sa 11 buwang pagtatrabaho" at "ito ay magiging kaunting bagay para sa lahat. Para itong bupey para sa inyo."<ref name="The Korea Times 2">{{Cite news |date=December 26, 2024 |title=Jennie announces plan for solo album next year |work=[[The Korea Times]] |location=South Korea |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/01/398_389170.html |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250122024456/https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/01/398_389170.html |archive-date=January 22, 2025}}</ref><ref name="NME 1">{{Cite magazine |last=Yeo |first=Gladys |date=December 26, 2024 |title=BLACKPINK's Jennie teases debut solo album in new holiday greeting video |url=https://www.nme.com/news/music/blackpink-jennie-tease-debut-solo-album-holiday-video-3824820 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226084102/https://www.nme.com/news/music/blackpink-jennie-tease-debut-solo-album-holiday-video-3824820 |archive-date=December 26, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[NME]] |location=United Kingdom}}</ref> Noong Enero 2025, itinampok si Jennie sa isang cover story para sa ''Billboard'', kung saan tinalakay niya ang kaniyang paghahanda sa album, na nagsasabi na siya ay "halos malapit na" sa paglabas nito.<ref name="Billboard 3">{{Cite magazine |last=Havens |first=Lyndsey |date=January 9, 2025 |title='It's a Fight Between Me, Myself and I': Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111044124/https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |archive-date=January 11, 2025 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> == Komposisyon == Binubuo ang ''Ruby'' ng labinlimang track at paglitaw ng mga feature ni Childish Gambino, Doechii, Dominic Fike, FKJ, Dua Lipa at Kali Uchis.<ref name="Korea JoongAng Daily 1">{{Cite news |last=Yoon |first=So-yeon |date=January 22, 2025 |title=Jennie to release solo album ''Ruby'' on March 7, featuring Childish Gambino and Dua Lipa |work=[[Korea JoongAng Daily]] |publisher=[[JoongAng Ilbo]] |location=South Korea |url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-01-22/entertainment/kpop/Jennie-to-release-solo-album-Ruby-on-March-7-featuring-Childish-Gambino-and-Dua-Lipa/2227764 |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250122014442/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-01-22/entertainment/kpop/Jennie-to-release-solo-album-Ruby-on-March-7-featuring-Childish-Gambino-and-Dua-Lipa/2227764 |archive-date=January 22, 2025}}</ref> Nai-record ni Jennie ang album sa pangunahing wikang Ingles at inilarawan ito bilang isang paraan ng "pagdadala sa aking sarili sa mundo sa unang pagkakataon".<ref name="Harper's Bazaar 1">{{Cite magazine |last=Patel |first=Puja |date=September 19, 2024 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919053636/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |archive-date=September 19, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Harper's Bazaar]] |publisher=[[Hearst Communications]] |location=United States |issn=0017-7873}}</ref> Ang kanyang tangkain ay buoin ang kaniyang sarili sa rekord bilang "Jennie Ruby Jane, para iyon ay maging isang buong tao", na tumutukoy sa pangalan ng alter ego na naimbento niya noong siya ay nanirahan sa Nuweba Selandya bilang isang bata.<ref name="Billboard 3">{{Cite magazine |last=Havens |first=Lyndsey |date=January 9, 2025 |title='It's a Fight Between Me, Myself and I': Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111044124/https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |archive-date=January 11, 2025 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Ang album ay inspirasyon ng dula ni [[William Shakespeare]] na ''As You Like It'' (1599), kasama ang pitong yugto ng buhay, at may mga tema ng "kapanganakan, pag-ibig, pananampalataya, at karurukan," "kamusmusan at pag-ibig sa kapangyarihan, hunos-dili at pamana".<ref name="Korea JoongAng Daily 2">{{Cite news |last=Yoon |first=Seung-Jin |date=March 4, 2025 |title=Jennie took hands-on approach to production on album ''Ruby'', agency says |work=[[Korea JoongAng Daily]] |publisher=[[JoongAng Ilbo]] |location=South Korea |url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-03-04/entertainment/kpop/Jennie-took-handson-approach-to-production-on-album-Ruby-agency-says/2254122 |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304060955/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-03-04/entertainment/kpop/Jennie-took-handson-approach-to-production-on-album-Ruby-agency-says/2254122 |archive-date=March 4, 2025}}</ref> Dahil sa inspirasyon ng aspeto ng dula, inilalarawan ng cover si Jennie na nagbubukas ng kurtina ng tanghalan, na sumisimbolo sa simula ng isang bagong kabanata sa kanyang karera sa musika.<ref name="The Korea Times 3">{{Cite news |date=March 7, 2025 |title=Blackpink's Jennie drops 1st LP ''Ruby'' |work=[[The Korea Times]] |publisher=Dongwha Group |location=South Korea |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/03/398_393629.html |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250310034421/https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/03/398_393629.html |archive-date=March 10, 2025}}</ref> Inaasahan niyang magbigay-inspirasyon sa iba pang mga kabataang babae sa album, na ang isa sa mga pangunahing mensahe nito ay "para maunawaan at manatili kung sino ka".<ref name="Harper's Bazaar 1" /> == Paggawa at musika == Kasunod ng pagtatapos ng Born Pink World Tour ng [[Blackpink]] noong Setyembre 2023, itinatag ni Jennie ang kanyang sariling malayang label na Odd Atelier noong Nobyembre at nagsimulang gumawa ng album sa simula ng 2024. Naitala niya ang "99%" ng proyekto sa [[Los Angeles]] at kinailangang gumugol ng oras sa unang pagbuo ng bagong malikhaing network at pakikipagpulong sa mga tagapaggawa at manunulat. Inamin ng artista na tumagal ng ilang buwan ng "pinagtuunan ko talaga sa sarili ko roon, paglalakad sa mga silid na puno ng mga bagong tao" hanggang sa makatagpo siya ng isang "magandang pangkat ng mga tao na nakaugnayan ko, pantinig at bilang mga kaibigan". Nahanap niya ang kanyang tunog at napunta sa kantang "Mantra", na naging pangakay na single ng album.<ref name="Billboard 3">{{Cite magazine |last=Havens |first=Lyndsey |date=January 9, 2025 |title='It's a Fight Between Me, Myself and I': Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111044124/https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |archive-date=January 11, 2025 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Ang album ay inilarawan ni Jennie na sumasaklaw sa "hanay ng mga dyanra".<ref name="Harper's Bazaar 1">{{Cite magazine |last=Patel |first=Puja |date=September 19, 2024 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919053636/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |archive-date=September 19, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Harper's Bazaar]] |publisher=[[Hearst Communications]] |location=United States |issn=0017-7873}}</ref> Ginamit niya ang paghahalo ng mga iba-ibang istilong pamboses sa rekord, na nagsasabi: "Nagpapatugtog ako sa mga iba-ibang dyanra at elemento — nag-rarap ako rito, kumakanta rito, nag-haharmonize dito, nakikipag-usap dito..."<ref name="Billboard 3" /> Kumuha si Jennie ng pagkakataong mamatnugot sa paggawa ng album upang "mas epektibong maisiwalat ang kaniyang pagkatao at walang-hangganang potensyal sa musika."<ref name="Korea JoongAng Daily 2" /> == Promosyon at paglabas == Noong Enero 21, 2025, opisyal na inanunsyo ni Jennie ang kanyang pamulaang studio album na ''Ruby'' na ilalabas sa Marso 7.<ref>{{Cite web |title=GLOBAL SUPERSTAR JENNIE ANNOUNCES FIRST STUDIO ALBUM “RUBY” IS SET TO RELEASE MARCH 7, 2025 – Sony Music Canada |url=https://www.sonymusic.ca/press_release/global-superstar-jennie-announces-first-studio-album-ruby-is-set-to-release-march-7-2025 |access-date=2026-02-22 |website=www.sonymusic.ca}}</ref> Ang anunsyo ay sinamahan ng opisyal na pabalat sining para sa album pati na rin ang isang 33-segundong bidyong pagsilay, na nagsiwalat ng listahan ng mga itinampok na artista.<ref name="ABS-CBN">{{Cite news |last=Bernardo |first=Jaehwa |date=January 22, 2025 |title=Blackpink's Jennie to drop album ''Ruby'' on March 7 |work=[[ABS-CBN]] |publisher=[[ABS-CBN Corporation]] |location=Philippines |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/music/2025/1/22/blackpink-s-jennie-to-drop-album-ruby-on-march-7-0957 |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250122025617/https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/music/2025/1/22/blackpink-s-jennie-to-drop-album-ruby-on-march-7-0957 |archive-date=January 22, 2025}}</ref> Ang isang bersyon ng album na kilala bilang "Dinig Jennie Langyag din nang wala ang mga itinampok na artista.<ref name="Stereogum 1">{{Cite web |last=Chelosky |first=Danielle |date=January 21, 2025 |title=BLACKPINK's JENNIE Announces Debut Solo Album feat. Dua Lipa, Doechii, Childish Gambino, & More |url=https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250122025734/https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |archive-date=January 22, 2025 |access-date=January 21, 2025 |website=[[Stereogum]] |location=United States}}</ref> Inihayag ni Jennie ang tracklist listahannng track oong Pebrero 18.<ref name="Hypebeast 1">{{Cite web |last=Ki |first=Adelle |date=February 19, 2025 |title=Jennie Reveals ''Ruby'' Album Tracklist |url=https://hypebeast.com/2025/2/jennie-ruby-album-tracklist-release-info |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220143535/https://hypebeast.com/2025/2/jennie-ruby-album-tracklist-release-info |archive-date=February 20, 2025 |access-date=February 20, 2025 |website=[[Hypebeast (company)|Hypebeast]] |location=Hong Kong}}</ref> Naglabas siya ng bidyo ng album sampler noong Pebrero 27 na nagtatampok sa mang-aawit sa iba't ibang tanawing konsepto sa mga pasilip ng mga kanta mula sa album.<ref name="Billboard 5">{{Cite magazine |last=Dailey |first=Hannah |date=February 27, 2025 |title=Jennie of Blackpink Unveils Snippets of Unreleased Songs in ''Ruby'' Album Sampler: Listen |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-ruby-album-sampler-1235911346/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250310163824/https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-ruby-album-sampler-1235911346/ |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 10, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Sa promosyon ng album, si Jennie ay lumitaw sa mga online talk shows katulad ng ''The Zane Lowe Show'' ng Apple Music 1,<ref>{{Cite web |last=Chin |first=Carmen |date=2025-03-06 |title=Jennie on BLACKPINK's legacy: "We really believe we're making a cultural move" |url=https://www.nme.com/news/music/jennie-blackpink-legacy-we-really-believe-were-making-a-cultural-move-3843966 |access-date=2026-02-22 |website=NME |language=en-GB}}</ref> ''Very British Birthday Party'' ng Capital Breakfast,<ref>{{Cite web |title=Jennie on her new album 'Ruby', preparing for Coachella 2025 and more |url=https://www.capitalfm.com/news/music/blackpink-jennie-album-ruby-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=Capital |language=en}}</ref> ''Chicken Shop Date'',<ref>{{Cite web |last=Dailey |first=Hannah |date=2025-03-07 |title=JENNIE of BLACKPINK Says She ‘Can’t Even Talk About’ Rihanna Because She Gets Too Starstruck |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-rihanna-chicken-shop-date-1235917765/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> at ''The Jennifer Hudson Show''.<ref>{{Cite web |last=Dailey |first=Hannah |date=2025-03-10 |title=Watch JENNIE Praise Doechii & Refuse BLACKPINK Tour Spoilers on ‘The Jennifer Hudson Show’ |url=https://www.billboard.com/music/music-news/jennie-praises-doechii-blackpink-tour-1235918799/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> Siya rin ay pinagpanayam para sa mga kuwentong cover na may mga lathala katulad ng ''Complex'',<ref>{{Cite web |date=2025-03-25 |title=Jennie Is Finally Centering Herself: Jennie Cover Story |url=https://www.complex.com/music/a/yj-lee/thirst-trap-jennie-cover-story |access-date=2026-02-22 |website=Complex |language=en}}</ref> ''Harper's Bazaar'',<ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |access-date=2026-02-22 |website=Harper's BAZAAR |language=en-US}}</ref> ''Billboard'',<ref>{{Cite web |last=Havens |first=Lyndsey |date=2025-01-09 |title=‘It’s a Fight Between Me, Myself and I’: Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> at ''Clash''.<ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=Hussain |first2=Shahzaib |date=2025-04-08 |title=In The Dark, I Grew: JENNIE Interviewed {{!}} Features |url=https://www.clashmusic.com/features/in-the-dark-i-grew-jennie-interviewed/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref> Noong Marso 6, 2026, inilathala ni Jennie ang ''Ruby (The Complete Collection)'' para sa santaóng kaarawan ng album. Ang paglabas ay nagdagdag ng anim na mga track mula sa panaunang listahan ng track, katulad ng "Jennie Lang" na mga bersiyon at bagong mga remix. Inilabas ito na may updated na pabalat na nagtatampok sa "Complete Collection" na pangalan upang maiba ito mula sa karaniwang edisiyon ng 2025. Isa pa, isang pop-up na tindahang nagngangalang "Santaon sa Ruby" ay napalakad noong Marso 5–11, sa The Hyundai Seoul sa Yeouido.<ref>{{Cite web |last=Kaufman |first=Gil |date=2026-03-06 |title=BLACKPINK’s JENNIE Celebrates One-Year Anniversary of Debut Solo LP With Expanded ‘Ruby (The Complete Collection)’ |url=https://www.billboard.com/music/pop/blackpink-jennie-debut-album-expanded-ruby-complete-collection-1236193986/ |access-date=2026-07-16 |website=Billboard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=BLACKPINK's Jennie celebrates 'Ruby' anniversary with Seoul pop-up - The Korea Times |url=https://www.koreatimes.co.kr/entertainment/k-pop/20260308/blackpinks-jennie-celebrates-ruby-anniversary-with-seoul-pop-up |access-date=2026-07-16 |website=www.koreatimes.co.kr |language=en}}</ref> === Mga single === Ang "Mantra" ay inilabas bilang pangakay na single ng album noong Oktubre 11, 2024.<ref name="Rolling Stone 2">{{Cite magazine |last=Mier |first=Tomás |date=October 1, 2024 |title=Jennie Announces Solo Single 'Mantra' with Flirty Teaser: 'Girls Just Gotta Have Fun' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-solo-single-mantra-teaser-1235120166/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001113507/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-solo-single-mantra-teaser-1235120166/ |archive-date=October 1, 2024 |access-date=October 1, 2024 |magazine=[[Rolling Stone]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0035-791X |oclc=969027590}}</ref> Naging matagumpay sa kalakalan ang kanta, umabot sa unang ranggo sa Hong Kong<ref name="HK">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Hong Kong Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i45/ |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at Taywan,<ref>{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Taiwan Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i44/ |access-date=October 22, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at ikalawa at tatlong ranggo, nang nakahanay, sa ''[[Wikipedia:Balangkas/Billboard|Billboard]]'s'' Global Excl.US at Global 200.<ref name="Billboard 6">{{Cite magazine |last=Trust |first=Gary |date=October 21, 2024 |title=Lady Gaga & Bruno Mars' 'Die With a Smile' Tops Global 200 for Eighth Week, the Most of 2024 |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-200-number-one-eighth-week-1235807210/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20241028191427/https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-200-number-one-eighth-week-1235807210/ |archive-date=October 28, 2024 |access-date=October 21, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Natuktok din ng kanta ang ikatlong ranggo sa Circle Digital Chart ng Timog Korea,<ref>{{Cite web |title=Digital Chart – Week 43 of 2024 |url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=43&hitYear=2024&termGbn=week&yearTime=3 |access-date=October 31, 2024 |website=[[Circle Chart]] |language=ko, en}}</ref> at sa loob ng punong sampu sa Indonesya,<ref>{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Indonesia Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i43/ |access-date=October 29, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Malaysia,<ref>{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Malaysia Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i34/ |access-date=October 22, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Pilipinas,<ref>{{Cite magazine |date= |title=Philippines Hot 100: Week of October 26, 2024 |url=https://billboardphilippines.com/chart/philippines-hot-100/10-26-2024/ |access-date=October 23, 2024 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> Singapura,<ref>{{Cite web |title=RIAS Top Charts Week 42 (11 - 17 Oct 2024) |url=https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/ |archive-url=https://archive.today/20241022070145/https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/ |archive-date=October 22, 2024 |access-date=October 22, 2024 |publisher=[[Recording Industry Association Singapore|RIAS]]}}</ref> at Gitnang Silangan.<ref>{{Cite web |title=The Official Mena Chart - This Week's Official MENA Chart Top 20 from 18/10/2024 to 24/10/2024 |url=https://www.theofficialmenachart.com/weeklychart |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20241029222103/https://www.theofficialmenachart.com/weeklychart |archive-date=October 29, 2024 |access-date=October 29, 2024 |publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]}}</ref> Noong Enero 25, 2025, ang bidyong pangmusika para sa "Zen* ay inilathala sa [[YouTube]].<ref>{{Cite web |last=Peters |first=Michell |date=January 25, 2025 |title=Jennie Drops Visually Striking 'Zen' Video After <i>Ruby</i> Album Announcement: Watch |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-zen-music-video-ruby-album-1235883561/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125172104/https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-zen-music-video-ruby-album-1235883561/ |archive-date=January 25, 2025 |access-date=February 22, 2026 |website=Billboard}}</ref> Ang pangalawang single na pinamagatang "Love Hangover" na pinagtatampukan ni Fike ay inilabas noong Enero 31, 2025,<ref name="Rolling Stone 3">{{Cite magazine |last=Zemler |first=Emily |date=January 31, 2025 |title=Jennie Taps Dominic Fike for Confessional Single 'Love Hangover' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-dominic-fike-love-hangover-single-1235252224/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131074721/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-dominic-fike-love-hangover-single-1235252224/ |archive-date=January 31, 2025 |access-date=January 31, 2025 |magazine=[[Rolling Stone]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0035-791X |oclc=969027590}}</ref> na tumuktok sa ika-29 na ranggo sa ''Billboard'' Global 200<ref name="WW">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Global 200) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/glo/ |url-status=live |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at ika-35 ranggo sa Circle Digital Chart.<ref>{{Cite web |date=February 2–8, 2025 |title=2025 Week 06 Digital Chart |url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=06&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213021816/https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=06&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |archive-date=February 13, 2025 |access-date=February 13, 2025 |publisher=[[Circle Chart]] |language=ko}}</ref> Ang ikatlong single ng album, "ExtraL" na pinagtatampukan ni Doechii, ay inilabas noong Pebrero 21,<ref name="NME 2">{{Cite magazine |last=Chin |first=Carmen |date=February 14, 2025 |title=Blackpink's Jennie teases new single 'Extral', featuring Doechii |url=https://www.nme.com/news/music/blackpinks-jennie-teases-new-single-extral-featuring-doechii-3837935 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214155041/https://www.nme.com/news/music/blackpinks-jennie-teases-new-single-extral-featuring-doechii-3837935 |archive-date=February 14, 2025 |access-date=February 14, 2025 |magazine=[[NME]] |location=United Kingdom |issn=0028-6362}}</ref> na tumutuktok sa ika-18 ranggo sa ''Billboard'' Global 200<ref name="WW" /> at ika-42 ranggo sa Circle Digital Chart.<ref name="Circle 2025 Wk 11">{{Cite web |date=March 9–15, 2025 |title=2025 Week 11 Digital Chart |url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=20&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250321010556/https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=11&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |archive-date=March 21, 2025 |access-date=March 20, 2025 |publisher=[[Circle Chart]] |language=ko}}</ref> Ang "Like Jennie" ay inilabas bilang ikaapat na single kasabay ang paglabas ng album noong Marso 7, 2025.<ref name="Vulture 1">{{Cite web |last=Gularte |first=Alejandra |date=March 7, 2025 |title=She Knows You Dream of Jennie |url=https://www.vulture.com/article/jennie-like-jennie-music-video.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307150102/https://www.vulture.com/article/jennie-like-jennie-music-video.html |archive-date=March 7, 2025 |access-date=March 7, 2025 |website=[[Vulture (website)|Vulture]] |publisher=[[Vox Media]] |location=United States}}</ref> Ito ay isang kalakalang tagumpay na tumuktok sa unang ranggo sa Timog Korea,<ref>{{Cite web |title=CIRCLE CHART - 써클차트 |url=https://circlechart.kr/ |access-date=2026-02-22 |website=circlechart.kr |language=en}}</ref> Hong Kong<ref name="HK">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Hong Kong Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i45/ |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at Malaysia,<ref>{{Cite web |title=The Official Southeast Asia Charts – This Week's Official Malaysia Chart Top 20 from 03/07/2025 to 03/13/2025 |url=https://www.officialseacharts.com/weeklychart |access-date=March 18, 2025 |publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]}}</ref> ikatlo't ikalimang ranggo sa ''Billboard'' Global Excl. US at Global 200 nang nakahanay.<ref>{{Cite magazine |last=Trust |first=Gary |date=March 17, 2025 |title=Lady Gaga & Bruno Mars' 'Die With a Smile' Dominates Both Billboard Global Charts |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-charts-march-22-1235923698/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317183457/https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-charts-march-22-1235923698/ |archive-date=March 17, 2025 |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Ang "Handlebars" ay ipinadala sa tingwirin ng US contemporary hit bilang ikalimang single ng album noong Marso 11,<ref name="Hits 1">{{Cite magazine |last=Pop Mart |date=March 11, 2025 |title=Your Radio Add Recaps |url=https://www.hitsdailydouble.com/news/radio/pop-radio-recaps-2025-03-11 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313021134/https://www.hitsdailydouble.com/news/radio/pop-radio-recaps-2025-03-11 |archive-date=March 13, 2025 |access-date=March 13, 2025 |magazine=[[Hits (magazine)|Hits]] |location=United States |oclc=15994494}}</ref> at inilabas sa tingwiring Italyano ng Sony Music Italy makalipas ang tatlong araw.<ref>{{Cite web |date=2025-03-07 |title=Handlebars - JENNIE, Dua Lipa |url=https://earone.com/post/85eefdcf7b28 |access-date=2026-02-22 |website=EarOne |language=it-IT}}</ref> Ang bidyong pangmusika nito ay inilabas noong Marso 10.<ref name="Elle 2">{{Cite magazine |last=Gonzales |first=Erica Gonzales |date=March 10, 2025 |title=Jennie and Dua Lipa Star in a Trippy New Music Video for Their Song 'Handlebars' |url=https://www.elle.com/culture/music/a64078289/jennie-dua-lipa-handlebars-lyrics-meaning/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250310174110/https://www.elle.com/culture/music/a64078289/jennie-dua-lipa-handlebars-lyrics-meaning/ |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 10, 2025 |magazine=[[Elle (magazine)|Elle]] |publisher=[[Louis Hachette Group]] |location=France}}</ref> Ang kanta ay umabot sa ika-21 ranggo sa ''Billboard'' Global 200<ref name="WW">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Global 200) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/glo/ |url-status=live |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at ika-68 ranggo sa Circle Digital Chart.<ref name="Circle 2025 Wk 11" /> Noong Abril 26, nilabas ni Jennie ang bidyong pangmusika para sa "Seoul City", na nagdala ng kabuuang bilang ng mga bidyong pangmusika mula sa album ng pito.<ref>{{Cite news |last=Jae-heun |first=Kim |date=2025-04-27 |title=Jennie of Blackpink redefines K-pop album promotion with seven 'Ruby' music videos |language=en |work=The Korea Herald |url=https://www.koreaherald.com/article/10474810 |access-date=2025-05-30}}</ref> === Pakikipagtambalan sa mga brand === Kasunod ng paglabas ng ''Ruby'', si Jennie ay nakisangkot sa mga pakikipagtambalang may inspirasyon sa kanyang unang studio album. Noong Setyembre 2025, nakipagtambal siya sa Beats by Dre para ilabas ang espesiyal na edisiyong Jennie Ruby Red Beats Solo 4 wireless na pang-ulong hatinig.<ref>{{Cite web |last=Regis |first=Ralph |date=2025-09-03 |title=JENNIE And Beats Team Up For New Special Edition Headphones |url=https://billboardphilippines.com/culture/jennie-and-beats-team-up-for-new-special-edition-headphones/ |access-date=2026-02-22 |website=billboardphilippines.com |language=en-US}}</ref> Sa parehong buwan, nakipagtambal din siya sa Amerikanong drinkware brand na Stanley 1913 para ilabas ang limitadong edisyong Stanley 1913 x JENNIE koleksyon sa Midnight Ruby.<ref>{{Cite news |last=Sirikul |first=Laura |title=Stanley 1913 Enters The K-Pop Scene Collaborating With JENNIE |language=en |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/laurasirikul/2025/09/12/stanley-1913-enters-the-k-pop-scene-collaborating-with-jennie/ |access-date=2026-02-22}}</ref> Noong Nobyembre, nakipagtambal naman si Jennie sa Alemang confectionary brand na Haribo para ilabas ang limitadong edisyong Ruby Hearts na gummies, na makikita lang sa Target.<ref>{{Cite web |date=2025-11-24 |title=HARIBO and JENNIE Launch ‘Ruby Hearts’ Gummies for Fans |url=https://www.haribo.com/en-us/news/jennie-x-ruby-hearts |access-date=2026-02-22 |website=HARIBO |language=en-US}}</ref> == Mga live na pagtatanghal == Ipin-romote ni Jennie ang album sa iba-ibang pagtatanghal, simula sa mga nakatakdang pagpapakita sa American late night talk show na ''Jimmy Kimmel Live!'',<ref>{{Cite magazine |last=Zemler |first=Emily |date=October 16, 2024 |title=Jennie Hits the Mark With 'Mantra' Performance on 'Kimmel' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-mantra-performance-kimmel-1235134909/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125022417/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-mantra-performance-kimmel-1235134909/ |archive-date=November 25, 2024 |access-date=October 16, 2024 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> ang mga Timog Koreanong pangmusikang programang ''M Countdown'' at ''Show!Music Core'',<ref name="M Countdown">{{Cite web |last=Lee |first=Ye-jin |date=October 17, 2024 |script-title=ko:제니, 8년만 '엠카' 컴백…레전드 미모, 카리나 꺾고 첫 음방 1위 [엑's 이슈] |trans-title=Jennie is back on "M Countdown" for the first time in 8 years...Legendary beauty beat Karina to win first place on a music show. [Ex's issue] |url=https://news.nate.com/view/20241017n39262 |access-date=October 17, 2024 |publisher=Xsports News |language=ko |via=[[Nate (web portal)|Nate]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kim |first=Tae-hyung |date=October 19, 2024 |script-title=ko:'쇼! 음악중심' 에스파 카리나 'UP' 1위…씨엔블루·제니·세븐틴 등 출격 [TV캡처] |trans-title='Show! Music Core' Aespa's Karina 'UP' 1st Place... CNBLUE, Jennie, Seventeen, etc. Appear [TV Capture] |url=https://www.stoo.com/article.php?aid=96787699911 |access-date=October 19, 2024 |website=Sports Today |language=ko}}</ref> at ang 2024 Superpop Japan music festival kasunod ng paglabas ng pangakay na single ng album na "Mantra".<ref>{{Cite web |last=Jeong |first=Ji-won |date=November 13, 2024 |script-title=ko:'슈퍼팝 재팬' 제니, 글로벌 스타 출격에 日 열광 "보고싶었다" |trans-title='Superpop Japan' Jennie, Japan's enthusiasm for global star debut "I missed you" |url=https://www.joynews24.com/view/1781483 |access-date=November 13, 2024 |website=Joy News |language=ko}}</ref> Nalimbag ang isang live na pagtatanghal na bidyo ng susunod na single sa ''Ruby'' na "Love Hangover" sa opisyal na hudyatan ni Jennie sa YouTube.<ref>{{Cite magazine |last=Saulog |first=Gabriel |date=February 12, 2025 |title=JENNIE Showcases Her Rap Prowess On Live Performance Video of "Love Hangover" – Watch |url=https://billboardphilippines.com/music/news/jennie-showcases-her-rap-prowess-on-live-performance-video-of-love-hangover-watch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314162329/https://billboardphilippines.com/music/news/jennie-showcases-her-rap-prowess-on-live-performance-video-of-love-hangover-watch/ |archive-date=March 14, 2025 |access-date=February 12, 2025 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> Kasunod ng paglabas ng album, nagrekord si Jennie ng mga live na pagtatanghal ng "Like Jennie" at "Handlebars" para sa ''Iconic Stage'' ng ''Billboard'' bilang una nitong itinatampok na tao.<ref>{{Cite web |last=Ahn |first=Byeong-gil |date=March 13, 2025 |script-title=ko:제니, 빌보드 출연 첫 주인공···독점 인터뷰+퍼포먼스 |trans-title=Jennie, Billboard's first appearance as the main character···Exclusive interview + performance |url=https://sports.khan.co.kr/article/202503130828003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313022916/https://sports.khan.co.kr/article/202503130828003 |archive-date=March 13, 2025 |access-date=March 5, 2025 |website=[[Kyunghyang Shinmun|Sports Kyunghyang]] |language=ko}}</ref> Nagtanghal siya sa Coachella Valley Music and Arts Festival noong Abril 13 at 20, 2025.<ref name="The Korea Herald 1">{{Cite news |last=Hwang |first=You-mee |date=November 21, 2024 |title=Blackpink's Jennie, Lisa invited to Coachella as solo acts |work=[[The Korea Herald]] |publisher=[[Herald Corporation]] |agency=[[Asia News Network]] |location=South Korea |url=https://www.koreaherald.com/article/10011400 |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250310165100/https://www.koreaherald.com/article/10011400 |archive-date=March 10, 2025}}</ref> === ''The Ruby Experience'' === Ang The Ruby Experience ay ang unang concert tour ni Jennie. Bilang suporta sa album na ''Ruby'', nagsagawa si Jennie ng apat-na-lungsod na pagtatanghal ng limang kilalang-kilalang palabas sa pagitan ng Marso 6 at 21, 2025.<ref name="Rolling Stone 1">{{Cite magazine |last=Mier |first=Tomás |date=January 25, 2025 |title=Jennie Will Celebrate Debut Solo Album with 'Intimate' Ruby Experience Shows |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-will-celebrate-debut-solo-album-ruby-experience-shows-1235246329/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125011305/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-will-celebrate-debut-solo-album-ruby-experience-shows-1235246329/ |archive-date=January 25, 2025 |access-date=January 28, 2025 |magazine=[[Rolling Stone]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0035-791X |oclc=969027590}}</ref> Orihinal na inihayag bilang isang serye ng tatlong palabas, ang mini-tour ay nagtakda ng mga karagdagang palabas sa Los Angeles at Paris.<ref name="Variety-TRE">{{Cite magazine |last=Garcia |first=Thania |date=March 7, 2025 |title=Jennie Brings 'The Ruby Experience' to Los Angeles for a Sweet and Sultry Intro to Her Solo Era: Concert Review |url=https://variety.com/2025/music/news/jennie-ruby-experience-concert-review-1236330927/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250308105237/https://variety.com/2025/music/news/jennie-ruby-experience-concert-review-1236330927/ |archive-date=March 8, 2025 |access-date=March 19, 2025 |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref><ref name="Vogue France">{{Cite magazine |last=Mang |first=Lolita |date=March 11, 2025 |title=Jennie (de BLACKPINK) sera en concert en France pour une date unique |url=https://www.vogue.fr/article/jennie-blackpink-concert-france-paris-date |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311162542/https://www.vogue.fr/article/jennie-blackpink-concert-france-paris-date |archive-date=March 11, 2025 |access-date=March 11, 2025 |magazine=[[Vogue France]] |language=fr}}</ref> Ito ay pinuri ng mga kritiko para sa kaniyang eksperimental at pangsinehan na paggawa.<ref>{{Cite magazine |last=Fell |first=Nicole |date=March 7, 2025 |title=The Ruby Experience Gives L.A. Crowd a Chance to Rock With Jennie |url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/the-ruby-experience-jennie-best-moments/jennie-shows-her-range-by-playing-all-of-ruby/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250310151232/https://www.hollywoodreporter.com/lists/the-ruby-experience-jennie-best-moments/jennie-shows-her-range-by-playing-all-of-ruby/ |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 18, 2025 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref><ref name="Variety-TRE" /> == Kritikal na pagtanggap == Karaniwang nakatanggap ang ''Ruby'' ng mga positibong pagsusuri mula sa mga kritiko. Ayon sa ''[[Forbes]]'', ang ''Ruby'' ang isa sa pinakahinahangaang K-pop na album noong 2025.<ref>{{Cite news |last=Benjamin |first=Jeff |title=Most Acclaimed K-Pop Of 2025: Demon Hunters, BLACKPINK, NMIXX, J-Hope |language=en |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/31/the-most-acclaimed-k-pop-of-2025-demon-hunters-blackpink-nmixx--more/ |access-date=2026-02-22}}</ref> Ayon sa tagapangimpok-pahayag na Metacritic, ang ''Ruby'' ay nakatanggap ng "pangkahalatang kasiya-siyang mga review" ayon sa nakatimbang na katanapang iskor na 74 ng 100 mula sa mga anim na kritikong iskor.<ref>{{Citation |title=Ruby by JENNIE |url=https://www.metacritic.com/music/ruby/jennie |language=en |access-date=2025-04-23}}</ref> Ang ''Wonderland'', noong Hulyo 2025, ay naghatol dito bilang pinakamahusay na solo album na galing sa kasapi ng Blackpink.<ref>{{Cite web |last=Tibbits |first=Ben |date=2025-07-31 |title=Bad Bunny, Addison Rae & More: Best Albums Of 2025 So Far |url=https://www.wonderlandmagazine.com/2025/07/31/best-albums-of-2025-so-far/ |access-date=2026-02-22 |website=Wonderland |language=en-GB}}</ref> Nakatanggap ang album ng apat sa limang bituin na pag-aantas mula kay Crystal Bell ng ''NME'', na pinuri ang ''Ruby'' para sa pagpapakita nito ng karisma ni Jennie, "nakatitiyak sa sarili" na artistikong layunin, at hanay ng kabosesan.<ref name=":0">{{Cite web |last=Bell |first=Crystal |date=2025-03-07 |title=Jennie – 'Ruby' review: a bold, self-assured debut that redefines her narrative |url=https://www.nme.com/reviews/album/jennie-blackpink-ruby-review-3844348 |access-date=2025-04-23 |website=NME |language=en-GB}}</ref> Nilagyan ng tatak ni Maria Leticia Gomes ng ''Clash'' ang album bilang "isang kapana-panabik na pakikinig" na nagpalawak ng kasiningan ni Jennie.<ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-03-07 |title=Jennie - Ruby {{!}} Reviews |url=https://www.clashmusic.com/reviews/jennie-ruby/ |access-date=2025-04-23 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref> Gayundin, pinuri ni Maria Sherman ng ''Associated Press'' ang rekord para sa "ambisyoso at makintab" na pagsisikap sa paggalugad ng iba't ibang aspeto ng personalidad ni Jennie, na ang ''Ruby'' ay "isang kaleidoscope ng iba't ibang tunog [..] na puno ng kabagay, pinakintab na kasiyahan."<ref name="Associated Press 1">{{Cite news |last=Sherman |first=Maria |date=March 7, 2025 |title=Music Review: Blackpink's Jennie steps out on her own with debut solo album, ''Ruby'' |language=en |agency=[[Associated Press]] |location=United States |url=https://apnews.com/article/blackpink-jennie-ruby-solo-album-music-review-a0b5dc56312d91b15ed92be9b19182c0 |access-date=March 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250309171808/https://apnews.com/article/blackpink-jennie-ruby-solo-album-music-review-a0b5dc56312d91b15ed92be9b19182c0 |archive-date=March 9, 2025}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=NME |date=2025-06-26 |title=The best albums of 2025… so far! |url=https://www.nme.com/features/music-features/best-albums-of-2025-so-far-3872624 |access-date=2026-07-16 |website=NME |language=en-GB}}</ref> Sa isang pagsusuri para sa ''Rolling Stone'', si Maura Johnston ay iniantas sa tatlo at kalahating bituin, na nagbubuod dito bilang isang "mabilis na paggalaw ng magandang oras" kasama ang "kahanga-hangang kakayahang tumupad" sa dyanra ng R&B-pop.<ref name="RS4" /> Magkatulad ding pinuri ng ''Elle'' ang album bilang "maingay, magalugad, at higit sa lahat, kasiya-siya", na may "kumpiyansang mga awit" at "nakatutuwang mga collab", habang kay Callie Alghrim ng ''Business Insider'' ay inangkin na ang mang-aawit ay "madali niyang mautusan ang spotlight".<ref>{{Cite web |date=2025-12-22 |title=The Best Albums of 2025 Might Prove Your Spotify Listening Age Wrong |url=https://www.elle.com/culture/music/a69839009/best-albums-of-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=ELLE |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ahlgrim |first=Callie |title=The best albums of 2025 |url=https://www.businessinsider.com/best-albums-2025 |access-date=2026-02-22 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref> Ayon naman sa ''IZM'', ang album ay pinanganak sa kumikislap at maagap na tala ng pop na nagsasala sa kaisipang pangkomersiyal ang K-pop.<ref>{{Cite web |title=Neo Music Communication IZM |url=https://www.izm.co.kr/posts?id=33244 |access-date=2026-07-16 |website=www.izm.co.kr}}</ref> Ang ''Ruby'' ay ika-29 na puwesto sa unang-100 listahan ng mga pinakamahusay na album ng 2025 ng ''Rolling Stone'', at ika-56 sa parehong listahan ng ''Clash''.<ref>{{Cite web |last=Stone |first=Rolling |date=2025-12-03 |title=The 100 Best Albums of 2025 |url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-2025-1235466292/ |access-date=2026-02-22 |website=Rolling Stone |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-12-15 |title=Albums Of The Year 2025 {{!}} Features |url=https://www.clashmusic.com/features/albums-of-the-year-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref> Para sa ''Billboard'', nilagay ang album ito sa ikatlong-pinakamahusay na K-pop album ng 2025.<ref>{{Cite web |last=Webster |first=Amina Ayoud,Jeff Benjamin,Billboard Korea,Abby |date=2025-12-18 |title=The 25 Best K-Pop Albums of 2025: Staff Picks |url=https://www.billboard.com/lists/best-kpop-albums-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> Nag-aalok ng mas halo-halong pagsusuri, pinuri ni Jon Caramanica ng ''The New York Times'' ang ''Ruby'' para sa paggalugad nito gamit ang tinig at tunog ngunit pinuna ang mga kolaborasyon sa album dahil sa kanilang kakulangan ng kabuluhan.<ref>{{Cite news |last=Caramanica |first=Jon |date=2025-03-12 |title=Blackpink’s Members Wrestle With the Mega-Group’s Long Shadow |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2025/03/12/arts/music/blackpink-solo-albums.html |access-date=2025-04-23 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-05 |title=The Best Albums Of 2025 (So Far) |url=https://www.complex.com/music/a/dimassanfiorenzo/best-albums-2025-right-now |access-date=2026-02-22 |website=Complex |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-09-02 |title=The 60 Best Albums Of 2025 (So Far...) {{!}} Features |url=https://www.clashmusic.com/features/the-60-best-albums-of-2025-so-far/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-03-07 |title=Jennie - Ruby {{!}} Reviews |url=https://www.clashmusic.com/reviews/jennie-ruby/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref><ref name=":0" /> Ang ilang tagapalagay kagaya ni Irene Kim ng ''Vogue'' ay nagtalo na ang pagsisikap ng mang-aawit bilang solo ay nagbigay-daan sa kanya upang maipakita ang mga katangiang naiiba sa kanyang karakter bilang it girl ng Blackpink at sa mga pinipilit ng gaawanang K-pop na isuot ng mga idolo nito.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Hess |first=Liam |date=2025-12-17 |title=The 45 Best Albums of 2025 |url=https://www.vogue.com/article/best-albums-of-2025 |access-date=2026-07-16 |website=Vogue |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Neo Music Communication IZM |url=https://www.izm.co.kr/posts?id=33746 |access-date=2026-07-16 |website=www.izm.co.kr}}</ref> Palagay mula sa ''Billboard'' at sa opisyal na pooksapot ng gawad Grammy ay nagsabing ang pag-iisa ng iba-ibang estilo ang nagbigay-kulay sa kaniyang pag-usbong bilang "pangmundong isig" at "bagong-salinlahing mutyang pop", na "nagtatangging itago sa mga inaasahan, dyanra, wika o pamamaraan."<ref>{{Cite web |last=Benjamin |first=Jeff |date=2025-03-10 |title=Every Song From JENNIE’s Solo Album ‘Ruby,’ Ranked |url=https://www.billboard.com/lists/jennie-ruby-songs-ranked/ |access-date=2026-07-16 |website=Billboard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=15 Must-Hear Albums Arriving In March 2025: Lady Gaga, Selena Gomez, JENNIE, Lucy Dacus & More |url=https://www.grammy.com/news/must-hear-albums-march-2025-lady-gaga-jennie-lucy-dacus/ |access-date=2026-07-16 |website=Grammy |language=en-US}}</ref> ==Parangal== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+{{sronly|Awards and nominations}} |- align="center" ! scope="col" | Taon ! scope="col" | Kasapian ! scope="col" | Gawad ! scope="col" | Kinalabasan ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference}} |- | align="center" rowspan="7" | 2025 | rowspan="4" | [[Asian Pop Music Awards]] | Punong 20 Album ng Taon | {{won}} | style="text-align:center" rowspan="2" | <ref>{{cite magazine|last=McIntyre|first=Hugh|title=Asian Pop Music Awards 2025 Winners: Jennie, G-Dragon, Lay Zhang Reign|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/31/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-lead-winners/|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=December 31, 2025|access-date=December 31, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101154419/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/31/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-lead-winners/|archive-date=January 1, 2026|url-status=live}}</ref> |- | Gawad sa Paghirang ng Madla | {{won|place=9|9th place}} |- | Pinakamahusay na Album ng Taon | {{nom}} | style="text-align:center" rowspan="2" | <ref>{{cite magazine|last=McIntyre|first=Hugh|title=Asian Pop Music Awards 2025: Jennie, G-Dragon, Lay Zhang, Jackson Wang Lead Nominees|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/02/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-jackson-wang-lead-nominees/|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=December 2, 2025|access-date=December 2, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251204003025/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/02/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-jackson-wang-lead-nominees/|archive-date=December 4, 2025|url-status=live}}</ref> |- | Pinakamahusay na Tagagawa{{efn|Mga tagagawa: Jennie (kasama ang pangkat paggawa)}} | {{nom}} |- | [[2025 Korea Grand Music Awards|Korea Grand Music Awards]] | Pinakamahusay na Tugtuging 10 | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|script-title=ko:2025 KGMA 본 투표 1차 종료…부문별 1위 누구? 투표 열기 고조|trans-title=2025 KGMA Main Voting 1st Round... Who is number one in each category? Vote openness is high|url=https://isplus.com/article/view/isp202509300155|via=[[Naver]]|publisher=[[Ilgan Sports]]|last=Park|first=Se-yeon|date=September 30, 2025|access-date=October 11, 2025|archive-date=February 15, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260215195443/https://isplus.com/article/view/isp202509300155|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | [[2025 Melon Music Awards|Melon Music Awards]] | Mga Angaw Punong 10 | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|script-title=ko:지드래곤, ‘MMA’ 7관왕 등극…제니→올데프 수상|trans-title=G-Dragon wins 7 'MMA' crowns... Jennie → AllDay Project Award|url=https://enews.imbc.com/News/RetrieveNewsInfo/488021|via=[[Naver]]|publisher=[[iMBC]]|language=ko|last=Kim|first=Hye-young|date=December 21, 2025|access-date=December 21, 2025|archive-date=December 23, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223001834/https://enews.imbc.com/News/RetrieveNewsInfo/488021|url-status=live}}</ref> |- | Album ng Taon | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Benjamin|first=Jeff|title=Korean Music Awards 2026: Effie, NMIXX, Jennie & Lee Chanhyuk Lead Nominations|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=February 5, 2026|access-date=February 5, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260205112422/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations/|archive-date=February 5, 2026|url-status=live}}</ref> |- | align="center" rowspan="5" | 2026 | [[40th Golden Disc Awards|Golden Disc Awards]] | Pinakamahusay na Album (Bonsang) | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|last=Lim|first=Jeong-won|title=Golden Disc nominees announced for event's 40th edition on Jan. 10 in Taipei|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-11-25/entertainment/kpop/Golden-Disc-nominees-announced-for-events-40th-edition-on-Jan-10-in-Taipei/2462791|access-date=November 25, 2025|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=November 25, 2025|archive-date=November 28, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251128104145/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-11-25/entertainment/kpop/Golden-Disc-nominees-announced-for-events-40th-edition-on-Jan-10-in-Taipei/2462791|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | [[2026 iHeartRadio Music Awards|iHeartRadio Music Awards]] | K-pop Album ng Taon | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Atkinson|first=Katie|url=https://www.billboard.com/lists/2026-iheartradio-music-awards-winners-list/|title=Here Are the 2026 iHeartRadio Music Awards Winners: Full List|date=March 26, 2026|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=March 26, 2026|archive-date=March 27, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260327033531/https://www.billboard.com/lists/2026-iheartradio-music-awards-winners-list/|url-status=live}}</ref> |- | Pinakapaboritong Pamulaang Album | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Millman|first=Ethan|url=https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/iheartradio-music-award-nominations-taylor-swift-leads-1236467699/|title=iHeartRadio Music Award Nominations: Taylor Swift Leads With Nine|date=January 8, 2026|magazine=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=January 8, 2026|archive-date=January 8, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260108230851/https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/iheartradio-music-award-nominations-taylor-swift-leads-1236467699/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | [[23rd Korean Music Awards|Korean Music Awards]] | Pinakamahusay na K-pop Album | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|title=AKMU's Lee Chan-hyuk, Jennie sweep major prizes at Korean Music Awards|url=https://www.koreatimes.co.kr/entertainment/k-pop/20260227/akmus-lee-chan-hyuk-jennie-sweep-major-prizes-at-korean-music-awards|newspaper=[[The Korea Times]]|date=February 27, 2026|access-date=February 27, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260227002356/https://www.koreatimes.co.kr/entertainment/k-pop/20260227/akmus-lee-chan-hyuk-jennie-sweep-major-prizes-at-korean-music-awards|archive-date=February 27, 2026|url-status=live}}</ref> |- | Album ng Taon | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Benjamin|first=Jeff|title=Korean Music Awards 2026: Effie, NMIXX, Jennie & Lee Chanhyuk Lead Nominations|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=February 5, 2026|access-date=February 5, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260205112422/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations/|archive-date=February 5, 2026|url-status=live}}</ref> |} == Komersyal na pagganap == Noong Marso 4, 2025, iniulat na nakaipon ang ''Ruby'' ng 450,000 mga pre-order sa buong mundo.<ref name="The Hollywood Reporter 1">{{Cite magazine |last=Fell |first=Nicole |date=March 5, 2025 |title=Jennie's Debut Solo Album Racks Up 450K Pre-Orders |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennies-ruby-debut-solo-album-450k-pre-orders-1236155036/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305231044/https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennies-ruby-debut-solo-album-450k-pre-orders-1236155036/ |archive-date=March 5, 2025 |access-date=March 5, 2025 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |publisher=[[Eldridge Industries]] |location=United States |issn=0018-3660 |oclc=44653726}}</ref> Nakabenta ang album ng higit pa sa isang angaw na kopya sa unang linggo ng paglabas nito at nakapasok sa punong sampu sa 19 na bansa kabilang ang Timog Korea, Awstralya, at Estados Unidos.<ref>{{Cite magazine |last=Fell |first=Nicole |date=March 18, 2025 |title=Jennie Hits 1M Global Sales in First Week for Debut Album 'Ruby' |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennie-hits-1m-global-sales-first-week-debut-album-ruby-1236165638/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319004550/https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennie-hits-1m-global-sales-first-week-debut-album-ruby-1236165638/ |archive-date=March 19, 2025 |access-date=March 18, 2025 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |publisher=[[Eldridge Industries]] |location=United States |issn=0018-3660 |oclc=44653726}}</ref> Sa Timog Korea, ang album ay nakabenta ng higit sa 660,000 kopya sa unang linggo ayon sa tala mula sa Hanteo Chart, kumakatawan sa pinakamataas na benta sa unang linggo ng paglabas ng album para sa isang babaeng K-pop solo artist sa 2025.<ref>{{Cite news |date=March 14, 2025 |title=Jennie sets first-week sales record for K-pop female soloist this year |work=[[Yonhap News Agency]] |url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20250314004200315 |url-status=live |access-date=March 14, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314023855/https://en.yna.co.kr/view/AEN20250314004200315 |archive-date=March 14, 2025}}</ref> Namulaan din nito ang pangalawang ranggo sa Circle Album Chart, na nagtala ng 595,900 kopyang nabenta sa loob ng dalawang araw pagkatapos ang paglabas.<ref name=circleweekly/> Sa Awstralya, namulaan ng album ang pangalawang ranggo sa ARIA Albums Chart, na pinangunahan ng ''Mayhem'' ni [[Lady Gaga]] (2025). Sa pamulaang ito, pumatas ang ''Ruby'' sa ''Rosie'' ni [[Rosé]] (2024) bilang ang pinakamataas na chart ng album ng isang babaeng K-pop soloist sa nabanggit na chart. Ang pagpupuwesto ay ang ikatlong pangalawang ranggong album ni Jennie sa Awstralya pagkatapos ng mga album ng Blackpink na ''The Album'' (2020) at ''Born Pink'' (2022).<ref>{{Cite web |date=March 14, 2025 |title=A monstrous debut for Lady Gaga |url=https://www.aria.com.au/charts/news/a-monstrous-debut-for-lady-gaga |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314091411/https://www.aria.com.au/charts/news/a-monstrous-debut-for-lady-gaga |archive-date=March 14, 2025 |access-date=March 14, 2025 |publisher=[[Australian Recording Industry Association]]}}</ref> Sa Reyno Unido, namulaan ng ''Ruby'' ang pangatlong ranggo sa UK Albums Chart, na nagpalampas sa album ni Rosé na ''Rosie'' bilang ang pinakamataas na chart ng album ng isang babaeng K-pop soloist sa nasabing chart. Napatasan din niya ang ''Golden'' (2023) ni [[Jungkook|Jung Kook]] para sa pinakamataas na chart ng album ng sinumang K-pop solo artist. Nauna nang pumasok si Jennie sa pangalawang ranggo kasama ang mga album ng Blackpink na ''The Album'' at ''Born Pink.''<ref>{{Cite web |last=Lee |first=Jae-hoon |date=March 15, 2025 |script-title=ko:제니, 뭐니! 음방도 삼켰다 |trans-title=Jennie's 'Ruby', Highest Ranking K-Pop Solo on UK Album Chart, Tied for 3rd Place... G-Dragon's 'Übermensch' at 93rd Place |url=https://www.newsis.com/view/NISX20250315_0003099858 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250321134646/https://www.newsis.com/view/NISX20250315_0003099858 |archive-date=March 21, 2025 |access-date=March 15, 2025 |website=[[Newsis]] |language=ko}}</ref> Sa Estados Unidos, namulaan ng ''Ruby'' ang pampitong ranggo sa [[Billboard 200]] na may nabentang 56,000 album-equivalent units sa unang linggo nito. Sa kabuuang iyon, 26,500 ay galing sa mga benta ng album, na nagbunga sa pamulaan ng album sa pangalawang ranggo sa chart ng ''Billboard'' Top Album Sales. Nakamit din nito ang 29,000 streaming equivalent albums (mula sa 39.93 milyong on-demand na opisyal na stream), na humantong sa pang-13 na pamulaan sa ''Billboard'' Top Streaming Albums chart, at 500 track equivalent albums. Sa pamulaang ito, si Jennie ay naging ikatlong kasapi ng Blackpink na nagkamit ng isang nangungunang sampung album sa US, pagkatapos ng ''Rosie'' ni Rosé at ''[[Alter Ego (album ni Lisa)|Alter Ego]]'' ni Lisa (2025).<ref>{{Cite magazine |last=Caulfield |first=Keith |date=March 16, 2025 |title=Lady Gaga's ''Mayhem'' Debuts at No. 1 on ''Billboard'' 200 Chart |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-mayhem-debuts-number-one-billboard-200-chart-1235923158/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250316191025/https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-mayhem-debuts-number-one-billboard-200-chart-1235923158/ |archive-date=March 16, 2025 |access-date=March 16, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Mula sa paglabas ng album, tatlo sa mga kanta nito ay humantong sa ''Billboard'' Hot 100 nang sabay-sabay, na'ng "Handlebars" at "Like Jennie" na namulaan ang bilang 80 at 83 nang nakahanay at "ExtraL" na balik-pasok sa bilang 99. Dahil dito, si Jennie ang unang babaeng K-pop soloist na may tatlong kantang humantong sa kasabayang linggo.<ref>{{Cite web |last=You-mee |first=Hwang |date=2025-03-19 |title=Blackpink’s Jennie places 3 songs on Billboard’s Hot 100 |url=https://www.koreaherald.com/article/10444924 |access-date=2026-07-16 |website=The Korea Herald |language=en}}</ref> == Listahan ng mga track == {{Track listing | headline = Paglilista sa mga track ng ''Ruby'' | extra_column = (mga) Tagagawa | total_length = 41:30 | title_width = 25% | writing_width = 52.5% | extra_width = 22.5% | title1 = Intro: Jane | note1 = with [[French Kiwi Juice|FKJ]] | writer1 = {{hlist|[[Jennie (singer)|Jennie]]|[[French Kiwi Juice|Vincent Fenton]]}} | extra1 = FKJ | length1 = 1:38 | title2 = [[Like Jennie]] | writer2 = {{hlist|Jennie|[[Tayla Parx]]|Amanda "Kiddo A.I." Ibanez|[[Zico (rapper)|Zico]]|[[Diplo|Thomas Pentz]]|Jorge Alfonso Sr.}} | extra2 = {{hlist|[[Diplo]]|Leclair|Jorge}} | length2 = 2:03 | title3 = Start a War | writer3 = {{hlist|[[Jonas Jeberg]]|Ramus Søegren|Jelli Dorman|[[Kuk Harrell]]}} | extra3 = {{hlist|Jeberg|Søegren|Sam Homaee|Dorman{{ref|a|[a]}}}} | length3 = 2:45 | title4 = [[Handlebars (Jennie song)|Handlebars]] | note4 = featuring [[Dua Lipa]] | writer4 = {{hlist|Lipa|[[Rob Bisel]]|[[Amy Allen (songwriter)|Amy Allen]]|[[Delacey|Brittany Amaradio]]|James Ghaleb}} | extra4 = {{hlist|Bisel|[[Ido Zmishlany]]}} | length4 = 3:04 | title5 = With the IE (Way Up) | writer5 = {{hlist|Jennie|[[Dem Jointz|Dwayne Abernathy Jr.]]|Dorman|[[Fernando Arbex|Jose Fernando Arbex Miro]]}} | extra5 = [[Dem Jointz]] | length5 = 2:43 | title6 = [[ExtraL]] | note6 = featuring [[Doechii]] | writer6 = {{hlist|Jennie|[[Doechii|Jaylah Hickmon]]|Abernathy|Alexis Andrea Boyd|[[Sorana (singer)|Sorana Pacurar]]}} | extra6 = Dem Jointz | length6 = 2:47 | title7 = [[Mantra (Jennie song)|Mantra]] | writer7 = {{hlist|Jennie|Billy Walsh|Jumpa|[[Claudia Valentina]]|Elle Campbell|Dorman|Serban Cazan|[[Zikai (singer)|Zikai]]}} | extra7 = {{hlist|[[El Guincho]]|Cazan|Dorman|Jumpa}} | length7 = 2:16 | title8 = [[Love Hangover (Jennie song)|Love Hangover]] | note8 = featuring [[Dominic Fike]] | writer8 = {{hlist|Fike|Carly Gibert|Zmishlany|Blaise Railey|[[Bülow (singer)|Megan Bülow]]|Devin Workman}} | extra8 = {{hlist|Jennie|Zmishlany}} | length8 = 3:00 | title9 = [[Zen (Jennie song)|Zen]] | writer9 = {{hlist|Jennie|Dorman|[[Asheton Hogan]]|[[Bibi Bourelly]]|Kirsten Spencer}} | extra9 = [[Asheton Hogan|Pluss]] | length9 = 3:21 | title10 = Damn Right | note10 = featuring [[Childish Gambino]] and [[Kali Uchis]] | writer10 = {{hlist|Jennie|[[Childish Gambino|Donald Glover]]|[[Kali Uchis|Karly-Marina Loaiza]]|Jean Day Jr.|[[30 Roc|Samuel Gloade]]|[[Mike Will Made It|Michael Williams II]]|Bourelly|[[Ari PenSmith|Ariowa Irosogie]]}} | extra10 = {{hlist|Trubeatzz|[[30 Roc]]|[[Mike Will Made It]]}} | length10 = 3:50 | title11 = F.T.S. | writer11 = {{hlist|Jennie|Hogan|Bourelly|Gibert|Christopher Newlin}} | extra11 = {{hlist|Pluss|Gage}} | length11 = 2:32 | title12 = Filter | writer12 = {{hlist|Boyd|Pacurar|Abernathy|Carmen Reese}} | extra12 = Dem Jointz | length12 = 2:31 | title13 = Seoul City | writer13 = {{hlist|Jennie|Myles Harris|Braylin Bowman|Xeryus Gittens|Williams|Bourelly|Gibert}} | extra13 = {{hlist|MoneyGoForMyles|Resource|Xeryus|Mike Will Made It}} | length13 = 2:44 | title14 = Starlight | writer14 = {{hlist|Jennie|Hogan|Armel Potter|Williams|Bourelly|Irosogie}} | extra14 = {{hlist|Pluss|Melz|Mike Will Made It}} | length14 = 2:48 | title15 = Twin | writer15 = {{hlist|Jennie|Bourelly|Newlin|Williams}} | extra15 = {{hlist|Gage|Mike Will Made It}} | length15 = 3:28 }} {{Track listing | headline = ''Ang Buong Edisiyon'' paglilista ng mga track | extra_column = (mga) Tagagawa | total_length = 57:19 | title_width = 25% | writing_width = 52.5% | extra_width = 22.5% | title1 = Like Jennie | note1 = pinahabang remix; kasama si Diplo at D00mscrvll | writer1 = {{hlist|Jennie|Parx|Ibanez|Zico|Pentz|Alfonso}} | extra1 = {{hlist|Diplo|Leclair|Jorge|Akira Akira|William Bowerman|O'Ryan{{ref|a|[a]}}}} | length1 = 3:00 | title2 = Like Jennie | note2 = EDM remix; kasama si Natural | writer2 = {{hlist|Jennie|Parx|Ibanez|Zico|Pentz|Alfonso}} | extra2 = {{hlist|Diplo|Leclair|Jorge|O'Ryan{{ref|a|[a]}}}} | length2 = 2:39 | title3 = Handlebars | note3 = Jennie Lang | writer3 = {{hlist|Bisel|Allen|Amaradio|Ghaleb}} | extra3 = {{hlist|Bisel|Delacey{{ref|a|[a]}}|Dorman{{ref|a|[a]}}|Harrell{{ref|a|[a]}}|O'Ryan{{ref|a|[a]}}}} | length3 = 2:14 | title4 = ExtraL | note4 = Jennie Lang | writer4 = {{hlist|Jennie|Boyd|Pacurar|Abernathy}} | extra4 = Dem Jointz | length4 = 2:34 | title5 = Love Hangover | note5 = Jennie Lang | writer5 = {{hlist|Zmishlany|Bülow|Railey|Gibert}} | extra5 = {{hlist|Jennie|Zmishlany|Dorman{{ref|a|[a]}}|Harrell{{ref|a|[a]}}}} | length5 = 2:48 | title6 = Damn Right | note6 = Jennie Lang | writer6 = {{hlist|Jennie|Day|Gloade|Williams|Bourelly|Irosogie}} | extra6 = {{hlist|Truebeatzz|30 Roc|Mike Will Made-It|Dorman{{ref|a|[a]}}}} | length6 = 2:23 }} '''Mga Paunawa''' * {{sup|{{note|a|[a]}}}} nagsisignipika bilang katagapaggawa * Ang mga pisikal na bersyon ng album ay may kahaliling pagkakasunud-sunod ng pagkakalista, pati na rin ang mga bersyong solo ng "Handlebars", "ExtraL", "Love Hangover", at "Damn Right".<ref name="Stereogum 1">{{Cite web |last=Chelosky |first=Danielle |date=January 21, 2025 |title=BLACKPINK's JENNIE Announces Debut Solo Album feat. Dua Lipa, Doechii, Childish Gambino, & More |url=https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250122025734/https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |archive-date=January 22, 2025 |access-date=January 21, 2025 |website=[[Stereogum]] |location=United States}}</ref> * Sa di-tandis na bersyon ng album, ang "F.T.S." ay hindi kasama sa tracklist. * Ang "With the IE (Way Up)" ay naglalaman ng sample ng "Hi-Jack" na isinulat ni Jose Fernando Arbex Miro at itinanghal ni Barrabás.<ref>{{Citation |title=Jennie (singer) |date=2026-07-13 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jennie_(singer)&oldid=1363973589 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-07-17}}</ref> * Inilalagay ng ''Ang Buong Edisiyon'' ang mga orihinal na track kasunod ng anim na labis na track. == Mga tauhan == Mga ambag ay hinango mula sa Tidal<ref name="Tidal 1">{{Cite web |last=Jennie |author-link=Jennie (singer) |date=February 21, 2025 |title=''Ruby'' / Jennie / Credits |url=https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250310174717/https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 10, 2025 |publisher=[[Tidal (service)|Tidal]]}}</ref> === Mga musikero === {{div col}} * [[Jennie (mang-aawit)|Jennie]] – boses (lahat ng mga track) * [[French Kiwi Juice|FKJ]] – pag-po-program, taga-synthesize (track 1) * Amanda "Kiddo A.I." Ibanez – mga background na boses (track 2) * [[Chris O'Ryan]] – mga background na boses (track 2) * [[Tayla Parx]] – mga background na boses (track 2) * [[Jonas Jeberg]] – pag-po-program, lahat ng mga instrumento (track 3) * Ramus Søegren – pag-po-program, lahat ng mga instrumento (track 3) * Sam Homaee – pag-po-program, lahat ng mga instrumento (track 3) * Jelli Dorman – mga background na boses (mga track 3, 7, 9, 10), pag-po-program (track 8) * [[Dua Lipa]] – mga boses (track 4) * [[Rob Bisel]] – pag-po-program, bass, glockenspiel, piano, taga-synthesize, mga background na boses (track 4) * Aaron Sterling – mga tambol, mga malatambol na instrumento (track 4) * Shelby Epstine – glockenspiel (track 4) * James Alan – piano (track 4) * [[Amy Allen (songwriter)|Amy Allen]] – mga background na boses (track 4) * [[Delacey]] – mga background na boses (track 4) * [[Doechii]] – mga boses (track 6) * [[El Guincho]] – pag-po-program, pagpalakpak, tambol, mga keyboard, mga malatambol na instrumento, synth bass, taga-synthesize (track 7) * [[Dominic Fike]] – mga boses (track 8) * [[Ido Zmishlany]] – pag-po-program, bass, [[clavichord]], mga tambol, mga keyboard, organ, mga background na boses (track 8) * Will Lamoureux – violin, viola (track 8) * Blaise Railey – mga background na boses (track 8) * Carly Gibert – mga background na boses (track 8) * [[Bülow|Megan Bülow]] – mga background na boses (track 8) * [[Childish Gambino]] – mga boses (track 10) * [[Kali Uchis]] – mga boses (track 10) {{div col end}} === Teknikal === {{div col}} * FKJ – [[Audio mixing (recorded music)|paghahalo ng mga tunog]] (track 1) * [[Serban Ghenea]] – paghahalo ng mga tunog (tracks 2–4, 6–8) * Bryce Bordone – pagtulong sa paghahalo ng mga tunog (tracks 2–4, 6–8) * [[Manny Marroquin]] – paghahalo ng mga tunog (mga track 5, 9, 12, 14) * Jaycen Joshua – paghahalo ng mga tunog (mga track 10, 11, 13, 15) * Mike Seaberg – paghahalo ng mga tunog (mga track 10, 11, 13, 15) * Will Quennell – [[Audio mastering|pag-ma-master]] (tracks 1–5, 7–15) * [[Chris Gehringer]] – pag-ma-master (track 6) * Eunkyung Jung – pag-re-record (tracks 2, 14, 15) * Jonas Jeberg – pag-re-record (track 3) * Ramus Søegren – pag-re-record (track 3) * Cameron Poole – pag-re-record, pamboses na paggawa (track 4) * Delacey – pag-re-record, pamboses na paggawa (track 4) * Chris O'Ryan – pamboses na paggawa (mga track 2, 4, 6), pamboses na pag-iinhinyero (6) * [[Kuk Harrell]] – pag-re-record, pamboses na pag-iinhinyero, pamboses na paggawa (mga track 3, 4, 7–10) * Jelli Dorman – [[Audio engineering|pag-iinhinyero]] (mga track 3, 4, 10, 11); pamboses na pag-iinhinyero, pamboses na paggawa (mga track 3, 4, 7–10) * [[Dem Jointz]] – pag-re-record (tracks 5, 6, 12), pamboses na paggawa (tracks 5, 12) * Jayda Love – pag-re-record (track 6) * Devin Workman – pag-re-record, pamboses na pag-iinhinyero, pamboses na paggawa (track 8) * Gage – pag-re-record (tracks 11, 12, 14) * Aaron Sterling – pag-iinhinyero (track 4) * Jackson Card – pag-iinhinyero (track 4) * Rob Bisel – pag-iinhinyero, pag-re-record (track 4) * Jennifer Ortiz – pag-iinhinyero (track 6) * Noah Gottdenker – pag-iinhinyero (track 8) * Donald Glover – pag-iinhinyero (track 10) * Morgan Jones – pagtulong sa pag-re-record (track 4) * Ramiro Fernandez-Seoane – pagtulong sa pag-re-record (track 14) * Anthony Vilchis – pagtulong sa pag-iinhinyero (track 5) * Trey Station – pagtulong sa pag-iinhinyero (mga track 5, 14) * Chris Bhikoo – pagtulong sa pag-iinhinyero (track 13) * Jacob Richards – pagtulong sa pag-iinhinyero (track 13) {{div col end}} == Mga taltaguhit == {{col-begin}} {{col-2}} ===Mga panlingguhang taltaguhit=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ Pagganap ng ''Ruby'' para sa mga panlingguhang taltaguhit ! scope="col"| Chart (2025) ! scope="col"| Tuktok na<br />puwesto |- ! scope="row"| Mga Awstralyanong Album ([[ARIA Charts|ARIA]])<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/albums-chart/2025-03-17|title=ARIA Top 50 Albums Chart|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=March 17, 2025|access-date=March 14, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Awstriyanong Album ([[Ö3 Austria]])<ref>{{Cite web |last=Hung |first=Steffen |title=Jennie [KR] - Ruby |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Jennie+%5BKR%5D&titel=Ruby&cat=a |access-date=2025-04-24 |website=austriancharts.at}}</ref> | 3 |- ! scope="row"| Mga Belhikanong Album ([[Ultratop]] Flanders)<ref>{{Cite web |title=Jennie [KR] - Ruby - ultratop.be |url=https://www.ultratop.be/nl///album/85f0b/Jennie-%5BKR%5D-Ruby |access-date=2025-04-24 |website=www.ultratop.be}}</ref> | 3 |- ! scope="row"| Mga Belhikanong Album ([[Ultratop]] Valonia)<ref>{{Cite web |title=Jennie [KR] - Ruby - ultratop.be |url=https://www.ultratop.be/fr///album/85f0b/Jennie-%5BKR%5D-Ruby |access-date=2025-04-24 |website=www.ultratop.be}}</ref> | 4 |- ! scope="row"| Mga Kanadiyanong Album (''[[Billboard]]'')<ref name="Billboard10">{{Cite web |title=JENNIE {{!}} Biography, Music & News |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/cna/ |access-date=2025-04-24 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> | 6 |- ! scope=row"| Mga Kroasyanong Pansabansaang Album (''[[HBU]]'')<ref>{{Cite web |date=2025-10-20 |title=Lista prodaje 41. tjedan 2025. (06.10.2025. – 12.10.2025.) |url=https://www.top-lista.hr/www/lista-prodaje-strano-41-tjedan-2025/ |access-date=2026-07-17 |website=Top Lista |language=hr}}</ref> | 18 |- ! scope="row"| Mga Tsekong Album ([[ČPN IFPI]])<ref>{{Cite web |title=ČNS IFPI |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |access-date=2025-04-24 |website=ifpicr.cz |quote=Note: Sa pahina ng chart, piliin ang 12.Týden 2025 sa field katabi ng mga katagang "CZ – ALBUMS – TOP 100" para makita at makuha ang tamang chart.}}</ref> | 31 |- ! scope="row"| Mga Dinamarkang Album ([[Hitlisten]])<ref>{{Cite web |title=Hitlisten.NU |url=http://hitlisten.nu/default.asp?w=10&y=2025&list=a40 |access-date=2025-04-24 |website=Hitlisten.NU}}</ref> | 36 |- ! scope="row" | Mga Olandesang Chart ([[Album Top 100]])<ref>{{Cite web |last=Hung |first=Steffen |title=Jennie [KR] - Ruby |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Jennie+%5BKR%5D&titel=Ruby&cat=a |access-date=2025-04-24 |website=hitparade.ch}}</ref> | 5 |- ! scope="row" | Mga Pinlandiyanong Album ([[Suomen virallinen lista]])<ref>{{Cite web |title=Listat |url=https://ifpi.fi/lista/artistit/Jennie/Ruby/ |access-date=2025-04-25 |website=Musiikkituottajat |language=fi}}</ref> | 16 |- ! scope="row" | Mga Pranses na Album ([[SNEP]])<ref>{{Cite web |title=Top Albums |url=https://snepmusique.com/les-tops/le-top-de-la-semaine/top-albums/?semaine=11&annee=2025 |access-date=2025-04-25 |website=SNEP |language=fr-FR}}</ref> | 4 |- ! scope="row" | Mga Alemanong Album ([[Offizielle Top 100]])<ref>{{Cite web |title=Offizielle Deutsche Charts |url=https://www.offiziellecharts.de/charts/album-details-548619 |access-date=2025-04-25 |website=www.offiziellecharts.de}}</ref> | 6 |- ! scope="row" | Mga Unggariyanong Album ([[MAHASZ]])<ref>{{Cite web |last=lightmedia.hu |title=Hivatalos magyar slágerlisták |url=https://slagerlistak.hu/album-top-40-slagerlista/2025/11 |access-date=2025-04-25 |website=slagerlistak.hu}}</ref> | 18 |- ! scope="row" | Mga Irlandes na Album ([[OCC]])<ref>{{Cite web |title=Official Irish Albums Chart on 14/3/2025 |url=https://www.officialcharts.com/charts/irish-albums-chart/20250314/ie7502/ |access-date=2025-04-25 |website=Official Charts |language=en}}</ref> | 16 |- ! scope="row"| Mga Italyanong Album ([[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]])<ref>{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/classifiche.kl#/charts/1/2025/11|title=Album & Compilation – Classifica settimanale WK 11 (dal 07.03.2025 al 13.03.2025)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|language=it|access-date=March 15, 2025}}</ref> | 33 |- ! scope="row"| Mga Haponesang Album ([[Oricon]])<ref>{{Cite web |title=2025年03月03日～2025年03月09日 オリコン週間 アルバムランキング 21～30位 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2025-03-17/p/3/ |access-date=2025-04-25 |website=ORICON NEWS |language=ja}}</ref> | 21 |- ! scope="row"| Mga Ipinagsamang Haponesang Album ([[Oricon]])<ref>{{cite web |title=Oricon Top 50 Combined Albums: 2025-03-24 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/coa/w/2025-03-24/p/2/ |publisher=[[Oricon]] |access-date=March 20, 2025 |language=ja |archive-url=https://archive.today/20250320041848/https://www.oricon.co.jp/rank/coa/w/2025-03-24/p/2/ |archive-date=March 20, 2025}}</ref> | 17 |- ! scope="row"| Mga Haponesang Hot na Album (''[[Billboard Japan]]'')<ref>{{cite web|url=http://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2025&month=04&day=14|title=Billboard Japan Hot Albums – Week of April 9, 2025|website=[[Billboard Japan]]|language=ja|access-date=April 10, 2025}}</ref> | 9 |- ! scope="row"| Mga Litwaniyanong Album ([[AGATA (organization)|AGATA]])<ref>{{cite web|url=https://www.agata.lt/lt/naujienos/s11-4/|title=2025 11-os savaitės klausomiausi (Top 100)|language=lt|publisher=[[AGATA (organization)|AGATA]]|date=March 14, 2025|access-date=March 14, 2025}}</ref> | 8 |- ! scope="row"| Mga Nuweba Selandyanong Album ([[Recorded Music NZ|RMNZ]])<ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/albums/2025-03-14|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=March 14, 2025|access-date=March 14, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Niheryanong Album ([[TurnTable Top 50|''TurnTable'']])<ref>{{cite magazine|url=https://www.turntablecharts.com/charts/2|title=Official Top 100 Albums: March 7th, 2025 - March 13th, 2025|magazine=[[TurnTable charts|TurnTable]]|access-date=March 21, 2025|archive-date=March 21, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321173633/https://www.turntablecharts.com/charts/2|url-status=dead}}</ref> | 49 |- ! scope="row"| Mga Noruwegong Album ([[VG-lista]])<ref>{{cite web|url=https://topplista.no/charts/albums/2025-w11/|title=Album 2025 uke 11|publisher=[[VG-lista]]|access-date=March 15, 2025}}</ref> | 12 |- ! scope="row"| Mga Polandes na Album ([[ZPAV]])<ref>{{Cite web |title=OLiS - oficjalna lista sprzedaży |url=https://www.olis.pl/charts/oficjalna-lista-sprzedazy/albumy |access-date=2025-04-25 |website=www.olis.pl |language=pl}}</ref> | 4 |- ! scope="row"| Mga Portugesang Album ([[Associação Fonográfica Portuguesa|AFP]])<ref>{{cite web|url=https://audiogest.pt/uploads/files/file_2025-03-20-12-35-18.pdf|title=Top 200 Álbuns Semana 11 de 2025|publisher=[[Associação Fonográfica Portuguesa]]|date=March 20, 2025|access-date=March 20, 2025|archive-date=March 20, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250320133120/https://audiogest.pt/uploads/files/file_2025-03-20-12-35-18.pdf|url-status=live}}</ref> | 3 |- ! scope="row"| Mga Eskosyanong Album ([[OCC]])<ref>{{Cite web |title=Official Scottish Albums Chart on 14/3/2025 |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/20250314/40/ |access-date=2025-04-25 |website=Official Charts |language=en}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Eslobakong Album ([[International Federation of the Phonographic Industry|ČNS IFPI]])<ref>{{cite web|url=https://ifpicr.cz/hitparada/36?weekId=2958|title=Top 100 Slovak Albums|publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]|access-date=April 7, 2025}}</ref> | 20 |- ! scope="row"| Mga Espanyolang Album ([[Productores de Música de España|PROMUSICAE]])<ref name="spanishpeak">{{cite web|url=https://elportaldemusica.es/lists/top-100-albums/2025/11|title=Top 100 Albums – Week 11|website=El Portal de Música|publisher=[[Productores de Música de España]]|access-date=March 17, 2025}}</ref> | 5 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album ([[Circle Chart|Circle]])<ref>{{Cite web |title=CIRCLE CHART - 써클차트 |url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=42&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3|title=Circle Album Chart – Week 42 of 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=October 23, 2025}}</ref><br />{{small|''LP version''}} | 10 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album ([[Circle Chart|Circle]])<ref name=circleweekly>{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=10&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3|title=Circle Album Chart – Week 10 of 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=March 13, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Suwesiyanong Album ([[Sverigetopplistan]])<ref>{{cite web|url=https://www.sverigetopplistan.se/chart/54?dspy=2025&dspp=11|title=Veckolista Album, vecka 11, 2025|publisher=[[Sverigetopplistan]]|access-date=March 15, 2025}}</ref> | 14 |- ! scope="row" | Mga Suwisanong Album ([[Schweizer Hitparade]])<ref>{{Citation |title=Jennie [KR] - Ruby |url=http://swisscharts.com/album/Jennie-%5BKR%5D/Ruby-548619 |access-date=2025-04-25}}</ref> | 9 |- ! scope="row" | Mga Reyno Unidong Album ([[OCC]])<ref>{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Official Albums Chart Top 100 on 14/3/2025 |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20250314/7502/ |access-date=2025-04-25 |website=Official Charts |language=en}}</ref> | 3 |- ! scope="row" | Estados Unidos ([[Billboard 200]])<ref name="Billboard10" /> | 7 |} {{col-2}} ===Mga pambuwanang taltaguhit=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ {{sronly|Pagganap ng ''Ruby'' para sa pambuwanang taltaguhit}} ! scope="col"| Taltaguhit (2025) ! scope="col"| Tuktok na </br >puwesto |- ! scope="row"| Mga Haponesang Album (Oricon)<ref>{{cite web |title=Oricon Top 50 Albums: 2025-03 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2025-03/p/5/ |publisher=[[Oricon]] |access-date=April 9, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250409045338/https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2025-03/p/5/ |archive-date=April 9, 2025 |language=ja}}</ref> | 43 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album (Circle)<ref>{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=03&hitYear=2025&termGbn=month&yearTime=3|title=Circle Album Chart – March 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=April 10, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album (Circle)<ref>{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=10&hitYear=2025&termGbn=month&yearTime=3|title=Circle Album Chart – October 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=November 7, 2025}}</ref><br />{{small|''LP version''}} | 44 |} ===Mga taltaguhit sa pagtatapos ng taon=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ {{sronly|Pagganap ng ''Ruby'' para sa mga taltaguhit sa pagtatapos ng taon}} ! scope="col"| Taltaguhit (2025) ! scope="col"| Puwesto |- ! scope="row"| Mga Awstralyanong Album (ARIA)<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/2025/albums-chart|title=ARIA Top 100 Albums Chart for 2025|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 12, 2026}}</ref> | 60 |- ! scope="row"| Mga Belhikanong Albbum (Ultratop Flanders)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2025&cat=a|title=Jaaroverzichten 2025|publisher=[[Ultratop]]|language=nl|access-date=January 9, 2026}}</ref> | 167 |- ! scope="row"| Mga Bellhikanong Album (Ultratop Wallonia)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2025&cat=a|title=Rapports annuels 2025|publisher=[[Ultratop]]|language=fr|access-date=January 9, 2026}}</ref> | 121 |- ! scope="row"| Mga Pranses na Album (SNEP)<ref>{{cite web|url=https://snepmusique.com/wp-content/uploads/2025/12/202552-200-Albums-YTD-SNEP.xlsx-Top-200-Albums.pdf|title=200 Albums Cumul YTD (27/12/2024 – 25/12/2025)|publisher=[[Syndicat National de l'Édition Phonographique]]|language=fr|access-date=December 30, 2025}}</ref> | 85 |- ! scope="row"| Mga Haponesang Hot na Album (''Billboard Japan'')<ref>{{cite web|url=https://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums_year&year=2025|title=Billboard Japan Hot Albums – 2025 Year-End|website=[[Billboard Japan]]|language=ja|access-date=December 5, 2025}}</ref> | 36 |- ! scope="row"| Mga Nuweba Selandyang Album (RMNZ)<ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/annual-albums/2025-12-18|title=End of Year Top 50 Albums – 2025|publisher=[[Recorded Music NZ]]|access-date=December 22, 2025}}</ref> | 41 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album (Circle)<ref>{{cite web|title=2025 Album Chart|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?serviceGbn=&termGbn=year&yearTime=3&targetTime=2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260109033434/https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?serviceGbn=&termGbn=year&yearTime=3&targetTime=2025|archive-date=January 9, 2026|access-date=January 9, 2026|website=[[Circle Chart]]|publisher=Korea Music Content Association}}</ref> | 27 |- ! scope="row" | Mga RU Kaseteng Album (OCC)<ref>{{cite web|last=White|first=Jack|title=The Official best-selling cassette singles and albums of 2025|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/best-selling-cassettes-singles-albums-2025/|website=[[Official Charts Company]]|date=January 7, 2026|access-date=January 7, 2026}}</ref> | 9 |} {{col-end}} ==Kasaysayan ng paglabas== {| class="wikitable plainrowheaders" |+ {{sronly|Kasaysayan ng Paglabas}} ! scope="col"| Lalawigan ! scope="col"| Petsa ! scope="col"| Mga Pormat ! scope="col"| Label ! scope="col"| {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" rowspan="2" | Sari-sari <!-- Inclusive of South Korea --> | Marso 7, 2025 | {{hlist|CD|kasete|pandihital na pag-dadownload|pag-iistream}} | rowspan="2" | {{hlist|[[Odd Atelier]]|[[Columbia Records|Columbia]]}} | style="text-align:center"| <ref name="Official Store 1">''Ruby'' release formats: * {{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' CD Digipack – Jennie Only Audio |url=https://shop.jenn.ie/products/jennie-ruby-cd-digipack |website=Official Website |publisher=[[Columbia Records]] |access-date=January 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122150715/https://shop.jenn.ie/products/jennie-ruby-cd-digipack |archive-date=January 22, 2025 |url-status=dead}} * {{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' Store Exclusive Cassette - Jennie Only Audio |url=https://shopeu.jenn.ie/products/ruby-store-exclusive-cassette |website=Official Website |publisher=[[Columbia Records]] |access-date=January 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122180655/https://shopeu.jenn.ie/products/ruby-store-exclusive-cassette |archive-date=January 22, 2025 |url-status=dead}} * {{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' Digital Download |url=https://shop.jenn.ie/products/ruby-digital-download |website=Official Website |publisher=[[Columbia Records]] |access-date=February 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250225022542/https://shop.jenn.ie/products/ruby-digital-download |archive-date=February 25, 2025 |url-status=dead}} * {{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' / Jennie / Credits |url=https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |publisher=[[Tidal (service)|Tidal]] |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250310174717/https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |archive-date=March 10, 2025 |date=February 21, 2025 |url-status=live}} </ref> |- | Agosto 22, 2025 | [[LP record|LP]] | style="text-align:center"| <ref name="Official Store 2">{{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' Vinyl |url=https://shop.jenn.ie/products/ruby-vinyl |website=Official Website |publisher=[[Columbia Records]] |access-date=May 2, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502023841/https://shop.jenn.ie/products/ruby-vinyl |archive-date=May 2, 2025 |url-status=dead}}</ref> |} ==Mga talababa== {{notelist}} ==Mga sanggunian== [[Kategorya:Mga album noong 2025]] [[Kategorya:Mga album ni Jennie]] [[Kategorya:Mga album ng Columbia Records]] g2i6s1vmd24emkrq2zgwqkwrujsrsjq 2216340 2216339 2026-07-18T04:18:26Z JENSwilleat 159283 /* Sanligan */ 2216340 wikitext text/x-wiki {{Infobox album|Name=Ruby|Type=studio album|Artist=[[Jennie (mang-aawit)|Jennie]]|Cover=Jennie Ruby.png|Alt=|Caption=Logo ng album|Released={{Start date|2025|03|07}}|Recorded=2024–2025|Language={{Flatlist| * Ingles * Koreano }}|Genre=* [[Pop music|Pop]] * [[hip-hop]] * [[Contemporary R&B|R&B]]<ref name="RS4">{{Cite web |last=Johnston |first=Maura |date=2025-03-07 |title=Jennie's 'Ruby' Is a Fast-Moving Good Time |url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/jennie-ruby-review-1235291125/ |access-date=2025-04-23 |website=Rolling Stone |language=en-US}}</ref>|Length=41:30|Label=* [[Odd Atelier]] * [[Columbia Records|Columbia]]|Producer=* [[30 Roc]] * [[Rob Bisel]] * Serban Cazan * [[Dem Jointz]] * [[Diplo]] * Jelli Dorman * [[El Guincho]] * [[French Kiwi Juice|FKJ]] * Gage * Sam Homaee * [[Jonas Jeberg]] * Jennie * Jorge * Jumpa * Leclair * Melz * [[Mike Will Made It]] * MoneyGoForMyles * [[Asheton Hogan|Pluss]] * Resource * Ramus Søegren * Truebeatzz * Xeryus * [[Ido Zmishlany]]|Misc={{Singles | name = Ruby | type = studio | single1 = [[Mantra (kanta ni Jennie)|Mantra]] | single1date = Oktubre 11, 2024 | single2 = [[Love Hangover (kanta ni Jennie)|Love Hangover]] | single2date = Enero 31, 2025 | single3 = [[ExtraL]] | single3date = Pebrero 21, 2025 | single4 = [[Like Jennie]] | single4date = Marso 7, 2025 | single5 = [[Handlebars (kanta ni Jennie)|Handlebars]] | single5date = Marso 11, 2025 }}}} Ang '''''Ruby''''' ay ang pamulaang solo studio album ng Timog Koreanang mang-aawit at rapper na si [[Jennie (mang-aawit)|Jennie]]. Inilabas noong Marso 7, 2025 ng [[Jennie (mang-aawit)|Odd Atelier]] at Columbia Records, ang album ay nagtanda bilang unang solong paglabas ni Jennie pagkatapos niyang umalis sa [[YG Entertainment]] noong 2023. Si Jennie ang nagsulat at isa sa katagagawa ng ''Ruby'' kasama ang isang hanay ng mga katuwang kabilang sina El Guincho, Diplo, at Mike Will Made It. Binubuo ng labinlimang track, ang album ay nagtatampok ng mga kolaborasyon kina Childish Gambino, Doechii, Dominic Fike, FKJ, Dua Lipa at Kali Uchis. Gumagalugad ng mga dyanra gaya ng [[Musikang pop|pop]], [[Musikang hip hop|hip-hop]] at R&B, ang paksa ng album ay nakabatay sa mga relasyon, impluwensya, at tagumpay ni Jennie. Nakatanggap ang ''Ruby'' ng pangkalahatang kanais-nais na mga palagay mula sa mga kritiko, na may papuri na napupunta sa masaklaw na kagalingan, paggawa, at kakayahang umunlad ni Jennie bilang isang solo artist, pati na rin ang pagkakaisa at pang-eksperimentong katangian ng album. Sa paglabas, ang album ay nakabenta ng mahigit na isang milyong kopya sa buong mundo at nag-debut sa punong sampu sa higit na 19 bansa, kabilang ang Awstralya, Pransiya, Alemanya, Olanda, Nuweba Selandya, Hilagang Korea at Estados Unidos. Nabenta ang ''Ruby'' sa mahigit 660,000 kopya sa unang linggo nito sa Hilagang Korea, ang pinakamataas na benta ng album sa unang linggo para sa isang babaeng K-pop solo artist sa taong 2025. Namulaan din nito ang pangatlong ranggo sa UK Albums Chart, pinakamataas na ranggo ng album ng isang babaeng K-pop soloist at pumatas bilang pinakamataas na ranggo ng isang album na gawa ng isang K-pop solo artist. Ang album ay napatunayan ng triple platinum ng Korean Music Content Association (KMCA) sa pagbenta ng 750,000 kopya pati bilang ginto ng Recorded Music NZ (RMNZ) at SNEP at pilak ng British Phonographic Industry (BPI). Ang album ay naglalaman ng limang mga single: "Mantra", "Love Hangover", "ExtraL", "Like Jennie", at "Handlebars". Naabot ng "Mantra" at "Like Jennie" ang punong limang ranggo ng ''Billboard'' Global 200 at Circle Digital Chart ng Timog Korea at tumalbos sa mga taltaguhit sa ilang bansa, habang ang lahat ng mga single ng album ay umabot sa punong 30 ng Global 200 at nakapasok sa US ''Billboard'' Hot 100. Para sa pagpapakilala ng record, sinimulan ni Jennie ang ''Ruby Experience'', isang apat-na-lungsod na pagtatanghal ng limang kilalang-kilalang mga show simula Marso 6, at gumanap sa Coachella Valley Music and Arts Festival noong 2025. Ang album ay nakatanggap ng maraming parangal, kabilang ang Pinakamahusay na K-pop Album sa ika-23 Korean Music Awards. == Kaligiran == Noong Disyembre 2023, inihayag ni Jennie ang pagtatag ng kaniyang sariling record label, Odd Atelier, kasunod ng kanyang pag-alis sa [[YG Entertainment]] para sa mga solong aktibidad.<ref name="Billboard 1">{{Cite magazine |last=Peters |first=Mitchell |date=December 24, 2023 |title=BLACKPINK's Jennie Begins 'Solo Journey' with New Label and Company OA |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-label-company-oa-odd-atelier-1235564939/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101133631/https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-label-company-oa-odd-atelier-1235564939/ |archive-date=January 1, 2024 |access-date=January 1, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Sa kaniyang pagpapakita sa ''The Seasons: Lee Hyo-ri's Red Carpet'' noong Enero 2024 bilang isang panauhin, inihayag ni Jennie na ang layunin niya ay maglabas ng buong-habang album sa taong iyon.<ref name="Sports Kyunghyang 1">{{Cite news |last=Lee |first=Yu-min |date=January 5, 2024 |title='YG 떠난' 제니 "올해 정규앨범 발매 목표" (이효리의 레드카펫) |language=ko |trans-title=Jennie, who 'left YG', "My goal is to release a full album this year" (Lee Hyori's Red Carpet) |work=[[Sports Kyunghyang]] |location=South Korea |url=https://sports.khan.co.kr/article/202401051138003 |access-date=January 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226225714/https://sports.khan.co.kr/article/202401051138003 |archive-date=December 26, 2024}}</ref> Iniulat ng mga news outlet sa Timog Korea noong Marso ng parehong taon na maglalabas siya ng bagong album sa Hunyo.<ref name="The Korea Times 1">{{Cite news |last=Dong |first=Sun-hwa |date=March 31, 2024 |title=BLACKPINK's Jennie to drop new album in June |work=[[The Korea Times]] |location=South Korea |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2024/12/398_371759.html |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226230942/https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2024/12/398_371759.html |archive-date=December 26, 2024}}</ref> Itinanggi ng Odd Atelier ang mga sabi-sabi, na sinasabing si Jennie ay kasalukuyan pang gumagawa ng album na walang nakatakdang petsa ng paglabas.<ref name="Star News 1">{{Cite news |last=Ahn |first=Yoon-ji |date=March 31, 2024 |script-title=ko:블랙핑크 제니, 6월 컴백할까 "확정된 바 없다"[공식] |language=ko |trans-title=Blackpink Jennie, Will She Make a Comeback in June? "Nothing's Confirmed" [Official] |work=[[Star News (South Korea)|Star News]] |location=South Korea |url=https://www.starnewskorea.com/stview.php?no=2024033115094349062 |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226230633/https://www.starnewskorea.com/stview.php?no=2024033115094349062 |archive-date=December 26, 2024}}</ref> Kasunod ng kolaborasyon nila ni Zico noong Abril 2024 na "Spot!", isiniwalat ng Timog Koreanong rapper na si Zico sa ''[[Wikipedia:Balangkas/Billboard|Billboard]]'' na mayroon siyang "pagkakataong sumilip sa mga ipapalabas na solo track demo ni Jennie" at na mayroong "napakaraming magaganda."<ref name="Billboard 2">{{Cite magazine |last=Benjamin |first=Jeff |date=May 13, 2024 |title=ZICO Reacts to Earning His First Billboard No. 1 With 'Spot!' featuring BLACKPINK's Jennie |url=https://www.billboard.com/music/pop/zico-spot-jennie-number-1-billboard-chart-reaction-1235680507/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240513212220/https://www.billboard.com/music/pop/zico-spot-jennie-number-1-billboard-chart-reaction-1235680507/ |archive-date=May 13, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Noong Mayo 2024, habang dumadalo sa ''Sleeping Beauties: Reawakening Fashion'' ng Met Gala, nakipag-usap siya sa ''Vogue'' at tinudyuan ang kaniyang paparating na album, na sabi: "Marami pa akong darating sa aking album, wink, wink."<ref name="Vogue 1">{{Cite magazine |date=May 8, 2024 |title=Last Looks: Jennie |url=https://www.vogue.com/video/watch/last-looks-jennie-kim |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512012626/https://www.vogue.com/video/watch/last-looks-jennie-kim |archive-date=May 12, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Vogue (magazine)|Vogue]] |publisher=[[Condé Nast]] |location=United States |issn=0042-8000}}</ref> Noong Hunyo 20 ng parehong taon, isang bidyong patalastas na pinagbibidahan ni Jennie para sa Beats Solo Buds ay inilabas, na nagtatampok ng solo track niya, na inakalang nasa kaniyang paparating na album. Sa kanta, nag-rap siya sa isang trap beat tungkol sa pagbawi ng kanyang salaysay at pagtindig para sa sarili.<ref name="Teen Vogue">{{Cite magazine |last=Delgado |first=Sara |date=June 21, 2024 |title=Is Jennie Shading Her Former Company in This New Song Snippet? |url=https://www.teenvogue.com/story/blackpink-jennie-beats-solo-buds-spot-unreleased-song |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622030316/https://www.teenvogue.com/story/blackpink-jennie-beats-solo-buds-spot-unreleased-song |archive-date=June 22, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Teen Vogue]] |publisher=[[Condé Nast]] |location=United States |issn=1540-2215 |oclc=60618341}}</ref> Noong Setyembre 2024, inihayag na lumagda si Jennie ng isang kontrata sa pag-rerecord sa Columbia Records, sa pakikipagtulungan sa Odd Atelier.<ref name="Variety 1">{{Cite magazine |last=Aswad |first=Jem |date=September 8, 2024 |title=Blackpink's Jennie Signs Solo Deal with Columbia Records |url=https://variety.com/2024/music/news/blackpink-jennie-signs-with-columbia-records-1236137445/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240908224918/https://variety.com/2024/music/news/blackpink-jennie-signs-with-columbia-records-1236137445/ |archive-date=September 8, 2024 |access-date=September 8, 2024 |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0042-2738 |oclc=60626328}}</ref> Sa isang tampok ng pabalat salaysay noong Oktubre 2024 para sa ''Harper's Bazaar'', tinalakay niya ang kaniyang karanasan sa paggawa sa album, ibinahaging siya ay nasa studio na nagsusuri ng mga liriko at "paggupit, gupit, gupit" sa mga boses mula "umaga hanggang gabi."<ref name="Harper's Bazaar 1">{{Cite magazine |last=Patel |first=Puja |date=September 19, 2024 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919053636/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |archive-date=September 19, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Harper's Bazaar]] |publisher=[[Hearst Communications]] |location=United States |issn=0017-7873}}</ref> Nang sumunod na buwan, inihayag niya na ang album ay ilalabas sa 2025, sa pamamagitan ng isang post sa Weverse.<ref name="Pinkvilla 1">{{Cite web |last=Das |first=Hrishita |date=November 26, 2024 |title=BLACKPINK's Jennie announces her debut solo album will be released in 2025 |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/blackpinks-jennie-announces-her-debut-solo-album-will-be-released-in-2025-1359927 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126095405/https://www.pinkvilla.com/entertainment/blackpinks-jennie-announces-her-debut-solo-album-will-be-released-in-2025-1359927 |archive-date=November 26, 2024 |access-date=January 21, 2025 |website=[[Pinkvilla]] |location=India |language=en}}</ref> Tinudyuan ni Jennie ang paglabas ng album noong 2025 sa isang holiday greeting video noong Araw ng Pasko 2024, sinasaad na may "kasiya-siyang kinalabasan sa 11 buwang pagtatrabaho" at "ito ay magiging kaunting bagay para sa lahat. Para itong bupey para sa inyo."<ref name="The Korea Times 2">{{Cite news |date=December 26, 2024 |title=Jennie announces plan for solo album next year |work=[[The Korea Times]] |location=South Korea |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/01/398_389170.html |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250122024456/https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/01/398_389170.html |archive-date=January 22, 2025}}</ref><ref name="NME 1">{{Cite magazine |last=Yeo |first=Gladys |date=December 26, 2024 |title=BLACKPINK's Jennie teases debut solo album in new holiday greeting video |url=https://www.nme.com/news/music/blackpink-jennie-tease-debut-solo-album-holiday-video-3824820 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226084102/https://www.nme.com/news/music/blackpink-jennie-tease-debut-solo-album-holiday-video-3824820 |archive-date=December 26, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[NME]] |location=United Kingdom}}</ref> Noong Enero 2025, itinampok si Jennie sa isang cover story para sa ''Billboard'', kung saan tinalakay niya ang kaniyang paghahanda sa album, na nagsasabi na siya ay "halos malapit na" sa paglabas nito.<ref name="Billboard 3">{{Cite magazine |last=Havens |first=Lyndsey |date=January 9, 2025 |title='It's a Fight Between Me, Myself and I': Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111044124/https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |archive-date=January 11, 2025 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> == Komposisyon == Binubuo ang ''Ruby'' ng labinlimang track at paglitaw ng mga feature ni Childish Gambino, Doechii, Dominic Fike, FKJ, Dua Lipa at Kali Uchis.<ref name="Korea JoongAng Daily 1">{{Cite news |last=Yoon |first=So-yeon |date=January 22, 2025 |title=Jennie to release solo album ''Ruby'' on March 7, featuring Childish Gambino and Dua Lipa |work=[[Korea JoongAng Daily]] |publisher=[[JoongAng Ilbo]] |location=South Korea |url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-01-22/entertainment/kpop/Jennie-to-release-solo-album-Ruby-on-March-7-featuring-Childish-Gambino-and-Dua-Lipa/2227764 |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250122014442/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-01-22/entertainment/kpop/Jennie-to-release-solo-album-Ruby-on-March-7-featuring-Childish-Gambino-and-Dua-Lipa/2227764 |archive-date=January 22, 2025}}</ref> Nai-record ni Jennie ang album sa pangunahing wikang Ingles at inilarawan ito bilang isang paraan ng "pagdadala sa aking sarili sa mundo sa unang pagkakataon".<ref name="Harper's Bazaar 1">{{Cite magazine |last=Patel |first=Puja |date=September 19, 2024 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919053636/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |archive-date=September 19, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Harper's Bazaar]] |publisher=[[Hearst Communications]] |location=United States |issn=0017-7873}}</ref> Ang kanyang tangkain ay buoin ang kaniyang sarili sa rekord bilang "Jennie Ruby Jane, para iyon ay maging isang buong tao", na tumutukoy sa pangalan ng alter ego na naimbento niya noong siya ay nanirahan sa Nuweba Selandya bilang isang bata.<ref name="Billboard 3">{{Cite magazine |last=Havens |first=Lyndsey |date=January 9, 2025 |title='It's a Fight Between Me, Myself and I': Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111044124/https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |archive-date=January 11, 2025 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Ang album ay inspirasyon ng dula ni [[William Shakespeare]] na ''As You Like It'' (1599), kasama ang pitong yugto ng buhay, at may mga tema ng "kapanganakan, pag-ibig, pananampalataya, at karurukan," "kamusmusan at pag-ibig sa kapangyarihan, hunos-dili at pamana".<ref name="Korea JoongAng Daily 2">{{Cite news |last=Yoon |first=Seung-Jin |date=March 4, 2025 |title=Jennie took hands-on approach to production on album ''Ruby'', agency says |work=[[Korea JoongAng Daily]] |publisher=[[JoongAng Ilbo]] |location=South Korea |url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-03-04/entertainment/kpop/Jennie-took-handson-approach-to-production-on-album-Ruby-agency-says/2254122 |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304060955/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-03-04/entertainment/kpop/Jennie-took-handson-approach-to-production-on-album-Ruby-agency-says/2254122 |archive-date=March 4, 2025}}</ref> Dahil sa inspirasyon ng aspeto ng dula, inilalarawan ng cover si Jennie na nagbubukas ng kurtina ng tanghalan, na sumisimbolo sa simula ng isang bagong kabanata sa kanyang karera sa musika.<ref name="The Korea Times 3">{{Cite news |date=March 7, 2025 |title=Blackpink's Jennie drops 1st LP ''Ruby'' |work=[[The Korea Times]] |publisher=Dongwha Group |location=South Korea |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/03/398_393629.html |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250310034421/https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2025/03/398_393629.html |archive-date=March 10, 2025}}</ref> Inaasahan niyang magbigay-inspirasyon sa iba pang mga kabataang babae sa album, na ang isa sa mga pangunahing mensahe nito ay "para maunawaan at manatili kung sino ka".<ref name="Harper's Bazaar 1" /> == Paggawa at musika == Kasunod ng pagtatapos ng Born Pink World Tour ng [[Blackpink]] noong Setyembre 2023, itinatag ni Jennie ang kanyang sariling malayang label na Odd Atelier noong Nobyembre at nagsimulang gumawa ng album sa simula ng 2024. Naitala niya ang "99%" ng proyekto sa [[Los Angeles]] at kinailangang gumugol ng oras sa unang pagbuo ng bagong malikhaing network at pakikipagpulong sa mga tagapaggawa at manunulat. Inamin ng artista na tumagal ng ilang buwan ng "pinagtuunan ko talaga sa sarili ko roon, paglalakad sa mga silid na puno ng mga bagong tao" hanggang sa makatagpo siya ng isang "magandang pangkat ng mga tao na nakaugnayan ko, pantinig at bilang mga kaibigan". Nahanap niya ang kanyang tunog at napunta sa kantang "Mantra", na naging pangakay na single ng album.<ref name="Billboard 3">{{Cite magazine |last=Havens |first=Lyndsey |date=January 9, 2025 |title='It's a Fight Between Me, Myself and I': Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111044124/https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |archive-date=January 11, 2025 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Ang album ay inilarawan ni Jennie na sumasaklaw sa "hanay ng mga dyanra".<ref name="Harper's Bazaar 1">{{Cite magazine |last=Patel |first=Puja |date=September 19, 2024 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919053636/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |archive-date=September 19, 2024 |access-date=January 21, 2025 |magazine=[[Harper's Bazaar]] |publisher=[[Hearst Communications]] |location=United States |issn=0017-7873}}</ref> Ginamit niya ang paghahalo ng mga iba-ibang istilong pamboses sa rekord, na nagsasabi: "Nagpapatugtog ako sa mga iba-ibang dyanra at elemento — nag-rarap ako rito, kumakanta rito, nag-haharmonize dito, nakikipag-usap dito..."<ref name="Billboard 3" /> Kumuha si Jennie ng pagkakataong mamatnugot sa paggawa ng album upang "mas epektibong maisiwalat ang kaniyang pagkatao at walang-hangganang potensyal sa musika."<ref name="Korea JoongAng Daily 2" /> == Promosyon at paglabas == Noong Enero 21, 2025, opisyal na inanunsyo ni Jennie ang kanyang pamulaang studio album na ''Ruby'' na ilalabas sa Marso 7.<ref>{{Cite web |title=GLOBAL SUPERSTAR JENNIE ANNOUNCES FIRST STUDIO ALBUM “RUBY” IS SET TO RELEASE MARCH 7, 2025 – Sony Music Canada |url=https://www.sonymusic.ca/press_release/global-superstar-jennie-announces-first-studio-album-ruby-is-set-to-release-march-7-2025 |access-date=2026-02-22 |website=www.sonymusic.ca}}</ref> Ang anunsyo ay sinamahan ng opisyal na pabalat sining para sa album pati na rin ang isang 33-segundong bidyong pagsilay, na nagsiwalat ng listahan ng mga itinampok na artista.<ref name="ABS-CBN">{{Cite news |last=Bernardo |first=Jaehwa |date=January 22, 2025 |title=Blackpink's Jennie to drop album ''Ruby'' on March 7 |work=[[ABS-CBN]] |publisher=[[ABS-CBN Corporation]] |location=Philippines |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/music/2025/1/22/blackpink-s-jennie-to-drop-album-ruby-on-march-7-0957 |access-date=January 21, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250122025617/https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/music/2025/1/22/blackpink-s-jennie-to-drop-album-ruby-on-march-7-0957 |archive-date=January 22, 2025}}</ref> Ang isang bersyon ng album na kilala bilang "Dinig Jennie Langyag din nang wala ang mga itinampok na artista.<ref name="Stereogum 1">{{Cite web |last=Chelosky |first=Danielle |date=January 21, 2025 |title=BLACKPINK's JENNIE Announces Debut Solo Album feat. Dua Lipa, Doechii, Childish Gambino, & More |url=https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250122025734/https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |archive-date=January 22, 2025 |access-date=January 21, 2025 |website=[[Stereogum]] |location=United States}}</ref> Inihayag ni Jennie ang tracklist listahannng track oong Pebrero 18.<ref name="Hypebeast 1">{{Cite web |last=Ki |first=Adelle |date=February 19, 2025 |title=Jennie Reveals ''Ruby'' Album Tracklist |url=https://hypebeast.com/2025/2/jennie-ruby-album-tracklist-release-info |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220143535/https://hypebeast.com/2025/2/jennie-ruby-album-tracklist-release-info |archive-date=February 20, 2025 |access-date=February 20, 2025 |website=[[Hypebeast (company)|Hypebeast]] |location=Hong Kong}}</ref> Naglabas siya ng bidyo ng album sampler noong Pebrero 27 na nagtatampok sa mang-aawit sa iba't ibang tanawing konsepto sa mga pasilip ng mga kanta mula sa album.<ref name="Billboard 5">{{Cite magazine |last=Dailey |first=Hannah |date=February 27, 2025 |title=Jennie of Blackpink Unveils Snippets of Unreleased Songs in ''Ruby'' Album Sampler: Listen |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-ruby-album-sampler-1235911346/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250310163824/https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-ruby-album-sampler-1235911346/ |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 10, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Sa promosyon ng album, si Jennie ay lumitaw sa mga online talk shows katulad ng ''The Zane Lowe Show'' ng Apple Music 1,<ref>{{Cite web |last=Chin |first=Carmen |date=2025-03-06 |title=Jennie on BLACKPINK's legacy: "We really believe we're making a cultural move" |url=https://www.nme.com/news/music/jennie-blackpink-legacy-we-really-believe-were-making-a-cultural-move-3843966 |access-date=2026-02-22 |website=NME |language=en-GB}}</ref> ''Very British Birthday Party'' ng Capital Breakfast,<ref>{{Cite web |title=Jennie on her new album 'Ruby', preparing for Coachella 2025 and more |url=https://www.capitalfm.com/news/music/blackpink-jennie-album-ruby-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=Capital |language=en}}</ref> ''Chicken Shop Date'',<ref>{{Cite web |last=Dailey |first=Hannah |date=2025-03-07 |title=JENNIE of BLACKPINK Says She ‘Can’t Even Talk About’ Rihanna Because She Gets Too Starstruck |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-rihanna-chicken-shop-date-1235917765/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> at ''The Jennifer Hudson Show''.<ref>{{Cite web |last=Dailey |first=Hannah |date=2025-03-10 |title=Watch JENNIE Praise Doechii & Refuse BLACKPINK Tour Spoilers on ‘The Jennifer Hudson Show’ |url=https://www.billboard.com/music/music-news/jennie-praises-doechii-blackpink-tour-1235918799/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> Siya rin ay pinagpanayam para sa mga kuwentong cover na may mga lathala katulad ng ''Complex'',<ref>{{Cite web |date=2025-03-25 |title=Jennie Is Finally Centering Herself: Jennie Cover Story |url=https://www.complex.com/music/a/yj-lee/thirst-trap-jennie-cover-story |access-date=2026-02-22 |website=Complex |language=en}}</ref> ''Harper's Bazaar'',<ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |title=Jennie Is Going Her Own Way |url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62157646/jennie-kim-debut-album-interview-2024/ |access-date=2026-02-22 |website=Harper's BAZAAR |language=en-US}}</ref> ''Billboard'',<ref>{{Cite web |last=Havens |first=Lyndsey |date=2025-01-09 |title=‘It’s a Fight Between Me, Myself and I’: Jennie Goes Deep on Crafting Her Solo Album |url=https://www.billboard.com/music/pop/jennie-blackpink-solo-album-oa-label-1235871796/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> at ''Clash''.<ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=Hussain |first2=Shahzaib |date=2025-04-08 |title=In The Dark, I Grew: JENNIE Interviewed {{!}} Features |url=https://www.clashmusic.com/features/in-the-dark-i-grew-jennie-interviewed/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref> Noong Marso 6, 2026, inilathala ni Jennie ang ''Ruby (The Complete Collection)'' para sa santaóng kaarawan ng album. Ang paglabas ay nagdagdag ng anim na mga track mula sa panaunang listahan ng track, katulad ng "Jennie Lang" na mga bersiyon at bagong mga remix. Inilabas ito na may updated na pabalat na nagtatampok sa "Complete Collection" na pangalan upang maiba ito mula sa karaniwang edisiyon ng 2025. Isa pa, isang pop-up na tindahang nagngangalang "Santaon sa Ruby" ay napalakad noong Marso 5–11, sa The Hyundai Seoul sa Yeouido.<ref>{{Cite web |last=Kaufman |first=Gil |date=2026-03-06 |title=BLACKPINK’s JENNIE Celebrates One-Year Anniversary of Debut Solo LP With Expanded ‘Ruby (The Complete Collection)’ |url=https://www.billboard.com/music/pop/blackpink-jennie-debut-album-expanded-ruby-complete-collection-1236193986/ |access-date=2026-07-16 |website=Billboard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=BLACKPINK's Jennie celebrates 'Ruby' anniversary with Seoul pop-up - The Korea Times |url=https://www.koreatimes.co.kr/entertainment/k-pop/20260308/blackpinks-jennie-celebrates-ruby-anniversary-with-seoul-pop-up |access-date=2026-07-16 |website=www.koreatimes.co.kr |language=en}}</ref> === Mga single === Ang "Mantra" ay inilabas bilang pangakay na single ng album noong Oktubre 11, 2024.<ref name="Rolling Stone 2">{{Cite magazine |last=Mier |first=Tomás |date=October 1, 2024 |title=Jennie Announces Solo Single 'Mantra' with Flirty Teaser: 'Girls Just Gotta Have Fun' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-solo-single-mantra-teaser-1235120166/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001113507/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-solo-single-mantra-teaser-1235120166/ |archive-date=October 1, 2024 |access-date=October 1, 2024 |magazine=[[Rolling Stone]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0035-791X |oclc=969027590}}</ref> Naging matagumpay sa kalakalan ang kanta, umabot sa unang ranggo sa Hong Kong<ref name="HK">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Hong Kong Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i45/ |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at Taywan,<ref>{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Taiwan Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i44/ |access-date=October 22, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at ikalawa at tatlong ranggo, nang nakahanay, sa ''[[Wikipedia:Balangkas/Billboard|Billboard]]'s'' Global Excl.US at Global 200.<ref name="Billboard 6">{{Cite magazine |last=Trust |first=Gary |date=October 21, 2024 |title=Lady Gaga & Bruno Mars' 'Die With a Smile' Tops Global 200 for Eighth Week, the Most of 2024 |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-200-number-one-eighth-week-1235807210/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20241028191427/https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-200-number-one-eighth-week-1235807210/ |archive-date=October 28, 2024 |access-date=October 21, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0006-2510 |oclc=732913734}}</ref> Natuktok din ng kanta ang ikatlong ranggo sa Circle Digital Chart ng Timog Korea,<ref>{{Cite web |title=Digital Chart – Week 43 of 2024 |url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=43&hitYear=2024&termGbn=week&yearTime=3 |access-date=October 31, 2024 |website=[[Circle Chart]] |language=ko, en}}</ref> at sa loob ng punong sampu sa Indonesya,<ref>{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Indonesia Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i43/ |access-date=October 29, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Malaysia,<ref>{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Malaysia Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i34/ |access-date=October 22, 2024 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Pilipinas,<ref>{{Cite magazine |date= |title=Philippines Hot 100: Week of October 26, 2024 |url=https://billboardphilippines.com/chart/philippines-hot-100/10-26-2024/ |access-date=October 23, 2024 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> Singapura,<ref>{{Cite web |title=RIAS Top Charts Week 42 (11 - 17 Oct 2024) |url=https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/ |archive-url=https://archive.today/20241022070145/https://www.rias.org.sg/rias-top-charts/ |archive-date=October 22, 2024 |access-date=October 22, 2024 |publisher=[[Recording Industry Association Singapore|RIAS]]}}</ref> at Gitnang Silangan.<ref>{{Cite web |title=The Official Mena Chart - This Week's Official MENA Chart Top 20 from 18/10/2024 to 24/10/2024 |url=https://www.theofficialmenachart.com/weeklychart |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20241029222103/https://www.theofficialmenachart.com/weeklychart |archive-date=October 29, 2024 |access-date=October 29, 2024 |publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]}}</ref> Noong Enero 25, 2025, ang bidyong pangmusika para sa "Zen* ay inilathala sa [[YouTube]].<ref>{{Cite web |last=Peters |first=Michell |date=January 25, 2025 |title=Jennie Drops Visually Striking 'Zen' Video After <i>Ruby</i> Album Announcement: Watch |url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-zen-music-video-ruby-album-1235883561/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125172104/https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jennie-zen-music-video-ruby-album-1235883561/ |archive-date=January 25, 2025 |access-date=February 22, 2026 |website=Billboard}}</ref> Ang pangalawang single na pinamagatang "Love Hangover" na pinagtatampukan ni Fike ay inilabas noong Enero 31, 2025,<ref name="Rolling Stone 3">{{Cite magazine |last=Zemler |first=Emily |date=January 31, 2025 |title=Jennie Taps Dominic Fike for Confessional Single 'Love Hangover' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-dominic-fike-love-hangover-single-1235252224/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131074721/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-dominic-fike-love-hangover-single-1235252224/ |archive-date=January 31, 2025 |access-date=January 31, 2025 |magazine=[[Rolling Stone]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0035-791X |oclc=969027590}}</ref> na tumuktok sa ika-29 na ranggo sa ''Billboard'' Global 200<ref name="WW">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Global 200) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/glo/ |url-status=live |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at ika-35 ranggo sa Circle Digital Chart.<ref>{{Cite web |date=February 2–8, 2025 |title=2025 Week 06 Digital Chart |url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=06&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213021816/https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=06&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |archive-date=February 13, 2025 |access-date=February 13, 2025 |publisher=[[Circle Chart]] |language=ko}}</ref> Ang ikatlong single ng album, "ExtraL" na pinagtatampukan ni Doechii, ay inilabas noong Pebrero 21,<ref name="NME 2">{{Cite magazine |last=Chin |first=Carmen |date=February 14, 2025 |title=Blackpink's Jennie teases new single 'Extral', featuring Doechii |url=https://www.nme.com/news/music/blackpinks-jennie-teases-new-single-extral-featuring-doechii-3837935 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214155041/https://www.nme.com/news/music/blackpinks-jennie-teases-new-single-extral-featuring-doechii-3837935 |archive-date=February 14, 2025 |access-date=February 14, 2025 |magazine=[[NME]] |location=United Kingdom |issn=0028-6362}}</ref> na tumutuktok sa ika-18 ranggo sa ''Billboard'' Global 200<ref name="WW" /> at ika-42 ranggo sa Circle Digital Chart.<ref name="Circle 2025 Wk 11">{{Cite web |date=March 9–15, 2025 |title=2025 Week 11 Digital Chart |url=https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=20&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250321010556/https://circlechart.kr/page_chart/onoff.circle?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=11&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3 |archive-date=March 21, 2025 |access-date=March 20, 2025 |publisher=[[Circle Chart]] |language=ko}}</ref> Ang "Like Jennie" ay inilabas bilang ikaapat na single kasabay ang paglabas ng album noong Marso 7, 2025.<ref name="Vulture 1">{{Cite web |last=Gularte |first=Alejandra |date=March 7, 2025 |title=She Knows You Dream of Jennie |url=https://www.vulture.com/article/jennie-like-jennie-music-video.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307150102/https://www.vulture.com/article/jennie-like-jennie-music-video.html |archive-date=March 7, 2025 |access-date=March 7, 2025 |website=[[Vulture (website)|Vulture]] |publisher=[[Vox Media]] |location=United States}}</ref> Ito ay isang kalakalang tagumpay na tumuktok sa unang ranggo sa Timog Korea,<ref>{{Cite web |title=CIRCLE CHART - 써클차트 |url=https://circlechart.kr/ |access-date=2026-02-22 |website=circlechart.kr |language=en}}</ref> Hong Kong<ref name="HK">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Hong Kong Songs) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/i45/ |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at Malaysia,<ref>{{Cite web |title=The Official Southeast Asia Charts – This Week's Official Malaysia Chart Top 20 from 03/07/2025 to 03/13/2025 |url=https://www.officialseacharts.com/weeklychart |access-date=March 18, 2025 |publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]}}</ref> ikatlo't ikalimang ranggo sa ''Billboard'' Global Excl. US at Global 200 nang nakahanay.<ref>{{Cite magazine |last=Trust |first=Gary |date=March 17, 2025 |title=Lady Gaga & Bruno Mars' 'Die With a Smile' Dominates Both Billboard Global Charts |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-charts-march-22-1235923698/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317183457/https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-global-charts-march-22-1235923698/ |archive-date=March 17, 2025 |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Ang "Handlebars" ay ipinadala sa tingwirin ng US contemporary hit bilang ikalimang single ng album noong Marso 11,<ref name="Hits 1">{{Cite magazine |last=Pop Mart |date=March 11, 2025 |title=Your Radio Add Recaps |url=https://www.hitsdailydouble.com/news/radio/pop-radio-recaps-2025-03-11 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313021134/https://www.hitsdailydouble.com/news/radio/pop-radio-recaps-2025-03-11 |archive-date=March 13, 2025 |access-date=March 13, 2025 |magazine=[[Hits (magazine)|Hits]] |location=United States |oclc=15994494}}</ref> at inilabas sa tingwiring Italyano ng Sony Music Italy makalipas ang tatlong araw.<ref>{{Cite web |date=2025-03-07 |title=Handlebars - JENNIE, Dua Lipa |url=https://earone.com/post/85eefdcf7b28 |access-date=2026-02-22 |website=EarOne |language=it-IT}}</ref> Ang bidyong pangmusika nito ay inilabas noong Marso 10.<ref name="Elle 2">{{Cite magazine |last=Gonzales |first=Erica Gonzales |date=March 10, 2025 |title=Jennie and Dua Lipa Star in a Trippy New Music Video for Their Song 'Handlebars' |url=https://www.elle.com/culture/music/a64078289/jennie-dua-lipa-handlebars-lyrics-meaning/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250310174110/https://www.elle.com/culture/music/a64078289/jennie-dua-lipa-handlebars-lyrics-meaning/ |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 10, 2025 |magazine=[[Elle (magazine)|Elle]] |publisher=[[Louis Hachette Group]] |location=France}}</ref> Ang kanta ay umabot sa ika-21 ranggo sa ''Billboard'' Global 200<ref name="WW">{{Cite magazine |title=Jennie Chart History (Global 200) |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/glo/ |url-status=live |access-date=March 17, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> at ika-68 ranggo sa Circle Digital Chart.<ref name="Circle 2025 Wk 11" /> Noong Abril 26, nilabas ni Jennie ang bidyong pangmusika para sa "Seoul City", na nagdala ng kabuuang bilang ng mga bidyong pangmusika mula sa album ng pito.<ref>{{Cite news |last=Jae-heun |first=Kim |date=2025-04-27 |title=Jennie of Blackpink redefines K-pop album promotion with seven 'Ruby' music videos |language=en |work=The Korea Herald |url=https://www.koreaherald.com/article/10474810 |access-date=2025-05-30}}</ref> === Pakikipagtambalan sa mga brand === Kasunod ng paglabas ng ''Ruby'', si Jennie ay nakisangkot sa mga pakikipagtambalang may inspirasyon sa kanyang unang studio album. Noong Setyembre 2025, nakipagtambal siya sa Beats by Dre para ilabas ang espesiyal na edisiyong Jennie Ruby Red Beats Solo 4 wireless na pang-ulong hatinig.<ref>{{Cite web |last=Regis |first=Ralph |date=2025-09-03 |title=JENNIE And Beats Team Up For New Special Edition Headphones |url=https://billboardphilippines.com/culture/jennie-and-beats-team-up-for-new-special-edition-headphones/ |access-date=2026-02-22 |website=billboardphilippines.com |language=en-US}}</ref> Sa parehong buwan, nakipagtambal din siya sa Amerikanong drinkware brand na Stanley 1913 para ilabas ang limitadong edisyong Stanley 1913 x JENNIE koleksyon sa Midnight Ruby.<ref>{{Cite news |last=Sirikul |first=Laura |title=Stanley 1913 Enters The K-Pop Scene Collaborating With JENNIE |language=en |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/laurasirikul/2025/09/12/stanley-1913-enters-the-k-pop-scene-collaborating-with-jennie/ |access-date=2026-02-22}}</ref> Noong Nobyembre, nakipagtambal naman si Jennie sa Alemang confectionary brand na Haribo para ilabas ang limitadong edisyong Ruby Hearts na gummies, na makikita lang sa Target.<ref>{{Cite web |date=2025-11-24 |title=HARIBO and JENNIE Launch ‘Ruby Hearts’ Gummies for Fans |url=https://www.haribo.com/en-us/news/jennie-x-ruby-hearts |access-date=2026-02-22 |website=HARIBO |language=en-US}}</ref> == Mga live na pagtatanghal == Ipin-romote ni Jennie ang album sa iba-ibang pagtatanghal, simula sa mga nakatakdang pagpapakita sa American late night talk show na ''Jimmy Kimmel Live!'',<ref>{{Cite magazine |last=Zemler |first=Emily |date=October 16, 2024 |title=Jennie Hits the Mark With 'Mantra' Performance on 'Kimmel' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-mantra-performance-kimmel-1235134909/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125022417/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-mantra-performance-kimmel-1235134909/ |archive-date=November 25, 2024 |access-date=October 16, 2024 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> ang mga Timog Koreanong pangmusikang programang ''M Countdown'' at ''Show!Music Core'',<ref name="M Countdown">{{Cite web |last=Lee |first=Ye-jin |date=October 17, 2024 |script-title=ko:제니, 8년만 '엠카' 컴백…레전드 미모, 카리나 꺾고 첫 음방 1위 [엑's 이슈] |trans-title=Jennie is back on "M Countdown" for the first time in 8 years...Legendary beauty beat Karina to win first place on a music show. [Ex's issue] |url=https://news.nate.com/view/20241017n39262 |access-date=October 17, 2024 |publisher=Xsports News |language=ko |via=[[Nate (web portal)|Nate]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kim |first=Tae-hyung |date=October 19, 2024 |script-title=ko:'쇼! 음악중심' 에스파 카리나 'UP' 1위…씨엔블루·제니·세븐틴 등 출격 [TV캡처] |trans-title='Show! Music Core' Aespa's Karina 'UP' 1st Place... CNBLUE, Jennie, Seventeen, etc. Appear [TV Capture] |url=https://www.stoo.com/article.php?aid=96787699911 |access-date=October 19, 2024 |website=Sports Today |language=ko}}</ref> at ang 2024 Superpop Japan music festival kasunod ng paglabas ng pangakay na single ng album na "Mantra".<ref>{{Cite web |last=Jeong |first=Ji-won |date=November 13, 2024 |script-title=ko:'슈퍼팝 재팬' 제니, 글로벌 스타 출격에 日 열광 "보고싶었다" |trans-title='Superpop Japan' Jennie, Japan's enthusiasm for global star debut "I missed you" |url=https://www.joynews24.com/view/1781483 |access-date=November 13, 2024 |website=Joy News |language=ko}}</ref> Nalimbag ang isang live na pagtatanghal na bidyo ng susunod na single sa ''Ruby'' na "Love Hangover" sa opisyal na hudyatan ni Jennie sa YouTube.<ref>{{Cite magazine |last=Saulog |first=Gabriel |date=February 12, 2025 |title=JENNIE Showcases Her Rap Prowess On Live Performance Video of "Love Hangover" – Watch |url=https://billboardphilippines.com/music/news/jennie-showcases-her-rap-prowess-on-live-performance-video-of-love-hangover-watch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314162329/https://billboardphilippines.com/music/news/jennie-showcases-her-rap-prowess-on-live-performance-video-of-love-hangover-watch/ |archive-date=March 14, 2025 |access-date=February 12, 2025 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> Kasunod ng paglabas ng album, nagrekord si Jennie ng mga live na pagtatanghal ng "Like Jennie" at "Handlebars" para sa ''Iconic Stage'' ng ''Billboard'' bilang una nitong itinatampok na tao.<ref>{{Cite web |last=Ahn |first=Byeong-gil |date=March 13, 2025 |script-title=ko:제니, 빌보드 출연 첫 주인공···독점 인터뷰+퍼포먼스 |trans-title=Jennie, Billboard's first appearance as the main character···Exclusive interview + performance |url=https://sports.khan.co.kr/article/202503130828003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313022916/https://sports.khan.co.kr/article/202503130828003 |archive-date=March 13, 2025 |access-date=March 5, 2025 |website=[[Kyunghyang Shinmun|Sports Kyunghyang]] |language=ko}}</ref> Nagtanghal siya sa Coachella Valley Music and Arts Festival noong Abril 13 at 20, 2025.<ref name="The Korea Herald 1">{{Cite news |last=Hwang |first=You-mee |date=November 21, 2024 |title=Blackpink's Jennie, Lisa invited to Coachella as solo acts |work=[[The Korea Herald]] |publisher=[[Herald Corporation]] |agency=[[Asia News Network]] |location=South Korea |url=https://www.koreaherald.com/article/10011400 |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250310165100/https://www.koreaherald.com/article/10011400 |archive-date=March 10, 2025}}</ref> === ''The Ruby Experience'' === Ang The Ruby Experience ay ang unang concert tour ni Jennie. Bilang suporta sa album na ''Ruby'', nagsagawa si Jennie ng apat-na-lungsod na pagtatanghal ng limang kilalang-kilalang palabas sa pagitan ng Marso 6 at 21, 2025.<ref name="Rolling Stone 1">{{Cite magazine |last=Mier |first=Tomás |date=January 25, 2025 |title=Jennie Will Celebrate Debut Solo Album with 'Intimate' Ruby Experience Shows |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-will-celebrate-debut-solo-album-ruby-experience-shows-1235246329/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125011305/https://www.rollingstone.com/music/music-news/jennie-will-celebrate-debut-solo-album-ruby-experience-shows-1235246329/ |archive-date=January 25, 2025 |access-date=January 28, 2025 |magazine=[[Rolling Stone]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |location=United States |issn=0035-791X |oclc=969027590}}</ref> Orihinal na inihayag bilang isang serye ng tatlong palabas, ang mini-tour ay nagtakda ng mga karagdagang palabas sa Los Angeles at Paris.<ref name="Variety-TRE">{{Cite magazine |last=Garcia |first=Thania |date=March 7, 2025 |title=Jennie Brings 'The Ruby Experience' to Los Angeles for a Sweet and Sultry Intro to Her Solo Era: Concert Review |url=https://variety.com/2025/music/news/jennie-ruby-experience-concert-review-1236330927/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250308105237/https://variety.com/2025/music/news/jennie-ruby-experience-concert-review-1236330927/ |archive-date=March 8, 2025 |access-date=March 19, 2025 |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref><ref name="Vogue France">{{Cite magazine |last=Mang |first=Lolita |date=March 11, 2025 |title=Jennie (de BLACKPINK) sera en concert en France pour une date unique |url=https://www.vogue.fr/article/jennie-blackpink-concert-france-paris-date |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311162542/https://www.vogue.fr/article/jennie-blackpink-concert-france-paris-date |archive-date=March 11, 2025 |access-date=March 11, 2025 |magazine=[[Vogue France]] |language=fr}}</ref> Ito ay pinuri ng mga kritiko para sa kaniyang eksperimental at pangsinehan na paggawa.<ref>{{Cite magazine |last=Fell |first=Nicole |date=March 7, 2025 |title=The Ruby Experience Gives L.A. Crowd a Chance to Rock With Jennie |url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/the-ruby-experience-jennie-best-moments/jennie-shows-her-range-by-playing-all-of-ruby/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250310151232/https://www.hollywoodreporter.com/lists/the-ruby-experience-jennie-best-moments/jennie-shows-her-range-by-playing-all-of-ruby/ |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 18, 2025 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref><ref name="Variety-TRE" /> == Kritikal na pagtanggap == Karaniwang nakatanggap ang ''Ruby'' ng mga positibong pagsusuri mula sa mga kritiko. Ayon sa ''[[Forbes]]'', ang ''Ruby'' ang isa sa pinakahinahangaang K-pop na album noong 2025.<ref>{{Cite news |last=Benjamin |first=Jeff |title=Most Acclaimed K-Pop Of 2025: Demon Hunters, BLACKPINK, NMIXX, J-Hope |language=en |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/31/the-most-acclaimed-k-pop-of-2025-demon-hunters-blackpink-nmixx--more/ |access-date=2026-02-22}}</ref> Ayon sa tagapangimpok-pahayag na Metacritic, ang ''Ruby'' ay nakatanggap ng "pangkahalatang kasiya-siyang mga review" ayon sa nakatimbang na katanapang iskor na 74 ng 100 mula sa mga anim na kritikong iskor.<ref>{{Citation |title=Ruby by JENNIE |url=https://www.metacritic.com/music/ruby/jennie |language=en |access-date=2025-04-23}}</ref> Ang ''Wonderland'', noong Hulyo 2025, ay naghatol dito bilang pinakamahusay na solo album na galing sa kasapi ng Blackpink.<ref>{{Cite web |last=Tibbits |first=Ben |date=2025-07-31 |title=Bad Bunny, Addison Rae & More: Best Albums Of 2025 So Far |url=https://www.wonderlandmagazine.com/2025/07/31/best-albums-of-2025-so-far/ |access-date=2026-02-22 |website=Wonderland |language=en-GB}}</ref> Nakatanggap ang album ng apat sa limang bituin na pag-aantas mula kay Crystal Bell ng ''NME'', na pinuri ang ''Ruby'' para sa pagpapakita nito ng karisma ni Jennie, "nakatitiyak sa sarili" na artistikong layunin, at hanay ng kabosesan.<ref name=":0">{{Cite web |last=Bell |first=Crystal |date=2025-03-07 |title=Jennie – 'Ruby' review: a bold, self-assured debut that redefines her narrative |url=https://www.nme.com/reviews/album/jennie-blackpink-ruby-review-3844348 |access-date=2025-04-23 |website=NME |language=en-GB}}</ref> Nilagyan ng tatak ni Maria Leticia Gomes ng ''Clash'' ang album bilang "isang kapana-panabik na pakikinig" na nagpalawak ng kasiningan ni Jennie.<ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-03-07 |title=Jennie - Ruby {{!}} Reviews |url=https://www.clashmusic.com/reviews/jennie-ruby/ |access-date=2025-04-23 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref> Gayundin, pinuri ni Maria Sherman ng ''Associated Press'' ang rekord para sa "ambisyoso at makintab" na pagsisikap sa paggalugad ng iba't ibang aspeto ng personalidad ni Jennie, na ang ''Ruby'' ay "isang kaleidoscope ng iba't ibang tunog [..] na puno ng kabagay, pinakintab na kasiyahan."<ref name="Associated Press 1">{{Cite news |last=Sherman |first=Maria |date=March 7, 2025 |title=Music Review: Blackpink's Jennie steps out on her own with debut solo album, ''Ruby'' |language=en |agency=[[Associated Press]] |location=United States |url=https://apnews.com/article/blackpink-jennie-ruby-solo-album-music-review-a0b5dc56312d91b15ed92be9b19182c0 |access-date=March 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250309171808/https://apnews.com/article/blackpink-jennie-ruby-solo-album-music-review-a0b5dc56312d91b15ed92be9b19182c0 |archive-date=March 9, 2025}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=NME |date=2025-06-26 |title=The best albums of 2025… so far! |url=https://www.nme.com/features/music-features/best-albums-of-2025-so-far-3872624 |access-date=2026-07-16 |website=NME |language=en-GB}}</ref> Sa isang pagsusuri para sa ''Rolling Stone'', si Maura Johnston ay iniantas sa tatlo at kalahating bituin, na nagbubuod dito bilang isang "mabilis na paggalaw ng magandang oras" kasama ang "kahanga-hangang kakayahang tumupad" sa dyanra ng R&B-pop.<ref name="RS4" /> Magkatulad ding pinuri ng ''Elle'' ang album bilang "maingay, magalugad, at higit sa lahat, kasiya-siya", na may "kumpiyansang mga awit" at "nakatutuwang mga collab", habang kay Callie Alghrim ng ''Business Insider'' ay inangkin na ang mang-aawit ay "madali niyang mautusan ang spotlight".<ref>{{Cite web |date=2025-12-22 |title=The Best Albums of 2025 Might Prove Your Spotify Listening Age Wrong |url=https://www.elle.com/culture/music/a69839009/best-albums-of-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=ELLE |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ahlgrim |first=Callie |title=The best albums of 2025 |url=https://www.businessinsider.com/best-albums-2025 |access-date=2026-02-22 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref> Ayon naman sa ''IZM'', ang album ay pinanganak sa kumikislap at maagap na tala ng pop na nagsasala sa kaisipang pangkomersiyal ang K-pop.<ref>{{Cite web |title=Neo Music Communication IZM |url=https://www.izm.co.kr/posts?id=33244 |access-date=2026-07-16 |website=www.izm.co.kr}}</ref> Ang ''Ruby'' ay ika-29 na puwesto sa unang-100 listahan ng mga pinakamahusay na album ng 2025 ng ''Rolling Stone'', at ika-56 sa parehong listahan ng ''Clash''.<ref>{{Cite web |last=Stone |first=Rolling |date=2025-12-03 |title=The 100 Best Albums of 2025 |url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-2025-1235466292/ |access-date=2026-02-22 |website=Rolling Stone |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-12-15 |title=Albums Of The Year 2025 {{!}} Features |url=https://www.clashmusic.com/features/albums-of-the-year-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref> Para sa ''Billboard'', nilagay ang album ito sa ikatlong-pinakamahusay na K-pop album ng 2025.<ref>{{Cite web |last=Webster |first=Amina Ayoud,Jeff Benjamin,Billboard Korea,Abby |date=2025-12-18 |title=The 25 Best K-Pop Albums of 2025: Staff Picks |url=https://www.billboard.com/lists/best-kpop-albums-2025/ |access-date=2026-02-22 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> Nag-aalok ng mas halo-halong pagsusuri, pinuri ni Jon Caramanica ng ''The New York Times'' ang ''Ruby'' para sa paggalugad nito gamit ang tinig at tunog ngunit pinuna ang mga kolaborasyon sa album dahil sa kanilang kakulangan ng kabuluhan.<ref>{{Cite news |last=Caramanica |first=Jon |date=2025-03-12 |title=Blackpink’s Members Wrestle With the Mega-Group’s Long Shadow |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2025/03/12/arts/music/blackpink-solo-albums.html |access-date=2025-04-23 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-05 |title=The Best Albums Of 2025 (So Far) |url=https://www.complex.com/music/a/dimassanfiorenzo/best-albums-2025-right-now |access-date=2026-02-22 |website=Complex |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-09-02 |title=The 60 Best Albums Of 2025 (So Far...) {{!}} Features |url=https://www.clashmusic.com/features/the-60-best-albums-of-2025-so-far/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Interviews |first=Clash Magazine Music News, Reviews & |last2=ClashMusic |date=2025-03-07 |title=Jennie - Ruby {{!}} Reviews |url=https://www.clashmusic.com/reviews/jennie-ruby/ |access-date=2026-02-22 |website=Clash Magazine Music News, Reviews & Interviews |language=en-GB}}</ref><ref name=":0" /> Ang ilang tagapalagay kagaya ni Irene Kim ng ''Vogue'' ay nagtalo na ang pagsisikap ng mang-aawit bilang solo ay nagbigay-daan sa kanya upang maipakita ang mga katangiang naiiba sa kanyang karakter bilang it girl ng Blackpink at sa mga pinipilit ng gaawanang K-pop na isuot ng mga idolo nito.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Hess |first=Liam |date=2025-12-17 |title=The 45 Best Albums of 2025 |url=https://www.vogue.com/article/best-albums-of-2025 |access-date=2026-07-16 |website=Vogue |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Neo Music Communication IZM |url=https://www.izm.co.kr/posts?id=33746 |access-date=2026-07-16 |website=www.izm.co.kr}}</ref> Palagay mula sa ''Billboard'' at sa opisyal na pooksapot ng gawad Grammy ay nagsabing ang pag-iisa ng iba-ibang estilo ang nagbigay-kulay sa kaniyang pag-usbong bilang "pangmundong isig" at "bagong-salinlahing mutyang pop", na "nagtatangging itago sa mga inaasahan, dyanra, wika o pamamaraan."<ref>{{Cite web |last=Benjamin |first=Jeff |date=2025-03-10 |title=Every Song From JENNIE’s Solo Album ‘Ruby,’ Ranked |url=https://www.billboard.com/lists/jennie-ruby-songs-ranked/ |access-date=2026-07-16 |website=Billboard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=15 Must-Hear Albums Arriving In March 2025: Lady Gaga, Selena Gomez, JENNIE, Lucy Dacus & More |url=https://www.grammy.com/news/must-hear-albums-march-2025-lady-gaga-jennie-lucy-dacus/ |access-date=2026-07-16 |website=Grammy |language=en-US}}</ref> ==Parangal== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+{{sronly|Awards and nominations}} |- align="center" ! scope="col" | Taon ! scope="col" | Kasapian ! scope="col" | Gawad ! scope="col" | Kinalabasan ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference}} |- | align="center" rowspan="7" | 2025 | rowspan="4" | [[Asian Pop Music Awards]] | Punong 20 Album ng Taon | {{won}} | style="text-align:center" rowspan="2" | <ref>{{cite magazine|last=McIntyre|first=Hugh|title=Asian Pop Music Awards 2025 Winners: Jennie, G-Dragon, Lay Zhang Reign|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/31/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-lead-winners/|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=December 31, 2025|access-date=December 31, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101154419/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/31/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-lead-winners/|archive-date=January 1, 2026|url-status=live}}</ref> |- | Gawad sa Paghirang ng Madla | {{won|place=9|9th place}} |- | Pinakamahusay na Album ng Taon | {{nom}} | style="text-align:center" rowspan="2" | <ref>{{cite magazine|last=McIntyre|first=Hugh|title=Asian Pop Music Awards 2025: Jennie, G-Dragon, Lay Zhang, Jackson Wang Lead Nominees|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/02/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-jackson-wang-lead-nominees/|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=December 2, 2025|access-date=December 2, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251204003025/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/02/asian-pop-music-awards-2025-jennie-g-dragon-lay-zhang-jackson-wang-lead-nominees/|archive-date=December 4, 2025|url-status=live}}</ref> |- | Pinakamahusay na Tagagawa{{efn|Mga tagagawa: Jennie (kasama ang pangkat paggawa)}} | {{nom}} |- | [[2025 Korea Grand Music Awards|Korea Grand Music Awards]] | Pinakamahusay na Tugtuging 10 | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|script-title=ko:2025 KGMA 본 투표 1차 종료…부문별 1위 누구? 투표 열기 고조|trans-title=2025 KGMA Main Voting 1st Round... Who is number one in each category? Vote openness is high|url=https://isplus.com/article/view/isp202509300155|via=[[Naver]]|publisher=[[Ilgan Sports]]|last=Park|first=Se-yeon|date=September 30, 2025|access-date=October 11, 2025|archive-date=February 15, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260215195443/https://isplus.com/article/view/isp202509300155|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | [[2025 Melon Music Awards|Melon Music Awards]] | Mga Angaw Punong 10 | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{Cite web|script-title=ko:지드래곤, ‘MMA’ 7관왕 등극…제니→올데프 수상|trans-title=G-Dragon wins 7 'MMA' crowns... Jennie → AllDay Project Award|url=https://enews.imbc.com/News/RetrieveNewsInfo/488021|via=[[Naver]]|publisher=[[iMBC]]|language=ko|last=Kim|first=Hye-young|date=December 21, 2025|access-date=December 21, 2025|archive-date=December 23, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223001834/https://enews.imbc.com/News/RetrieveNewsInfo/488021|url-status=live}}</ref> |- | Album ng Taon | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Benjamin|first=Jeff|title=Korean Music Awards 2026: Effie, NMIXX, Jennie & Lee Chanhyuk Lead Nominations|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=February 5, 2026|access-date=February 5, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260205112422/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations/|archive-date=February 5, 2026|url-status=live}}</ref> |- | align="center" rowspan="5" | 2026 | [[40th Golden Disc Awards|Golden Disc Awards]] | Pinakamahusay na Album (Bonsang) | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|last=Lim|first=Jeong-won|title=Golden Disc nominees announced for event's 40th edition on Jan. 10 in Taipei|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-11-25/entertainment/kpop/Golden-Disc-nominees-announced-for-events-40th-edition-on-Jan-10-in-Taipei/2462791|access-date=November 25, 2025|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=November 25, 2025|archive-date=November 28, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251128104145/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-11-25/entertainment/kpop/Golden-Disc-nominees-announced-for-events-40th-edition-on-Jan-10-in-Taipei/2462791|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | [[2026 iHeartRadio Music Awards|iHeartRadio Music Awards]] | K-pop Album ng Taon | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Atkinson|first=Katie|url=https://www.billboard.com/lists/2026-iheartradio-music-awards-winners-list/|title=Here Are the 2026 iHeartRadio Music Awards Winners: Full List|date=March 26, 2026|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=March 26, 2026|archive-date=March 27, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260327033531/https://www.billboard.com/lists/2026-iheartradio-music-awards-winners-list/|url-status=live}}</ref> |- | Pinakapaboritong Pamulaang Album | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Millman|first=Ethan|url=https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/iheartradio-music-award-nominations-taylor-swift-leads-1236467699/|title=iHeartRadio Music Award Nominations: Taylor Swift Leads With Nine|date=January 8, 2026|magazine=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=January 8, 2026|archive-date=January 8, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260108230851/https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/iheartradio-music-award-nominations-taylor-swift-leads-1236467699/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | [[23rd Korean Music Awards|Korean Music Awards]] | Pinakamahusay na K-pop Album | {{won}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite news|title=AKMU's Lee Chan-hyuk, Jennie sweep major prizes at Korean Music Awards|url=https://www.koreatimes.co.kr/entertainment/k-pop/20260227/akmus-lee-chan-hyuk-jennie-sweep-major-prizes-at-korean-music-awards|newspaper=[[The Korea Times]]|date=February 27, 2026|access-date=February 27, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260227002356/https://www.koreatimes.co.kr/entertainment/k-pop/20260227/akmus-lee-chan-hyuk-jennie-sweep-major-prizes-at-korean-music-awards|archive-date=February 27, 2026|url-status=live}}</ref> |- | Album ng Taon | {{nom}} | style="text-align:center" | <ref>{{cite magazine|last=Benjamin|first=Jeff|title=Korean Music Awards 2026: Effie, NMIXX, Jennie & Lee Chanhyuk Lead Nominations|url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations|magazine=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=February 5, 2026|access-date=February 5, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260205112422/https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2026/02/05/korean-music-awards-2026-effie-nmixx-jennie--lee-chanhyuk-lead-nominations/|archive-date=February 5, 2026|url-status=live}}</ref> |} == Komersyal na pagganap == Noong Marso 4, 2025, iniulat na nakaipon ang ''Ruby'' ng 450,000 mga pre-order sa buong mundo.<ref name="The Hollywood Reporter 1">{{Cite magazine |last=Fell |first=Nicole |date=March 5, 2025 |title=Jennie's Debut Solo Album Racks Up 450K Pre-Orders |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennies-ruby-debut-solo-album-450k-pre-orders-1236155036/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305231044/https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennies-ruby-debut-solo-album-450k-pre-orders-1236155036/ |archive-date=March 5, 2025 |access-date=March 5, 2025 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |publisher=[[Eldridge Industries]] |location=United States |issn=0018-3660 |oclc=44653726}}</ref> Nakabenta ang album ng higit pa sa isang angaw na kopya sa unang linggo ng paglabas nito at nakapasok sa punong sampu sa 19 na bansa kabilang ang Timog Korea, Awstralya, at Estados Unidos.<ref>{{Cite magazine |last=Fell |first=Nicole |date=March 18, 2025 |title=Jennie Hits 1M Global Sales in First Week for Debut Album 'Ruby' |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennie-hits-1m-global-sales-first-week-debut-album-ruby-1236165638/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319004550/https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/jennie-hits-1m-global-sales-first-week-debut-album-ruby-1236165638/ |archive-date=March 19, 2025 |access-date=March 18, 2025 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |publisher=[[Eldridge Industries]] |location=United States |issn=0018-3660 |oclc=44653726}}</ref> Sa Timog Korea, ang album ay nakabenta ng higit sa 660,000 kopya sa unang linggo ayon sa tala mula sa Hanteo Chart, kumakatawan sa pinakamataas na benta sa unang linggo ng paglabas ng album para sa isang babaeng K-pop solo artist sa 2025.<ref>{{Cite news |date=March 14, 2025 |title=Jennie sets first-week sales record for K-pop female soloist this year |work=[[Yonhap News Agency]] |url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20250314004200315 |url-status=live |access-date=March 14, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314023855/https://en.yna.co.kr/view/AEN20250314004200315 |archive-date=March 14, 2025}}</ref> Namulaan din nito ang pangalawang ranggo sa Circle Album Chart, na nagtala ng 595,900 kopyang nabenta sa loob ng dalawang araw pagkatapos ang paglabas.<ref name=circleweekly/> Sa Awstralya, namulaan ng album ang pangalawang ranggo sa ARIA Albums Chart, na pinangunahan ng ''Mayhem'' ni [[Lady Gaga]] (2025). Sa pamulaang ito, pumatas ang ''Ruby'' sa ''Rosie'' ni [[Rosé]] (2024) bilang ang pinakamataas na chart ng album ng isang babaeng K-pop soloist sa nabanggit na chart. Ang pagpupuwesto ay ang ikatlong pangalawang ranggong album ni Jennie sa Awstralya pagkatapos ng mga album ng Blackpink na ''The Album'' (2020) at ''Born Pink'' (2022).<ref>{{Cite web |date=March 14, 2025 |title=A monstrous debut for Lady Gaga |url=https://www.aria.com.au/charts/news/a-monstrous-debut-for-lady-gaga |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314091411/https://www.aria.com.au/charts/news/a-monstrous-debut-for-lady-gaga |archive-date=March 14, 2025 |access-date=March 14, 2025 |publisher=[[Australian Recording Industry Association]]}}</ref> Sa Reyno Unido, namulaan ng ''Ruby'' ang pangatlong ranggo sa UK Albums Chart, na nagpalampas sa album ni Rosé na ''Rosie'' bilang ang pinakamataas na chart ng album ng isang babaeng K-pop soloist sa nasabing chart. Napatasan din niya ang ''Golden'' (2023) ni [[Jungkook|Jung Kook]] para sa pinakamataas na chart ng album ng sinumang K-pop solo artist. Nauna nang pumasok si Jennie sa pangalawang ranggo kasama ang mga album ng Blackpink na ''The Album'' at ''Born Pink.''<ref>{{Cite web |last=Lee |first=Jae-hoon |date=March 15, 2025 |script-title=ko:제니, 뭐니! 음방도 삼켰다 |trans-title=Jennie's 'Ruby', Highest Ranking K-Pop Solo on UK Album Chart, Tied for 3rd Place... G-Dragon's 'Übermensch' at 93rd Place |url=https://www.newsis.com/view/NISX20250315_0003099858 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250321134646/https://www.newsis.com/view/NISX20250315_0003099858 |archive-date=March 21, 2025 |access-date=March 15, 2025 |website=[[Newsis]] |language=ko}}</ref> Sa Estados Unidos, namulaan ng ''Ruby'' ang pampitong ranggo sa [[Billboard 200]] na may nabentang 56,000 album-equivalent units sa unang linggo nito. Sa kabuuang iyon, 26,500 ay galing sa mga benta ng album, na nagbunga sa pamulaan ng album sa pangalawang ranggo sa chart ng ''Billboard'' Top Album Sales. Nakamit din nito ang 29,000 streaming equivalent albums (mula sa 39.93 milyong on-demand na opisyal na stream), na humantong sa pang-13 na pamulaan sa ''Billboard'' Top Streaming Albums chart, at 500 track equivalent albums. Sa pamulaang ito, si Jennie ay naging ikatlong kasapi ng Blackpink na nagkamit ng isang nangungunang sampung album sa US, pagkatapos ng ''Rosie'' ni Rosé at ''[[Alter Ego (album ni Lisa)|Alter Ego]]'' ni Lisa (2025).<ref>{{Cite magazine |last=Caulfield |first=Keith |date=March 16, 2025 |title=Lady Gaga's ''Mayhem'' Debuts at No. 1 on ''Billboard'' 200 Chart |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-mayhem-debuts-number-one-billboard-200-chart-1235923158/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250316191025/https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-mayhem-debuts-number-one-billboard-200-chart-1235923158/ |archive-date=March 16, 2025 |access-date=March 16, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Mula sa paglabas ng album, tatlo sa mga kanta nito ay humantong sa ''Billboard'' Hot 100 nang sabay-sabay, na'ng "Handlebars" at "Like Jennie" na namulaan ang bilang 80 at 83 nang nakahanay at "ExtraL" na balik-pasok sa bilang 99. Dahil dito, si Jennie ang unang babaeng K-pop soloist na may tatlong kantang humantong sa kasabayang linggo.<ref>{{Cite web |last=You-mee |first=Hwang |date=2025-03-19 |title=Blackpink’s Jennie places 3 songs on Billboard’s Hot 100 |url=https://www.koreaherald.com/article/10444924 |access-date=2026-07-16 |website=The Korea Herald |language=en}}</ref> == Listahan ng mga track == {{Track listing | headline = Paglilista sa mga track ng ''Ruby'' | extra_column = (mga) Tagagawa | total_length = 41:30 | title_width = 25% | writing_width = 52.5% | extra_width = 22.5% | title1 = Intro: Jane | note1 = with [[French Kiwi Juice|FKJ]] | writer1 = {{hlist|[[Jennie (singer)|Jennie]]|[[French Kiwi Juice|Vincent Fenton]]}} | extra1 = FKJ | length1 = 1:38 | title2 = [[Like Jennie]] | writer2 = {{hlist|Jennie|[[Tayla Parx]]|Amanda "Kiddo A.I." Ibanez|[[Zico (rapper)|Zico]]|[[Diplo|Thomas Pentz]]|Jorge Alfonso Sr.}} | extra2 = {{hlist|[[Diplo]]|Leclair|Jorge}} | length2 = 2:03 | title3 = Start a War | writer3 = {{hlist|[[Jonas Jeberg]]|Ramus Søegren|Jelli Dorman|[[Kuk Harrell]]}} | extra3 = {{hlist|Jeberg|Søegren|Sam Homaee|Dorman{{ref|a|[a]}}}} | length3 = 2:45 | title4 = [[Handlebars (Jennie song)|Handlebars]] | note4 = featuring [[Dua Lipa]] | writer4 = {{hlist|Lipa|[[Rob Bisel]]|[[Amy Allen (songwriter)|Amy Allen]]|[[Delacey|Brittany Amaradio]]|James Ghaleb}} | extra4 = {{hlist|Bisel|[[Ido Zmishlany]]}} | length4 = 3:04 | title5 = With the IE (Way Up) | writer5 = {{hlist|Jennie|[[Dem Jointz|Dwayne Abernathy Jr.]]|Dorman|[[Fernando Arbex|Jose Fernando Arbex Miro]]}} | extra5 = [[Dem Jointz]] | length5 = 2:43 | title6 = [[ExtraL]] | note6 = featuring [[Doechii]] | writer6 = {{hlist|Jennie|[[Doechii|Jaylah Hickmon]]|Abernathy|Alexis Andrea Boyd|[[Sorana (singer)|Sorana Pacurar]]}} | extra6 = Dem Jointz | length6 = 2:47 | title7 = [[Mantra (Jennie song)|Mantra]] | writer7 = {{hlist|Jennie|Billy Walsh|Jumpa|[[Claudia Valentina]]|Elle Campbell|Dorman|Serban Cazan|[[Zikai (singer)|Zikai]]}} | extra7 = {{hlist|[[El Guincho]]|Cazan|Dorman|Jumpa}} | length7 = 2:16 | title8 = [[Love Hangover (Jennie song)|Love Hangover]] | note8 = featuring [[Dominic Fike]] | writer8 = {{hlist|Fike|Carly Gibert|Zmishlany|Blaise Railey|[[Bülow (singer)|Megan Bülow]]|Devin Workman}} | extra8 = {{hlist|Jennie|Zmishlany}} | length8 = 3:00 | title9 = [[Zen (Jennie song)|Zen]] | writer9 = {{hlist|Jennie|Dorman|[[Asheton Hogan]]|[[Bibi Bourelly]]|Kirsten Spencer}} | extra9 = [[Asheton Hogan|Pluss]] | length9 = 3:21 | title10 = Damn Right | note10 = featuring [[Childish Gambino]] and [[Kali Uchis]] | writer10 = {{hlist|Jennie|[[Childish Gambino|Donald Glover]]|[[Kali Uchis|Karly-Marina Loaiza]]|Jean Day Jr.|[[30 Roc|Samuel Gloade]]|[[Mike Will Made It|Michael Williams II]]|Bourelly|[[Ari PenSmith|Ariowa Irosogie]]}} | extra10 = {{hlist|Trubeatzz|[[30 Roc]]|[[Mike Will Made It]]}} | length10 = 3:50 | title11 = F.T.S. | writer11 = {{hlist|Jennie|Hogan|Bourelly|Gibert|Christopher Newlin}} | extra11 = {{hlist|Pluss|Gage}} | length11 = 2:32 | title12 = Filter | writer12 = {{hlist|Boyd|Pacurar|Abernathy|Carmen Reese}} | extra12 = Dem Jointz | length12 = 2:31 | title13 = Seoul City | writer13 = {{hlist|Jennie|Myles Harris|Braylin Bowman|Xeryus Gittens|Williams|Bourelly|Gibert}} | extra13 = {{hlist|MoneyGoForMyles|Resource|Xeryus|Mike Will Made It}} | length13 = 2:44 | title14 = Starlight | writer14 = {{hlist|Jennie|Hogan|Armel Potter|Williams|Bourelly|Irosogie}} | extra14 = {{hlist|Pluss|Melz|Mike Will Made It}} | length14 = 2:48 | title15 = Twin | writer15 = {{hlist|Jennie|Bourelly|Newlin|Williams}} | extra15 = {{hlist|Gage|Mike Will Made It}} | length15 = 3:28 }} {{Track listing | headline = ''Ang Buong Edisiyon'' paglilista ng mga track | extra_column = (mga) Tagagawa | total_length = 57:19 | title_width = 25% | writing_width = 52.5% | extra_width = 22.5% | title1 = Like Jennie | note1 = pinahabang remix; kasama si Diplo at D00mscrvll | writer1 = {{hlist|Jennie|Parx|Ibanez|Zico|Pentz|Alfonso}} | extra1 = {{hlist|Diplo|Leclair|Jorge|Akira Akira|William Bowerman|O'Ryan{{ref|a|[a]}}}} | length1 = 3:00 | title2 = Like Jennie | note2 = EDM remix; kasama si Natural | writer2 = {{hlist|Jennie|Parx|Ibanez|Zico|Pentz|Alfonso}} | extra2 = {{hlist|Diplo|Leclair|Jorge|O'Ryan{{ref|a|[a]}}}} | length2 = 2:39 | title3 = Handlebars | note3 = Jennie Lang | writer3 = {{hlist|Bisel|Allen|Amaradio|Ghaleb}} | extra3 = {{hlist|Bisel|Delacey{{ref|a|[a]}}|Dorman{{ref|a|[a]}}|Harrell{{ref|a|[a]}}|O'Ryan{{ref|a|[a]}}}} | length3 = 2:14 | title4 = ExtraL | note4 = Jennie Lang | writer4 = {{hlist|Jennie|Boyd|Pacurar|Abernathy}} | extra4 = Dem Jointz | length4 = 2:34 | title5 = Love Hangover | note5 = Jennie Lang | writer5 = {{hlist|Zmishlany|Bülow|Railey|Gibert}} | extra5 = {{hlist|Jennie|Zmishlany|Dorman{{ref|a|[a]}}|Harrell{{ref|a|[a]}}}} | length5 = 2:48 | title6 = Damn Right | note6 = Jennie Lang | writer6 = {{hlist|Jennie|Day|Gloade|Williams|Bourelly|Irosogie}} | extra6 = {{hlist|Truebeatzz|30 Roc|Mike Will Made-It|Dorman{{ref|a|[a]}}}} | length6 = 2:23 }} '''Mga Paunawa''' * {{sup|{{note|a|[a]}}}} nagsisignipika bilang katagapaggawa * Ang mga pisikal na bersyon ng album ay may kahaliling pagkakasunud-sunod ng pagkakalista, pati na rin ang mga bersyong solo ng "Handlebars", "ExtraL", "Love Hangover", at "Damn Right".<ref name="Stereogum 1">{{Cite web |last=Chelosky |first=Danielle |date=January 21, 2025 |title=BLACKPINK's JENNIE Announces Debut Solo Album feat. Dua Lipa, Doechii, Childish Gambino, & More |url=https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250122025734/https://www.stereogum.com/2293863/blackpinks-jennie-announces-debut-solo-album-feat-dua-lipa-doechii-childish-gambino-more/news/ |archive-date=January 22, 2025 |access-date=January 21, 2025 |website=[[Stereogum]] |location=United States}}</ref> * Sa di-tandis na bersyon ng album, ang "F.T.S." ay hindi kasama sa tracklist. * Ang "With the IE (Way Up)" ay naglalaman ng sample ng "Hi-Jack" na isinulat ni Jose Fernando Arbex Miro at itinanghal ni Barrabás.<ref>{{Citation |title=Jennie (singer) |date=2026-07-13 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jennie_(singer)&oldid=1363973589 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-07-17}}</ref> * Inilalagay ng ''Ang Buong Edisiyon'' ang mga orihinal na track kasunod ng anim na labis na track. == Mga tauhan == Mga ambag ay hinango mula sa Tidal<ref name="Tidal 1">{{Cite web |last=Jennie |author-link=Jennie (singer) |date=February 21, 2025 |title=''Ruby'' / Jennie / Credits |url=https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250310174717/https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |archive-date=March 10, 2025 |access-date=March 10, 2025 |publisher=[[Tidal (service)|Tidal]]}}</ref> === Mga musikero === {{div col}} * [[Jennie (mang-aawit)|Jennie]] – boses (lahat ng mga track) * [[French Kiwi Juice|FKJ]] – pag-po-program, taga-synthesize (track 1) * Amanda "Kiddo A.I." Ibanez – mga background na boses (track 2) * [[Chris O'Ryan]] – mga background na boses (track 2) * [[Tayla Parx]] – mga background na boses (track 2) * [[Jonas Jeberg]] – pag-po-program, lahat ng mga instrumento (track 3) * Ramus Søegren – pag-po-program, lahat ng mga instrumento (track 3) * Sam Homaee – pag-po-program, lahat ng mga instrumento (track 3) * Jelli Dorman – mga background na boses (mga track 3, 7, 9, 10), pag-po-program (track 8) * [[Dua Lipa]] – mga boses (track 4) * [[Rob Bisel]] – pag-po-program, bass, glockenspiel, piano, taga-synthesize, mga background na boses (track 4) * Aaron Sterling – mga tambol, mga malatambol na instrumento (track 4) * Shelby Epstine – glockenspiel (track 4) * James Alan – piano (track 4) * [[Amy Allen (songwriter)|Amy Allen]] – mga background na boses (track 4) * [[Delacey]] – mga background na boses (track 4) * [[Doechii]] – mga boses (track 6) * [[El Guincho]] – pag-po-program, pagpalakpak, tambol, mga keyboard, mga malatambol na instrumento, synth bass, taga-synthesize (track 7) * [[Dominic Fike]] – mga boses (track 8) * [[Ido Zmishlany]] – pag-po-program, bass, [[clavichord]], mga tambol, mga keyboard, organ, mga background na boses (track 8) * Will Lamoureux – violin, viola (track 8) * Blaise Railey – mga background na boses (track 8) * Carly Gibert – mga background na boses (track 8) * [[Bülow|Megan Bülow]] – mga background na boses (track 8) * [[Childish Gambino]] – mga boses (track 10) * [[Kali Uchis]] – mga boses (track 10) {{div col end}} === Teknikal === {{div col}} * FKJ – [[Audio mixing (recorded music)|paghahalo ng mga tunog]] (track 1) * [[Serban Ghenea]] – paghahalo ng mga tunog (tracks 2–4, 6–8) * Bryce Bordone – pagtulong sa paghahalo ng mga tunog (tracks 2–4, 6–8) * [[Manny Marroquin]] – paghahalo ng mga tunog (mga track 5, 9, 12, 14) * Jaycen Joshua – paghahalo ng mga tunog (mga track 10, 11, 13, 15) * Mike Seaberg – paghahalo ng mga tunog (mga track 10, 11, 13, 15) * Will Quennell – [[Audio mastering|pag-ma-master]] (tracks 1–5, 7–15) * [[Chris Gehringer]] – pag-ma-master (track 6) * Eunkyung Jung – pag-re-record (tracks 2, 14, 15) * Jonas Jeberg – pag-re-record (track 3) * Ramus Søegren – pag-re-record (track 3) * Cameron Poole – pag-re-record, pamboses na paggawa (track 4) * Delacey – pag-re-record, pamboses na paggawa (track 4) * Chris O'Ryan – pamboses na paggawa (mga track 2, 4, 6), pamboses na pag-iinhinyero (6) * [[Kuk Harrell]] – pag-re-record, pamboses na pag-iinhinyero, pamboses na paggawa (mga track 3, 4, 7–10) * Jelli Dorman – [[Audio engineering|pag-iinhinyero]] (mga track 3, 4, 10, 11); pamboses na pag-iinhinyero, pamboses na paggawa (mga track 3, 4, 7–10) * [[Dem Jointz]] – pag-re-record (tracks 5, 6, 12), pamboses na paggawa (tracks 5, 12) * Jayda Love – pag-re-record (track 6) * Devin Workman – pag-re-record, pamboses na pag-iinhinyero, pamboses na paggawa (track 8) * Gage – pag-re-record (tracks 11, 12, 14) * Aaron Sterling – pag-iinhinyero (track 4) * Jackson Card – pag-iinhinyero (track 4) * Rob Bisel – pag-iinhinyero, pag-re-record (track 4) * Jennifer Ortiz – pag-iinhinyero (track 6) * Noah Gottdenker – pag-iinhinyero (track 8) * Donald Glover – pag-iinhinyero (track 10) * Morgan Jones – pagtulong sa pag-re-record (track 4) * Ramiro Fernandez-Seoane – pagtulong sa pag-re-record (track 14) * Anthony Vilchis – pagtulong sa pag-iinhinyero (track 5) * Trey Station – pagtulong sa pag-iinhinyero (mga track 5, 14) * Chris Bhikoo – pagtulong sa pag-iinhinyero (track 13) * Jacob Richards – pagtulong sa pag-iinhinyero (track 13) {{div col end}} == Mga taltaguhit == {{col-begin}} {{col-2}} ===Mga panlingguhang taltaguhit=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ Pagganap ng ''Ruby'' para sa mga panlingguhang taltaguhit ! scope="col"| Chart (2025) ! scope="col"| Tuktok na<br />puwesto |- ! scope="row"| Mga Awstralyanong Album ([[ARIA Charts|ARIA]])<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/albums-chart/2025-03-17|title=ARIA Top 50 Albums Chart|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=March 17, 2025|access-date=March 14, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Awstriyanong Album ([[Ö3 Austria]])<ref>{{Cite web |last=Hung |first=Steffen |title=Jennie [KR] - Ruby |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Jennie+%5BKR%5D&titel=Ruby&cat=a |access-date=2025-04-24 |website=austriancharts.at}}</ref> | 3 |- ! scope="row"| Mga Belhikanong Album ([[Ultratop]] Flanders)<ref>{{Cite web |title=Jennie [KR] - Ruby - ultratop.be |url=https://www.ultratop.be/nl///album/85f0b/Jennie-%5BKR%5D-Ruby |access-date=2025-04-24 |website=www.ultratop.be}}</ref> | 3 |- ! scope="row"| Mga Belhikanong Album ([[Ultratop]] Valonia)<ref>{{Cite web |title=Jennie [KR] - Ruby - ultratop.be |url=https://www.ultratop.be/fr///album/85f0b/Jennie-%5BKR%5D-Ruby |access-date=2025-04-24 |website=www.ultratop.be}}</ref> | 4 |- ! scope="row"| Mga Kanadiyanong Album (''[[Billboard]]'')<ref name="Billboard10">{{Cite web |title=JENNIE {{!}} Biography, Music & News |url=https://www.billboard.com/artist/jennie/chart-history/cna/ |access-date=2025-04-24 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> | 6 |- ! scope=row"| Mga Kroasyanong Pansabansaang Album (''[[HBU]]'')<ref>{{Cite web |date=2025-10-20 |title=Lista prodaje 41. tjedan 2025. (06.10.2025. – 12.10.2025.) |url=https://www.top-lista.hr/www/lista-prodaje-strano-41-tjedan-2025/ |access-date=2026-07-17 |website=Top Lista |language=hr}}</ref> | 18 |- ! scope="row"| Mga Tsekong Album ([[ČPN IFPI]])<ref>{{Cite web |title=ČNS IFPI |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |access-date=2025-04-24 |website=ifpicr.cz |quote=Note: Sa pahina ng chart, piliin ang 12.Týden 2025 sa field katabi ng mga katagang "CZ – ALBUMS – TOP 100" para makita at makuha ang tamang chart.}}</ref> | 31 |- ! scope="row"| Mga Dinamarkang Album ([[Hitlisten]])<ref>{{Cite web |title=Hitlisten.NU |url=http://hitlisten.nu/default.asp?w=10&y=2025&list=a40 |access-date=2025-04-24 |website=Hitlisten.NU}}</ref> | 36 |- ! scope="row" | Mga Olandesang Chart ([[Album Top 100]])<ref>{{Cite web |last=Hung |first=Steffen |title=Jennie [KR] - Ruby |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Jennie+%5BKR%5D&titel=Ruby&cat=a |access-date=2025-04-24 |website=hitparade.ch}}</ref> | 5 |- ! scope="row" | Mga Pinlandiyanong Album ([[Suomen virallinen lista]])<ref>{{Cite web |title=Listat |url=https://ifpi.fi/lista/artistit/Jennie/Ruby/ |access-date=2025-04-25 |website=Musiikkituottajat |language=fi}}</ref> | 16 |- ! scope="row" | Mga Pranses na Album ([[SNEP]])<ref>{{Cite web |title=Top Albums |url=https://snepmusique.com/les-tops/le-top-de-la-semaine/top-albums/?semaine=11&annee=2025 |access-date=2025-04-25 |website=SNEP |language=fr-FR}}</ref> | 4 |- ! scope="row" | Mga Alemanong Album ([[Offizielle Top 100]])<ref>{{Cite web |title=Offizielle Deutsche Charts |url=https://www.offiziellecharts.de/charts/album-details-548619 |access-date=2025-04-25 |website=www.offiziellecharts.de}}</ref> | 6 |- ! scope="row" | Mga Unggariyanong Album ([[MAHASZ]])<ref>{{Cite web |last=lightmedia.hu |title=Hivatalos magyar slágerlisták |url=https://slagerlistak.hu/album-top-40-slagerlista/2025/11 |access-date=2025-04-25 |website=slagerlistak.hu}}</ref> | 18 |- ! scope="row" | Mga Irlandes na Album ([[OCC]])<ref>{{Cite web |title=Official Irish Albums Chart on 14/3/2025 |url=https://www.officialcharts.com/charts/irish-albums-chart/20250314/ie7502/ |access-date=2025-04-25 |website=Official Charts |language=en}}</ref> | 16 |- ! scope="row"| Mga Italyanong Album ([[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]])<ref>{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/classifiche.kl#/charts/1/2025/11|title=Album & Compilation – Classifica settimanale WK 11 (dal 07.03.2025 al 13.03.2025)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|language=it|access-date=March 15, 2025}}</ref> | 33 |- ! scope="row"| Mga Haponesang Album ([[Oricon]])<ref>{{Cite web |title=2025年03月03日～2025年03月09日 オリコン週間 アルバムランキング 21～30位 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2025-03-17/p/3/ |access-date=2025-04-25 |website=ORICON NEWS |language=ja}}</ref> | 21 |- ! scope="row"| Mga Ipinagsamang Haponesang Album ([[Oricon]])<ref>{{cite web |title=Oricon Top 50 Combined Albums: 2025-03-24 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/coa/w/2025-03-24/p/2/ |publisher=[[Oricon]] |access-date=March 20, 2025 |language=ja |archive-url=https://archive.today/20250320041848/https://www.oricon.co.jp/rank/coa/w/2025-03-24/p/2/ |archive-date=March 20, 2025}}</ref> | 17 |- ! scope="row"| Mga Haponesang Hot na Album (''[[Billboard Japan]]'')<ref>{{cite web|url=http://billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums&year=2025&month=04&day=14|title=Billboard Japan Hot Albums – Week of April 9, 2025|website=[[Billboard Japan]]|language=ja|access-date=April 10, 2025}}</ref> | 9 |- ! scope="row"| Mga Litwaniyanong Album ([[AGATA (organization)|AGATA]])<ref>{{cite web|url=https://www.agata.lt/lt/naujienos/s11-4/|title=2025 11-os savaitės klausomiausi (Top 100)|language=lt|publisher=[[AGATA (organization)|AGATA]]|date=March 14, 2025|access-date=March 14, 2025}}</ref> | 8 |- ! scope="row"| Mga Nuweba Selandyanong Album ([[Recorded Music NZ|RMNZ]])<ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/albums/2025-03-14|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=March 14, 2025|access-date=March 14, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Niheryanong Album ([[TurnTable Top 50|''TurnTable'']])<ref>{{cite magazine|url=https://www.turntablecharts.com/charts/2|title=Official Top 100 Albums: March 7th, 2025 - March 13th, 2025|magazine=[[TurnTable charts|TurnTable]]|access-date=March 21, 2025|archive-date=March 21, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321173633/https://www.turntablecharts.com/charts/2|url-status=dead}}</ref> | 49 |- ! scope="row"| Mga Noruwegong Album ([[VG-lista]])<ref>{{cite web|url=https://topplista.no/charts/albums/2025-w11/|title=Album 2025 uke 11|publisher=[[VG-lista]]|access-date=March 15, 2025}}</ref> | 12 |- ! scope="row"| Mga Polandes na Album ([[ZPAV]])<ref>{{Cite web |title=OLiS - oficjalna lista sprzedaży |url=https://www.olis.pl/charts/oficjalna-lista-sprzedazy/albumy |access-date=2025-04-25 |website=www.olis.pl |language=pl}}</ref> | 4 |- ! scope="row"| Mga Portugesang Album ([[Associação Fonográfica Portuguesa|AFP]])<ref>{{cite web|url=https://audiogest.pt/uploads/files/file_2025-03-20-12-35-18.pdf|title=Top 200 Álbuns Semana 11 de 2025|publisher=[[Associação Fonográfica Portuguesa]]|date=March 20, 2025|access-date=March 20, 2025|archive-date=March 20, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250320133120/https://audiogest.pt/uploads/files/file_2025-03-20-12-35-18.pdf|url-status=live}}</ref> | 3 |- ! scope="row"| Mga Eskosyanong Album ([[OCC]])<ref>{{Cite web |title=Official Scottish Albums Chart on 14/3/2025 |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/20250314/40/ |access-date=2025-04-25 |website=Official Charts |language=en}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Eslobakong Album ([[International Federation of the Phonographic Industry|ČNS IFPI]])<ref>{{cite web|url=https://ifpicr.cz/hitparada/36?weekId=2958|title=Top 100 Slovak Albums|publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]|access-date=April 7, 2025}}</ref> | 20 |- ! scope="row"| Mga Espanyolang Album ([[Productores de Música de España|PROMUSICAE]])<ref name="spanishpeak">{{cite web|url=https://elportaldemusica.es/lists/top-100-albums/2025/11|title=Top 100 Albums – Week 11|website=El Portal de Música|publisher=[[Productores de Música de España]]|access-date=March 17, 2025}}</ref> | 5 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album ([[Circle Chart|Circle]])<ref>{{Cite web |title=CIRCLE CHART - 써클차트 |url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=42&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3|title=Circle Album Chart – Week 42 of 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=October 23, 2025}}</ref><br />{{small|''LP version''}} | 10 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album ([[Circle Chart|Circle]])<ref name=circleweekly>{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=10&hitYear=2025&termGbn=week&yearTime=3|title=Circle Album Chart – Week 10 of 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=March 13, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Suwesiyanong Album ([[Sverigetopplistan]])<ref>{{cite web|url=https://www.sverigetopplistan.se/chart/54?dspy=2025&dspp=11|title=Veckolista Album, vecka 11, 2025|publisher=[[Sverigetopplistan]]|access-date=March 15, 2025}}</ref> | 14 |- ! scope="row" | Mga Suwisanong Album ([[Schweizer Hitparade]])<ref>{{Citation |title=Jennie [KR] - Ruby |url=http://swisscharts.com/album/Jennie-%5BKR%5D/Ruby-548619 |access-date=2025-04-25}}</ref> | 9 |- ! scope="row" | Mga Reyno Unidong Album ([[OCC]])<ref>{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Official Albums Chart Top 100 on 14/3/2025 |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20250314/7502/ |access-date=2025-04-25 |website=Official Charts |language=en}}</ref> | 3 |- ! scope="row" | Estados Unidos ([[Billboard 200]])<ref name="Billboard10" /> | 7 |} {{col-2}} ===Mga pambuwanang taltaguhit=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ {{sronly|Pagganap ng ''Ruby'' para sa pambuwanang taltaguhit}} ! scope="col"| Taltaguhit (2025) ! scope="col"| Tuktok na </br >puwesto |- ! scope="row"| Mga Haponesang Album (Oricon)<ref>{{cite web |title=Oricon Top 50 Albums: 2025-03 |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2025-03/p/5/ |publisher=[[Oricon]] |access-date=April 9, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250409045338/https://www.oricon.co.jp/rank/ja/m/2025-03/p/5/ |archive-date=April 9, 2025 |language=ja}}</ref> | 43 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album (Circle)<ref>{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=03&hitYear=2025&termGbn=month&yearTime=3|title=Circle Album Chart – March 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=April 10, 2025}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album (Circle)<ref>{{cite web|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?nationGbn=T&targetTime=10&hitYear=2025&termGbn=month&yearTime=3|title=Circle Album Chart – October 2025|website=[[Circle Chart]]|language=ko|access-date=November 7, 2025}}</ref><br />{{small|''LP version''}} | 44 |} ===Mga taltaguhit sa pagtatapos ng taon=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ {{sronly|Pagganap ng ''Ruby'' para sa mga taltaguhit sa pagtatapos ng taon}} ! scope="col"| Taltaguhit (2025) ! scope="col"| Puwesto |- ! scope="row"| Mga Awstralyanong Album (ARIA)<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/2025/albums-chart|title=ARIA Top 100 Albums Chart for 2025|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 12, 2026}}</ref> | 60 |- ! scope="row"| Mga Belhikanong Albbum (Ultratop Flanders)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2025&cat=a|title=Jaaroverzichten 2025|publisher=[[Ultratop]]|language=nl|access-date=January 9, 2026}}</ref> | 167 |- ! scope="row"| Mga Bellhikanong Album (Ultratop Wallonia)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2025&cat=a|title=Rapports annuels 2025|publisher=[[Ultratop]]|language=fr|access-date=January 9, 2026}}</ref> | 121 |- ! scope="row"| Mga Pranses na Album (SNEP)<ref>{{cite web|url=https://snepmusique.com/wp-content/uploads/2025/12/202552-200-Albums-YTD-SNEP.xlsx-Top-200-Albums.pdf|title=200 Albums Cumul YTD (27/12/2024 – 25/12/2025)|publisher=[[Syndicat National de l'Édition Phonographique]]|language=fr|access-date=December 30, 2025}}</ref> | 85 |- ! scope="row"| Mga Haponesang Hot na Album (''Billboard Japan'')<ref>{{cite web|url=https://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot_albums_year&year=2025|title=Billboard Japan Hot Albums – 2025 Year-End|website=[[Billboard Japan]]|language=ja|access-date=December 5, 2025}}</ref> | 36 |- ! scope="row"| Mga Nuweba Selandyang Album (RMNZ)<ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/annual-albums/2025-12-18|title=End of Year Top 50 Albums – 2025|publisher=[[Recorded Music NZ]]|access-date=December 22, 2025}}</ref> | 41 |- ! scope="row"| Mga Timog Koreanong Album (Circle)<ref>{{cite web|title=2025 Album Chart|url=https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?serviceGbn=&termGbn=year&yearTime=3&targetTime=2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260109033434/https://circlechart.kr/page_chart/album.circle?serviceGbn=&termGbn=year&yearTime=3&targetTime=2025|archive-date=January 9, 2026|access-date=January 9, 2026|website=[[Circle Chart]]|publisher=Korea Music Content Association}}</ref> | 27 |- ! scope="row" | Mga RU Kaseteng Album (OCC)<ref>{{cite web|last=White|first=Jack|title=The Official best-selling cassette singles and albums of 2025|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/best-selling-cassettes-singles-albums-2025/|website=[[Official Charts Company]]|date=January 7, 2026|access-date=January 7, 2026}}</ref> | 9 |} {{col-end}} ==Kasaysayan ng paglabas== {| class="wikitable plainrowheaders" |+ {{sronly|Kasaysayan ng Paglabas}} ! scope="col"| Lalawigan ! scope="col"| Petsa ! scope="col"| Mga Pormat ! scope="col"| Label ! scope="col"| {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" rowspan="2" | Sari-sari <!-- Inclusive of South Korea --> | Marso 7, 2025 | {{hlist|CD|kasete|pandihital na pag-dadownload|pag-iistream}} | rowspan="2" | {{hlist|[[Odd Atelier]]|[[Columbia Records|Columbia]]}} | style="text-align:center"| <ref name="Official Store 1">''Ruby'' release formats: * {{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' CD Digipack – Jennie Only Audio |url=https://shop.jenn.ie/products/jennie-ruby-cd-digipack |website=Official Website |publisher=[[Columbia Records]] |access-date=January 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122150715/https://shop.jenn.ie/products/jennie-ruby-cd-digipack |archive-date=January 22, 2025 |url-status=dead}} * {{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' Store Exclusive Cassette - Jennie Only Audio |url=https://shopeu.jenn.ie/products/ruby-store-exclusive-cassette |website=Official Website |publisher=[[Columbia Records]] |access-date=January 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122180655/https://shopeu.jenn.ie/products/ruby-store-exclusive-cassette |archive-date=January 22, 2025 |url-status=dead}} * {{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' Digital Download |url=https://shop.jenn.ie/products/ruby-digital-download |website=Official Website |publisher=[[Columbia Records]] |access-date=February 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250225022542/https://shop.jenn.ie/products/ruby-digital-download |archive-date=February 25, 2025 |url-status=dead}} * {{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' / Jennie / Credits |url=https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |publisher=[[Tidal (service)|Tidal]] |access-date=March 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250310174717/https://listen.tidal.com/album/421911994/credits |archive-date=March 10, 2025 |date=February 21, 2025 |url-status=live}} </ref> |- | Agosto 22, 2025 | [[LP record|LP]] | style="text-align:center"| <ref name="Official Store 2">{{cite web |author1=Jennie |author1-link=Jennie (singer) |title=''Ruby'' Vinyl |url=https://shop.jenn.ie/products/ruby-vinyl |website=Official Website |publisher=[[Columbia Records]] |access-date=May 2, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502023841/https://shop.jenn.ie/products/ruby-vinyl |archive-date=May 2, 2025 |url-status=dead}}</ref> |} ==Mga talababa== {{notelist}} ==Mga sanggunian== [[Kategorya:Mga album noong 2025]] [[Kategorya:Mga album ni Jennie]] [[Kategorya:Mga album ng Columbia Records]] b8uc86ag61xdg3s3ieivxu35hox8kp1 0 334463 2216336 2204579 2026-07-18T03:57:39Z Allyriana000 119761 2216336 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant |winner='''[[Christina Lekka]]''' |represented={{Flagu|Gresya}} |date=4 Setyembre 1994 |presenters=Masumi Okada |image= |venue= Sun Arena, Ise, Mie, Hapon |broadcaster=TV Tokyo |entrants=50 |placements=15 |debuts={{Hlist|Aruba|Pidyi}} |withdraws={{Hlist|Bagong Kaledonia|Belhika|Honduras|Nuweba Selandiya|Suwisa|Taylandiya}} |returns={{Hlist|El Salvador|Guam|Niherya|Noruwega|Paragway|Republikang Dominikano|Sri Lanka}} |before=[[Miss International 1993|1993]] |next=[[Miss International 1995|1995]] |photo size=200px |caption= |congeniality=Alma Carvajal Concepcion<br>{{flagu|Pilipinas|1946}} |photogenic=Sung Hyun-ah<br>{{flagu|Timog Korea}} |best national costume=Jannyne Elena Peyrat<br>{{flagicon|PAR}} Paragway }} Ang '''Miss International 1994''' ay ang ika-34 na edisyon ng [[Miss International]] pageant, na ginanap sa Sun Arena, Ise, Mie, Hapon noong 4 Setyembre 1994. Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni [[Agnieszka Pachalko]] ng Polonya si [[Christina Lekka]] ng Gresya bilang Miss International 1994.<ref name=":0">{{Cite news |date=5 Setyembre 1994 |title=Greek model is Miss International |language=en |pages=16 |work=The New Paper |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/page/newpaper19940905-1.1.16 |access-date=29 Mayo 2025 |via=National Library Board}}</ref> Ito ang unang beses na nanalo ang Gresya bilang Miss International. Nagtapos bilang first runner-up si Alexandra Ochoa ng Aruba, habang nagtapos bilang second runner-up si Carmen María Vicente ng Espanya. Mga kandidata mula sa limampung bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan ni Masumi Okada ang kompetisyon. == Mga resulta == === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss International 1994''' | * '''{{Flagicon|GRE}} [[Gresya]]''' – '''[[Christina Lekka]]<ref name=":0" />''' |- |1st runner-up | * {{flagicon|ABW}} [[Aruba]] – Alexandra Ochoa<ref name=":0" /> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|ESP}} [[Espanya]] – Carmen María Vicente<ref name=":0" /> |- |Top 15 | * {{flagicon|Venezuela|variant=1930}} [[Venezuela|Beneswela]] – Milka Chulina<ref>{{Cite web |last=del Castillo |first=Pilar |date=10 Disyembre 2022 |title=Así de radiante lucía Gaby Spanic cuando fue reina de belleza hace más de 30 años |trans-title=This is how radiant Gaby Spanic looked when she was a beauty queen more than 30 years ago |url=https://laopinion.com/2022/12/10/asi-de-radiante-lucia-gaby-spanic-cuando-fue-reina-de-belleza-hace-mas-de-30-anos/ |access-date=29 Mayo 2025 |website=La Opinión |language=es-us}}</ref> * {{flagicon|JPN}} [[Hapon]] – Tomomi Hanamura<ref name=":022">{{Cite web |last=Lo |first=Ricky |date=22 Oktubre 2010 |title=RP only Asian country with Miss Int'l winners |url=https://www.philstar.com/entertainment/2010/10/22/622844/rp-only-asian-country-miss-intl-winners |access-date=5 Mayo 2025 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> * {{flagicon|ISR}} [[Israel]] – Nizan Kirshenboim * {{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] – Alexandra Betancur * {{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] – Luisa Amalia Urcuyo * {{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]] – Sabine Te Verde * {{flagicon|FIJ}} [[Fiji|Pidyi]] – Sunita Devi * {{Flagicon image|Flag of the Philippines (1936–1985, 1986–1998).svg}} [[Pilipinas]] – [[Alma Concepcion]]<ref>{{Cite web |last= |first= |date=12 Agosto 2024 |title=Alma Concepcion urges those with depression to get professional help |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/healthandwellness/916816/alma-concepcion-urges-those-with-depression-to-get-professional-help/story/ |access-date=29 Mayo 2025 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}</ref> * {{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] – Nathalie Pereira * {{flagicon|GBR}} [[United Kingdom|Reyno Unido]] – Amanda Louise Johnson * {{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] – Mirja Kristina Haglof * {{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] – Sung Hyun-ah<ref name=":022" /> |} == Mga kandidata == Limampung kandidata ang lumahok para sa titulo. {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A|name=A}} !Bayan |- |{{flagicon|GER}} [[Alemanya]] |{{sortname|Viola |Tuschardt|nolink=1}} |– |[[Berlin]] |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |{{sortname|Alicia Andrea |Ramón|nolink=1}} |20 |Resistencia |- |{{flagicon|ABW}} [[Aruba]] |{{sortname|Alexandra |Ochoa|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=19 Abril 1994 |title=Voorbereiding miss--verkiezing |language=nl |trans-title=Miss pageant preparation |pages=5 |work=Amigoe |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010644554:mpeg21:p005 |access-date=1 Setyembre 2023 |via=Delpher}}</ref> |18 |Oranjestad |- |{{Flagicon image|Flag of Australia (converted).svg}} [[Australia|Australya]] |{{sortname|Rebecca |Jackes|nolink=1}} |23 |[[Sidney]] |- |{{Flagicon|AUT}} [[Austria|Austrya]] |{{sortname|Kerstin |Sattler|nolink=1}} |19 |[[Viena]] |- |{{flagicon|Venezuela|variant=1930}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{sortname|Milka |Chulina|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=16 Enero 2023 |title=Miss Universo: las candidatas por Venezuela que estuvieron a punto de ganar el concurso |url=https://larepublica.pe/espectaculos/2023/01/13/miss-universo-candidatas-por-venezuela-que-estuvieron-a-punto-de-ganar-el-concurso-amanda-dudamel-biografia-las-siete-miss-venezuela-ganadoras-en-miss-universo-certamen-miss-universo-venezolanas-en-miss-universo-venezuela-lrtm |access-date=5 Pebrero 2023 |website=La República |language=es}}</ref> |20 |Maracay |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Ana Paula |Barrotte|nolink=1}} |17 |[[São Paulo]] |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |{{sortname|Maria Renée |David|nolink=1}} |– |[[Santa Cruz de la Sierra]] |- |{{flagicon|DNK}} [[Dinamarka]] |{{sortname|Birgitte Brondum |Jensen|nolink=1}} |20 |[[Copenhague]] |- |{{flagicon|SLV}} [[El Salvador]] |{{sortname|Nathalia |Gutiérrez|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Vicente |first=Judith |date=19 Nobyembre 2023 |title=Quién es Isabella García-Manzo, la Miss El Salvador 2023 que busca empoderar a la gente con el surf |language=es-PE |trans-title=Who is Isabella García-Manzo, Miss El Salvador 2023 who seeks to empower people through surfing? |work=El Comercio |url=https://elcomercio.pe/mag/fama/quien-es-isabella-garcia-manzo-miss-el-salvador-universo-2023-biografia-y-fotos-de-la-concursante-de-miss-universo-miss-universe-celeb-nnda-nnlt-noticia/ |access-date=24 Abril 2026 |issn=1605-3052}}</ref> |20 |[[San Salvador]] |- |{{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |{{sortname|Nikoleta |Meszarosová|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=16 Setyembre 2008 |title=Nikoleta Brosmanová vyhrala súťaž krásy Miss Slovensko 1994 |trans-title=Nikoleta Brosmanová won the Miss Slovakia 1994 beauty contest |url=https://www.rimava.sk/publicistika/nazory-vox-populi/nikoleta-brosmanova-vyhrala-v-roku-sutaz-miss-slovensko-1994/ |access-date=18 Setyembre 2023 |website=Rimava.sk |language=sk-SK}}</ref> |20 |[[Bratislava]] |- |{{flagicon|ESP}} [[Espanya]] |{{sortname|Carmen Maria |Vicente|nolink=1}} |21 |[[Madrid]] |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |{{sortname|Karen |Doyle|nolink=1}} |21 |[[Lungsod ng Oklahoma]] |- |'''{{Flagicon|GRE}} [[Gresya]]''' |'''{{sortname|Christina |Lekka|nolink=1}}''' |22 |[[Atenas]] |- |{{flagicon|GUM}} [[Guam]] |{{sortname|Nadine Theresa |Gogue|nolink=1}} |– |Agana |- |'''{{Flagicon|GUA|civil}}''' [[Guatemala|Guwatemala]] |{{sortname|Vivian Mariela |Castañeda|nolink=1}} |– |Chiquimula |- |{{flag|Hawaii}} |{{sortname|Juliet |Raymundo|nolink=1}} |20 |[[Honolulu]] |- |{{Flagicon|JPN|1947}} [[Hapon]] |{{sortname|Tomomi |Hanamura|nolink=1}} |22 |[[Prepektura ng Aichi|Aichi]] |- |{{Flagicon|MNP}} [[Hilagang Kapuluang Mariana]] |{{sortname|Mary Michelle |Manibusan|nolink=1}} |19 |Saipan |- |{{Flagicon image|Flag of Hong Kong (1876–1955).svg}} [[Hong Kong]] |{{sortname|Dorothy |Ng |nolink=1}} |20 |[[Hong Kong]] |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Francesca |Hart|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=11 Marso 2024 |title=Unseen pictures of beauty queens featured on Femina magazine! |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-india/unseen-pictures-of-beauty-queens-featured-on-femina-magazine/eventshow/108399021.cms |access-date=18 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> |22 |[[New Delhi]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |{{sortname|Julie Alicia |Stokes|nolink=1}} |– |[[Dublin]] |- |{{flagicon|ISR}} [[Israel]] |{{sortname|Nitzan |Kirshenboim|nolink=1}} |18 |[[Herusalem]] |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Alexandra |Betancur|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Semana |date=13 Disyembre 1993 |title=Bogotá cojeó, pero llegó |trans-title=Bogotá limped, but it arrived |url=https://www.semana.com/especiales/articulo/bogota-cojeo-pero-llego/21363-3/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260424020927/https://www.semana.com/especiales/articulo/bogota-cojeo-pero-llego/21363-3/ |archive-date=24 Abril 2026 |access-date=24 Abril 2026 |website=Semana |language=es}}</ref> |21 |Antioquia |- |{{flagicon|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |{{sortname|Silvia |Muñoz|nolink=1}} |19 |San Marcos |- |{{Flagicon|LUX}} [[Luxembourg|Luksemburgo]] |{{sortname|Sandy |Wagner|nolink=1}} |20 |[[Lungsod ng Luksemburgo]] |- |{{flagicon|MLT}} [[Malta]] |{{sortname|Elaine |Lanzon|nolink=1}} |– |[[Valeta]] |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |{{sortname|Lilia Elizabeth |Huesca|nolink=1}} |– |[[Reynosa]] |- |{{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Jamila |Danzuru|nolink=1}} |26 |Kumasi |- |{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |{{sortname|Luisa |Urcuyo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=12 Oktubre 2014 |title=Luisa Amalia |url=https://www.laprensa.com.ni/magazine/a-rajatabla/luisa-amalia/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211119230057/https://www.laprensa.com.ni/magazine/a-rajatabla/luisa-amalia/ |archive-date=19 Nobyembre 2021 |access-date=29 Agosto 2023 |website=La Prensa Nicaragua |language=es}}</ref> |19 |[[Managua]] |- |{{flagicon|NOR}} [[Noruwega]] |{{sortname|Anne Vibeke|Hoel|nolink=1}} |– |[[Oslo]] |- |{{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]] |{{sortname|Sabine |Te Vrede|nolink=1}} |19 |[[Amsterdam]] |- |{{Flagicon|PAN}} [[Panama]] |{{sortname|Dinorah |Acevedo|nolink=1}} |– |Los Santos |- |{{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] |{{sortname|Jannyne |Peyrat|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=11 Disyembre 2024 |title=La Miss Paraguay 1994 Jannyne Peyrat, feliz porque su hijo sigue sus pasos y fue electo Mister Grand Paraguay |trans-title=Miss Paraguay 1994, Jannyne Peyrat, happy that her son is following in her footsteps and was elected Mister Grand Paraguay |url=https://www.abc.com.py/gente/2024/12/11/la-miss-paraguay-1994-jannyne-peyrat-feliz-porque-su-hijo-sigue-sus-pasos-y-fue-electo-mister-grand-paraguay/ |access-date=6 Abril 2025 |website=ABC Color |language=es}}</ref> |20 |[[Asuncion|Asunción]] |- |{{Flagicon|FIJ}} [[Fiji|Pidyi]] |{{sortname|Sunita |Devi|nolink=1}} |22 |[[Suva]] |- |{{Flagicon image|Flag of the Philippines (1936–1985, 1986–1998).svg}} [[Binibining Pilipinas|Pilipinas]] |{{sortname|Alma|Concepcion}}<ref>{{Cite news |date=5 Setyembre 1994 |title=Greek model is Miss International |language=en |pages=16 |work=The New Paper |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/page/newpaper19940905-1.1.16 |access-date=24 Abril 2026 |via=National Library Board}}</ref> |18 |[[Marikina]] |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Marja Hannele |Vuoristo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Tellervo |first=Ahonen |date=13 Pebrero 1994 |title=Henna Meriläinen uusi Miss Suomi |trans-title=Henna Meriläinen is the new Miss Finland |url=https://www.hs.fi/ihmisia/art-2000003307739.html |access-date=24 Abril 2026 |website=Helsingin Sanomat |language=fi}}</ref> |21 |[[Helsinki]] |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Ilona |Felicjanska|nolink=1}} |24 |Łask |- |{{flagicon|Puerto Rico|variant=1952}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |{{sortname|Alice |Lee|nolink=1}} |– |San Juan |- |{{flagicon|POR}} [[Portugal]] |{{sortname|Sónia |Abel|nolink=1}} |18 |[[Lisboa]] |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] |{{sortname|Nathalie |Pereira|nolink=1}} |19 |[[Paris]] |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Alexia |Lockhart|nolink=1}} |19 |Tamboril |- |{{flagicon|GBR}} [[United Kingdom|Reyno Unido]] |{{sortname|Amanda|Johnson|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=5 Oktubre 1993 |title=Date in Bophuthatswana |language=en |pages=2 |work=Coventry Evening Telegraph |url=https://www.newspapers.com/article/coventry-evening-telegraph-miss-uk-93/127205697/ |access-date=23 Marso 2025 |via=Newspapers.com}}</ref> |20 |[[Nottingham]] |- |{{flagicon|RUS}} [[Rusya]] |{{sortname|Yelena |Gorbachova|nolink=1}} |– |[[Mosku]] |- |{{Flagicon|SIN}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Joycelyn |Ching|nolink=1}} |22 |[[Singapore|Singapura]] |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] |{{sortname|Sharmila Tamara |Kariyawasam|nolink=1}} |– |[[Colombo]] |- |{{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] |{{sortname|Mirja Kristina |Haglöf|nolink=1}} |22 |[[Estokolmo]] |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Hyun-ah|Sung |nolink=1}} |19 |[[Seoul]] |- |'''{{Flagicon|TUR}}''' [[Turkiya]] |{{sortname|Aysin |Albayrak|nolink=1}} |– |[[Istanbul]] |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukraine|Ukranya]] |{{sortname|Helen Vladimirovna |Bakaeva|nolink=1}} |– |[[Kyiv]] |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{Official website|https://www.missinternational.org/en/}} {{Miss International}} 037iqarnyipnw2azllsrqw1uotwj1vc 0 337306 2216358 2197882 2026-07-18T08:29:27Z TentingZones1 122212 /* */ upd 2216358 wikitext text/x-wiki {{Infobox German location |type = Stadt |image_coa = Wappen von Elsterwerda.svg |image_photo = Elsterschloß Elsterwerda3.JPG |image_caption = Tanawin ng Kastilyo ng Elster |coordinates = {{coord|51|27|28|N|13|31|26|E|format=dms|display=inline,title}} |image_plan = Elsterwerda in EE.png |state = Brandenburg |district = [[Elbe-Elster]] |elevation = 90 |area = 40.58 |postal_code = 04910 |area_code = 03533 |licence = EE, FI, LIB |Gemeindeschlüssel = 12 0 62 124 |divisions = Sentro ng bayan at 2 distrito |website = [http://www.elsterwerda.de/ www.elsterwerda.de] |mayor = Anja Heinrich<ref>[https://wahlen.brandenburg.de/wahlen/de/kommunalwahlen/bm-wahlen/ergebnisse/~12062000 Landkreis Elbe-Elster Wahl der Bürgermeisterin / des Bürgermeisters], accessed 1 July 2021.</ref> |leader_term = 2017&ndash;25 |party = CDU }} Ang '''Elsterwerda''' ay isang maliit na bayan sa [[distrito ng Elbe-Elster]] ng [[Brandenburg]]. Sumasaklaw ito sa lawak na 41 km² at matatagpuan sa timog ng Lower [[Lusatian Heath Nature Park]] at sa kanlurang hangganan ng [[Schraden]], isang mababang lugar ng ilog [[Black Elster]]. [[File:St.Katharina Elsterwerda3 sj.jpg|thumb|[[St.-Katharina-Kirche (Elsterwerda)|Simbahan ni San Catherine]] na [[Kursächsische Postmeilensäule|may markang milya ng poste ng Saxon]]]] Hanggang 1815, ang bayan ay kabilang sa [[distrito ng Hayn]] ng mga Halalan ng Saxony at, kasunod ng paghahati ng Saxony ayon sa mga probisyon ng [[Kongreso ng Vienna]], ay naging bahagi ng [[distrito ng Prussia ng Liebenwerda]]. Mula 1952 hanggang 1993, ang bayan ay bahagi ng [[distrito ng Bad Liebenwerda]] (hanggang 1990, ito ay bahagi ng [[distrito ng Cottbus]] sa [[Silangang Alemanya]]). Pagkatapos ng reporma sa distrito sa [[Brandenburg]], ang Elsterwerda ay naging bahagi ng bagong tatag na distrito ng [[Elbe-Elster]] noong 1993. Simula noong 1995, ang bayan ay nagsilbing sentro ng rehiyon, kasama ang [[Bad Liebenwerda]], at noong 2005, ito ay ginawaran ng gantimpalang ''Kommune des Jahres'' ng East German Savings Banks and Giro Association. Ang pinakamalaking industriya nito ay ang industriya ng metal, na kasalukuyang binubuo ng 15 kumpanya at may humigit-kumulang 700 empleyado. Bukod pa rito, ang bayan ay may magandang reputasyon bilang isang sentro ng edukasyon dahil sa maraming institusyong pang-edukasyon nito. ==Heograpiya== ===Lokasyong heograpikal=== [[File:Karte Schraden.png|thumb|Elsterwerda sa rehiyon ng Schraden]] [[File:Übersichtskarte Elsterwerda.png|thumb|Pangkalahatang-ideya ng mapa ng Elsterwerda]] Ang Elsterwerda ay isang [[malayang munisipalidad]] na may mga pribilehiyo sa bayan na nagsimula pa noong 1364. Ito ay matatagpuan sa katimugang [[Brandenburg]], humigit-kumulang 50 kilometro sa hilaga ng [[Dresden]], sa kanlurang gilid ng [[Schraden]], isang 15,000-ektaryang mababang lupain sa lambak ng [[glasyal ng Breslau-Magdeburg]]. Ang bayan ay kabilang din sa 484 km² na Lower Lusatian Heath Nature Park. Ang [[Ilog Black Elster]] ay dumadaloy sa bayan. Ang [[Kanal ng Elsterwerda-Grödel]], na itinayo noong ika-18 siglo, ay kumokonekta sa Ilog Elbe at dumadaloy patungo sa Ilog [[Pulsnitz]] dito, ilang sandali bago sumama ang Pulsnitz sa Black Elster sa ilog na kilometro 71.09, sa taas na 88.6 metro mula sa antas ng dagat. ===Mga distrito ng lungsod=== Ang 41 km² na lawak ng lungsod, ayon sa mga pangunahing batas nito, ay kinabibilangan ng distrito ng Kraupa pati na rin ang mga tinitirhang bahagi ng [[Biehla (Elsterwerda)|Biehla]], [[Kotschka]], [[Krauschütz (Elsterwerda)|Krauschütz]], [[Mitte (Elsterwerda)|Mitte]], at [[Elsterwerda-West|West]]. Kasama rin ang mga residential area ng Ausbau, [[Reißdamm]], at Weinberge. Ang Biehla at Krauschütz ay isinama noong 1940, sumunod ang Kotschka noong 1974, at ang Kraupa noong 1993. ===Mga karatig-bayan at munisipalidad=== Ang Elsterwerda ay nasa hangganan ng bayan ng [[Bad Liebenwerda]] sa hilaga, kasama ang malawak na kakahuyan ng [[Liebenwerda Heath]]; sa hilagang-silangan, ang munisipalidad ng [[Hohenleipisch]], na may mga taniman ng prutas; at sa silangan, ang [[Plessa]], na hinubog ng mga dating operasyon ng pagmimina ng lignite. Ang bayan ay nasa hangganan ng mga munisipalidad ng Schraden ng [[Gröden, Brandenburg|Gröden]] at [[Merzdorf, Elbe-Elster|Merzdorf]] sa timog. Sa timog-kanluran at kanluran ng Elsterwerda ay matatagpuan ang munisipalidad ng [[Röderland]]. ==Istorya== ===Panahon pagkatapos ng digmaan at GDR=== [[File:Ehemaliges Amtsgericht Elsterwerda (1).jpg|thumb|Ginawang ospital ang korte ng distrito noong 1946]] [[File:August-Bebel-Straße.jpg|thumb|August-Bebel-Straße sa Elsterwerda-West]] Matapos ang pagsakop sa lungsod, itinatag ng kumander ng lungsod ng Sobyet ang isang opisina ng kumander ng lungsod sa gusaling ngayon ay kinaroroonan ng Hotel Europäischer Hof, at isang sentro ng koordinasyon at pagtanggap para sa mga dating sapilitang manggagawang Polish sa korte ng distrito. Sila ay nakarehistro, binigyan ng pangangalagang medikal, at pinatira sa loob ng lungsod. Para sa layuning ito, ang buong kalye ay kinordon ng mga harang na kahoy at kinokontrol ng mga armadong guwardiya. Pagkalipas lamang ng labindalawang linggo ay maaaring bumalik sa kanilang mga tahanan at ari-arian ang mga residenteng nawalan ng tirahan sa mga kalyeng ito. Di-nagtagal pagkatapos dumating ang Pulang Hukbo, winasak ng panununog ang isang buong distrito ng komersyo sa paligid ng plasa ng pamilihan at ng ''Café Vaterland''. Sa panahong ito, maraming mga refugee at mga sundalong bumalik ang dumating sa Elsterwerda at kinailangang alagaan at bigyan ng tirahan. Pagkatapos [[itatag ang GDR]] noong 1949, naganap ang [[pag-aalsa noong Hunyo 17, 1953]]. Habang 800 manggagawa sa mga [[pagawaan ng bakal]] sa kalapit na bayan ng Saxon na Gröditz ang nagwelga, at ang mga manggagawa ng iba pang mga pabrika ay sumama sa kanila, nanatiling tahimik ang Elsterwerda. Ngunit dito rin ipinataw ang mga [[curfew]] at pagbabawal sa mga pagtitipon, at muling nagmartsa ang [[Pulang Hukbo]] sa mga lansangan ng lungsod. Sa linggo ng kapistahan mula Hunyo 24 hanggang Hulyo 2, 1961, ipinagdiwang ng lungsod ang ika-750 anibersaryo nito. Ito ang pinakamalaking kapistahan sa kasaysayan ng lungsod, na nagtapos sa isang dalawang kilometrong parada sa lungsod patungong Krauschütz noong Hunyo 25. Humigit-kumulang 30,000 katao ang pumila sa mga kalye upang manood. Sa mga sumunod na taon, lumago ang lungsod at ang mga negosyo nito. Sa kanlurang bahagi ng Elsterwerda, ang mga apartment block na may kabuuang 805 unit ay itinayo sa pagitan ng 1955 at 1980 ng [[Arbeiterwohnungsbaugenossenschaft|AWG "7. Oktober"]] (isang kooperatiba sa pabahay na itinatag noong 1954). Ang mahinang sitwasyon sa ekonomiya sa Silangang Alemanya ay nakaapekto rin sa Elsterwerda noong dekada 1980. Ang mga lokal na negosyo ay nahirapan, bukod sa iba pang mga bagay, sa kakulangan ng dayuhang pera at kakulangan ng modernisasyon. Noong panahon ng kaguluhan noong 1989, maraming residente ng Elsterwerda ang naglakbay patungong Leipzig para sa mga demonstrasyon tuwing Lunes, at nang magbukas ang mga hangganan noong Nobyembre 9, 1989, mahahabang pila ang nabuo sa harap ng munisipyo upang makuha ang inaasam na stamp ng visa sa kanilang mga identity card, na kinakailangan upang makapaglakbay patungong [[Kanlurang Alemanya]] o [[Kanlurang Berlin]]. Noong Nobyembre 16, 1989, ang mga unang tao sa Elsterwerda ay nagsimulang bumaba rin sa mga lansangan. Tatlong daan at limampung mamamayan ang nagtipon sa plasa ng palengke, at kasunod nito, isang demonstrasyon ang nagmartsa sa bayan na may slogan na "Tayo ang mga tao." Sa mga sumunod na araw, isang serbisyo sa simbahan ang ginanap araw-araw ng alas-7 ng gabi sa simbahan ng bayan, at noong Nobyembre 23, 500 mamamayan ang nagtipon sa plasa ng palengke. ===Kamakailang nakaraan=== Pagkatapos ng muling pagsasama-sama, maraming kumpanya sa bayan at mga nakapalibot na lugar ang nalugi at nagsara. Nawalan ng kahalagahan ang istasyon ng tren ng Elsterwerda bilang isang sentro ng transportasyon. Laganap ang kawalan ng trabaho, at maraming residente ang lumipat sa Kanlurang Alemanya upang kumita. Gayunpaman, lumitaw din ang mga bagong negosyo, at ang East Industrial Park ay pinlano at itinayo sa mga bukirin sa silangan ng Elsterwerda. Ang mga produktong gawa sa gatas, na kalaunan ay naging bahagi ng Campina Works, ay isa sa mga unang kumpanyang nagtatag doon. Ang East Industrial Park ay halos 100 porsyento nang okupado. [[File:Markt Elsterwerda Juni 2011a.jpg|thumb|Muling dinisenyong plasa ng pamilihan]] Noong dekada 1990, nakaranas ang Elsterwerda ng sunod-sunod na malalaking sunog. Noong Abril 6, 1995, ang bagong renovate na munisipyo ay nilamon ng apoy, na nagtamo ng malaking pinsala mula sa sunog at sa mga sumunod na pagsisikap sa pag-apula ng sunog. Noong Setyembre 1997, sumiklab ang sunog sa VÖWA, isang kumpanya sa West industrial park na gumagawa ng mga [[polyurethane]] panel mula sa mga recycled na materyales para sa mga industriya ng automotive, muwebles, at konstruksyon. Noong Nobyembre 20, 1997, [[Aksidente sa tren sa Elsterwerda|isang mapaminsalang sunog ang naganap sa istasyon ng tren ng Elsterwerda]]. Sa panahon ng mga operasyon sa pag-apula ng sunog, namatay ang hepe ng bumbero ng bayan nang gumuho ang isang gusali sa labas dahil sa pagsabog, at isa pang bumbero ang namatay kalaunan sa ospital. Nakaligtas ang bayan nang hindi gaanong nasaktan mula sa sakuna dahil lamang sa swerte, dahil ang locomotive shed ng depot ng riles, kung saan nakadirekta ang pinakamalaking puwersa ng mga pagsabog, ay nagsilbing panangga para sa katabing residential area sa Elsterwerda-West. Nagsimula ang malawakang konstruksyon upang pagandahin ang plasa ng palengke noong Pebrero 2007. Ang lumang Elster Fountain ay giniba noong Abril 19, 2007. Ang unang yugto ng konstruksyon, kabilang ang paglalagay ng muling idinisenyong Elster Fountain, ay natapos noong Disyembre 2007. Ang huling konstruksyon ay natapos noong 2016. Isa na namang malaking sunog ang naganap sa West Industrial Park noong gabi ng Oktubre 17-18, 2021. Humigit-kumulang 1,000 metro kuwadrado ng mga plastik na pangkonstruksyon sa isang bodega sa loob ng BOSIG, ang kahalili ng kumpanya ng VÖWA, ang natupok ng apoy, na nagresulta sa malawakang pagtugon ng departamento ng bumbero at malaking pinsala sa ari-arian. [[Kategorya:Mga bayan ng Alemanya]] tr92mm0pum5uhmbmirvuhmif7ci3s82 0 337972 2216355 2204115 2026-07-18T07:04:39Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216355 wikitext text/x-wiki {{short description|Modelo at negosyanteng Kenyan}} {{Infobox person | name = Sianto Marley Sikawa | image = | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth year and age|1990}} | birth_place = [[Narok]], [[Kenya]] | death_date = | death_place = | alma_mater = [[Unibersidad ng Daystar]]<br/>{{small|([[Komunikasyon|Bachelor of Arts sa Komunikasyon, Elektronikong Media at Relasyong Pampubliko]])}}<br/>[[United States International University Africa]]<br />{{maliit|([[Pandaigdigang relasyon|Master of Arts sa Pandaigdigang Relasyon]])}} | occupation = [[Turismo|Tagapangasiwa ng Turismo]], [[modelo ng moda]] at [[pilantropo]] | years_active = 2011–kasalukuyan | citizenship = Kenyan | known_for = | honorific_prefix = | title = Pangalawang Direktor, Turismo at mga Hayop para sa [[Narok County]] | spouse = }} Si '''Marley Sianto Sikawa''' (ipinanganak noong bandang 1990) ay isang propesyonal sa komunikasyon at marketing sa Kenya, na nagsilbi bilang coordinator ng marketing sa turismo. Siya ay kasalukuyang katulong na direktor ng Turismo at mga Hayop [[Narok County]], isa sa 47 administratibong [[Mga Kondado ng Kenya|Mga kondado ng Kenya]].<ref name="1R">{{cite web |url=https://cdn.nation.co.ke/pdfs/Top40under40Women2018.pdf |title=Top 40 Under 40 Women In Kenya, 2018 |date=September 2018 |access-date=7 November 2018 |newspaper=[[Business Daily Africa]] |author=Business Daily Staff |location=Nairobi |archive-date=29 Septiyembre 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080021/https://cdn.nation.co.ke/pdfs/Top40under40Women2018.pdf |url-status=dead }}</ref> ==Maagang buhay at edukasyon== Si Sikawa ay ipinanganak sa [[Narok]], sa [[Narok County]], humigit-kumulang {{convert|144|km|0}}, sa pamamagitan ng kalsada, kanluran ng [[Nairobi]], ang kabisera ng Kenya.<ref name="2R">{{google maps| url=https://www.google.com/maps/dir/Nairobi,+Kenya/Narok,+Kenya/@-1.1412039,35.7919208,9z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x182f1172d84d49a7:0xf7cf0254b297924c!2m2!1d36.8219462!2d-1.2920659!1m5!1m1!1s0x182c0301de8b0645:0x226cac4459fc8e39!2m2!1d35.8770642!2d-1.0875428!3e0 |title=Road Distance Between Nairobi, Kenya And Narok, Kenya |access-date=5 September 2022}}</ref> Madalas lumipat ang kanyang pamilya at lumaki siya sa Narok, [[Maasai Mara]], Sekenani at Loita.<ref name="1R"/> Pagkatapos mag-aral sa Siana Boarding Primary School sa [[Maasai Mara]], nag-aral siya sa Moi Siongiroi Girls' Secondary School sa [[Bomet County]]. Pagkatapos ay pinasok siya sa [[Pamantasan ng Daystar]]], sa Nairobi, kung saan siya nagtapos na may digri na [[Bachelor of Arts]] sa [[Komunikasyon|Komunikasyon, Elektronikong Media at Relasyong Pampubliko]]. Pagkatapos ay nag-enroll siya sa [[Unibersidad ng Estados Unidos sa Aprika]], na nasa Nairobi rin, kung saan siya nagtapos ng [[Master of Arts]] sa [[Ugnayang Pandaigdig|Unang Ugnayang Pandaigdig]].<ref name="1R"/> ==Karera== Noong Nobyembre 2014, si Sikawa ay nagtrabaho sa pamahalaan ng Narok County bilang tourism marketing coordinator. Kasalukuyan siyang assistant director ng Tourism and Wildlife. Aktibo rin siya sa kanyang komunidad, kung saan tinulungan niya ang mga lokal na kababaihan na makakuha ng kuryente mula sa solar sa pamamagitan ng Naretoi Ang’, isang [[non-profit na organisasyon]] na nagpapatakbo ng mga proyektong Solar for Manyatta sa komunidad tungkol sa mga bagay na may kinalaman sa konserbasyon ng mga hayop kasama ang komunidad, pangangalaga ng kultura sa pamamagitan ng dokumentasyon at edukasyon ng komunidad sa kalusugan at sponsorship linkage sa paaralan. Siya ay isang miyembro ng lupon ng Sacred Nature Initiative (SNI) nina Jonathan at Angela Scott. Isa rin siyang social media influencer sa mga bagay na may kinalaman sa paglalakbay, kultura at palakasan. Siya ay bahagi ng social media team para sa Aligned Alliance team ni Rhonda Vetere, ang strategic manager para sa Uzani Weightlifting, na itinatag ng Kenyan Olympic weightlifter na si [[Webstar Lukose]].<ref name="1R"/> ==Pamilya== Si Sikawa ay isang ina ng isang anak na babae.<ref name="3R"/> ==Iba pang mga konsiderasyon== Noong Setyembre 2018, pinangalanan ng ''[[Business Daily Africa]]'', isang pang-araw-araw na pahayagan sa Kenya, si Sikawa bilang isa sa "Top 40 Under 40 Women in Kenya in 2018". Dati, nanalo si Sianto sa Miss Narok Beauty Pageant.<ref name="1R"/> Noong 2015, sa edad na 24, kinoronahan siya bilang Miss Tourism Narok County at Miss Tourism Kenya. Naglakad siya sa catwalk sa 2015 [[New York Fashion Week]], na nagmomodelo ng mga koleksyon ng Spring/Summer 2015 ng Tamil International fashion house..<ref name="3R">{{cite web|date=24 September 2018 | url=https://www.nation.co.ke/lifestyle/zukqa/Sianto-Sikawa-strutting-her-stuff-with-catwalk-giants/498272-2883870-vxjl3a/index.html |title=From Narok to New York: Sianto Sikawa strutting her stuff with catwalk giants |newspaper=[[Daily Nation]] |access-date=1 March 2019 |last=Sharon Treza Okoth | first=and Cherotich Tanui |location=Nairobi}}</ref> ==Mga Sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * {{LinkedIn page|in/marley-sianto-sikawa-b2140249}} * [https://www.huffingtonpost.com/entry/kenya-solar-power_us_562673bce4b0bce3470258bc The Solar Entrepreneurs Emerging From Rural Kenya’s Cellphone Revolution] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Sikawa, Sianto}} n1c7annal9wt25tjy0alufuipi8xv6t 0 338514 2216341 2216278 2026-07-18T04:26:48Z GinawaSaHapon 102500 2216341 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> [[Talaksan:Diagram_Systems_Text.svg|thumb|Maaaring maging mag-isa, sarado, o bukas ang mga sistema.]] '''Sistema''' ang tawag sa grupo ng mga nakikipag-ugnayan o magkakaugnay na elemento na umaakto ayon sa mga tuntunin o paghihigpit upang maging buo. Mailalarawan ang mga sistema batay sa hangganan nito, [[estraktura]], at silbi, na naipapahayag sa pamamagitan ng gamit nito. Pinag-aaralan ang mga sistema sa [[teorya ng sistema]] at iba pang mga [[agham pangsistema]]. == Pagsusuri == Maraming uri ng mga sistema na masusuri sa paraang [[Pananaliksik|kuwantitatibo at kuwalitatibo]]. Halimbawa, sa isang pagsusuri sa [[Dinamika ng sistema|dinamika ng sistemang urbano]], binigyang-kahulugan ni A. W. Streiss ang limang nagkakasalubong na sistema, kabilang na ang subsistemang pisikal at ang sistemang pang-ugali.<ref>{{cite book |last1=Steiss |first1=Alan Walter |title=Urban Systems Dynamics |date=1974 |publisher=Lexington Books |isbn=0669959014 |location=Lexington, Mass |pages=8-18}}</ref> Para naman sa mga sosyolohikal na modelong naimpluwensiyahan ng teorya ng sistema, binigyang-kahulugan naman ni [[Kenneth D. Bailey]] ang mga sistema sa paraang [[Konseptong modelo|pakonsepto]], konkreto, at basal, na maaaring maging [[Mag-isang sistema|mag-isa]], [[Bukas na sistema|bukás]], o [[saradong sistema]].<ref>{{Cite book |last=Bailey |first=Kenneth D. |title=Sociology and the New Systems Theory: Toward a Theoretical Synthesis |date=1994 |publisher=State of New York Press |location=New York, Estados Unidos |language=en |trans-title=Sosyolohiya at ang Bagong Teorya ng Sistema: Tungo sa isang Teoretikal na Sintesis}}</ref> Binigyang-kahulugan naman ni [[Walter F. Buckley]] ang mga sistema sa [[sosyolohiya]] sa paraang [[Mekanika|mekanikal]], [[organiko]], at [[modelo ng proseso]].<ref>{{Cite book |last=Buckley |first=Walter F. |title=Sociology and Modern Systems Theory |date=1967 |publisher=Englewood Cliffs |location=New Jersey, Estados Unidos |language=en |trans-title=Sosyolohiya at Modernong Teorya ng Sistema}}</ref> Gayunpaman, pinag-iingat ni [[Bela H. Banathy]] ang mga pagsisiyasat sa mga sistema dahil kailangan itong lubos na maunawaan. Binigyang-kahulugan niya rin ang paghahati sa mga sistema bilang likas kagaya ng [[Sistemang Solar]] at mga dinisenyo kagaya ng mga gawang-tao na gusali.<ref>{{Cite web |last=Banathy |first=Bela H. |date=1997 |title=A Taste of Systemics |trans-title=Lasa ng Sistemika |url=http://www.newciv.org/ISSS_Primer/asem04bb.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307015635/http://www.newciv.org/ISSS_Primer/asem04bb.html |archive-date=7 March 2023 |website=The Primer Project |language=en}}</ref> Ipinahayag ni [[George J. Klir]] na "walang klasipikasyon na kumpleto at perpekto para sa lahat ng bagay", at binigyang-kahulugan niya ang mga sistema bilang basal, tunay, at konsepto, gayundin bilang may hangganan o wala, diskreto o tuluyan, at iba pa. Kinakategorya ang mga sistema batay sa interaksyon nito sa paligid bilang bahagyang sarado at bukás. Binigyang-diin din ang pagkakaiba ng mga matigas na sistema na pawang teknikal at sumusunod sa mga [[pamamaraan]], at mga malalambot na sistema na pawang kinasasangkutan naman ng mga tao at organisasyon.<ref>{{Cite book |last=Klir |first=George J. |title=Approach to General Systems Theory |date=1969 |language=en |trans-title=Pagtingin sa Pangkalahatang Teorya ng Sistema}}</ref> == Sanggunian == {{Reflist}}{{Systems engineering}}{{Systems science}}{{Authority control}} l2lsd0izj4iw32mtrnpvjzfmvr9rh8f 2216342 2216341 2026-07-18T04:27:18Z GinawaSaHapon 102500 2216342 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> [[Talaksan:Diagram_Systems_Text.svg|thumb|Maaaring maging mag-isa, sarado, o bukas ang mga sistema.]] '''Sistéma''' ang tawag sa grupo ng mga nakikipag-ugnayan o magkakaugnay na elemento na umaakto ayon sa mga tuntunin o paghihigpit upang maging buo. Mailalarawan ang mga sistema batay sa hangganan nito, [[estraktura]], at silbi, na naipapahayag sa pamamagitan ng gamit nito. Pinag-aaralan ang mga sistema sa [[teorya ng sistema]] at iba pang mga [[agham pangsistema]]. == Pagsusuri == Maraming uri ng mga sistema na masusuri sa paraang [[Pananaliksik|kuwantitatibo at kuwalitatibo]]. Halimbawa, sa isang pagsusuri sa [[Dinamika ng sistema|dinamika ng sistemang urbano]], binigyang-kahulugan ni A. W. Streiss ang limang nagkakasalubong na sistema, kabilang na ang subsistemang pisikal at ang sistemang pang-ugali.<ref>{{cite book |last1=Steiss |first1=Alan Walter |title=Urban Systems Dynamics |date=1974 |publisher=Lexington Books |isbn=0669959014 |location=Lexington, Mass |pages=8-18}}</ref> Para naman sa mga sosyolohikal na modelong naimpluwensiyahan ng teorya ng sistema, binigyang-kahulugan naman ni [[Kenneth D. Bailey]] ang mga sistema sa paraang [[Konseptong modelo|pakonsepto]], konkreto, at basal, na maaaring maging [[Mag-isang sistema|mag-isa]], [[Bukas na sistema|bukás]], o [[saradong sistema]].<ref>{{Cite book |last=Bailey |first=Kenneth D. |title=Sociology and the New Systems Theory: Toward a Theoretical Synthesis |date=1994 |publisher=State of New York Press |location=New York, Estados Unidos |language=en |trans-title=Sosyolohiya at ang Bagong Teorya ng Sistema: Tungo sa isang Teoretikal na Sintesis}}</ref> Binigyang-kahulugan naman ni [[Walter F. Buckley]] ang mga sistema sa [[sosyolohiya]] sa paraang [[Mekanika|mekanikal]], [[organiko]], at [[modelo ng proseso]].<ref>{{Cite book |last=Buckley |first=Walter F. |title=Sociology and Modern Systems Theory |date=1967 |publisher=Englewood Cliffs |location=New Jersey, Estados Unidos |language=en |trans-title=Sosyolohiya at Modernong Teorya ng Sistema}}</ref> Gayunpaman, pinag-iingat ni [[Bela H. Banathy]] ang mga pagsisiyasat sa mga sistema dahil kailangan itong lubos na maunawaan. Binigyang-kahulugan niya rin ang paghahati sa mga sistema bilang likas kagaya ng [[Sistemang Solar]] at mga dinisenyo kagaya ng mga gawang-tao na gusali.<ref>{{Cite web |last=Banathy |first=Bela H. |date=1997 |title=A Taste of Systemics |trans-title=Lasa ng Sistemika |url=http://www.newciv.org/ISSS_Primer/asem04bb.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307015635/http://www.newciv.org/ISSS_Primer/asem04bb.html |archive-date=7 March 2023 |website=The Primer Project |language=en}}</ref> Ipinahayag ni [[George J. Klir]] na "walang klasipikasyon na kumpleto at perpekto para sa lahat ng bagay", at binigyang-kahulugan niya ang mga sistema bilang basal, tunay, at konsepto, gayundin bilang may hangganan o wala, diskreto o tuluyan, at iba pa. Kinakategorya ang mga sistema batay sa interaksyon nito sa paligid bilang bahagyang sarado at bukás. Binigyang-diin din ang pagkakaiba ng mga matigas na sistema na pawang teknikal at sumusunod sa mga [[pamamaraan]], at mga malalambot na sistema na pawang kinasasangkutan naman ng mga tao at organisasyon.<ref>{{Cite book |last=Klir |first=George J. |title=Approach to General Systems Theory |date=1969 |language=en |trans-title=Pagtingin sa Pangkalahatang Teorya ng Sistema}}</ref> == Sanggunian == {{Reflist}}{{Systems engineering}}{{Systems science}}{{Authority control}} 1uqoqp4bctbo5z9sm9yhkhbnj6ogf3k 2216343 2216342 2026-07-18T04:28:01Z GinawaSaHapon 102500 Inilipat ni GinawaSaHapon ang pahinang [[Tagagamit:GinawaSaHapon/burador]] sa [[Sistema]]: Nilipat sa mainspace. Sapat na muna sa ngayon. 2216342 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> [[Talaksan:Diagram_Systems_Text.svg|thumb|Maaaring maging mag-isa, sarado, o bukas ang mga sistema.]] '''Sistéma''' ang tawag sa grupo ng mga nakikipag-ugnayan o magkakaugnay na elemento na umaakto ayon sa mga tuntunin o paghihigpit upang maging buo. Mailalarawan ang mga sistema batay sa hangganan nito, [[estraktura]], at silbi, na naipapahayag sa pamamagitan ng gamit nito. Pinag-aaralan ang mga sistema sa [[teorya ng sistema]] at iba pang mga [[agham pangsistema]]. == Pagsusuri == Maraming uri ng mga sistema na masusuri sa paraang [[Pananaliksik|kuwantitatibo at kuwalitatibo]]. Halimbawa, sa isang pagsusuri sa [[Dinamika ng sistema|dinamika ng sistemang urbano]], binigyang-kahulugan ni A. W. Streiss ang limang nagkakasalubong na sistema, kabilang na ang subsistemang pisikal at ang sistemang pang-ugali.<ref>{{cite book |last1=Steiss |first1=Alan Walter |title=Urban Systems Dynamics |date=1974 |publisher=Lexington Books |isbn=0669959014 |location=Lexington, Mass |pages=8-18}}</ref> Para naman sa mga sosyolohikal na modelong naimpluwensiyahan ng teorya ng sistema, binigyang-kahulugan naman ni [[Kenneth D. Bailey]] ang mga sistema sa paraang [[Konseptong modelo|pakonsepto]], konkreto, at basal, na maaaring maging [[Mag-isang sistema|mag-isa]], [[Bukas na sistema|bukás]], o [[saradong sistema]].<ref>{{Cite book |last=Bailey |first=Kenneth D. |title=Sociology and the New Systems Theory: Toward a Theoretical Synthesis |date=1994 |publisher=State of New York Press |location=New York, Estados Unidos |language=en |trans-title=Sosyolohiya at ang Bagong Teorya ng Sistema: Tungo sa isang Teoretikal na Sintesis}}</ref> Binigyang-kahulugan naman ni [[Walter F. Buckley]] ang mga sistema sa [[sosyolohiya]] sa paraang [[Mekanika|mekanikal]], [[organiko]], at [[modelo ng proseso]].<ref>{{Cite book |last=Buckley |first=Walter F. |title=Sociology and Modern Systems Theory |date=1967 |publisher=Englewood Cliffs |location=New Jersey, Estados Unidos |language=en |trans-title=Sosyolohiya at Modernong Teorya ng Sistema}}</ref> Gayunpaman, pinag-iingat ni [[Bela H. Banathy]] ang mga pagsisiyasat sa mga sistema dahil kailangan itong lubos na maunawaan. Binigyang-kahulugan niya rin ang paghahati sa mga sistema bilang likas kagaya ng [[Sistemang Solar]] at mga dinisenyo kagaya ng mga gawang-tao na gusali.<ref>{{Cite web |last=Banathy |first=Bela H. |date=1997 |title=A Taste of Systemics |trans-title=Lasa ng Sistemika |url=http://www.newciv.org/ISSS_Primer/asem04bb.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307015635/http://www.newciv.org/ISSS_Primer/asem04bb.html |archive-date=7 March 2023 |website=The Primer Project |language=en}}</ref> Ipinahayag ni [[George J. Klir]] na "walang klasipikasyon na kumpleto at perpekto para sa lahat ng bagay", at binigyang-kahulugan niya ang mga sistema bilang basal, tunay, at konsepto, gayundin bilang may hangganan o wala, diskreto o tuluyan, at iba pa. Kinakategorya ang mga sistema batay sa interaksyon nito sa paligid bilang bahagyang sarado at bukás. Binigyang-diin din ang pagkakaiba ng mga matigas na sistema na pawang teknikal at sumusunod sa mga [[pamamaraan]], at mga malalambot na sistema na pawang kinasasangkutan naman ng mga tao at organisasyon.<ref>{{Cite book |last=Klir |first=George J. |title=Approach to General Systems Theory |date=1969 |language=en |trans-title=Pagtingin sa Pangkalahatang Teorya ng Sistema}}</ref> == Sanggunian == {{Reflist}}{{Systems engineering}}{{Systems science}}{{Authority control}} 1uqoqp4bctbo5z9sm9yhkhbnj6ogf3k 2216345 2216343 2026-07-18T04:28:47Z GinawaSaHapon 102500 +cat 2216345 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> [[Talaksan:Diagram_Systems_Text.svg|thumb|Maaaring maging mag-isa, sarado, o bukas ang mga sistema.]] '''Sistéma''' ang tawag sa grupo ng mga nakikipag-ugnayan o magkakaugnay na elemento na umaakto ayon sa mga tuntunin o paghihigpit upang maging buo. Mailalarawan ang mga sistema batay sa hangganan nito, [[estraktura]], at silbi, na naipapahayag sa pamamagitan ng gamit nito. Pinag-aaralan ang mga sistema sa [[teorya ng sistema]] at iba pang mga [[agham pangsistema]]. == Pagsusuri == Maraming uri ng mga sistema na masusuri sa paraang [[Pananaliksik|kuwantitatibo at kuwalitatibo]]. Halimbawa, sa isang pagsusuri sa [[Dinamika ng sistema|dinamika ng sistemang urbano]], binigyang-kahulugan ni A. W. Streiss ang limang nagkakasalubong na sistema, kabilang na ang subsistemang pisikal at ang sistemang pang-ugali.<ref>{{cite book |last1=Steiss |first1=Alan Walter |title=Urban Systems Dynamics |date=1974 |publisher=Lexington Books |isbn=0669959014 |location=Lexington, Mass |pages=8-18}}</ref> Para naman sa mga sosyolohikal na modelong naimpluwensiyahan ng teorya ng sistema, binigyang-kahulugan naman ni [[Kenneth D. Bailey]] ang mga sistema sa paraang [[Konseptong modelo|pakonsepto]], konkreto, at basal, na maaaring maging [[Mag-isang sistema|mag-isa]], [[Bukas na sistema|bukás]], o [[saradong sistema]].<ref>{{Cite book |last=Bailey |first=Kenneth D. |title=Sociology and the New Systems Theory: Toward a Theoretical Synthesis |date=1994 |publisher=State of New York Press |location=New York, Estados Unidos |language=en |trans-title=Sosyolohiya at ang Bagong Teorya ng Sistema: Tungo sa isang Teoretikal na Sintesis}}</ref> Binigyang-kahulugan naman ni [[Walter F. Buckley]] ang mga sistema sa [[sosyolohiya]] sa paraang [[Mekanika|mekanikal]], [[organiko]], at [[modelo ng proseso]].<ref>{{Cite book |last=Buckley |first=Walter F. |title=Sociology and Modern Systems Theory |date=1967 |publisher=Englewood Cliffs |location=New Jersey, Estados Unidos |language=en |trans-title=Sosyolohiya at Modernong Teorya ng Sistema}}</ref> Gayunpaman, pinag-iingat ni [[Bela H. Banathy]] ang mga pagsisiyasat sa mga sistema dahil kailangan itong lubos na maunawaan. Binigyang-kahulugan niya rin ang paghahati sa mga sistema bilang likas kagaya ng [[Sistemang Solar]] at mga dinisenyo kagaya ng mga gawang-tao na gusali.<ref>{{Cite web |last=Banathy |first=Bela H. |date=1997 |title=A Taste of Systemics |trans-title=Lasa ng Sistemika |url=http://www.newciv.org/ISSS_Primer/asem04bb.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307015635/http://www.newciv.org/ISSS_Primer/asem04bb.html |archive-date=7 March 2023 |website=The Primer Project |language=en}}</ref> Ipinahayag ni [[George J. Klir]] na "walang klasipikasyon na kumpleto at perpekto para sa lahat ng bagay", at binigyang-kahulugan niya ang mga sistema bilang basal, tunay, at konsepto, gayundin bilang may hangganan o wala, diskreto o tuluyan, at iba pa. Kinakategorya ang mga sistema batay sa interaksyon nito sa paligid bilang bahagyang sarado at bukás. Binigyang-diin din ang pagkakaiba ng mga matigas na sistema na pawang teknikal at sumusunod sa mga [[pamamaraan]], at mga malalambot na sistema na pawang kinasasangkutan naman ng mga tao at organisasyon.<ref>{{Cite book |last=Klir |first=George J. |title=Approach to General Systems Theory |date=1969 |language=en |trans-title=Pagtingin sa Pangkalahatang Teorya ng Sistema}}</ref> == Sanggunian == {{Reflist}}{{Systems engineering}}{{Systems science}}{{Authority control}} [[Kategorya:Sistema]] [[Kategorya:Metapisika]] mgwq1rg1oxgqvk2mv5yn34x2j563vho 0 338810 2216303 2216299 2026-07-17T13:39:23Z Lolbet101 163542 2216303 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronomical survey | name = Katalogong Messier | image = All messier objects (numbered).jpg | caption = Lahat ng mga bagay ng Messier (mula [[Nebulang Alimango|M1]] hanggang [[Messier 110 (galaksiya)|M110]]) | type = Katalogo ng astronomiya | namedafter = [[Charles Messier]] | published = 1774 (paunang bersyon) }} Ang '''Katalogong Messier''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''Messier Catalog'' o ''Messier Catalogue'') ay isang listahan ng 110 [[Malalim na bagay sa kalangitan|malalim na bagay sa kalawakan]] na pinagsama-sama ng Pranses na astronomong si [[Charles Messier]] noong 1771.<ref name=":0">{{Cite web |title=Messier catalog {{!}} Deep-Sky Objects, Nebulae & Galaxies {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Charles Messier's Original Catalog of 1771 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/history/m-cat71.html |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Noong 1781, umabot na sa 103 ng mga bagay na isinama sa katalogo.<ref>{{Cite web |title=Original Messier Catalog of 1781 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/Mcat/mcat1781.html#messier1781 |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Kalaunan, pitong bagay ang natuklasan mula sa kaniyang mga tala at obserbasyon ang idinagdag ng mga [[astronomo]]. Kaya, ang makabagong Katalogong Messier ay binubuo ng 110 na bagay.<ref name=":0" /> Lumikha ni Messier ang isang katalogong mga bagay na hindi [[kometa]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Messier Catalog / Catalogue de Messier |url=https://www.datastro.eu/explore/dataset/catalogue-de-messier/information/?disjunctive.objet&disjunctive.mag&disjunctive.english_name_nom_en_anglais&disjunctive.french_name_nom_francais&disjunctive.latin_name_nom_latin&sort=messier |access-date=2026-07-09 |website=www.datastro.eu |language=en-US}}</ref> Inilista niya ang mga [[nebula]], [[galaksiya]], at [[kumpol ng bituin]] na hindi gumagalaw sa kalawakan upang maiwasan ang kalituhan habang nagmamasid.<ref>{{Cite web |title=Messier Catalog {{!}} Astronomy and Astrophysics {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/astronomy-and-astrophysics/messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Ang Katalogong Messier ay isa sa mga pinakasikat na listahan ng mga bagay na pang-astronomiya. Maraming bagay sa listahan ang tinutukoy ng kanilang mga numero ng Messier. Kasama sa katalogo ang karamihan sa mga bagay na pang-astronomiya sa malalalim na kalangitan na madaling maobserbahan mula sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemispero]] ng [[Daigdig]].<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=Hubble’s Messier Catalog - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/mission/hubble/science/explore-the-night-sky/hubble-messier-catalog/ |access-date=2026-07-09 |language=en-US}}</ref> Ang katalogong ito ay isa sa mga pinakaginagamit na katalogo ng mga bagay sa kalawakan. Maraming astronomo ang nagsasagawa ng ''Messier marathon'', isang gawain kung saan sinusubukang makita ang lahat ng 110 bagay sa loob lamang ng isang gabi kapag ang mga ito ay nakikita sa kalangitan.<ref>{{Cite web |title=Messier Marathon |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-resources/messier-marathon/ |website=Sky & Telescope |access-date=2026-07-09}}</ref> == Listahan ng mga bagay ng Messier == Ang bawat bagay sa katalogo ay binibigyan ng bilang na nagsisimula sa titik '''M'''. Halimbawa, ang '''M1''' ay ang [[Nebulang Alimango|Crab Nebula]], ang '''M31''' ay para sa [[Galaksiyang Andromeda]], at iba pa. Narito ang mga bagay ng Messier: {| class="wikitable" ! Bilang ! Pangalan ! Larawan ! Uri ! [[Talampad|Konstelasyon]] ! Layo ([[Sinag-taon|Taong-liwanag]]) |- | [[Nebulang Alimango|M1]] | Nebulang Alimango ''(Crab Nebula)'' | [[File:Crab Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Labi ng supernoba]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 6,500 |- | [[Messier 2|M2]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 2 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Aquarius (talampad)|Aquarius]] | 37,500 |- | [[Messier 3|M3]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier3 - HST - Potw1914a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Canes Venatici]] | 33,900 |- | [[Messier 4|M4]] | ''Spider Globular Cluster'' | [[File:Globular star cluster Messier 4.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 5,500 |- | [[Messier 5|M5]] | ''Rose Cluster'' | [[File:Messier 5 - HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Serpens (talampad)|Serpens]] | 24,500 |- | [[Messier 6|M6]] | Paru-parong Cluster ''(Butterfly Cluster)'' | [[File:Messier 6 - The Butterfly Cluster (52108702298).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 1,600 |- | [[Messier 7|M7]] | ''Ptolemy's Cluster'' | [[File:M7, NGC 6475 (noao-m7).tiff|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 980 |- | [[Lagoon Nebula|M8]] | ''Lagoon Nebula'' | [[File:VST images the Lagoon Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,100 |- | [[Messier 9|M9]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Globular cluster Messier 9 (captured by the Hubble Space Telescope).tif|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 25,800 |- | [[Messier 10|M10]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 10 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 14,300 |- | [[Messier 11|M11]] | ''Wild Duck Cluster'' | [[File:The Wild Duck cluster (eso1430a).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scutum (talampad)|Scutum]] | 6,200 |- | [[Messier 12|M12]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M12 Hubble.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 16,400 |- | [[Messier 13|M13]] | Great Cluster sa Herkules ''(Great Hercules Cluster)'' | [[File:Messier 13 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Herkules (talampad)|Herkules]] | 25,000 |- | [[Messier 14|M14]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 14.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 30,300 |- | [[Messier 15|M15]] | ''Great Pegasus Cluster'' | [[File:Messier 15 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Pegasus (talampad)|Pegasus]] | 35,700 |- | [[Nebulang Agila|M16]] | Nebulang Agila ''(Eagle Nebula)'' | [[File:Eagle Nebula from ESO.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Serpens (talampad)|Serpens]] | 5,700 |- | [[Omega Nebula|M17]] | ''Omega Nebula'' | [[File:The star formation region Messier 17.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 5,500 |- | [[Messier 18|M18]] | ''Black Swan Cluster'' | [[File:Messier18.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,900 |- | [[Messier 19|M19]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M19-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 28,700 |- | [[Trifid Nebula|M20]] | ''Trifid Nebula'' | [[File:Trifid Nebula Upclose.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,100 |- | [[Messier 21|M21]] | ''Webb's Cross Cluster'' | [[File:Messier 21.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 3,930 |- | [[Messier 22|M22]] | ''Great Sagittarius Cluster'' | [[File:Messier 22 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 10,600 |- | [[Messier 23|M23]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier object 023.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 2,050 |- | [[Messier 24|M24]] | Maliit na Sagittarius na Bituing Ulap ''(Small Sagittarius Star Cloud)'' | [[File:Messier 24 Colombari crop invert.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Kumpol ng bituin|Bituing ulap]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 10,000 |- | [[Messier 25|M25]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M025.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 2,000 |- | [[Messier 26|M26]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 26 Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scutum (talampad)|Scutum]] | 5,000 |- | [[Dumbbell Nebula|M27]] | ''Dumbbell Nebula'' | [[File:Messier27.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Vulpecula (talampad)|Vulpecula]] | 1,360 |- | [[Messier 28|M28]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M28 - HST-U-V-IR.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 18,000 |- | [[Messier 29|M29]] | ''Cooling Tower Cluster'' | [[File:Messier 29.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cygnus (konstelasyon)|Cygnus]] | 4,000 |- | [[Messier 30|M30]] | Dikyang Cluster ''(Jellyfish Cluster)'' | [[File:M30 NASA.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Capricornus (talampad)|Capricornus]] | 27,100 |- | [[Galaksiyang Andromeda|M31]] | Galaksiyang Andromeda ''(Andromeda Galaxy)'' | [[File:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,500,000 |- | [[Messier 32|M32]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M32 Francione inverted.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,490,000 |- | [[Galaksiyang Triangulum|M33]] | Galaksiyang Triangulum ''(Triangulum Galaxy)'' | [[File:Triangulum galaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Triangulum (talampad)|Triangulum]] | 2,880,000 |- | [[Messier 34|M34]] | Espayral Cluster ''(Spiral Cluster)'' | [[File:M34 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Perseus (konstelasyon)|Perseus]] | 1,500 |- | [[Messier 35|M35]] | ''Shoe-Buckle Cluster'' | [[File:NGC 2168 (Messier 35).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Gemini (talampad)|Gemini]] | 2,800 |- | [[Messier 36|M36]] | ''Pinwheel Cluster'' | [[File:M36a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 4,100 |- | [[Messier 37|M37]] | ''Salt and Pepper Cluster'' | [[File:M37a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 4,500 |- | [[Messier 38|M38]] | ''Starfish Cluster'' | [[File:M38 Open Cluster.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 3,480 |- | [[Messier 39|M39]] | ''Pyramid Cluster'' | [[File:M39-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cygnus (konstelasyon)|Cygnus]] | 1,010 |- | [[Messier 40|M40]] | ''Winnecke 4'' | [[File:M40 (Winnecke 4) (noao-m40).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Dobleng Bituin]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 510 (lumang pagtatantya ng katalogo), 470 & 1,013 |- | [[Messier 41|M41]] | ''Little Beehive Cluster'' | [[File:Messier 41 TLR.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 2,300 |- | [[Orion Nebula|M42]] | ''Orion Nebula'' | [[File:Orion Nebula - Hubble 2006 mosaic 18000.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,267 |- | [[Messier 43|M43]] | ''De Mairan's Nebula'' | [[File:M43 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,300 |- | [[Messier 44|M44]] | ''Beehive Cluster'' | [[File:M44-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cancer (talampad)|Cancer]] | 610 |- | [[Pleiades|M45]] | Moroporo ''(Pleiades)'' | [[File:Bob Star - M45 Carranza Field (by).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 444 |- | [[Messier 46|M46]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M46-star-cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 5,000 |- | [[Messier 47|M47]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M47-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 1,600 |- | [[Messier 48|M48]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M48 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Hydra (talampad)|Hydra]] | 2,500 |- | [[Messier 49|M49]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M49, NGC 4472 (noao-m49).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 56,000,000 |- | [[Messier 50|M50]] | Hugis-Pusong Cluster ''(Heart-Shaped Cluster)'' | [[File:M50 Open Star Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Monoceros (talampad)|Monoceros]] | 2,900 |- | [[Galaksiyang Whirlpool|M51]] | Galaksiyang Whirlpool ''(Whirlpool Galaxy)'' | [[File:Messier51 sRGB.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 31,000,000 |- | [[Messier 52|M52]] | ''Scorpion Cluster'' | [[File:M52, NGC 7654 (noao-m52).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cassiopeia (talampad)|Cassiopeia]] | 4,600 |- | [[Messier 53|M53]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier53 - SDSS DR14 (panorama).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 58,000 |- | [[Messier 54|M54]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 54 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 87,400 |- | [[Messier 55|M55]] | ''Specter Cluster'' | [[File:M55.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 17,600 |- | [[Messier 56|M56]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M56-LRGB.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Lyra]] | 32,900 |- | [[Nebulang Singsing|M57]] | Nebulang Singsing ''(Ring Nebula)'' | [[File:M57 The Ring Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Planetaryong nebula]] | [[Lyra]] | 2,570 |- | [[Messier 58|M58]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M58s (visible).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 68,000,000 |- | [[Messier 59|M59]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier59 - HST - Potw1921a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 60,000,000 |- | [[Messier 60|M60]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 60 - Hubble (2013-9-24).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 57,000,000 |- | [[Messier 61|M61]] | ''Swelling Spiral Galaxy'' | [[File:A hungry starburst galaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 45,610,000 |- | [[Messier 62|M62]] | ''Flickering Globular Cluster'' | [[File:Messier 62 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 22,500 |- | [[Messier 63|M63]] | ''Sunflower Galaxy'' | [[File:M63s.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 29,300,000 |- | [[Messier 64|M64]] | Galaksiyang Itim na Mata ''(Black Eye Galaxy)'' | [[File:Blackeyegalaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 17,000,000 |- | [[Messier 65|M65]] | ''Leo Triplet'' | [[File:M65 Galaxy from the Mount Lemmon SkyCenter Schulman Telescope courtesy Adam Block.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 35,000,000 |- | [[Messier 66|M66]] | ''Leo Triplet'' | [[File:Phot-33c-03-fullres.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 35,000,000 |- | [[Messier 67|M67]] | ''King Cobra'' o ''Golden Eye Cluster'' | [[File:M67-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cancer (talampad)|Cancer]] | 2,600-2,900 |- | [[Messier 68|M68]] | {{sdash|sort=z}} | [[File: Messier object 068.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Hydra (talampad)|Hydra]] | 33,600 |- | [[Messier 69|M69]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Cosmic riches.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 29,700 |- | [[Messier 70|M70]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier70.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 29,400 |- | [[Messier 71|M71]] | ''Angelfish Cluster'' | [[File: Messier 71, an Unusual Globular Cluster.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagitta (talampad)|Sagitta]] | 13,000 |- | [[Messier 72|M72]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M72 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Aquarius (talampad)|Aquarius]] | 54,570 |- | [[Messier 73|M73]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M73, NGC 6994 (noao-m73).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Asterismo]] | [[Aquarius (talampad)|Aquarius]] | 2,500, 1,030-2,290 |- | [[Messier 74|M74]] | ''Phantom Galaxy'' | [[File:PESSTO Snaps Supernova in Messier 74.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Pisces (talampad)|Pisces]] | 32,000,000 |- | [[Messier 75|M75]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 75 -hst11628 10 08723 43-Lasinh ABR555B438log.png|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 67,500 |- | [[Messier 76|M76]] | ''Little Dumbbell Nebula'' | [[File:Little Dumbbell Nebula M76.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Perseus (konstelasyon)|Perseus]] | 2,500 |- | [[Messier 77|M77]] | ''Cetus A'' o Galaksiyang Pusit ''(Squid Galaxy)'' | [[File:The squid and the whale (potw2515a).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Cetus]] | 45,000,000 |- | [[Messier 78|M78]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 78.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,350 |- | [[Messier 79|M79]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M79, NGC 1904 (noao-m79).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Lepus (talampad)|Lepus]] | 41,000 |- | [[Messier 80|M80]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M80, NGC 6093 (noao-m80).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 32,600 |- | [[Messier 81|M81]] | ''Bode's Galaxy'' | [[File:Messier 81 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Mayor]] | 11,990,000 |- | [[Messier 82|M82]] | ''Cigar Galaxy'' | [[File:M82 HST ACS 2006-14-a-large web.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Mayor]] | 12,000,000 |- | [[Messier 83|M83]] | ''Southern Pinwheel Galaxy'' | [[File:M83 - Southern Pinwheel.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Hydra (talampad)|Hydra]] | 15,000,000 |- | [[Messier 84|M84]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 84 nucleus Hubble.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 55,000,000 |- | [[Messier 85|M85]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M85, NGC 4382 (noao-m85).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 60,000,000 |- | [[Messier 86|M86]] | {{sdash|sort=z}} | [[File: Beacon of Light Messier 86.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 52,000,000 |- | [[Messier 87|M87]] | ''Virgo A'' | [[File:Messier 87 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 53,500,000 |- | [[Messier 88|M88]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M88s.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 63,000,000 |- | [[Messier 89|M89]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M89 Galaxy.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 50,000,000 |- | [[Messier 90|M90]] | ''Carabin Galaxy'' | [[File:M90 - Noao-m90.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 55,000,000 |- | [[Messier 91|M91]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M91s.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 63,000,000 |- | [[Messier 92|M92]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M92 arp 750pix.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Herkules (talampad)|Herkules]] | 26,700 |- | [[Messier 93|M93]] | ''Critter Cluster'' | [[File:M93 Eguivar.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 3,600 |- | [[Messier 94|M94]] | ''Crocodile Eye'' or ''Cat's Eye Galaxy'' | [[File:M94 1.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 16,000,000 |- | [[Messier 95|M95]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:The VLT goes lion hunting.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 33,000,000 |- | [[Messier 96|M96]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:NGC 3368 ESO.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 31,000,000 |- | [[Messier 97|M97]] | Nebulang Kuwago ''(Owl Nebula)'' | [[File:Noao-m97.tif|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Ursa Mayor]] | 2,030 |- | [[Messier 98|M98]] | {{sdash|sort=z}} | [[File: Messier 98.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 44,400,000 |- | [[Messier 99|M99]] | ''St. Catherine's Wheel'' | [[File:M99s crop.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 50,000,000 |- | [[Messier 100|M100]] | ''Mirror Galaxy'' | [[File:Messier 100 and Supernova SN 2006X.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 55,000,000 |- | [[Messier 101|M101]] | Galaksiyang Pinwheel ''(Pinwheel Galaxy)'' | [[File:M101 hires STScI-PRC2006-10a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Mayor]] | 21,000,000 |- | [[NGC 5866|M102]] | ''Spindle Galaxy'' | [[File:Ngc5866 hst big.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Draco (talampad)|Draco]] | 50,000,000 |- | [[Messier 103|M103]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M103 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cassiopeia (talampad)|Cassiopeia]] | 9,400 |- | [[Galaksiyang Sombrero|M104]] | Galaksiyang Sombrero ''(Sombrero Galaxy)'' | [[File:M104 ngc4594 sombrero galaxy hi-res.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 31,100,000 |- | [[Messier 105|M105]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier105 - HST - Potw1901a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 32,000,000 |- | [[Messier 106|M106]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 106 visible and infrared composite.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 22,000,000 |- | [[Messier 107|M107]] | ''Crucifix Cluster'' | [[File:Messier 107 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 20,900 |- | [[Messier 108|M108]] | ''Surfboard Galaxy'' | [[File:Messier108 - SDSS DR 14 (panorama).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Menor]] | 46,000,000 |- | [[Messier 109|M109]] | ''Vacuum Cleaner Galaxy'' | [[File:M109.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Menor]] | 67,200,000 |- | [[Messier 110|M110]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Dwarf Elliptical Galaxy Messier 110.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,690,000 |} == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Astronomiya]] 06rexie02ruwz5gxjgtkcc69hdntikl 14 338838 2216372 2216157 2026-07-18T11:49:30Z KyutKoTalaga 152379 Removed redirect to [[Kategorya:Mga paparating na pelikula]] 2216372 wikitext text/x-wiki {{Db|Test page}} 3t4z4yrnlfe9bbs9g5ahkqrxfmz5p3r 2 338846 2216329 2026-07-17T21:39:53Z Second meister 164195 Bagong pahina: Draft}} {{Infobox artist | name = Roberto L. Buenafrancisca Jr. | image = Roberto Buenafrancisca Jr.jpg <!-- P | caption = Si Roberto Buenafrancisca Jr. | birth_date = {{Birth date and age|1983|9|7}} | birth_place = [[Tondo, Maynila]], [[Pilipinas]] | nationality = Pilipino | field = [[Visual arts|Visual art]], [[Social realism|Social realism]], [[Eskultura|Paglilok]] | movement = Social Realism | awards = 2nd Place - Nation... 2216329 wikitext text/x-wiki Draft}} {{Infobox artist | name = Roberto L. Buenafrancisca Jr. | image = Roberto Buenafrancisca Jr.jpg <!-- P | caption = Si Roberto Buenafrancisca Jr. | birth_date = {{Birth date and age|1983|9|7}} | birth_place = [[Tondo, Maynila]], [[Pilipinas]] | nationality = Pilipino | field = [[Visual arts|Visual art]], [[Social realism|Social realism]], [[Eskultura|Paglilok]] | movement = Social Realism | awards = 2nd Place - National Correctional Consciousness Week (2014) }} '''Si Roberto L. Buenafrancisca Jr.''' (ipinanganak noong Setyembre 7, 1983) ay isang Pilipinong visual artist na aktibo sa larangan ng social realism, pagpinta, at paglilok. == Kabataan at Edukasyon == Ipinanganak si Buenafrancisca sa Tondo, Maynila at lumaki sa Lungsod ng Mandaluyong. Sa edad na pito, nagpakita na siya ng interes sa pagguhit ng mga sikat na karakter sa telebisyon. Nag-aral siya ng kurso sa Fine Arts ngunit kalaunan ay lumipat sa Technical Drafting. Naglingkod din siya bilang instruktor ng Technical Drafting sa isang vocational training center sa Muntinlupa. == Karera at Mga Eksibisyon == Bilang isang pintor ng social realism, aktibong sumasali si Buenafrancisca sa mga pambansang paligsahan sa sining at mga eksibisyon sa Pilipinas mula noong 2012 hanggang sa kasalukuyan. Siya ay bahagi ng sining-kolektibong '''Likhang Sining Group'''. Kabilang sa kanyang mga nilahukang eksibisyon ang mga sumusunod: * Group Art Exhibit kasama ang Likhang Sining Group sa '''Art Sphere Gallery''' * Art Exhibit sa '''Gallery Big''' (1159 Chino Roces Ave, Makati City) * Group Exhibition sa '''Lica Mall''' == Mga Parangal at Patimpalak == * '''National Correctional Consciousness Week (2014):''' Nagwagi siya bilang ''2nd Place'' sa naganap na On-the-Spot Painting Competition na idinaos sa Lungsod ng Muntinlupa kaugnay ng pambansang pagdiriwang na ito. * '''National Art Competition ng GSIS (2019):''' Regular siyang kalahok sa taunang patimpalak ng Government Service Insurance System (GSIS). Kabilang sa kanyang mga kilalang lahok ay ang gawa niyang pinamagatang ''"Kayamanan"'' (isang mixed media artwork) na naitampok sa opisyal na e-catalogue ng GSIS noong 2019. * '''Matuang Bale Cafe On-the-Spot Painting:''' Lumahok at nagtanghal din siya ng kanyang kakayahan sa isang on-the-spot painting competition na idinaos sa Matuang Bale Cafe sa Lungsod ng San Fernando, Pampanga. == Mga Sanggunian == {{reflist|refs= <ref name="Abante2026">"Roberto Buenafrancisca Jr. - Ang Social Realism Artist", Abante, Enero 25, 2026.</ref> <ref name="GSIS2019">"GSIS Annual Art Competition eCatalogue Part 2", Government Service Insurance System (GSIS), 2019, Pahina 52.</ref> }} [[Kategorya:Mga Pilipinong pintor]] [[Kategorya:Mga buhay na tao]] [[Kategorya:Mga ipinanganak noong 1983]] 487opbpz626boi53gr07s6sfs2mi7ug 0 338847 2216337 2026-07-18T04:09:58Z JENSwilleat 159283 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1364652462|Toxic Till the End]]" 2216337 wikitext text/x-wiki {{Infobox song|name=Toxic Till the End|cover=Rosé - Toxic Till the End.png|caption=Pampromosyong talangguhit|alt=|artist=[[Rosé]]|album=[[Rosie (Rosé album)|Rosie]]|type=single|released={{start date|2024|12|6|df=y}}|recorded=|studio=Glenwood Place Recording ([[Burbank, California|Burbank]])|genre=* [[Emo pop]] * [[power pop]] * [[synth-pop]]|length=2:37|label=* [[The Black Label]] * [[Atlantic Records|Atlantic]]|writer=* [[Rosé]] * [[Michael Pollack (songwriter)|Michael Pollack]] * [[Emily Warren]] * Evan Blair|producer=Evan Blair|prev_title=[[Number One Girl]]|prev_year=2024|next_title=[[Messy (Rosé song)|Messy]]|next_year=2025|misc={{External music video|{{YouTube|eA0lHNZ1KCA|"Toxic Till the End"}}}}}}Ito ay inilabas noong ika-6 ng Disyembre 2024 sa pamamagitan ng The Black Label at Atlantic Records bilang ikatlong single mula sa kanyang pamulaang studio album, ''ang Rosie'' (2024). Ito ay isinulat nina Rosé, Michael Pollack, Emily Warren, at Evan Blair, na siya ring tagagawa ng track. Ito ay inilarawan bilang isang emo pop, power pop, at synth-pop mag-isang nagsasalong mga gitara at synths na may maramdaming hilaw na titik. Hango sa mga nakaraang karanasan ni Rosé, ang kanta ay umiikot sa isang toxic na relasyon na paulit-ulit na nabubuo. Positibo ang mga kritiko sa "Toxic Till the End" dahil sa lalim ng damdamin at masiglang pagkagawa nito. Ang kanta ay nagtagumpay at tumuktok sa ikaapat na pwesto sa Circle Digital Chart, at naging pangalawang top-ten hit mula sa ''Rosie'' sa Timog Korea. Tumuktok ito sa ika-15 pwesto sa ''Billboard'' Global 200 at ikaanim sa Global Excl.US, na nagtanda sa kanyang ikatlong punong-sampung hit sa ikahuling taltaguhit. Sa iba pang mga lugar, nakapasok ito sa punong sampung kanta sa Hong Kong, Singapura, Taywan at Malasya at lumapag sa taltaguhit sa Awstralya, Kanada, Hapon, Reyno Unido, Estados Unidos, bukod sa iba pang mga bansa. Ang kanta ay pinatunayang ginto ng Music Canada at ng [[Recording Industry Association of Japan]] (RIAJ). Isang kasamang bidyong pangmusika ang idinirihi ni Ramez Silyan at inilabas sa hudyatan ni Rosé sa YouTube kasabay ng paglabas ng single. Tampok sa video sina Rosé at ang aktor na si Evan Mock sa isang nakalalasong salaysay ng pag-ibig na kinunan sa Old Westbury Gardens, agong.York. pin-romotengi Roxic Till the End" sa pamamagitan ng mga pagtatanghal sa ''The Tonight Show Starring Jimmy Fallon'', Le Gala des Pièces Jaunes, GMO Sonic, ''The Howard Stern Show'', Global Citizen Festival, at Deadline World Tour ng [[Blackpink]] . Ang kanta ay ginawaran ng Best Vocal Performance sa 2025 MAMA Awards at Best Digital Song sa ika-40 Golden Disc Awards, at nakatanggap ng nominasyon para sa Best K-Pop sa 2025 MTV Video Music Awards. denqt0frpylq7zk7uxuj2merw8pbivk 2 338848 2216344 2026-07-18T04:28:01Z GinawaSaHapon 102500 Inilipat ni GinawaSaHapon ang pahinang [[Tagagamit:GinawaSaHapon/burador]] sa [[Sistema]]: Nilipat sa mainspace. Sapat na muna sa ngayon. 2216344 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Sistema]] 11i1uljoo1el4mw7r5ntipg3fnf6hwj 2216347 2216344 2026-07-18T05:18:42Z GinawaSaHapon 102500 Removed redirect to [[Sistema]] 2216347 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa -->{{Infobox interventions|Name=Self-care|Image=Walking for Health in Epsom-5Aug2009 (3).jpg|Caption=Walking is beneficial for the maintenance of good health.|ICD10=|ICD9unlinked=|MeshID=D012648|OPS301=|OtherCodes=}} {{For|pagtingin ng isang tao sa sarili|Pagpapahalaga sa sarili}} '''Pangangalaga sa sarili''' ang proseso ng pagkakaroon ng mga pag-uugali upang masiguro ang kaayusan ng sariling [[kalusugan]] at aktibong labanan ang [[sakit]] habang nagaganap ito. Kadalasang nagsasagawa ang mga indibiduwal ng pangangalaga sa sarili sa pamamagitan ng [[pagpili ng kakainin]], [[Ehersisyong pangkatawan|pag-eehersisyo]], [[Tulog|pagtulog]], at [[Hygiene|pagpapanatili ng kalinisan]]. Bagamat karaniwang isinasagawa nang mag-isa ang pangangalaga sa sarili, malaki ang gampanin ng [[pamayanan]] sa pagsiguro sa tuloy-tuloy at matagumpay na pangangalaga. Mahalaga ang pang-araw-araw na pangangalaga sa sarili kung hindi nakakaranas ang isang indibiduwal ng kahit anong sakit o karamdaman. Gayunpaman, itinuturing na kinakailangan ito kung sakaling nagkasakit ito. Ilan sa mga pangkahalatang benepisyo ng pangangalaga sa sarili ang [[pag-iwas sa sakit]], mas maayos na [[Kalusugang pang-isipan|kalusugang pangkaisipan]], at mas maayos na [[kalidad ng pamumuhay]]. Nakadepende ang pangangalaga sa sarili sa indibiduwal. Tinitingnan ito bilang isang bahagyang solusyon sa pandaigdigang pagtaas ng mga gastuhin sa [[pangangalagang pangkalusugan]]. == Sanggunian == {{Reflist}} {{Health care}}{{Authority control}} d4vw4xdmr8mdx9q5nd2h0tann3wevlf 2216352 2216347 2026-07-18T05:27:19Z GinawaSaHapon 102500 2216352 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa -->{{Infobox interventions|Name=Self-care|Image=Walking for Health in Epsom-5Aug2009 (3).jpg|Caption=Isa ang regular na paglalakad sa mga gawain na nagpapabuti sa kalusugan ng isang tao.|ICD10=|ICD9unlinked=|MeshID=D012648|OPS301=|OtherCodes=}} {{For|pagtingin ng isang tao sa sarili|Pagpapahalaga sa sarili}} '''Pangangalaga sa sarili''' ang proseso ng pagkakaroon ng mga pag-uugali upang masiguro ang kaayusan ng sariling [[kalusugan]] at aktibong labanan ang [[sakit]] habang nagaganap ito. Kadalasang nagsasagawa ang mga indibiduwal ng pangangalaga sa sarili sa pamamagitan ng [[pagpili ng kakainin]], [[Ehersisyong pangkatawan|pag-eehersisyo]], [[Tulog|pagtulog]], at [[Hygiene|pagpapanatili ng kalinisan]]. Bagamat karaniwang isinasagawa nang mag-isa ang pangangalaga sa sarili, malaki ang gampanin ng [[pamayanan]] sa pagsiguro sa tuloy-tuloy at matagumpay na pangangalaga. Mahalaga ang pang-araw-araw na pangangalaga sa sarili kung hindi nakakaranas ang isang indibiduwal ng kahit anong sakit o karamdaman. Gayunpaman, itinuturing na kinakailangan ito kung sakaling nagkasakit ito. Ilan sa mga pangkahalatang benepisyo ng pangangalaga sa sarili ang [[pag-iwas sa sakit]], mas maayos na [[Kalusugang pang-isipan|kalusugang pangkaisipan]], at mas maayos na [[kalidad ng pamumuhay]]. Nakadepende ang pangangalaga sa sarili sa indibiduwal. Tinitingnan ito bilang isang bahagyang solusyon sa pandaigdigang pagtaas ng mga gastuhin sa [[pangangalagang pangkalusugan]]. == Sanggunian == {{Reflist}} {{Health care}}{{Authority control}} bqewscxgl0907mr2gyomasx6eh9afom 10 338849 2216348 2026-07-18T05:23:01Z GinawaSaHapon 102500 Bagong pahina: {{infobox | abovestyle = background-color: {{{background|{{{Background|lightblue}}}}}}; color:inherit; | above = <includeonly>{{#if:{{{name|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}</includeonly><noinclude>{{{name}}} o <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki></noinclude> | subheader = {{{subheader|}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{Image|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|{{{upright|1}}}}}}|size={{{image_size|{{{Width|}}}}}}|alt={{{alt|... 2216348 wikitext text/x-wiki {{infobox | abovestyle = background-color: {{{background|{{{Background|lightblue}}}}}}; color:inherit; | above = <includeonly>{{#if:{{{name|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}</includeonly><noinclude>{{{name}}} o <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki></noinclude> | subheader = {{{subheader|}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{Image|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|{{{upright|1}}}}}}|size={{{image_size|{{{Width|}}}}}}|alt={{{alt|{{{Alt|}}}}}}}} | caption = {{{caption|{{{Caption|}}}}}} | label1 = Bigkas | data1 = {{#if:{{{pronounce|{{{Pronounce|{{{Pronunciation|{{{pronunciation|}}}}}}}}}}}}{{{pronounce comment|}}} |{{{pronounce|{{{Pronounce|{{{Pronunciation|{{{pronunciation|}}}}}}}}}}}}{{{pronounce ref|}}}&#x20;{{{pronounce comment|}}} }}<!-- -->{{#if:{{{pronounce 2|}}} |<br/>{{{pronounce 2|}}} }} | label2 = Ibang pangalan | data2 = {{{Synonym|{{{synonym|{{{Synonyms|{{{synonyms|}}}}}}}}}}}} | label3 = [[Espesyalidad (medisina)|Espesyalidad]] | data3 = {{#invoke:String2|sentence|{{#if:{{{field|}}}{{{Field|}}}{{{specialty|}}}{{{Specialty|}}}{{{Speciality|}}}{{{speciality|}}} |{{{field|}}}{{{Field|}}}{{{specialty|}}}{{{Specialty|}}}{{{Speciality|}}}{{{speciality|}}} |{{#statements:P1995}} }} }} | label4 = Gamit | data4 = {{{uses|}}} | label5 = Komplikasyon | data5 = {{{complications|}}} | label6 = Pagtingin | data6 = {{{approach|}}} | label7 = Uri | data7 = {{{types|}}} | label8 = Tagal ng pagrekober | data8 = {{{recovery|}}} | label9 = Ibang paraan | data9 = {{{options|}}} | label10 = Dalas | data10 = {{{frequency|}}} | label11 = Bunga | data11 = {{{outcomes|}}} | label14 = [[ICD-10 Procedure Coding System|ICD-10-PCS]] | data14 = {{{ICD10|}}} | label15 = [[ICD-9-CM Volume_3|ICD-9-CM]] | data15 = {{{ICD9|}}} | label16 = [[ICD-9-CM Volume_3|ICD-9]] | data16 = {{{ICD9unlinked|}}} | label17 = [[Medical Subject Headings|MeSH]] | data17 = {{#if:{{{MeshID|}}}|<span class="reflink plainlinks nourlexpansion">[https://meshb.nlm.nih.gov/record/ui?ui={{{MeshID}}} {{{MeshID}}}]</span>}} | label18 = [[OPS-301|Kodigong&nbsp;OPS-301]] | data18 = {{{OPS301|}}} | label19 = [[LOINC]] | data19 = {{{LOINC|}}} | label20 = Ibang mga kodigo | data20 = {{{other_codes|{{{OtherCodes|}}}}}} | label21 = [[MedlinePlus]] | data21 = {{#if:{{{MedlinePlus|}}}|<span class="reflink plainlinks nourlexpansion">[https://medlineplus.gov/ency/article/{{{MedlinePlus}}}.htm {{{MedlinePlus}}}]</span>}} | label22 = [[eMedicine]] | data22 = {{#if:{{{eMedicine|}}}|<span class="reflink plainlinks nourlexpansion">[https://emedicine.medscape.com/article/{{{eMedicine}}}-overview {{{eMedicine}}}]</span>}} | label23 = [[HCPCS Level 2|HCPCS-L2]] | data23 = {{{HCPCSlevel2|}}} | label24 = [[Current Procedural Terminology|CPT]] | data24 = {{{CPT|}}} | label25 = Bunga | data25 = {{{Outcome|}}} | data26 = <includeonly><div style="text-align: right;">&#91;[[d:{{wikidata|label|raw}}|i-edit sa Wikidata]]]</div></includeonly> | rowclass26 = noprint }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox medical intervention with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox medical intervention]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| alt | Alt | approach | background | Background | caption | Caption | complications | CPT | eMedicine | eMedicine | field | Field | frequency | HCPCSlevel2 | ICD10 | ICD9 | ICD9unlinked | image | Image | image_size | LOINC | MedlinePlus | MeshID | name | Name | OPS301 | options | other_codes | OtherCodes | Outcome | outcomes | pronounce | Pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | Pronunciation | pronunciation | recovery | Speciality | speciality | specialty | Specialty | subheader | Synonym | synonym | Synonyms | synonyms | types | uses | Width | image_upright | upright }}<noinclude> {{documentation}} <!-- Add cats and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> i0nhn1eoex6x2ghd2jdztye2uey93rv 2216349 2216348 2026-07-18T05:23:45Z GinawaSaHapon 102500 meron na pala, redirect na lang 2216349 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Padron:Infobox intervention]] 1tlefd0d877xdafn5gvdu0o9xz48pas 2216350 2216349 2026-07-18T05:24:09Z GinawaSaHapon 102500 Changed redirect target from [[Padron:Infobox intervention]] to [[Padron:Infobox medical intervention]] 2216350 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Padron:Infobox medical intervention]] aiw008kqw7kuna436ects2yte00yi3y